Publiusz Wergiliusz Maro

Publius Vergilius Maro

Eneida

Aeneis

Na język polski tłumaczył Tadeusz Karyłowski

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i łacińskiej

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Federico Barocci (1535-1612), Fuga di Enea da Troia e San Girolamo (1598), licencja public domain, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Aeneas'_Flight_from_Troy_by_Federico_Barocci.jpg,

Plik rozpoznano jako wolny od znanych ograniczeń praw autorskich, włącznie z prawami zależnymi i pokrewnymi.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza

- Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-542-5

ENEIDA

Księga I

Broń i męża opiewam, co z Troi wybrzeża

Do Italii, gnan losem, pierwszy na brzeg zmierza

Lawiński, po mórz głębi i lądach pędzony

Mocą niebian, pamiętny gniew znosząc Junony;

Wiele też w boju cierpiał, nim dźwignął mur miasta

I bogi wniósł do Lacjum, skąd plemię urasta

Latynów, ojce Alby i wielkiej gród Romy.

 Muzo, wskaż mi przyczyny, jaki żal kryjomy

Lub boleść skłania bogów królową, iż męża

Zbożnego tylu przygód i prac uciemięża

Brzemieniem? Więc gniew taki i niebian pierś pali?

 Był gród stary — tyryjscy nim kmiecie władali —

Naprzeciw ujść tybrowych Italii: Kartago,

Przepychem bogactw sławny i bitew przewagą.

Nad wszystkie on, jak mówią, był drogi Junonie,

Nad Samos czci go więcej: tam były jej bronie,

Tam wóz; ludom stolicę w nim bogini śmiała,

Jeśliby los dozwolił, już wtedy wznieść chciała.

Lecz wzięła wieść, że z Trojan krwi zbudzi się plemię,

Co kiedyś zamki Tyru obali na ziemię,

Że stamtąd sławny w bojach lud z królem przybłędą

Na zgubę Libii przyjdzie: — tak Parki nić przędą.

Przed tym córka Saturna drży, w myśli jej stoi

Bój, który za swe Argos wiodła u bram Troi;

Nie zgasło w sercu złości i cierpień zarzewie;

Głęboko w duszy skryty, utwierdza ją w gniewie

Parysa sąd krzywdzący, zapomnieć się nie da

Ród wrogi, porwanego chwała Ganimeda.

Tym wzburzona, miotanych w krąg po morzu całem

Resztki Trojan, co zbiegły przed Achilla szałem,

Wstrzymywała od Lacjum z dala; przez lat wiele

Błądzili, gnani losem w mórz wszystkich topiele:

Taki trud był, gród Romy na trwałym wznieść zrębie.

 Ledwo z oczu Sycylię straciwszy, na głębie

Puścili rześko żagle, krając spiżem piany,

Gdy Juno, w której piersi ból wiecznej tkwi rany,

Tak myśli: «Mamże ustać w drodze, pokonana?

Nie mogęż od Italii wstrzymać Teukrów pana?

Nie! Losy bronią! — Pallas mogła spalić łodzie

Argiwów, a ich samych zatopić we wodzie,

(Z win i szału jednego Ajaksa Ojlosa!)

Jowisza szybkie ognie z chmur miecąc z ukosa,

Roztrąca statki, wichrem bałwany wód żenie,

A jego, zionącego z dna piersi płomienie,

Porwała i na skały nabiła grań ostrą: —

Ja, niebian pani, któram Jowisza jest siostrą

I żoną, z ludem jednym lat szereg niemały

Wojuję! Któż Junonie hołd winnej da chwały?

Kto kornie jej ołtarzom obiatę uczyni?»

 Ten w sercu rozognionym spór wiodąc, bogini

W ojczyznę burz, gdzie wichrów tłum dziki się kłębi,

W Eolię wchodzi. Eol król w wielkich jam głębi

Wrące wichry, świszczące rozgłośnych burz szturmy

Powściąga władzą, tłoczy do więzów i turmy.

One, gniewne, z warczeniem głośnym huczą z bliska

Przy ryglach. Eol siedzi u szczytu zamczyska,

Berło dzierżąc, gniew wichrów wstrzymuje w zapędzie.

Gdyby nie to, wnet morza i ziemic krawędzie

Wraz z niebem w puch by rozniósł gwałtowny ich zamach;

Lecz ojciec je wszechwładny w zapadłych skrył jamach,

Tego bojąc się; brzemię gór wielkich niebawem

Nałożył i dał króla, co niezłomnym prawem

Skracać im umie wodze i zwalniać na słowo.

Jego więc Juno korną zagadnie tak mową:

 «Eolu, tobie ojciec niebian i król ludzi

Dał moc, co fale tłumi i wichrem znów budzi.

Lud wrogi mi po głębi tyrreńskich wód płynie.

Penaty z Ilium niosąc Italii krainie.

Pobite wichrem pogrąż ich statki we fali

Lub spraw, by się po morzu rozbici tułali!

W orszaku nimf czternaście mam cudnego ciała,

Z tych kształtem najpiękniejsza Dejopa wspaniała;

Ją tobie dam w małżeństwo stałe za usługi

Tak wielkie, by wraz z tobą lat wszystkich ciąg długi

Przeżyła, pięknych dziatek radując cię gronem!»

 Na to Eol: «Wyjawić, co chcesz mieć spełnionem.

Twój trud, pani, — mnie spełnić trzeba, co stanowisz.

Ty państwo mi zjednywasz, przez ciebie mi Jowisz

Życzliwy, ty u bogów dasz siadać biesiady,

Ty czynisz mnie potężnym nad burze i grady».

 Tak rzekł i odwróconym dzirytem w bok trzaśnie

Pieczary skalnej: wichry jak hufiec hałaśnie

Otwartą bramą w ziemie rwą trąbą huczącą,

Zwarły się z falą, do dna skłębiony nurt mącą.

Wraz Eurus, Notus gnają i z częstych burz znany

Afrykus — wzdęte pędzą ku brzegom bałwany.

Krzyk ludzi się rozlega wraz z trzaskiem przy sterze.

Chmur nawał wnet blask dzienny i błękit zabierze

Sprzed oczu Teukrów: czarna noc legła na fali.

Grzmi niebo, z częstych ogni w krąg przestwór się pali;

Niechybną śmiercią wszystko żeglarzy przestrasza.

 Dreszcz zimny obezwładni członki Eneasza;

Westchnął i w niebo dłonie podnosząc wraz obie,

Tak rzecze: «O szczęśliwsi stokroć, co w walk dobie

W oczach ojców, pod Troi mury wysokiemi

Paść mogli! O najśmielszy z synów greckiej ziemi,

Tydydo! Czemuż w polu, wśród iliońskich błoni

Nie mogłem ducha oddać, tam polec z twej dłoni,

Gdzie Hektor od Achilla włóczni, gdzie olbrzymi

Sarpedon, gdzie Symois bałwany wzdętymi

Porwane toczy tarcze, szyszaki i ciała!»

 Gdy mówił, Akwilonem świszcząca nawała

Uderza w żagle, w niebo odmęty wód wali.

Pękły wiosła, przód łodzi się skręcił i fali

Dał bok; góra urwista uderzy weń wodna,

Tych w przestwór niesie, tamtym, rozdarłszy toń do dna,

Odsłania piach wśród nurtów; wre żwirem lej cały.

Trzy statki Not porwawszy, w tajne skręca skały

(Arami zwą je: skryte, gdy morze wichr skłębi,

Grzbiet groźny wznoszą w ciszy) — trzy Eurus od głębi

Gna w Syrty — przykry widok dla oczu tułacza! —

Strąca w brody i piachu nasypem otacza.

Łódź Lików wraz z Orontem, przed jego oczyma,

Ogromny bałwan, który pod niebo grzbiet wzdyma,

Uderza z tyłu; sternik, strącon bez pamięci,

Głową w dół spada, — łódź zaś po trzykroć nurt skręci

W lej wirów i gwałtowną paszczęką w głąb chłonie.

Wynurzą się nieliczni nad wielkich wód tonie,

Broń, deski, skarby Troi — pęd fali rozmiata.

Łódź mocną Ilioneja, mężnego Achata,

Łódź, którą Abas jechał i Aletes stary,

Zwycięża orkan; w inne bokami, przez szpary

Zwątlonych spojeń — wrogi nurt deszczem się wciska.

 Tymczasem huk fal grzmiących z tajnego siedliska

Puszczoną burzę odkrył wreszcie Neptunowi

W dnie głębin; oburzenia dreszcz przebiegł go mrowi;

Łagodne lica z fali nad pełne wzniósł morze:

Eneja flotę widzi po całym przestworze

Rozbitą, Trojan nieba zmiażdżonych ruiną;

Wie dobrze brat Junony, że z jej gniewu giną.

Zefira z Eurem wzywa, te głosząc im słowa:

«Także to umysł pycha wam mroczy rodowa?

Jużeście, Wichry, niebo z ziemią zmieszać śmieli

Beze mnie, takie wznosząc wód góry z topieli?!

Dam ja wam!… Ale trzeba burz stłumić huragan!

Raz wtóry nie do takich ucieknę się nagan.

Uciekajcie, to swemu odnosząc monarsze:

Mórz władzę, srogi trójząb, nie jemu najstarsze

Daje prawo — mnie tylko! Olbrzymie ma skały,

Wasz dom, Eurze; tam niechaj dochodzi swej chwały,

Tam niech Eol zamkniętej króluje wichurze!»

 Tak rzekł i słowem wzdęte łagodzi wraz burze,

Skłębione spędza chmury i wraca dzień miły.

Cymotoe z Trytonem z raf ostrych co siły

Spychają statek; Syrty trójzębem bóg porze,

Rozrzuca wielkie zaspy, ucisza w krąg morze

I pełne fale kółmi lekkimi roztrąca.

Tak często kłótnia w tłumie porywa się wrąca

I zamęt, srogim gniewem pospólstwa czerń płonie:

Już lecą głownie, głazy — podaje szał bronie;

Wtem pełen cnót i zasług pojawi się starzec,

Tłum w ciszy słucha, waśni wnet musi się zarzec;

On słowy lud owłada, ucisza pierś w szale:

Tak morza grzmot umilknął wszystek, gdy na fale

Spojrzał rodzic; — rumakom pod niebem świetlanem

Puszcza wodze i lotnym pomyka rydwanem.

 Zmęczeni Eneadzi w najbliższe wybrzeża

Mkną pędem, kędy Libia swe łany rozszerza.

Zaciszne jest tam miejsce: ujęciem dwu ramion

Port wyspa tworzy, kędy wód lazur, niesplamion

Burzą z głębi, zaledwie dreszcz marszczy nieśmiały.

Z dwóch stron razem potężne dwie wznoszą się skały

W niebiosa, pod ich cieniem fal drzemią zwierciadła

Milczące. Lśniąca tęczą barw puszcza usiadła

Nad nimi i gaj, mroków spowity w krąg ciszą.

Z przeciwka grota: stromych urwiska ścian wiszą,

W środku zdrój, ze skał żywych ciosane siedziska,

Dom nimf. Łodzi zwątlonych tu łańcuch się ściska,

Ni krzywym zębem ciężka kotwica zahaczy,

Tu z całej liczby siedem swych łodzi tułaczy

Wciąga Enej. Trojanie, tak bardzo do ziemi

Tęskniący, skaczą w piasek stopami raźnemi,

Na brzegu zmokłe ciała składając w uciesze.

Pierwszy Achat wnet iskrę z krzemienia wykrzesze,

Żar chwyta liśćmi, suche w krąg kładzie paliwa:

Wnet ogień ze zarzewia płomieniem się zrywa.

Nadpsute wodą zboże wynoszą i sprzęty;

Znużeni do cna, pokarm — znów morzu odjęty —

Sposobią się piec ogniem i kruszyć go skałą.

 Tymczasem Enej wstąpił na górę i całą

Objąwszy okiem przestrzeń, patrzy, czy Anteja

Lub fryskich łodzi kędy nie miota zawieja,

Czy Kapys, Kaik statków wysokich nie żenie.

Nie dostrzegł naw; trzy tylko na brzegu jelenie,

Błądzące widzi — z tyłu łań cała gromada;

Długim wieńcem w dolinie tak pasą się stada.

Przystąpił wnet, łuk w dłonie i lotne wziął groty,

Które mu wierny Achat niósł. Pełen ochoty,

Wprzód wodze, łby rogate niosące wyniośle,

Obala, potem w leśne wtłoczony zarośle,

Strzałami płosząc, pędzi przed sobą tłum hoży

I nie pierwej ustaje, aż siedem położy

Sztuk wielkich: właśnie tyle, ile łodzi mieli;

Do portu wtedy śpieszy i druhom je dzieli,

Potem wino, którego płynącej gromadzie

W Trynakrii dobry Acest ogromne dał kadzie,

Rozdziela i otuchę tak wlewa im w łona:

 «O druhy — toć wam znana klęsk fala miniona, —

Znieśliście gorsze, tym też bóg koniec położy!

Wy szał Scylli i rafy podwodnych wydroży

Huczące, wy Cyklopa złość w znojnych walk buncie

Zmogliście — i dziś z serca lęk smutny usuńcie!

I to pewnie przypomnieć kiedyś będzie miło!

Przez mnóstwo przygód, łamiąc tak wiele zdrad siłą,

Do Lacjum dążym, gdzie nam spokojne mieszkanie

Wskazują losy; tam to znów Troja powstanie.

Trwajcie, niech każdy będzie na szczęsny los gotów!»

 Tak mówi, lecz sam, pełen najcięższych kłopotów,

Udaje radość w twarzy, ból serca owłada.

Ich zasię łup zajmuje i bliska biesiada:

Ze skóry wnętrzne mięsa obnażą ostrożnie,

Część siekają, część pieką drgającą na rożnie,

Inni kubły stawiają, niecą płomień żwawy,

A potem krzepią siły — i leżąc wśród trawy,

Starym winem się raczą i tłustych mięs poły.

Gdy głód ucztą ukoją i sprzątnięto stoły,

Straconych druhów w długiej przypomną rozmowie,

Wśród nadziei i lęku niepewni, czy zdrowie

I życie ocalili, i słyszą ich z dala.

Doli Oronta zbożny Enej się użala,

Amyka opłakuje i Lika los srogi,

Gijasa też z Kloantem, rycerzy bez trwogi.

 Już koniec był, gdy Jowisz, śledzący z przestworza

Ziem okrąg, srebrem żagli mieniące się morza,

Wybrzeża i lud mnogi, wśród niebios zatrzyma

Swe kroki i w kraj Libii się wpatrzy oczyma.

Gdy takich trosk nawała pierś ciężko mu tłoczy,

Ze smutkiem, łzami wilżąc nadobne swe oczy,

Rzecze Wenus doń: «Królu, co ludziom na ziemi

I bogom władasz, gromy śląc, prawy wiecznemi!

Jakież to mój Eneasz popełnić mógł zbrodnie

Z Trojany, iż klęsk tyle cierpiącym, niegodnie

Zamknięty został ziemic Italii krąg cały?

Wszak sam to obiecałeś, że z laty, w dniu chwały

Z krwi Teukra — Romy wielcy powstaną mocarze,

Co w morza i ziem wszystkich zawładną obszarze

Potężnie; cóż dziś, ojcze, twe zdanie odmienia?

W upadku smutnym Troi, wśród grozy zniszczenia

Pocieszałam się myślą, że zmienna jest dola!

Dziś tenże los pędzonych przez tylu klęsk pola

Znów ściga. Królu wielki, gdzie koniec mozołu?

Antenor wszystkie straże Achiwów pospołu

Mógł zmylić, w illiryjskich mórz odmęt zbiec chmurny,

Tymawa nurt, gdzie mają królestwo Liburny,

Okiełzać, gdzie przez dziewięć jam, z wnętrza skaliska,

Ze szumem wzdęte morze przez pola się ciska;

Patawy gród on wielki założył w tej stronie

Dla Teukrów, imię nadał ludowi, wbił bronie

Trojańskie i dziś w błogim pokoju spoczywa; —

My, ród twój, których nieba włość czeka szczęśliwa,

Z gniewu jednej (wstyd!) łodzie straciwszy wśród fali,

Zdradzeni, od Italii ziem błądzim w oddali.

Takąż cześć ma nabożność? Tak tron nam stanowisz?»

 Rodzic ludzi i bogów, uśmiechnął się Jowisz;

Z licem, przed którym burzy moc pierzcha wichrowa,

Całuje córę, potem w te ozwie się słowa:

 «Rzuć bojaźń, Cyterejko: trwa dla cię niezmienna

Fortuna; gród zobaczysz obiecan i lenna

Lawinium, Eneasza w gwiazd górną krainę

Wprowadzisz; raz danego ci słowa nie minę.

Dziś bowiem, gdy cię troska dręczy nadzwyczajnie,

Szeroko przyszłych losów odsłonię ci tajnie:

Bój będzie wieść Italia wielki, praw nieświadom

Lud zwalczy, ład i grody da wiejskim gromadom;

Gdy lat trzy władać będzie nad Lacjum krainą,

Gdy od klęski Rutulów trzy zimy przeminą,

Dziecię Askań, dziś Julem zwany, Askań młody

(Ilem był, kiedy Ilium stało między grody),

W rządach swoich lat długich wypełni trzydzieści,

Przeniesie tron z Lawinium i w Albie pomieści,

Zwanej Długą, potężnie wzmacniając ją wały.

Na trzysta lat tam pełnych odzierży tron chwały

Hektora ród, aż Ilia, kapłanka-królowa,

Poczętych z Marsa dwoje bliźniątek wychowa.

Wilczycy płowej skórą odzian, karmicielki,

Zawładnie Romul ludem, założy gród wielki,

Swym mianem zwąc go: Romy marsową osadę.

Ich władztwu granic w ziemi i w czasie nie kładę:

Bezkresne mają berło — i Juno gniewliwa,

Co morze, ziemię, niebo dziś waśnią rozrywa,

Myśl w lepsze mieniąc, ze mną wraz świata mocarzy,

Togami strojnych Rzymian, swą łaską obdarzy.

Tak los chce. Assaraka potężny dom, z laty,

Kraj Ftyji i Miceny, gród w sławę bogaty

Podbije — ziemia Argos mu skłoni się sama.

Z pięknego rodu Trojan świat ujrzy Cezara

Co sławą w gwiazdy, państwa krańcami w olbrzymie

Sięgnie morza, od Jula wielkiego ma imię

Tego ty z łupem Wschodu do niebiańskich zacisz

Bez trosk przyjmiesz, czcią boską i śluby zbogacisz.

Złagodzą się zwyczaje, ustaną w krąg wojny,

A siwa Wierność z Westą, z Remusem dostojny

Da Kwiryn prawa; srogie żelaznym łańcuchem

Wrzeciądze zawrą Wojen: w pomroczu ich głuchem,

Na broni, ze skutymi stu więzy rękoma

Na plecach, krwawą paszczą Złość ryknie łakoma».

Tak rzekł i syna Mai z górnego śle nieba,

 By Teukrów — gród Kartagi nowy i jej gleba

Przyjęły, by im Dydo, losów nieznająca,

Nie broniła ziem. Szybko ów skrzydły roztrąca

Powietrze i w libijskiej wnet staje krainie.

Rozkazy spełnia; Penom ze serca złość ginie,

Jak bóg chce; nade wszystko życzliwa królowa

Dla Teukrów myśl łaskawą i szczerą chęć chowa.

 Pobożny Enej, nocą wiele ważąc w duszy,

Gdy błysnął ranek miły, wnet w drogę wyruszy:

W jakie strony go zniosła fala, wichrem wzdęta,

Jaki lud w nich (bo pustkę widzi) i zwierzęta,

Chce zbadać, aby druhom to odnieść do łodzi.

Pod wklęsłą skałę statki, pod leśny gąszcz wwodzi,

Gdzie drzewa mrok igliwiem rzucają bogatem

Posępny; z jednym tylko sam rusza Achatem,

Dwa w dłoni z ciężkim grotem wtrząsając oszczepy.

Doń matka wyszła przeciw, przez lasu gąszcz ślepy:

Twarz i szaty ma dziewy, w jej ręku broń lśni się

Spartanki lub Harpalki, co konie w Treisie

Prześciga i nad Hebru bystrzejsza jest fale;

Łuk składny z barków na dół zwiesiła niedbale,

Wiatr unosi jej włosy, nagie jej kolana,

A lekka poła szaty węzłem przewiązana.

Pierwsza ich: «O młodzieńcy — spyta — czyście może

Błądzących sióstr mych kędy nie spotkali w borze?

Kołczan noszą, odzieżą ich rysia, pstra skóra —

Może z krzykiem w odyńca trop gnała tu która?»

 Tak Wenus; zaś syn rzecze: «W pustkowiu tem głuchem

Nie wzięlim wieści o nich ni okiem, ni uchem.

Jak zwać cię, dziewczę? Ziemskiej daleko królewnie

Do twoich lic i głosu; bogini tyś pewnie,

Siostrzyca Feba albo z plemienia nimf jedna!

Kimkolwiek jesteś, witaj i dobądź nas ze dna

Mozołów; pośród jakich tu błądzim niw? Powiedz!

Nie znając miejsc ni ludzi, w ten dziki manowiec

Zabrnęlim, gniewem wichru i wzdętych fal gnani.

Obiaty za to hojne złożymy ci w dani».

 Na to Wenus: «Nie godnam ja żadnej obiaty.

Jest zwyczaj dziewic Tyru nieść kołczan bogaty

I górnie purpurowym koturnem kryć goleń.

Punickie widzisz państwo, gród Tyru pokoleń

Libijskich, Agenora wojowie w nim dzicy

Nad grodem Dydo włada, co z Tyru stolicy

Przed bratem uszła. Długa zawiłość jest w sprawie,

Więc główne jeno rysy jej krzywdy wyjawię:

Małżonkiem jej był Sychej, najbogatszy w łany

Wśród Penów i przez biedną wielce miłowany.

Jemu to nietkniętą z wróżbami pierwszemi

Dał rodziciel. Lecz królem wśród tyryjskiej ziemi

Pigmalion był, nad innych wylany na zbrodnie;

Między nimi gniew wybuchł. Okrutnik niegodnie

Niebacznego Sycheja przed ołtarza drewny

Dla żądzy złota zabił żelazem — i pewny

Miłości siostry, długo ukrywał rzecz przed nią,

Łudząc smutną ze sztuką iście niepoślednią.

Niepogrzebion mąż przecież jej zjawił się we śnie:

Twarz bladą w dziwny sposób podnosząc boleśnie,

Okropny ołtarz, piersi przebite żelazem

Odsłania, tajną zbrodnię objaśnia jej razem,

Potem radzi uciekać i rzucić swe łany,

Na podróż zaś dobywa ze ziemi nieznany

Skarb stary, wielkie srebra i złota brzemiona.

Z druhami podróż Dydo gotuje strwożona.

Wnet ci, których gniew srogi do tyrana bodzie

Lub lęk pędzi, zebrani, porywają łodzie,

Znoszą skarby: skąpego Pigmaliona złoto

Płynie morzem. Kobieta przewodzi nad flotą.

Przybyli wreszcie w miejsce, gdzie wzgórza stok nagi

Mur wieńczy dziś, potężny gród nowej Kartagi;

Kupiwszy ziemi tyle, ile się zamyka —

Byrsą zwą ją stąd — skórą rozesłaną z byka…

Lecz wy skąd? Z jakiej wreszcie przyszliście tu niwy?

I jaką drogą?» — Na jej zapytań głos tkliwy,

Wzdychając ciężko, z piersi te rzucił on słowa:

 «Bogini, jeśli słuchać mnie będziesz gotowa,

To zanim wszystkie nasze wyliczę mozoły,

Wprzód wieczór w niebie zgasi dnia uśmiech wesoły:

My z Troi starej; doszło cię może z oddali

To miano; długo gnanych po różnych mórz fali

Przypadkiem wicher w Libię nas rzucił, zły srodze:

Jam zbożny Enej: bogi wyrwane pożodze

Na flocie wiozę, sława ma niebios dosięga.

Italii szukam, kędy z Jowisza potęga

Mojego rodu. Z Frygii dwadzieścia jam łodzi

W nurt spychał, a bogini im, matka, przewodzi;

Z tych siedem Eur zostawił, zbitych przez bałwany,

Ja, nędzarz, wśród puszcz Libii tułam się nieznany,

Z Europy, z Azji wygnan…» Więcej Wenus tkliwa

Nie zniosła i tak skargę mu gorzką przerywa:

 «Ktośkolwiek jest, nie wierzę, byś bogom niemiły

Wiódł żywot, gdy w gród Tyru cię losy zwróciły.

Dalej jeno, wstąp w progi królowej bez zwłoki,

Bo druhów twych i flotę (pewnymi wyroki

Wieść głoszę) wiatr w bezpieczną gna przystań w tej chwili,

Chyba, że próżno wróżyć mnie ojce uczyli!

Patrz, leci sześć łabędzi par skrzydłem wesołem;

Przed chwilą ptak Jowisza złowieszczym je kołem

Z pełnego spłoszył nieba, związane w rząd długi —

Te opadły, te patrzą, gdzie opaść w pól smugi:

Jak skrzydły igrające te lotne łabędzie

Ze szumem, śpiew podnosząc, przez niebo mkną w pędzie:

Tak samo twoja flota, twojej hufiec młodzi

Osiąga port lub pełnym doń żaglem dochodzi;

Śpiesz się tędy iść drogą, gdzie wszystko ci sprzyja!»

 Tak rzekłszy, skroń odwróci — różowa jej szyja

Rozbłyśnie, woń ambrozji od włosów uderzy,

Czar boski; do stóp fałdy jej spłyną odzieży.

Boginię krok sam wydał. Poznawszy ją, wielce

Zasmucon, tak się zbiegłej skarżył rodzicielce

Eneasz: «Czemu srogość twa prawdę mi słoni

Złudnymi widmy? Czemu, trzymając dłoń w dłoni,

Prawdziwymi się słowy rozmówić nie możem?»

Tak wini ją, wskazanym w gród dążąc wydrożem.

Idących ciemną chmurą troskliwa bogini

Otacza, ze mgły gęstej płaszcz wokół im czyni,

By nikt dostrzec ich nie mógł, ni czynić im szkody

Lub opóźniać, pytając o przyjścia powody.

Sama w Pafu dziedziny się wzbiła wesoła,

Gdzie z ołtarzy stu, kwieciem zwieńczonych dokoła,

Kadzideł Saby wonie najświeższe jej płyną.

 Oni w drogę tymczasem dążąc za ścieżyną,

Wstąpili na najwyżej piętrzące się wzgórze

Nad miastem, skąd gród widać i zamek w lazurze.

Zadziwią wodza gmachy, przed laty rząd chałup;

Ścisk ludzi, bramy, bruki; z zapałem — jak na łup —

Lud ciśnie się tyryjski: ci mury ochoczo

Zamkowe wznoszą, tamci rękoma głaz toczą,

Tam rowem zamykają obszar obran na dom,

Miejsca tyczą, służące senatu obradom;

Tu port kopią, podwalin teatru tam tłumny

Rój dogląda, a inni ogromne kolumny

Ze skał rąbią, co będą ozdobą na scenie:

Tak wiosną na wsi kwietnej pszczół słychać brzęczenie

Rojących się na słońcu, gdy pełne swobody

Dojrzały płód wywodzą lub płynne z ziół miody

Przynoszą, napełniając komórki słodyczą,

Pomagają wnoszącym albo wojowniczo

Trutni ciżbę precz pędzą od miodowych tkanek:

Wre praca, pachną miody i wonny tymianek.

 «O szczęśni, którym mur już siedziby wyrasta!»

Rzekł Enej — i ogląda wyniosły szczyt miasta.

Zakryty mgłą (o dziwy!), przeciska się drogą

I w tłum miesza, niewidzian zgoła przez nikogo.

 Był gaik w środku miasta pełen miłych cieni,

Gdzie Penowie, falami i burzą pędzeni,

Znak z ziemi wykopali, w miejscu od Junony

Wskazanym: łeb rumaka; tak w bojach ćwiczony

Miał być lud, co przez wieki zwycięstwy zasłynie,

Tu Junonie Dydona ogromną świątynię

Stawiała, znaczną dary i boską opieką:

Spiżowe stopnie progów jej błyszczą daleko,

Spiż belki spina, chrzęszczą podwoje ze spiżu.

W tym gaju najpierw Enej zobaczył w pobliżu

Rzecz nową, której widok złagodził bojaźnie

I w klęsce brzask wyzwoleń zwiastował wyraźnie.

Gdy się bowiem rozgląda w olbrzymiej świątyni,

Czekając na królową, gdy podziw mu czyni

Przepych miasta, artystów dłoń i ciężkie dzieła —

Iliackie widzi bitwy, które w kształt zaklęła

Rozgłośna sława, echem płynąca w świat cały:

Atrydów i Pryjama, i wroga ich chwały,

Achilla. Ze łzą stając: «Gdzież gród — rzekł — Achacie,

Gdzie naszych nieznające klęsk ziemi połacie?

Oto Pryjam! Zasługa bywa nagrodzona,

Są łzy rzeczy — i wzrusza człowieczy ból łona!

Rzuć bojaźń i ta sława ochłody cień da ci!»

 Tak rzekł i złudą niemych wzrok pasie postaci,

Ciężko jęcząc i łzami zlewając swe lica.

Pergamu boje jego ogląda źrenica:

Tu Grecy uciekają, młódź Troi naciska,

Tam Frygi z groźną kitą Achil pędzi z bliska

Rydwanem; ze łzą widzi namiotów rząd biały

Rezosa, w które nocą, gdy pierwszym snem spały,

Na rzeź krwawą Tydydy wtargnęła zasadzka

I w obóz dzielne konie uwiodła znienacka,

Nim Troi paszę jadły i Ksantu nurt piły;

Ówdzie, zbroję straciwszy swoją, Troil miły,

Biedny młodzian, niezdolen z Achillem biec w starcie,

Niesion końmi, tkwi w wozie pochyły, uparcie

Dzierżąc wodze — w kurzawie kędziory mu toną

I kark, ziemię zaś orze włócznią odwróconą;

Tymczasem z szatą w gniewnej świątynię Pallady,

Włos rozwiawszy, Iliadek wyrusza tłum blady

W łzach się korząc i w piersi się bijąc rękoma:

Bogini wzrok utkwiła w ziemię — nieruchoma;

Hektora trzykroć Achil w krąg Troi baszt oto

Wlecze końmi i ciało sprzedaje za złoto. —

Ze dna piersi mu jęki żal dobył głęboki,

Gdy łup ujrzał i rydwan z przyjaciela zwłoki —

Pryjama, jak wyciąga bezbronne swe dłonie.

Wśród wodzów greckich własna mu postać zapłonie

Ogląda wschodnie szyki, Memnona twarz czarną;

Amazonki z krągłymi tarczami się garną

Z groźną Pentezileą, co w środku rycerstwa,

Podpiąwszy złotem piersi, rumiana i czerstwa

Z mężami, dziewką będąc, w bój śpieszy ochoczy.

Gdy tymi obrazami Eneasz swe oczy

Nasyca, podziwieniem zdjęty w głębi łona,

Królowa sama, cudnej postaci Dydona,

W świątyni z dziewic liczną pojawia się rzeszą.

Jak nad brzegi Eurotu lub w Cyntu kraj śpieszą

Dyjany tłumne chóry, rozbrzmiewa gór granit

Pod pląsami tysiąca rześkich Oceanid —

Ona, kołczan zwiesiwszy, nad cały tłum bogiń

Wznosi się, w piersiach matki szczęścia płonie ogień:

Tak piękną była Dydo, tak raźnie się niosła

W tłum ludzi, oglądając zaczęte rzemiosła.

Wreszcie w głębi świątyni, pod cieniem jej pował

Zajęła tron; rój zbrojnych w krąg szyki zgrupował,

Ona mężom wyroki ogłasza i prawa,

Zajęcia słusznym działem lub losem rozdawa.

Wtem Enej ujrzy z nagła, jak wśród zbiegowiska

Antej, Sergest i dzielny Kloant idą z bliska

Wraz z innymi Teukrami, których orkan siny

Rozproszył w morzach, w obce unosząc krainy.

Osłupiał wraz sam, razem Achata dreszcz zdejmie

Radości i obawy; chcąc ścisnąć uprzejmie

Braterską dłoń, lecz rzeczy niejasność ich wstrzyma.

Spowici w obłok śledzą pilnymi oczyma,

Jaki mężów los? W jakiej ich flota przystani?

Po co idą? Bo z wszystkich okrętów wybrani

Szli błagać łaski, z krzykiem dążąc do świątyni.

 Gdy weszli w głąb i mówić im dała władczyni,

Najstarszy Ilijonej kornymi rzekł słowy:

 «Królowo, której Jowisz dał stawiać gród nowy

I hardy lud słusznością miarkować w zapędzie,

Nędzarze z Troi, gnani przez morską toń wszędzie

Orkanem, prosim, oddal pożogi złość chyżej

Od łodzi, broń pobożnych, rzecz poznać chciej bliżej:

Nie przyszlim, by pustoszyć libijski kraj mieczem,

Ni łupów żadnych od was ku brzegom nie zwleczem,

Nie mają pychy tyle i sił zwyciężeni.

Jest ziemia, Hesperyją lud Grajów ją mieni,

Kraj stary, bitwy wsławion, gdzie żyzny łan sieją

Enotrzy; jak wieść niesie, ród młodszych dziś zwie ją

Italią, swego wodza nadając jej imię

Tam dążylim.

Wtem Orion, wstając, fale z dna ruszy olbrzymie,

Wichrami rzuci łodzie na mielizn głąb ślepy,

Wzdętymi nurty kryje i w skalne wertepy

Rozpędza. Co tu zbiegło, na palcach doliczaj! —

Co za ród?! W jakim kraju tak chamski obyczaj

Znoszon będzie? Od brzegów wstrzymują nas zgrają,

Bitwą grożą, na ziemi brzeg wstąpić nie dają!

Gdy ludźmi i ich bronią gardzicie niegodnie,

Pomnijcie: bogi widzą czyn dobry i zbrodnie!

Eneasz był nam królem, na świecie nikt drugi

Nie zrównał mu ni z cnoty, ni z miecza zasługi.

Jeżeli los mu służy i dotąd oddycha

Powietrzem, gdy go w cienie nie wwiodła noc cicha,

Bez trwogi my — i tobie żal pierwszej nie będzie

Przysługi. Na Sycylii niejednych ziem piędzie

I miasta mamy, Acest z krwi Trojan je grodzi.

Na brzegi ściągnąć dozwól znękanych rząd łodzi,

Wyrąbać z lasu belki, wystrugać w nim wiosła,

By, gdyby druhów z królem fortuna przyniosła

I los dał, do Italii iść, na Lacjum niwy.

Jeżeli zaś pochłonął cię, ojcze nasz tkliwy,

Nurt Libii i nadziei nie staje nam, Jula,

W Sycylii niech nas ziemia gotowa przytula,

Skąd przyszlim: dozwól wtedy w kraj płynąć Acesty!»

 Tak Ilijonej; zawtórzą słów zgodnych szelesty

Dardanidzi.

 Natenczas Dydo krótko, skłaniając skroń, powie:

«Oddalcie z serca bojaźń i troski, Teukrowie:

Los twardy, nowość państwa, te dawać mi każą

Zlecenia i szeroko obsadzać brzeg strażą.

Któż nie zna Eneadów? Kto Troi? I komu

Obcymi są ród, męstwo i groza pogromu?

Nie takie twarde serca ta żywi kraina,

Nie tak tu odwrócone słońce konie spina!

Czy Hesperii, Saturna wdzięk znęci was błoni,

Czy w Eryksa kraj Acest król serce nakłoni,

Bezpiecznie was wyprawię i mieniem wspomogę.

Gdy ze mną zostać chcecie, tu kończąc swą drogę,

Gród mój waszym — czas, byście okręty ściągali;

Lud Trojan równo z Tyrem ja ważę na szali!

O, gdyby sam król Enej wszedł na to wybrzeże,

Tymże wichrem gnan! Zaraz wytrawne rycerze

Roześlę, krańce Libii niech bada straż czuła,

Czy rzucon gdzie się w lesie lub w grodach nie tuła!»

 Poruszon słowy, Achat waleczny swą postać

I ojciec Enej dawno już z chmury wydostać

Pragnęli. Pierwszy Achat Eneja zagadnie:

 «Bogini synu, jakąż myśl w duszy masz na dnie?

Bezpiecznym widzisz wszystko, flota, druhy z nami;

Jednego brak, którego widzielim wprzód sami,

Jak tonął, zresztą matki spełniły się słowa!» —

 Ledwie wyrzekł to, z nagła prysnęła tęczowa

Śreżoga chmurki; lekkiej wydarty obsłonce

Promienny Enej w jasne podnosi skroń słońce,

Z postaci rówien bogu, bo od swej macierzy

Kędziory wziął prześliczne, rumieniec lic świeży,

A z oczu wdzięk młodości mu tryska wesoły:

Tak zdobią kość słoniową przemysłu mozoły,

Tak w złocie srebro błyska lub z Paru lśni kamień.

Królowej więc i wszystkim, wśród dziwu omamień,

Rzekł z nagła: «Tutaj jestem! Wywiadów nie stanów,

Królowo! — Enej z Troi jam, z Libii bałwanów

Wyrwan! O ty, co Trojan litujesz się jedna,

Co nas, resztki Danaów, przez morskie bezedna

I lądy gnanych klęską, nędzarzy — do zacisz

Domowych swych przyjmujesz i grodem bogacisz,

Dzięk godnych słać ci, Dydo, nasz język nie zdoła,

Ni cały ród Dardanów, po świecie dokoła

Rozproszon. Jeśli bogi czczą zbożnych, jeżeli

Coś znaczy prawość, cnoty świadomość weseli,

Bądź wszystkim nagrodzona! Jakiż, w szczęsnej chwili

Wiek cię wydał i jacy ojcowie zrodzili?

Póki rzeki biec będą w morza i gór stocza

Zwiedzać cienie, a niebo gwiazd trzódka urocza,

Zawsze imię twe wdzięcznym pierwszeństwem zaszczycę,

W jakikolwiek kraj pójdę!» To rzekłszy, prawicę

Śle w stronę Ilioneja, lewą Sergestowi

Dłoń poda, toż Gijasa, Kloanta pozdrowi

I innych.

 Zadziwiona widokiem królowa,

A potem losem męża, w te ozwie się słowa:

«Jakiż synu bogini, zawistny los gna cię

Przez klęsk tyle? Co rzuca w tych pustek połacie?

Ty żeś Enej, którego Anchizowi miła

Nad falą Symoentu Wenera powiła?

Pamiętam, Teucer przybył w sydońskie zagony,

Wypędzon z ziem ojczystych, by szukać korony

Z pomocą Bela; rodzic mój, Belus, na popiół

Obrócił Cypr bogaty i władzy tam dopiął

Pogromem. Odtąd losy waszego znam grodu,

Twe imię, wodzów greckich pamiętam od młodu;

I wrogów wielu — Teukrów nad inny lud ceni:

Stąd mówią, że ze starych są Teukrów zrodzeni.

Wstępujcie więc, młodzieńce, pod moje poddasza!

I mnie również fortuna tak sroga jak wasza

Po wielu trudach spocząć na ziemi tej każe.

Nieobca klęsce, umiem wspomagać nędzarze!»

 Tak mówi i Eneja w królewskie wrzeciądza

Prowadzi, razem bogom obiaty zarządza.

Tymczasem na brzeg druhom śle wybór najlepszy:

Dwadzieścia wołów, setkę szczeciastych da wieprzy

Z grubym karkiem, sto tłustych z matkami jagniątek,

Wesołe dnia podarki.

We wnętrzu domu suto ścian każdy zakątek

Przystroją, stoły stawią pomiędzy kolumny,

Szat szkarłat, sztucznie tkanych, połyska w krąg dumny,

Ogromne srebra świecą, w złocie bez usterek

Rzeźbione czyny ojców lśnią, długi dzieł szereg,

Przez tylu mężów wiedzion do rodu ich źródła.

 Eneasz, bo ojcowska miłość nie wychłódła

W jego sercu, Achata śle szybko, by całą

Askaniowi rzecz odniósł i w miasto go śmiało

Sprowadził. Troska ojca w Askaniu jedynie!

Wraz dary też, iliackiej wyrwane ruinie,

Nieść każe: tkany złotem płaszcz sztywny, niesplamion

I akantem obszytą zasłonę dla ramion,

Heleny strój, Argiwki, który z Mycen sama

Uwiozła, gdy na związek wzbroniony w Pergama

Dążyła, matki Ledy dary niezmierzone;

Prócz tego berło, które nosiła Ilione,

Najstarsza z cór Pryjama, i naszyjnik złoty

Z perłami, i koronę podwójną z klejnoty. —

Z tym zleceniem szedł Achat śpiesznie w stronę łodzi.

 Lecz Wenus nowe sztuki, plan nowy znachodzi

W swej myśli, by Kupidyn, odmieniwszy postać,

Mógł miast Jula miłego z darami się dostać

Do królowej, niezgasłe w niej niecąc zarzewie;

Lęka się bowiem Tyru obłudy i nie wie,

Co knuje Juno — troskę nocna zwiększa pora;

Tak zatem skrzydlatego zagadnie Amora:

 «Synku mój, ma jedyna mocy i rozkoszy,

Którego grot Jowisza tyfejski nie płoszy,

Twojego wzywam bóstwa, byś kornie ubłagan

Mnie wspomógł: brat twój, Enej, morzem przez huragan

Gnan wszędy, dla Junony przewrotnej się tuła.

Znasz ją, z tobą jam nieraz ból przez nią odczuła.

Fenicka Dydo trzyma go, słowy słodkiemi

Nęcąc, przecież lęk ciągły Junońska ta śle mi

Gościnność: nie ustanie, gdy rzeczy tak stoją.

Królowę więc ja zdradą usidlić chcę moją

I płomieniem, by serca nie zmieniła płocha

Przez Junonę; Eneja niech ze mną wraz kocha!

Jak tego dopiąć, rada wyjaśni ci szczera:

Z woli ojca w sydońskie się miasto wybiera

Królewski chłopiec, z wszystkich najwięcej mi drogi,

Niosąc dary wyrwane z morza i pożogi;

Jego ja uśpionego na Cytery szczycie

Przechowam lub w idalski chram zaniosę skrycie,

By podstępu nie poznał przed stosowną chwilką;

Ty postać jego przybierz na jedną noc tylko

Podstępem; chłopiec, chłopca weź wdzięczne znamiona,

A kiedy cię na łono swe przyjmie Dydona

Przy uczcie, gdy po winie jest w myśli weselej,

Całując wśród uścisków słodkich, wtedy przelej

W jej serce płomień skryty, zwodnicze twe wina!»

 Amor słucha słów matki drogiej, wnet odpina

Skrzydełka i wesoło udaje chód Jula.

Tymczasem Wenus błogim snem członki utula

Askania i przy piersiach niesie na wysoki

Idalski szczyt, gdzie dziecię miłymi pomroki

Kwiecisty gaj osłania i poją ziół wonie.

 Kupido, pełniąc prośbę, w tyryjskie ustronie

Wesoło dar królewski niósł wespół z Achatem,

Gdy wchodził, już królowa, w tle przesłon bogatem,

Na złotej sofie w pierwszym się miejscu ułoży;

Już ojciec Enej wchodzi, już Trojan tłum hoży

Przybywa, na rozsłanej się ścieląc purpurze.

Służący niosą wodę do rąk, kosze duże

Z pieczywem i wełniane ręczniki bez skazy;

Pięćdziesiąt dziewcząt wewnątrz półmiski i wazy

Rzędem kładzie i bogom kadzideł woń pali;

Sto innych i sług tyleż rówieśnych im w sali

Roznosi jadło, stawia puchary dokoła.

Nie mniej i Tyryjczyków w podwoje wesoła

Młódź się kupi, na sofach ścieląc za rozkazem.

Dziwi ich dar Eneja, dziwią się zarazem

Promiennej twarzy Jula i złudnemu słowu;

Płaszcz potem i z akantem strój nęci ich znowu.

Szczególnie biedna Dydo, oddana złej doli,

Ni oczu, ani serca nie może do woli

Nasycić: równie dar ją, jak chłopiec zachwyca.

On, na szyi nie swego zwisnąwszy rodzica,

Gdy miłość jego pieszczot ukoił zapałem,

Do niej bieży; oczyma i sercem już całem

Tkwi w nim Dydo, na łonie pieści, niewiedząca,

Jaki bóg czyha na nią; jemu nic nie zmąca

Poleceń Acydalii: Sycheja więc z wolna

Zaciera w jej pamięci, by była znów zdolna

W odwykłe serce nowej wziąć płomień miłości.

 Po uczcie, gdy już stoły zabrano, wśród gości

Stawiają wielkie czasze i wina uwieńczą.

Wstał hałas, wrzawą zewsząd rozbrzmiały młodzieńczą

Przybytki; podciągnięte pod pułapy wierzchnie

Błysną lampy, od żaru pochodni noc pierzchnie.

Królowa puchar Belów, perłami i złotem

Ozdobny, bierze, winem napełni go potem

I w dłonie ujmie — cisza dokoła nastawa:

 «Jowiszu, który dajesz gościnności prawa,

Spraw, niechaj dzień ten Tyru i Trojan lud święci

Jako błogi, niech w dziatek on żyje pamięci,

Niech radość Bakchus zsyła i dobra Junona!

Wy ucztę, Tyryjczycy, święćcie z głębi łona!»

 Rzekła, kroplę dla bogów strąciła w stół pusty

I pierwsza, lekko czaszy dotknąwszy się usty,

Z zachętą daje Bicji; ów, pełen ochoty,

Szumiący winem do dna spełnił puchar złoty.

Za nim możni; na cytrze złotej — z włosem po pas,

Ćwiczony przez wielkiego Atlasa gra Jopas:

Trud słońca błądzącego śpiewa i księżyca;

Skąd ludzi ród i bydło, żar i nawałnica,

Arktur, słotne Hyjady, podwójne Triony;

Czemu zimą tak śpiesznie w ocean spieniony

Schodzi słońce, a letnia noc idzie mniej żwawo. —

Klaszcze Tyru lud, Troja huczne bije brawo.

Niemniej, noc przeróżnymi spędzając rozmowy,

Biedna Dydo miłości żar pije wciąż nowy.

O Pryjama, Hektora wciąż pyta się wiele,

To na jakich Jutrzenki syn przybył wojsk czele,

To jakie Diomeda konie? Jaki Achil?

 «Owszem — rzecze — o, gościu, do mych próśb się nachyl,

Złość Greków od początku, oraz jaki trud ma

Twa podróż, powiedz; wiosnać to zbiegła już siódma,

Jak tułasz się po ziemiach wszystkich i mórz fali».

AENEIS

Liber I

Ille ego, qui quondam gracili modulatus avena

carmen, et egressus silvis vicina coëgi

ut quamvis avido parerent arva colono,

gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

litora, multum ille et terris iactatus et alto

vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,  

inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

Albanique patres, atque altae moenia Romae.

Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

quidve dolens, regina deum tot volvere casus

insignem pietate virum, tot adire labores  

impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

quam Iuno fertur terris magis omnibus unam  

posthabita coluisse Samo; hic illius arma,

hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

audierat, Tyrias olim quae verteret arces;  

hinc populum late regem belloque superbum

venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—

necdum etiam causae irarum saevique dolores  

exciderant animo: manet alta mente repostum

iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

His accensa super, iactatos aequore toto

Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,  

arcebat longe Latio, multosque per annos

errabant, acti fatis, maria omnia circum.

Tantae molis erat Romanam condere gentem!

Vix e conspectu Siculae telluris in altum

vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,  

cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,  

unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

disiecitque rates evertitque aequora ventis,

illum expirantem transfixo pectore flammas

turbine corripuit scopuloque infixit acuto.  

Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

et soror et coniunx, una cum gente tot annos

bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

Talia flammato secum dea corde volutans  

nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

luctantes ventos tempestatesque sonoras

imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

Illi indignantes magno cum murmure montis  

circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,  

hoc metuens, molemque et montis insuper altos

imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex  

et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

Ilium in Italiam portans victosque Penates:

incute vim ventis submersasque obrue puppes,

aut age diversos et disiice corpora ponto.  

Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

conubio iungam stabili propriamque dicabo,

omnis ut tecum meritis pro talibus annos

exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'  

Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

concilias, tu das epulis accumbere divom,

nimborumque facis tempestatumque potentem.'  

Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

Incubuere mari, totumque a sedibus imis

una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis  

Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

Eripiunt subito nubes caelumque diemque

Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,  

praesentemque viris intentant omnia mortem.

Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis  

contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis  

scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

Talia iactanti stridens Aquilone procella

velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.  

Hi summo in fluctu pendent; his unda dehiscens

terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—

saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—

dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto  

in brevia et Syrtis urget, miserabile visu,

inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

in puppim ferit: excutitur pronusque magister  

volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

Adparent rari nantes in gurgite vasto,

arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,  

et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

Interea magno misceri murmure pontum,

emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis  

stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.  

Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

miscere, et tantas audetis tollere moles?

Quos ego—sed motos praestat componere fluctus.  

Post mihi non simili poena commissa luetis.

Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula  

Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

collectasque fugat nubes, solemque reducit.

Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;  

et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

atque rotis summas levibus perlabitur undas.

Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

seditio, saevitque animis ignobile volgus,

iamque faces et saxa volant—furor arma ministrat;  

tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—

sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

prospiciens genitor caeloque invectus aperto  

flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

Est in secessu longo locus: insula portum

efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto  

frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

in caelum scopuli, quorum sub vertice late

aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.  

Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

nympharum domus: hic fessas non vincula navis

ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

Huc septem Aeneas collectis navibus omni  

ex numero subit; ac magno telluris amore

egressi optata potiuntur Troes harena,

et sale tabentis artus in litore ponunt.

Ac primum silici scintillam excudit Achates,

succepitque ignem foliis, atque arida circum  

nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

expediunt fessi rerum, frugesque receptas

et torrere parant flammis et frangere saxo.

Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem  

prospectum late pelago petit, Anthea si quem

iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur  

a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem  

miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

nec prius absistit, quam septem ingentia victor

corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes  

litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

'O socii—neque enim ignari sumus ante malorum—

O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis  

accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

experti: revocate animos, maestumque timorem

mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

Per varios casus, per tot discrimina rerum

tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas  

ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;  

tergora deripiunt costis et viscera nudant;

pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

litore aena locant alii, flammasque ministrant.

Tum victu revocant vires, fusique per herbam

implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.  

Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

amissos longo socios sermone requirunt,

spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,  

nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

despiciens mare velivolum terrasque iacentis

litoraque et latos populos, sic vertice caeli  

constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

Atque illum talis iactantem pectore curas

tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

aeternis regis imperiis, et fulmine terres,  

quid meus Aeneas in te committere tantum,

quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,  

qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

solabar, fatis contraria fata rependens;

nunc eadem fortuna viros tot casibus actos  

insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

unde per ora novem vasto cum murmure montis  

it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,  

navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

Olli subridens hominum sator atque deorum,

voltu, quo caelum tempestatesque serenat,  

oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.  

Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

longius et volvens fatorum arcana movebo)

bellum ingens geret Italia, populosque feroces

contundet, moresque viris et moenia ponet,

tertia dum Latio regnantem viderit aestas,  

ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

additur,—Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—

triginta magnos volvendis mensibus orbis

imperio explebit, regnumque ab sede Lavini  

transferet, et longam multa vi muniet Albam.

Hic iam ter centum totos regnabitur annos

gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus  

Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

His ego nec metas rerum nec tempora pono;

imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,  

consilia in melius referet, mecumque fovebit

Romanos rerum dominos gentemque togatam:

sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

servitio premet, ac victis dominabitur Argis.  

Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

imperium oceano, famam qui terminet astris,—

Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

accipies secura; vocabitur hic quoque votis.  

Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

claudentur Belli portae; Furor impius intus,

saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis  

post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

finibus arceret: volat ille per aera magnum  

remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

corda volente deo; in primis regina quietum

accipit in Teucros animum mentemque benignam.

At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,  

ut primum lux alma data est, exire locosque

explorare novos, quas vento accesserit oras,

qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

quaerere constituit, sociisque exacta referre

Classem in convexo nemorum sub rupe cavata  

arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

bina manu lato crispans hastilia ferro.

Cui mater media sese tulit obvia silva,

virginis os habitumque gerens, et virginis arma  

Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.  

Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

vidistis si quam hic errantem forte sororum,

succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:  

'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—

O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—

an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—

sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,  

et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;  

virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

purpureoque alte suras vincire cothurno.

Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

sed fines Libyci, genus intractabile bello.

Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,  

germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

cui pater intactam dederat, primisque iugarat  

ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

impius ante aras, atque auri caecus amore,

clam ferro incautum superat, securus amorum  

germanae; factumque diu celavit, et aegram,

multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

coniugis, ora modis attollens pallida miris,

crudeles aras traiectaque pectora ferro  

nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

auxiliumque viae veteres tellure recludit

thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

His commota fugam Dido sociosque parabat:  

conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

corripiunt, onerantque auro: portantur avari

Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis  

moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

taurino quantum possent circumdare tergo.

Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille  

suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

et vacet annalis nostrorum audire laborum,

ante diem clauso componat Vesper Olympo.

Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris  

Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

classe veho mecum, fama super aethera notus.

Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.  

Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

matre dea monstrante viam, data fata secutus;

vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem  

passa Venus medio sic interfata dolore est:

'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

Namque tibi reduces socios classemque relatam  

nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

ni frustra augurium vani docuere parentes.

Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

turbabat caelo; nunc terras ordine longo  

aut capere, aut captas iam despectare videntur:

ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.  

Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem  

adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

non datur, ac veras audire et reddere voces?'

Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:  

at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

et multo nebulae circum dea fudit amictu,

cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

molirive moram, aut veniendi poscere causas.

Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit  

laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

ture calent arae, sertisque recentibus halant.

Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

imminet, adversasque adspectat desuper arces.  

Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

miratur portas strepitumque et strata viarum.

Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

pars optare locum tecto et concludere sulco.  

[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

fundamenta locant alii, immanisque columnas

rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

Qualis apes aestate nova per florea rura  

exercet sub sole labor, cum gentis adultos

educunt fetus, aut cum liquentia mella

stipant et dulci distendunt nectare cellas,

aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:  

fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.  

Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

quo primum iactati undis et turbine Poeni

effodere loco signum, quod regia Iuno

monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

egregiam et facilem victu per saecula gentem.  

Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

condebat, donis opulentum et numine divae,

aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

Hoc primum in luco nova res oblata timorem  

leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

ausus, et adflictis melius confidere rebus.

Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

artificumque manus inter se operumque laborem  

miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

bellaque iam fama totum volgata per orbem,

Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

quae regio in terris nostri non plena laboris?  

En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

multa gemens, largoque umectat flumine voltum.  

Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno  

Tydides multa vastabat caede cruentus,

ardentisque avertit equos in castra, prius quam

pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

infelix puer atque impar congressus Achilli,  

fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

Interea ad templum non aequae Palladis ibant

crinibus Iliades passis peplumque ferebant,  

suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

diva solo fixos oculos aversa tenebat.

Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,  

ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis  

Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

aurea subnectens exsertae cingula mammae,

bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,  

regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

incessit magna iuvenum stipante caterva.

Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

exercet Diana choros, quam mille secutae

hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram  

fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

talis erat Dido, talem se laeta ferebat

per medios, instans operi regnisque futuris.

Tum foribus divae, media testudine templi,  

saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

Iura dabat legesque viris, operumque laborem

partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

cum subito Aeneas concursu accedere magno

Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,  

Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

dispulerat penitusque alias avexerat oras.

Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

ardebant; sed res animos incognita turbat.  

Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

orantes veniam, et templum clamore petebant.

Postquam introgressi et coram data copia fandi,  

maximus Ilioneus placido sic pectore coepit:

'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

oramus, prohibe infandos a navibus ignis,  

parce pio generi, et propius res aspice nostras.

Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,  

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

Hic cursus fuit:

cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion  

in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

perque undas, superante salo, perque invia saxa

dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;  

bella cient, primaque vetant consistere terra.

Si genus humanum et mortalia temnitis arma

at sperate deos memores fandi atque nefandi.

'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

nec pietate fuit, nec bello maior et armis.  

Quem si fata virum servant, si vescitur aura

aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

non metus; officio nec te certasse priorem

poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

armaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.  

Quassatam ventis liceat subducere classem,

et silvis aptare trabes et stringere remos:

si datur Italiam, sociis et rege recepto,

tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

sin absumpta salus, et te, pater optime Teucrum,  

pontus habet Libyae, nec spes iam restat Iuli,

at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

Dardanidae.  

Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

Res dura et regni novitas me talia cogunt

moliri, et late finis custode tueri.

Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,  

virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

sive Erycis finis regemque optatis Acesten,  

auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

Voltis et his mecum pariter considere regnis;

urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem  

adforet Aeneas! Equidem per litora certos

dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

His animum arrecti dictis et fortis Achates

et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem  

ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

submersum; dictis respondent cetera matris.'  

Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

caesariem nato genetrix lumenque iuventae  

purpureum et laetos oculis adflarat honores:

quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,  

Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis.

O sola infandos Troiae miserata labores,

quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

urbe, domo, socias, grates persolvere dignas  

non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt  

saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum  

Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus  

insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

finibus expulsum patriis, nova regna petentem  

auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,  

seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

Me quoque per multos similis fortuna labores

iactatam hac demum voluit consistere terra.

Non ignara mali, miseris succurrere disco.'  

Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

tecta, simul divom templis indicit honorem.

Nec minus interea sociis ad litora mittit

viginti tauros, magnorum horrentia centum

terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,  

munera laetitiamque dii.

At domus interior regali splendida luxu

instruitur, mediisque parant convivia tectis:

arte laboratae vestes ostroque superbo,

ingens argentum mensis, caelataque in auro  

fortia facta patrum, series longissima rerum

per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;  

omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

et circumtextum croceo velamen acantho,

ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,  

Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

extulerat, matris Ledae mirabile donum:

praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

maxima natarum Priami, colloque monile

bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.  

Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

At Cytherea novas artes, nova pectore versat

consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;  

quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,  

ad te confugio et supplex tua numina posco.

Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur  

vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

reginam meditor, ne quo se numine mutet,

sed magno Aeneae mecum teneatur amore.  

Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

Regius accitu cari genitoris ad urbem

Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

hunc ego sopitum somno super alta Cythera  

aut super Idalium sacrata sede recondam,

ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

Tu faciem illius noctem non amplius unam

falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido  

regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

occultum inspires ignem fallasque veneno.'

Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.  

At Venus Ascanio placidam per membra quietem

inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

Iamque ibat dicto parens et dona Cupido  

regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

aurea composuit sponda mediamque locavit.

Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.  

Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

centum aliae totidemque pares aetate ministri,  

qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

convenere, toris iussi discumbere pictis.

Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

flagrantisque dei voltus simulataque verba,  

[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

Praecipue infelix, pesti devota futurae,

expleri mentem nequit ardescitque tuendo

Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit  

et magnum falsi implevit genitoris amorem,

reginam petit haec oculis, haec pectore toto

haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,

insidat quantus miserae deus; at memor ille

matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum  

incipit, et vivo temptat praevertere amore

iam pridem resides animos desuetaque corda.

Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

crateras magnos statuunt et vina coronant.

Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant  

atria; dependent lychni laquearibus aureis

incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

a Belo soliti; tum facta silentia tectis:  

'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'  

Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

primaque, libato, summo tenus attigit ore,

tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

spumantem pateram, et pleno se proluit auro

post alii proceres. Cithara crinitus Iopas  

personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

Hic canit errantem lunam solisque labores;

unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

quid tantum Oceano properent se tinguere soles  

hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

Nec non et vario noctem sermone trahebat

infelix Dido, longumque bibebat amorem,

multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;  

nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

erroresque tuos; nam te iam septima portat  

omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'

Liber II

Conticuere omnes intentique ora tenebant

inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

Infandum, regina, iubes renouare dolorem,

Troianas ut opes et lamentabile regnum

eruerint Danai, quaeque ipse miserrima uidi  

et quorum pars magna fui. quis talia fando

Myrmidonum Dolopumue aut duri miles Vlixi

temperet a lacrimis? et iam nox umida caelo

praecipitat suadentque cadentia sidera somnos.

sed si tantus amor casus cognoscere nostros  

et breuiter Troiae supremum audire laborem,

quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

incipiam. fracti bello fatisque repulsi

ductores Danaum tot iam labentibus annis

instar montis equum diuina Palladis arte  

aedificant, sectaque intexunt abiete costas;

uotum pro reditu simulant; ea fama uagatur.

huc delecta uirum sortiti corpora furtim

includunt caeco lateri penitusque cauernas

ingentis uterumque armato milite complent.  

est in conspectu Tenedos, notissima fama

insula, diues opum Priami dum regna manebant,

nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

huc se prouecti deserto in litore condunt;

nos abiisse rati et uento petiisse Mycenas.  

ergo omnis longo soluit se Teucria luctu;

panduntur portae, iuuat ire et Dorica castra

desertosque uidere locos litusque relictum:

hic Dolopum manus, hic saeuus tendebat Achilles;

classibus hic locus, hic acie certare solebant.  

pars stupet innuptae donum exitiale Mineruae

et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

duci intra muros hortatur et arce locari,

siue dolo seu iam Troiae sic fata ferebant.

at Capys, et quorum melior sententia menti,  

aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

praecipitare iubent subiectisque urere flammis,

aut terebrare cauas uteri et temptare latebras.

scinditur incertum studia in contraria uulgus.

Primus ibi ante omnis magna comitante caterua  

Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

et procul 'o miseri, quae tanta insania, ciues?

creditis auectos hostis? aut ulla putatis

dona carere dolis Danaum? sic notus Vlixes?

aut hoc inclusi ligno occultantur Achiui,  

aut haec in nostros fabricata est machina muros,

inspectura domos uenturaque desuper urbi,

aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

sic fatus ualidis ingentem uiribus hastam  

in latus inque feri curuam compagibus aluum

contorsit. stetit illa tremens, uteroque recusso

insonuere cauae gemitumque dedere cauernae.

et, si fata deum, si mens non laeua fuisset,

impulerat ferro Argolicas foedare latebras,  

Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.

Ecce, manus iuuenem interea post terga reuinctum

pastores magno ad regem clamore trahebant

Dardanidae, qui se ignotum uenientibus ultro,

hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achiuis,  

obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

seu uersare dolos seu certae occumbere morti.

undique uisendi studio Troiana iuuentus

circumfusa ruit certantque inludere capto.

accipe nunc Danaum insidias et crimine ab uno  

disce omnis.

namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit,

'heu, quae nunc tellus,' inquit, 'quae me aequora possunt

accipere? aut quid iam misero mihi denique restat,  

cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

quo gemitu conuersi animi compressus et omnis

impetus. hortamur fari quo sanguine cretus,

quidue ferat; memoret quae sit fiducia capto.  

'Cuncta equidem tibi, rex, fuerit quodcumque, fatebor  

uera,' inquit; 'neque me Argolica de gente negabo.

hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

finxit, uanum etiam mendacemque improba finget.  

fando aliquod si forte tuas peruenit ad auris

Belidae nomen Palamedis et incluta fama

gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

insontem infando indicio, quia bella uetabat,

demisere neci, nunc cassum lumine lugent:  

illi me comitem et consanguinitate propinquum

pauper in arma pater primis huc misit ab annis.

dum stabat regno incolumis regumque uigebat

conciliis, et nos aliquod nomenque decusque

gessimus. inuidia postquam pellacis Vlixi  

(haud ignota loquor) superis concessit ab oris,

adflictus uitam in tenebris luctuque trahebam

et casum insontis mecum indignabar amici.

nec tacui demens et me, fors si qua tulisset,

si patrios umquam remeassem uictor ad Argos,  

promisi ultorem et uerbis odia aspera moui.

hinc mihi prima mali labes, hinc semper Vlixes

criminibus terrere nouis, hinc spargere uoces

in uulgum ambiguas et quaerere conscius arma.

nec requieuit enim, donec Calchante ministro—  

sed quid ego haec autem nequiquam ingrata reuoluo,

quidue moror? si omnis uno ordine habetis Achiuos,

idque audire sat est, iamdudum sumite poenas:

hoc Ithacus uelit et magno mercentur Atridae.'

Tum uero ardemus scitari et quaerere causas,  

ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

prosequitur pauitans et ficto pectore fatur:

'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

moliri et longo fessi discedere bello;

fecissentque utinam! saepe illos aspera ponti  

interclusit hiems et terruit Auster euntis.

praecipue cum iam hic trabibus contextus acernis

staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

suspensi Eurypylum scitatum oracula Phoebi

mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:  

"sanguine placastis uentos et uirgine caesa,

cum primum Iliacas, Danai, uenistis ad oras;

sanguine quaerendi reditus animaque litandum

Argolica." uulgi quae uox ut uenit ad auris,

obstipuere animi gelidusque per ima cucurrit  

ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

hic Ithacus uatem magno Calchanta tumultu

protrahit in medios; quae sint ea numina diuum

flagitat. et mihi iam multi crudele canebant

artificis scelus, et taciti uentura uidebant.  

bis quinos silet ille dies tectusque recusat

prodere uoce sua quemquam aut opponere morti.

uix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

composito rumpit uocem et me destinat arae.

adsensere omnes et, quae sibi quisque timebat,  

unius in miseri exitium conuersa tulere.

iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari

et salsae fruges et circum tempora uittae.

eripui, fateor, leto me et uincula rupi,

limosoque lacu per noctem obscurus in ulua  

delitui dum uela darent, si forte dedissent.

nec mihi iam patriam antiquam spes ulla uidendi

nec dulcis natos exoptatumque parentem,

quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.  

quod te per superos et conscia numina ueri,

per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

intemerata fides, oro, miserere laborum

tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

His lacrimis uitam damus et miserescimus ultro.  

ipse uiro primus manicas atque arta leuari

uincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis:

'quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios

(noster eris) mihique haec edissere uera roganti:

quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor?  

quidue petunt? quae religio? aut quae machina belli?'

dixerat. ille dolis instructus et arte Pelasga

sustulit exutas uinclis ad sidera palmas:

'uos, aeterni ignes, et non uiolabile uestrum

testor numen,' ait, 'uos arae ensesque nefandi,  

quos fugi, uittaeque deum, quas hostia gessi:

fas mihi Graiorum sacrata resoluere iura,

fas odisse uiros atque omnia ferre sub auras,

si qua tegunt, teneor patriae nec legibus ullis.

tu modo promissis maneas seruataque serues  

Troia fidem, si uera feram, si magna rependam.

omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

Palladis auxiliis semper stetit. impius ex quo

Tydides sed enim scelerumque inuentor Vlixes,

fatale adgressi sacrato auellere templo  

Palladium caesis summae custodibus arcis,

corripuere sacram effigiem manibusque cruentis

uirgineas ausi diuae contingere uittas,

ex illo fluere ac retro sublapsa referri

spes Danaum, fractae uires, auersa deae mens.  

nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

uix positum castris simulacrum: arsere coruscae

luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

sudor iit, terque ipsa solo (mirabile dictu)

emicuit parmamque ferens hastamque trementem.  

extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

nec posse Argolicis exscindi Pergama telis

omina ni repetant Argis numenque reducant

quod pelago et curuis secum auexere carinis.

et nunc quod patrias uento petiere Mycenas,  

arma deosque parant comites pelagoque remenso

improuisi aderunt; ita digerit omina Calchas.

hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

hanc tamen immensam Calchas attollere molem  

roboribus textis caeloque educere iussit,

ne recipi portis aut duci in moenia posset,

neu populum antiqua sub religione tueri.

nam si uestra manus uiolasset dona Mineruae,

tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum  

conuertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

sin manibus uestris uestram ascendisset in urbem,

ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

uenturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

Talibus insidiis periurique arte Sinonis  

credita res, captique dolis lacrimisque coactis

quos neque Tydides nec Larissaeus Achilles,

non anni domuere decem, non mille carinae.

Hic aliud maius miseris multoque tremendum

obicitur magis atque improuida pectora turbat.  

Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta

(horresco referens) immensis orbibus angues

incumbunt pelago pariterque ad litora tendunt;  

pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

sanguineae superant undas, pars cetera pontum

pone legit sinuatque immensa uolumine terga.

fit sonitus spumante salo; iamque arua tenebant

ardentisque oculos suffecti sanguine et igni  

sibila lambebant linguis uibrantibus ora.

diffugimus uisu exsangues. illi agmine certo

Laocoonta petunt; et primum parua duorum

corpora natorum serpens amplexus uterque

implicat et miseros morsu depascitur artus;  

post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

corripiunt spirisque ligant ingentibus; et iam

bis medium amplexi, bis collo squamea circum

terga dati superant capite et ceruicibus altis.

ille simul manibus tendit diuellere nodos  

perfusus sanie uittas atroque ueneno,

clamores simul horrendos ad sidera tollit:

qualis mugitus, fugit cum saucius aram

taurus et incertam excussit ceruice securim.

at gemini lapsu delubra ad summa dracones  

effugiunt saeuaeque petunt Tritonidis arcem,

sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

tum uero tremefacta nouus per pectora cunctis

insinuat pauor, et scelus expendisse merentem

Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur  

laeserit et tergo sceleratam intorserit hastam.

ducendum ad sedes simulacrum orandaque diuae

numina conclamant.

diuidimus muros et moenia pandimus urbis.

accingunt omnes operi pedibusque rotarum  

subiciunt lapsus, et stuppea uincula collo

intendunt; scandit fatalis machina muros

feta armis. pueri circum innuptaeque puellae

sacra canunt funemque manu contingere gaudent;

illa subit mediaeque minans inlabitur urbi.  

o patria, o diuum domus Ilium et incluta bello

moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

substitit atque utero sonitum quater arma dedere;

instamus tamen immemores caecique furore

et monstrum infelix sacrata sistimus arce.  

tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

ora dei iussu non umquam credita Teucris.

nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

ille dies, festa uelamus fronde per urbem.

Vertitur interea caelum et ruit Oceano nox  

inuoluens umbra magna terramque polumque

Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

conticuere; sopor fessos complectitur artus.

et iam Argiua phalanx instructis nauibus ibat

a Tenedo tacitae per amica silentia lunae  

litora nota petens, flammas cum regia puppis

extulerat, fatisque deum defensus iniquis

inclusos utero Danaos et pinea furtim

laxat claustra Sinon. illos patefactus ad auras

reddit equus laetique cauo se robore promunt  

Thessandrus Sthenelusque duces et dirus Vlixes,

demissum lapsi per funem, Acamasque Thoasque

Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon

et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos.

inuadunt urbem somno uinoque sepultam;  

caeduntur uigiles, portisque patentibus omnis

accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

Tempus erat quo prima quies mortalibus aegris

incipit et dono diuum gratissima serpit.

in somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector  

uisus adesse mihi largosque effundere fletus,

raptatus bigis ut quondam, aterque cruento

puluere perque pedes traiectus lora tumentis.

ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

Hectore qui redit exuuias indutus Achilli  

uel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis!

squalentem barbam et concretos sanguine crinis

uulneraque illa gerens, quae circum plurima muros

accepit patrios. ultro flens ipse uidebar

compellare uirum et maestas expromere uoces:  

'o lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,

quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris

exspectate uenis? ut te post multa tuorum

funera, post uarios hominumque urbisque labores

defessi aspicimus! quae causa indigna serenos  

foedauit uultus? aut cur haec uulnera cerno?'

ille nihil, nec me quaerentem uana moratur,

sed grauiter gemitus imo de pectore ducens,

'heu fuge, nate dea, teque his' ait 'eripe flammis.

hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.  

sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

sacra suosque tibi commendat Troia penatis;

hos cape fatorum comites, his moenia quaere

magna pererrato statues quae denique ponto.'  

sic ait et manibus uittas Vestamque potentem

aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

Diuerso interea miscentur moenia luctu,

et magis atque magis, quamquam secreta parentis

Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,  

clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

excutior somno et summi fastigia tecti

ascensu supero atque arrectis auribus asto:

in segetem ueluti cum flamma furentibus Austris

incidit, aut rapidus montano flumine torrens  

sternit agros, sternit sata laeta boumque labores

praecipitisque trahit siluas; stupet inscius alto

accipiens sonitum saxi de uertice pastor.

tum uero manifesta fides, Danaumque patescunt

insidiae. iam Deiphobi dedit ampla ruinam  

Volcano superante domus, iam proximus ardet

Vcalegon; Sigea igni freta lata relucent.

exoritur clamorque uirum clangorque tubarum.

arma amens capio; nec sat rationis in armis,

sed glomerare manum bello et concurrere in arcem  

cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

praecipitat, pulchrumque mori succurrit in armis.

Ecce autem telis Panthus elapsus Achiuum,

Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

sacra manu uictosque deos paruumque nepotem  

ipse trahit cursuque amens ad limina tendit.

'quo res summa loco, Panthu? quam prendimus arcem?'

uix ea fatus eram gemitu cum talia reddit:

'uenit summa dies et ineluctabile tempus

Dardaniae. fuimus Troes, fuit Ilium et ingens  

gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

arduus armatos mediis in moenibus astans

fundit equus uictorque Sinon incendia miscet

insultans. portis alii bipatentibus adsunt,  

milia quot magnis umquam uenere Mycenis;

obsedere alii telis angusta uiarum

oppositis; stat ferri acies mucrone corusco

stricta, parata neci; uix primi proelia temptant

portarum uigiles et caeco Marte resistunt.'  

talibus Othryadae dictis et numine diuum

in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

quo fremitus uocat et sublatus ad aethera clamor.

addunt se socios Rhipeus et maximus armis

Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymasque  

et lateri adglomerant nostro, iuuenisque Coroebus

Mygdonides—illis ad Troiam forte diebus

uenerat insano Cassandrae incensus amore

et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

infelix qui non sponsae praecepta furentis  

audierit!

quos ubi confertos ardere in proelia uidi,

incipio super his: 'iuuenes, fortissima frustra

pectora, si uobis audentem extrema cupido

certa sequi, quae sit rebus fortuna uidetis:  

excessere omnes adytis arisque relictis

di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

incensae. moriamur et in media arma ruamus.

una salus uictis nullam sperare salutem.'

sic animis iuuenum furor additus. inde, lupi ceu  

raptores atra in nebula, quos improba uentris

exegit caecos rabies catulique relicti

faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

uadimus haud dubiam in mortem mediaeque tenemus

urbis iter; nox atra caua circumuolat umbra.  

quis cladem illius noctis, quis funera fando

explicet aut possit lacrimis aequare labores?

urbs antiqua ruit multos dominata per annos;

plurima perque uias sternuntur inertia passim

corpora perque domos et religiosa deorum  

limina. nec soli poenas dant sanguine Teucri;

quondam etiam uictis redit in praecordia uirtus

uictoresque cadunt Danai. crudelis ubique

luctus, ubique pauor et plurima mortis imago.

Primus se Danaum magna comitante caterua  

Androgeos offert nobis, socia agmina credens

inscius, atque ultro uerbis compellat amicis:

'festinate, uiri! nam quae tam sera moratur

segnities? alii rapiunt incensa feruntque

Pergama: uos celsis nunc primum a nauibus itis?'  

dixit, et extemplo (neque enim responsa dabantur

fida satis) sensit medios delapsus in hostis.

obstipuit retroque pedem cum uoce repressit.

improuisum aspris ueluti qui sentibus anguem

pressit humi nitens trepidusque repente refugit  

attollentem iras et caerula colla tumentem,

haud secus Androgeos uisu tremefactus abibat.

inruimus densis et circumfundimur armis,

ignarosque loci passim et formidine captos

sternimus; aspirat primo Fortuna labori.  

atque hic successu exsultans animisque Coroebus

'o socii, qua prima' inquit 'Fortuna salutis

monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur:

mutemus clipeos Danaumque insignia nobis

aptemus. dolus an uirtus, quis in hoste requirat?  

arma dabunt ipsi.' sic fatus deinde comantem

Androgei galeam clipeique insigne decorum

induitur laterique Argiuum accommodat ensem.

hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuuentus

laeta facit: spoliis se quisque recentibus armat.  

uadimus immixti Danais haud numine nostro

multaque per caecam congressi proelia noctem

conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

diffugiunt alii ad nauis et litora cursu

fida petunt; pars ingentem formidine turpi  

scandunt rursus equum et nota conduntur in aluo.

Heu nihil inuitis fas quemquam fidere diuis!

ecce trahebatur passis Priameia uirgo

crinibus a templo Cassandra adytisque Mineruae

ad caelum tendens ardentia lumina frustra,  

lumina, nam teneras arcebant uincula palmas.

non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus

et sese medium iniecit periturus in agmen;

consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

hic primum ex alto delubri culmine telis  

nostrorum obruimur oriturque miserrima caedes

armorum facie et Graiarum errore iubarum.

tum Danai gemitu atque ereptae uirginis ira

undique collecti inuadunt, acerrimus Aiax

et gemini Atridae Dolopumque exercitus omnis:  

aduersi rupto ceu quondam turbine uenti

confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

Eurus equis; stridunt siluae saeuitque tridenti

spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

illi etiam, si quos obscura nocte per umbram  

fudimus insidiis totaque agitauimus urbe,

apparent; primi clipeos mentitaque tela

agnoscunt atque ora sono discordia signant.

ilicet obruimur numero, primusque Coroebus

Penelei dextra diuae armipotentis ad aram  

procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

qui fuit in Teucris et seruantissimus aequi

(dis aliter uisum); pereunt Hypanisque Dymasque

confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

labentem pietas nec Apollinis infula texit.  

Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

testor, in occasu uestro nec tela nec ullas

uitauisse uices, Danaum et, si fata fuissent

ut caderem, meruisse manu. diuellimur inde,

Iphitus et Pelias mecum (quorum Iphitus aeuo  

iam grauior, Pelias et uulnere tardus Vlixi),

protinus ad sedes Priami clamore uocati.

hic uero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

bella forent, nulli tota morerentur in urbe,

sic Martem indomitum Danaosque ad tecta ruentis  

cernimus obsessumque acta testudine limen.

haerent parietibus scalae postisque sub ipsos

nituntur gradibus clipeosque ad tela sinistris

protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

Dardanidae contra turris ac tota domorum  

culmina conuellunt; his se, quando ultima cernunt,

extrema iam in morte parant defendere telis,

auratasque trabes, ueterum decora alta parentum,

deuoluunt; alii strictis mucronibus imas

obsedere fores, has seruant agmine denso.  

instaurati animi regis succurrere tectis

auxilioque leuare uiros uimque addere uictis.

Limen erat caecaeque fores et peruius usus

tectorum inter se Priami, postesque relicti

a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,  

saepius Andromache ferre incomitata solebat

ad soceros et auo puerum Astyanacta trahebat.

euado ad summi fastigia culminis, unde

tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

turrim in praecipiti stantem summisque sub astra  

eductam tectis, unde omnis Troia uideri

et Danaum solitae naues et Achaica castra,

adgressi ferro circum, qua summa labantis

iuncturas tabulata dabant, conuellimus altis

sedibus impulimusque; ea lapsa repente ruinam  

cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

incidit. ast alii subeunt, nec saxa nec ullum

telorum interea cessat genus.

Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

exsultat telis et luce coruscus aena:  

qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,

frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

nunc, positis nouus exuuiis nitidusque iuuenta,

lubrica conuoluit sublato pectore terga

arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.  

una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

succedunt tecto et flammas ad culmina iactant.

ipse inter primos correpta dura bipenni

limina perrumpit postisque a cardine uellit  

aeratos; iamque excisa trabe firma cauauit

robora et ingentem lato dedit ore fenestram.

apparet domus intus et atria longa patescunt;

apparent Priami et ueterum penetralia regum,

armatosque uident stantis in limine primo.  

at domus interior gemitu miseroque tumultu

miscetur, penitusque cauae plangoribus aedes

femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

tum pauidae tectis matres ingentibus errant

amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.  

instat ui patria Pyrrhus; nec claustra nec ipsi

custodes sufferre ualent; labat ariete crebro

ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

fit uia ui; rumpunt aditus primosque trucidant

immissi Danai et late loca milite complent.  

non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

exiit oppositasque euicit gurgite moles,

fertur in arua furens cumulo camposque per omnis

cum stabulis armenta trahit. uidi ipse furentem

caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas,  

uidi Hecubam centumque nurus Priamumque per aras

sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignis.

quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

barbarico postes auro spoliisque superbi

procubuere; tenent Danai qua deficit ignis.  

Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

urbis uti captae casum conuulsaque uidit

limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

arma diu senior desueta trementibus aeuo

circumdat nequiquam umeris et inutile ferrum  

cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

ingens ara fuit iuxtaque ueterrima laurus

incumbens arae atque umbra complexa penatis.

hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,  

praecipites atra ceu tempestate columbae,

condensae et diuum amplexae simulacra sedebant.

ipsum autem sumptis Priamum iuuenalibus armis

ut uidit, 'quae mens tam dira, miserrime coniunx,

impulit his cingi telis? aut quo ruis?' inquit.  

'non tali auxilio nec defensoribus istis

tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector.

huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

aut moriere simul.' sic ore effata recepit

ad sese et sacra longaeuum in sede locavit.  

Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

unus natorum Priami, per tela, per hostis

porticibus longis fugit et uacua atria lustrat

saucius. illum ardens infesto uulnere Pyrrhus

insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.  

ut tandem ante oculos euasit et ora parentum,

concidit ac multo uitam cum sanguine fudit.

hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

non tamen abstinuit nec uoci iraeque pepercit:

'at tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis  

di, si qua est caelo pietas quae talia curet,

persoluant grates dignas et praemia reddant

debita, qui nati coram me cernere letum

fecisti et patrios foedasti funere uultus.

at non ille, satum quo te mentiris, Achilles  

talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro

reddidit Hectoreum meque in mea regna remisit.'

sic fatus senior telumque imbelle sine ictu

coniecit, rauco quod protinus aere repulsum,  

et summo clipei nequiquam umbone pependit.

cui Pyrrhus: 'referes ergo haec et nuntius ibis

Pelidae genitori. illi mea tristia facta

degeneremque Neoptolemum narrare memento.

nunc morere.' hoc dicens altaria ad ipsa trementem  

traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

implicuitque comam laeua, dextraque coruscum

extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

haec finis Priami fatorum, hic exitus illum

sorte tulit Troiam incensam et prolapsa uidentem  

Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

regnatorem Asiae. iacet ingens litore truncus,

auulsumque umeris caput et sine nomine corpus.

At me tum primum saeuus circumstetit horror.

obstipui; subiit cari genitoris imago,  

ut regem aequaeuum crudeli uulnere uidi

uitam exhalantem, subiit deserta Creusa

et direpta domus et parui casus Iuli.

respicio et quae sit me circum copia lustro.

deseruere omnes defessi, et corpora saltu  

ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

seruantem et tacitam secreta in sede latentem

Tyndarida aspicio; dant claram incendia lucem

erranti passimque oculos per cuncta ferenti.  

illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros

et Danaum poenam et deserti coniugis iras

praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

abdiderat sese atque aris inuisa sedebat.

exarsere ignes animo; subit ira cadentem  

ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

aspiciet, partoque ibit regina triumpho?

coniugiumque domumque patris natosque uidebit

Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?  

occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?

Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

non ita. namque etsi nullum memorabile nomen

feminea in poena est, habet haec uictoria laudem;

exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis  

laudabor poenas, animumque explesse iuuabit

ultricis ~famam et cineres satiasse meorum.'

talia iactabam et furiata mente ferebar,]

cum mihi se, non ante oculis tam clara, uidendam

obtulit et pura per noctem in luce refulsit  

alma parens, confessa deam qualisque uideri

caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

continuit roseoque haec insuper addidit ore:

'nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

quid furis? aut quonam nostri tibi cura recessit?  

non prius aspicies ubi fessum aetate parentem

liqueris Anchisen, superet coniunxne Creusa

Ascaniusque puer? quos omnis undique Graiae

circum errant acies et, ni mea cura resistat,

iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.  

non tibi Tyndaridis facies inuisa Lacaenae

culpatusue Paris, diuum inclementia, diuum

has euertit opes sternitque a culmine Troiam.

aspice (namque omnem, quae nunc obducta tuenti

mortalis hebetat uisus tibi et umida circum  

caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

iussa time neu praeceptis parere recusa):

hic, ubi disiectas moles auulsaque saxis

saxa uides, mixtoque undantem puluere fumum,

Neptunus muros magnoque emota tridenti  

fundamenta quatit totamque a sedibus urbem

eruit. hic Iuno Scaeas saeuissima portas

prima tenet sociumque furens a nauibus agmen

ferro accincta uocat.

iam summas arces Tritonia, respice, Pallas  

insedit nimbo effulgens et Gorgone saeua.

ipse pater Danais animos uirisque secundas

sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

eripe, nate, fugam finemque impone labori;

nusquam abero et tutum patrio te limine sistam.'  

dixerat et spissis noctis se condidit umbris.

apparent dirae facies inimicaque Troiae

numina magna deum.

Tum uero omne mihi uisum considere in ignis

Ilium et ex imo uerti Neptunia Troia:  

ac ueluti summis antiquam in montibus ornum

cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

eruere agricolae certatim, illa usque minatur

et tremefacta comam concusso uertice nutat,

uulneribus donec paulatim euicta supremum  

congemuit traxitque iugis auulsa ruinam.

descendo ac ducente deo flammam inter et hostis

expedior: dant tela locum flammaeque recedunt.

Atque ubi iam patriae peruentum ad limina sedis

antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos  

optabam primum montis primumque petebam,

abnegat excisa uitam producere Troia

exsiliumque pati. 'uos o, quibus integer aeui

sanguis,' ait, 'solidaeque suo stant robore uires,

uos agitate fugam.  

me si caelicolae uoluissent ducere uitam,

has mihi seruassent sedes. satis una superque

uidimus excidia et captae superauimus urbi.

sic o sic positum adfati discedite corpus.

ipse manu mortem inueniam; miserebitur hostis  

exuuiasque petet. facilis iactura sepulcri.

iam pridem inuisus diuis et inutilis annos

demoror, ex quo me diuum pater atque hominum rex

fulminis adflauit uentis et contigit igni.'

Talia perstabat memorans fixusque manebat.  

nos contra effusi lacrimis coniunxque Creusa

Ascaniusque omnisque domus, ne uertere secum

cuncta pater fatoque urgenti incumbere uellet.

abnegat inceptoque et sedibus haeret in isdem.

rursus in arma feror mortemque miserrimus opto.  

nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

'mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

sperasti tantumque nefas patrio excidit ore?

si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui,

et sedet hoc animo perituraeque addere Troiae  

teque tuosque iuuat, patet isti ianua leto,

iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

eripis, ut mediis hostem in penetralibus utque  

Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

arma, uiri, ferte arma; uocat lux ultima uictos.

reddite me Danais; sinite instaurata reuisam

proelia. numquam omnes hodie moriemur inulti.'  

Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

insertabam aptans meque extra tecta ferebam.

ecce autem complexa pedes in limine coniunx

haerebat, paruumque patri tendebat Iulum:

'si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;  

sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

hanc primum tutare domum. cui paruus Iulus,

cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'

Talia uociferans gemitu tectum omne replebat,

cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.  

namque manus inter maestorumque ora parentum

ecce leuis summo de uertice uisus Iuli

fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

lambere flamma comas et circum tempora pasci.

nos pauidi trepidare metu crinemque flagrantem  

excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

at pater Anchises oculos ad sidera laetus

extulit et caelo palmas cum uoce tetendit:

'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

aspice nos, hoc tantum, et si pietate meremur,  

da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'

Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

intonuit laeuum, et de caelo lapsa per umbras

stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

illam summa super labentem culmina tecti  

cernimus Idaea claram se condere silua

signantemque uias; tum longo limite sulcus

dat lucem et late circum loca sulphure fumant.

hic uero uictus genitor se tollit ad auras<

adfaturque deos et sanctum sidus adorat.  

'iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum,

di patrii; seruate domum, seruate nepotem.

uestrum hoc augurium, uestroque in numine Troia est.

cedo equidem nec, nate, tibi comes ire recuso.'

dixerat ille, et iam per moenia clarior ignis  

auditur, propiusque aestus incendia uoluunt.

'ergo age, care pater, ceruici imponere nostrae;

ipse subibo umeris nec me labor iste grauabit;

quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

una salus ambobus erit. mihi paruus Iulus  

sit comes, et longe seruet uestigia coniunx.

uos, famuli, quae dicam animis aduertite uestris.

est urbe egressis tumulus templumque uetustum

desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

religione patrum multos seruata per annos;  

hanc ex diuerso sedem ueniemus in unam.

tu, genitor, cape sacra manu patriosque penatis;

me bello e tanto digressum et caede recenti

attrectare nefas, donec me flumine uiuo

abluero.'  

haec fatus latos umeros subiectaque colla

ueste super fuluique insternor pelle leonis,

succedoque oneri; dextrae se paruus Iulus

implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

pone subit coniunx. ferimur per opaca locorum,  

et me, quem dudum non ulla iniecta mouebant

tela neque aduerso glomerati examine Grai,

nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

suspensum et pariter comitique onerique timentem.

iamque propinquabam portis omnemque uidebar  

euasisse uiam, subito cum creber ad auris

uisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

prospiciens 'nate,' exclamat, 'fuge, nate; propinquant.

ardentis clipeos atque aera micantia cerno.'

hic mihi nescio quod trepido male numen amicum  

confusam eripuit mentem. namque auia cursu

dum sequor et nota excedo regione uiarum,

heu misero coniunx fatone erepta Creusa

substitit, errauitne uia seu lapsa resedit,

incertum; nec post oculis est reddita nostris.  

nec prius amissam respexi animumue reflexi

quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

uenimus: hic demum collectis omnibus una

defuit, et comites natumque uirumque fefellit.

quem non incusaui amens hominumque deorumque,  

aut quid in euersa uidi crudelius urbe?

Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque penatis

commendo sociis et curua ualle recondo;

ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

stat casus renouare omnis omnemque reuerti  

per Troiam et rursus caput obiectare periclis.

principio muros obscuraque limina portae,

qua gressum extuleram, repeto et uestigia retro

obseruata sequor per noctem et lumine lustro:

horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.  

inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

me refero: inruerant Danai et tectum omne tenebant.

ilicet ignis edax summa ad fastigia uento

uoluitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

procedo et Priami sedes arcemque reuiso:  

et iam porticibus uacuis Iunonis asylo

custodes lecti Phoenix et dirus Vlixes

praedam adseruabant. huc undique Troia gaza

incensis erepta adytis, mensaeque deorum

crateresque auro solidi, captiuaque uestis  

congeritur. pueri et pauidae longo ordine matres

stant circum.

ausus quin etiam uoces iactare per umbram

impleui clamore uias, maestusque Creusam

nequiquam ingeminans iterumque iterumque uocaui.  

quaerenti et tectis urbis sine fine ruenti

infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

uisa mihi ante oculos et nota maior imago.

obstipui, steteruntque comae et uox faucibus haesit.

tum sic adfari et curas his demere dictis:  

'quid tantum insano iuuat indulgere dolori,

o dulcis coniunx? non haec sine numine diuum

eueniunt; nec te comitem hinc portare Creusam

fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

longa tibi exsilia et uastum maris aequor arandum,  

et terram Hesperiam uenies, ubi Lydius arua

inter opima uirum leni fluit agmine Thybris.

illic res laetae regnumque et regia coniunx

parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.

non ego Myrmidonum sedes Dolopumue superbas  

aspiciam aut Grais seruitum matribus ibo,

Dardanis et diuae Veneris nurus;

sed me magna deum genetrix his detinet oris.

iamque uale et nati serua communis amorem.'

haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa uolentem  

dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

ter conatus ibi collo dare bracchia circum;

ter frustra comprensa manus effugit imago,

par leuibus uentis uolucrique simillima somno.

sic demum socios consumpta nocte reuiso.  

Atque hic ingentem comitum adfluxisse nouorum

inuenio admirans numerum, matresque uirosque,

collectam exsilio pubem, miserabile uulgus.

undique conuenere animis opibusque parati

in quascumque uelim pelago deducere terras.  

iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

limina portarum, nec spes opis ulla dabatur.

cessi et sublato montis genitore petivi.