Mariusz Głuszko

Między Strasburgiem a Sarajewem

Przemiany polityczne w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej w 1990 roku

Armoryka

Sandomierz

Redakcja i projekt okładki: Mariusz Głuszko

Copyright © 2013 by Mariusz Głuszko

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-64145-33-9

Konwersja:

„Dla Polski cele polityki państwa muszą zawsze pozostać wielkimi. Wynika to z naszej historii, naszego miejsca w Europie, z wyzwań dnia dzisiejszego i nadchodzących dziesięcioleci”.

Prof. Krzysztof Skubiszewski

Moim Najbliższym

Wprowadzenie

„Rok 1990 obfitował w wydarzenia o dalekosiężnych konsekwencjach, z których często nie zdajemy sobie sprawy lub po prostu nie pamiętamy. O wiele bardziej utrwalony jest obraz roku 1989, który w Polsce kojarzony jest z kontraktem Okrągłego Stołu i wyborami czerwcowymi, zaś za granicą z Jesienią Ludów w Europie Wschodniej. Zapominamy, że naprawdę wolne wybory w Polsce – pierwsze po II wojnie światowej odbyły się właśnie w roku 1990 i były to wybory samorządowe.

1990 rok przyniósł też wydarzenie, które do dzisiejszego dnia kładzie się cieniem na stosunkach politycznych w Polsce. Rozpoczęta wówczas słynna „wojna na górze” trwa do dnia dzisiejszego. Rozbicie obozu solidarnościowego jaki wówczas nastąpił istnieje nadal. „Solidarność”, która w 1989 roku odniosła spektakularne zwycięstwo w wyborach parlamentarnych (reglamentowanych), rok później była już podzielona. Jeszcze raz okazało się, że ludzie, którzy potrafili wspólnie walczyć z systemem totalitarnym, nie potrafią wspólnie budować przyszłości kraju, nie potrafią „pięknie się dzielić”. Stan taki trwa do dziś. Jest to smutna konstatacja.

Bardzo ważnym zagadnieniem w odradzającej się polskiej (samodzielnej) polityce zagranicznej było uregulowanie spraw związanych z uznaniem polskiej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Wynikało to z postępującego procesu zbliżania się dwóch państw niemieckich przy jednoczesnym procesie rozkładu ZSRR. Rozwiązanie tego zagadnienia było naprawdę trudne i miało dla przyszłości Polski kolosalne znaczenie. Uregulowanie tej kwestii nastąpiło właśnie w 1990 roku.

Historycznym wydarzeniem tego roku były pierwsze powszechne wybory prezydenckie w Polsce. Wybór Lecha Wałęsy na ten urząd przyczynił się do powrotu do kraju przedwojennych insygniów prezydenckich, które przywiózł ostatni Prezydent RP na Uchodźstwie – Ryszard Kaczorowski. Nie tylko w Polsce mieliśmy w tym roku wolne wybory prezydenckie, odbyły się one także w Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Serbii, Chorwacji czy po raz pierwszy i ostatni w ZSRR. Obok wyborów prezydenckich odbywały się także wolne wybory parlamentarne, które z reguły wygrywały ugrupowania demokratyczne. Zewnętrzne imperium ZSRR sypało się w gruzy.

W tym samym roku powróciła do polskich szkół nauka religii. Reforma oświaty była jedną z wielu, jakie wówczas przeprowadzano w Polsce. Przebudowa polskiej gospodarki w ramach planu Balcerowicza stała się symbolem polskich przemian po 1989 roku. Jednocześnie rozpoczęto budowę współczesnej polskiej sceny politycznej, która chyba do dzisiaj nie jest jeszcze ostatecznie ukształtowana. Wydaje się, że wewnętrzna polska polityka opiera się głównie na emocjach a nie na rzeczywistych programach politycznych. W takiej atmosferze trudno jest zbudować nowoczesną scenę polityczną.

Przemiany polityczne, społeczne i gospodarcze objęły praktycznie wszystkie kraje „wspólnoty socjalistycznej”. Było to związane z dramatycznym załamaniem się imperium sowieckiego. Przystąpienie NRD do RFN – czyli zjednoczenie Niemiec było tego widomym znakiem. Przebudowa systemów politycznych i gospodarczych w krajach bloku sowieckiego rozpoczęła się praktycznie w 1990 roku. Był to znak nowych czasów. Powiew „świeżego powietrza” dotarł także do takich państw jak Mongolia czy nawet do zamkniętej przed światem zewnętrznym Albanii. Odgłosy wydarzeń w Europie Wschodniej dotarły także na Kubę oraz na Półwysep Koreański.

Rok 1990 miał się okazać decydujący dla istnienia samego Związku Radzieckiego. Dramatyczne próby jego ratowania podejmowane przez Gorbaczowa ostatecznie zakończyły się klęską w roku 1991. Siły odśrodkowe były tak duże, że utrzymanie jedności państwa okazało się niemożliwe. Pierwszą republiką, która w 1990 roku ogłosiła niepodległość była Litwa. Tym samym pokazała drogę działania pozostałym republikom wchodzącym w skład ZSRR. Na efekty nie trzeba było długo czekać.

W omawianym tu czasie doszło do wojny w Zatoce Perskiej. Cały świat z niepokojem obserwował działania dyplomatyczne mające na celu zażegnanie kryzysu, który ostatecznie zakończył się interwencją zbrojną narodów zjednoczonych. Był to pierwszy konflikt po II wojnie światowej w którym siły zbrojne ZSRR i USA stanęły obok siebie, a nie naprzeciw siebie.

Po raz pierwszy od zakończenia wojny koreańskiej w 1953 roku, doszło w 1990 roku do rozmów Korei Północnej z Koreą Południową w sprawie zjednoczenia obu państw. Ten fakt wskazywał jak wielkie zmiany zaszły nie tylko w stosunkach europejskich ale i światowych.

Rozpoczęta w 1990 roku droga przemian była długa i bardzo trudna, a czasami wręcz dramatyczna. Jedne państwa znikały z mapy – pojawiały się inne. Wprowadzenie gospodarki rynkowej pociągnęło za sobą zjawisko, które w Europie Wschodniej od czasu zakończenia II wojny światowej oficjalnie nie istniało – pojawiło się bezrobocie. Ludzie uczyli się znaczenia nowych pojęć takich jak wolny rynek, restrukturyzacja czy zwolnienia grupowe.

W stosunkach między państwami, które do niedawna znajdowały się w orbicie wpływów Moskwy, w 1990 roku pojawiły się nowe elementy gry politycznej. Walka o własne interesy doprowadziła nawet do wojny handlowej między Czechosłowacją a NRD.

Napięcia narodowościowe, dążenia separatystyczne były na porządku dziennym. W tym czasie Europa Wschodnia, nawiązując do słów prof. Zbigniewa Brzezińskiego, znajdowała się „między Strasburgiem a Sarajewem, między demokratyczną przyszłością opartą na współpracy a swą przeszłością: gwałtowną i nacjonalistyczną.”

Rok 1990 przypominał wulkan, którego wybuch uruchomił lawinę wydarzeń, na które nikt tak naprawdę nie był przygotowany. Nie przypuszczano nawet, że jest to ostatni pełny rok istnienia ZSRR, którego zniknięcie w roku następnym zmieniło sytuację polityczną na świecie w sposób diametralny.

Wydarzenia z 1990 roku stanowiły początek drogi w budowaniu nowej Europy, nowych stosunków politycznych i gospodarczych na świecie, dla nas zaś stanowił początek budowy III RP.

Książka „Między Strasburgiem a Sarajewem. Przemiany polityczne w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej w 1990 r.”, jest kolejnym głosem w dyskusji, jaka się toczy w naszym społeczeństwie wokół oceny dziejów po 1989 roku. Opracowanie stanowi próbę obiektywnego przedstawienia procesów i zmian, które miały miejsce w analizowanym okresie historycznym.

Publikacja ma charakter popularny, dlatego liczba i rozmiar przypisów został ograniczony. Wydarzenia tu opisane zostały przedstawione w sposób chronologiczny, miesiąc po miesiącu. Doskonałą bazę źródłową stanowiła prasa z tego okresu, na łamach której toczyły się ostre spory polityczne. W głównej mierze wykorzystane zostały: Gazeta Wyborcza, Rzeczpospolita, Tygodnik Solidarność, Tygodnik Powszechny, Trybuna Ludu, Polityka, Przekrój. Daje to w miarę obiektywny obraz wydarzeń z 1990 roku, szczególnie gdy chodzi o sytuację w Polsce.

W tej książce znajdziecie Państwo dużo cytatów. „Słowa znaczą i mówią, i warto im pozwolić, by mówiły”. Dzięki temu można poczuć atmosferę opisywanych wydarzeń. A jest to nie mniej ważne niż same wydarzenia.

Mariusz Głuszko