Opowieść o Norna-Geście

ze staronordyckiego przetłumaczyła i opracowała: Renata Leśniakiewicz-Drzymała

Armoryka

Sandomierz

Seria SAGI ISLANDZKIE, Nr 3

Redaktor serii: Renata Leśniakiewicz-Drzymała

Redaktor tomu: Elżbieta Sarwa

Recenzent: Dr Anna Waśko

Projekt okładki: Andrzej Sarwa

Na okładce i na drugiej stronie książki: The death of Nornagest, by Gunnar Forssell (1859-1903), (licencja public domain),

źródło: Internet - http://en.wikipedia.org/wiki/File:Nornagest_(gunnar_vidar_forssell).jpg

Tytuł na okładce złożono czcionką Gothica Textura Quadrata.ttf, której autorem i właścicielem jest prof. Juan José Marcos. http://guindo.pntic.mec.es/~jmag0042/palefont.html, all rights reserved

Tytuł polski: Opowieść o Norna-Geście

Tytuł oryginału staronordyckiego: Norna-Gests þáttr,

podstawa przekładu: Fornaldarsögur Norðurlanda, t.1,

wyd. Guðni Jónsson, Bjarni Vilhjálmsson, Reykjavik 1943.

Wydanie drugie, poprawione i uzupełnione.

Copyright © 2010, 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo „Armoryka”

Copyright © 2010, 2013 by for the Polish translation by Renata Leśniakiewicz-Drzymała

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-64145-44-5

Konwersja:

Wstęp

Pochodzenie Opowieści o Norna-Geście. Prezentowany poniżej utwór należy do specyficznego rodzaju islandzkiej literatury, tzw. þættir (l. poj. þáttr, dosłownie ‘pokrętka liny’) - porównywanych czasami z nowożytną nowelą¹ krótkich opowiastek wplecionych najczęściej w sagi królewskie. Þættir miały za zadanie uzupełnić obraz monarchy przedstawiony w sadze, podkreślić jego pozytywne relacje z oddanymi mu ludźmi i uwydatnić najbardziej pożądane cechy władcy, takie jak szczodrość, mądrość, odwaga czy pobożność.

Opowieść o Norna-Geście stanowi część powstałej ok. 1300 roku Sagi o Olafie Tryggvasonie, nazywanej najdłuższą bądź największą (Óláfs saga Tryggvasonar en mesta), dla odróżnienia od sagi o tym samym tytule, pochodzącej z dzieła Snorriego Sturlusona Heimskringla. Najważniejsze manuskrypty zawierające ową dłuższą sagę wraz z historią Norna-Gesta to powstała w latach 1387-1394 Flateyjarbók, Księga z wyspy Flatey (GKS 1005 fol.), oraz AM 62 fol. z II połowy XIV w. Opowieść o Norna-Geście samodzielnie występuje także w manuskrypcie GKS 2845 4to z ok. 1450 roku.

Þættir o odwiedzinach tajemniczego gościa. Fabuła Opowieści o Norna-Geście koncentruje się wokół intrygującego nieznajomego, który przybywa pewnego wieczoru na dwór króla Olafa Tryggvasona. Już od pierwszych chwil budzi on ciekawość nie tylko władcy - krzewiciela chrześcijaństwa. Czytelnik z zainteresowaniem dostrzega w nim jakąś tajemnicę, zastanawia się nad sensem jego słów i pochodzeniem nietuzinkowego imienia. Bo też Gest jawi się jako postać niezwykle zagadkowa - jego mowa jest dworna, maniery bez zarzutu, a choć sam przedstawia się jako syn prostego, aczkolwiek zamożnego gospodarza, coś w jego zachowaniu i wyglądzie budzi szacunek samego króla. Ponadto Gest zna pieśni, których nikt już nie pamięta i nosi przy sobie złoto, jakiego żaden z drużynników Olafa nigdy nie oglądał. Jak sam zresztą stwierdza, widział i słyszał więcej, niż mogłoby się wydawać, a otaczającą go aurę niezwykłości jeszcze potęguje fakt, iż dane mu było spotkać największych bohaterów nordyckich sag i bywać na dworach władców, których rządy dzielą stulecia. Tajemniczość Gesta i jego rozległa wiedza pozwalają przypuszczać, że postać ta była w jakimś stopniu wzorowana na Odynie, jednookim ojcu skandynawskich bogów, który często zjawiał się w przebraniu na dworach pogańskich władców, używając chętnie takich fałszywych imion jak Grim (Zamaskowany) czy Gestumblindi (Ślepy Gość). Gospodarz, który źle przyjąłby przybysza, mógł się spodziewać przykrych konsekwencji, więc zawsze należało pamiętać o tym, iż dziwny nieznajomy może okazać się kimś więcej, niż zwykłym wędrowcem; stąd też ostrożna odpowiedź króla Olafa: „ Gościem tu będziesz, jakkolwiek się zwiesz”.

Opowieść o Norna-Geście nie jest jednak jedynym tekstem opisującym odwiedziny zagadkowych postaci. W Helga þáttr Þórissonar (Opowieść o Helgim synu Thorira) na dworze Olafa Tryggvasona zjawia się wraz z dwoma Grimami (zob. imię przybierane przez Odyna) człowiek o imieniu Helgi i odpowiada na wiele pytań zaciekawionego króla. Podobnie w Tóka þáttr Tókasonar (Opowieść o Tokim synu Tokiego) do Olafa przybywa niejaki Toki, który jak Norna-Gest cieszy się nadnaturalnie długim życiem, opowiada o swoim spotkaniu z tak wielkimi bohaterami jak Bödvar Bjarki czy Hrolf Kraki, po czym przyjmuje chrzest. Zdaniem niektórych badaczy podobne þættir podkreślać miały rolę Olafa Tryggvasona jako władcy, który wykorzenił kult Odyna²utożsamianego tutaj z zagadkowymi nieznajomymi.

Dawna tradycja w opowieściach Gesta. Historia Norna-Gesta, jakkolwiek intrygująca, jest jednak jednocześnie pretekstem do ukazania barwnych przygód najsłynniejszych nordyckich herosów. W snutych przez gościa króla Olafa wspomnieniach, stanowiących swoistą opowieść w opowieści, ożywają najwięksi bohaterowie Skandynawii, tacy jak dzielny Sigurd Fafnisbani, zdradzieccy Gjukungowie czy odrażający Starkad. Gest odnosi się do dobrze znanej wówczas tradycji; z tego powodu lektura tekstu może nastręczać pewne trudności bez znajomości takich dzieł jak chociażby Saga o Völsungach. Warto więc w tym miejscu wyjaśnić, że wspomniana saga przedstawia losy słynnego smokobójcy Sigurda, który zakochuje się w walkirii Brynhildzie. Omamiony czarem poślubia jednak Gudrun, siostrę Gunnara z rodu Gjukungów, podczas gdy oszukana Brynhilda zostaje zmuszona do poślubienia tego ostatniego. Wkrótce jednak, odkrywając prawdę o podstępie, w wyniku którego wyszła za mąż za niewłaściwego bohatera, okrutnie mści się na niewiernym ukochanym.

Gest wspomina w swoich opowieściach również o Ragnarze Lodbroku, któremu przypisuje się złupienie Paryża w 845 roku i od którego wywodziło się według tradycji wiele norweskich i islandzkich rodów, oraz o nie mniej słynnym, aczkolwiek nieco ambiwalentnym, herosie Starkadzie. Ciekawe, że jedna z islandzkich þættir, Þorsteins þáttr skelks, wspomina o ponownym spotkaniu Sigurda i Starkada - tym razem w chrześcijańskim piekle, gdzie ten pierwszy znosi swój pobyt dobrze, podczas gdy drugi wrzeszczy i zwija się z bólu.

Opowieść o Norna-Geście jest jednym z nielicznych źródeł, obrazujących sposób opowiadania sag na królewskich dworach i mówiących wiele o gustach ówczesnych słuchaczy. Jakkolwiek silnie powiązana ze skandynawską tradycją, historia Gesta zawiera też jednak pewne motywy znane z kultury europejskiej. Losy tajemniczego gościa króla Olafa Tryggvasona przywodzą dla przykładu niemal natychmiast na myśl grecki mit o Meleagrze, synu króla Ojneusa i Altai. Nowo narodzonemu księciu Mojry przepowiedziały życie tak długie, jak żywot tlącej się w palenisku głowni. Przytomna królowa zgasiła kawałek drewna i ukryła go na dnie swej skrzyni aż do czasu, kiedy jej syn, dorosły już młodzieniec, zabił matczynych braci z powodu pięknej łowczyni Atalanty. Rozgoryczona i żądna zemsty królowa wrzuciła ukrytą przed laty głownię do ognia i Meleager natychmiast padł martwy. Postać Gesta porównać można także do Ogiera Duńczyka z francuskich romansów, czy celtyckiego Oisína, który spędził trzysta lat w Krainie Wiecznej Młodości, by po powrocie przyjąć chrzest z rąk św. Patryka i zakończyć życie.

Opowieść o Norna-Geście jako pagan contact þáttr. Tajemniczy nieznajomi zjawiający się na dworze króla Olafa nieprzypadkowo odwołują się do dawnej, pogańskiej tradycji. Ze względu na swoje nadnaturalnie długie życie postaci takie jak Gest czy Toki mogą bowiem stać się swego rodzaju pomostem łączącym heroiczne dzieje z teraźniejszością, pozwalając chrześcijanom na uzyskanie wiedzy o odległej przeszłości z pierwszej ręki³ . Do grupy tego rodzaju opowieści, nazywanych pagan contact þættir (‘þættir o kontakcie z poganinem’), zaliczyć można także silnie odwołującą się do mityczno - legendarnej tradycji Sörla þáttr (Opowieść o Sörlim), opisującą trwającą sto czterdzieści trzy lata bitwę, zakończoną dopiero interwencją ochrzczonego drużynnika Olafa Tryggvasona. Wszystkie trzy opowieści (Norna-Gests þáttr, Tóka þáttr Tókasonar i Sörla þáttr) mogą więc być odczytywane jako „symboliczne pogrzebanie przez chrześcijańskiego króla pogańskiej przeszłości i takie wydaje się być ich głębsze znaczenie”⁴ .

Renata Leśniakiewicz-Drzymała

1 M. Schlauch, Artyzm klasycznych sag islandzkich, „Przegląd Humanistyczny” nr 1(64)/1968, s. 92.

2 A. Hamer, Legendary Fiction in Flateyjarbók, [w:] Proceedings of the First International Saga Conference, University of Edinburgh 1971, red. P. Foote, H. Pálsson, D. Slay, London 1973, s. 204.

3 E. Ashman Rowe, Cultural Paternity in the Flateyjarbók Óláfs saga Tryggvasonar, [w:] „Alvíssmál” 8/1998, s. 11; Idem, Sörla þáttr: The Literary Adaptation of Myth and Legend, [w:] Saga-Book, vol. XXVI, London 2002, s. 38; J. Harris, Folktale and Thattr: The Case of Rognvald and Raud, [w:] „Folklore Forum” 13/1980, s. 166.

4 „All three stories can also be regarded as a symbolic burying of the heathen past by the Christian king, and that seems to be their larger meaning”, J. Harris, op. cit., s. 165.