Zagadka jesiennej nocy

opowieści z dreszczykiem

Stefan Grabiński
Władysław Stanisław Reymont
Andrzej Sarwa

Armoryka

Sandomierz

Redkator: Władysław Kot

Projekt okładki: Juliusz Susak

Copyright © 2009, 2013 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-063-5

Andrzej Sarwa
DOGMAT SMUTKU

Urodziłem się z mgły cmentarnej i kropelki potu. Pytają mnie czasem – ten i tamten – czy mi nie przeszkadza pokrewieństwo z Nosferatu? A ja nie bardzo rozumiem ich zdziwienia, kiedy odpowiadam, że nie. No bo dlaczego mam się martwic czymś, co mi zupełnie nie wadzi? 

Stoję po kolana w morskiej wodzie, poróżowiałej od kropel krwi, które przesączają się z nieszczelnej beczki napełnionej nią po wręby, i kołyszącej się spokojnie na leniwej fali. Każ-dy może z niej zaczerpnąć do pełna. Tylko po co? Właśnie, tylko po co?

Andrzej Sarwa
STRZYGA

Zdawało się jej, iż przypływa skądś, z jakowejś niezmierzonej dali. Z czarnej pustki niepamięci i niebytu. Na razie była samą czystą świadomością i niczym ponadto. Zawieszona w próżni niedookreślonej. zawieszona pomiędzy istnieniem a nieistnieniem wiedziała tylko jedno, iż jest, iż po prostu jest. 

I właśnie owa myśl natrętna pulsowała w mózgu: 

– Jestem... Jestem... Jestem... 

Nie wiedziała czy mijają sekundy czy wieki. Jej oczy nie rejestrowały obrazów. Jej uszy nie wychwytywały dźwięków. Cisza i ciemność. Wszechogarniająca, wszechobecna, nieskończona... Lecz powoli, bardzo powoli jęła uświadamiać sobie, że poczyna podlegać przemianie. Odzyskiwała poczucie własnego ciała. Mrowienie w stopach, zdrętwiałe mięśnie rąk, nieprzyjemny ucisk w kręgosłupie. Delikatnie poczęła poruszać palcami, jakby jeszcze nie dowierzając, iż może nimi władać zgodnie z własną wolą.

A one – co za radość! – by posłuszne. Zginały się i rozprostowywały w rytm sygnałów wysyłanych przez umysł. Jakiś ciężar przygniatał jej piersi. Nie, nic na nich nie leżało. To tylko gęste, znieruchomiałe powietrze nie chciało nakarmić płuc i chociaż w nie wnikało, nie syciło przecież. Już była sobą. Prócz czucia wracała i pamięć. Przesuwały się w niej barwne obrazy przeszłych zdarzeń... 

Było lato. Tak, było lato... Za oknem w miniaturowym ogródku rosły malwy.

Władysław Stanisław Reymont
DZIWNA OPOWIEŚĆ

– Dopiero przed chwilą odebrałem twój list. Cóż się stało? 

– Bardzo ci jestem wdzięczny, czekałem na ciebie niecierpliwie... 

– Pojedynek może, co? 

– Nie, nie. Później ci opowiem. Zostań u mnie, tak się boję samotności, tak mnie wszystko przeraża, tak... Nie zapalaj lampy... 

Urwał nagle, obejrzał się trwożnie, skulił się w fotelu i nerwowo przegarniał rozżarzone węgle. 

Nie śmiałem przerwać milczenia, czerwony blask ognia pełzał w ciemnościach i drgał połyskliwie na sprzętach i podłodze, cisza wlokła się senna i nużąca, tylko deszcz brzęczał nieustannie po szybach, bełkotały rynny i wicher łomotał po dachach... 

Naraz jakiś zegar kościelny zaczął wybijać północ; przenikliwe, potężne dźwięki, jakby uderzenia srebrnych młotów waliły się w ciszę mieszkania, biły miarowo, monotonnie i konały w długim, przejmującym jęku, ale nim przebrzmiało ostatnie uderzenie, nagle zatrzęsły oknami przeraźliwe głosy trąb, jakaś orkiestra zagrała wrzaskliwy tusz i buchnęły wrzaski. 

– Nowy Rok! – wyszeptał podnosząc na mnie oczy.

Otworzyłem okno, już tańczono na ulicy, cały plac de la Sorbonne mrowił się ludźmi i lampionami migocącymi jak barwne motyle. Kawiarnie były natłoczone, werandy napchane, siedziano nawet na trotuarach pod parasolami, a wszędzie pito wśród ogłuszających wrzasków i śpiewań. Śmiechy wrzały bezładne, dzikie i pijane, a co chwila przybywały nowe gromady rozkrzyczanych, nowe ryki się podnosiły, nowe tańce szły zapamiętale, nowe śpiewy i zamęt podnosiły się do szczytu, bito krzesłami, bito laskami i pięściami w stoły i ściany, ryczano na trąbach, udawano głosy zwierząt i syren okrętowych, zaś na rogu bulwaru sformował się jakiś pochód i ruszył wśród ogłuszających pisków i gwizdania. 

– Strasznie mi zimno! – jęknął przesuwając się do ognia. Zamknąłem okno i siadłem przy nim. 

– Wiesz, umarł Karol! – szepnął bardzo cicho. 

– Karol! Gdzie i kiedy?... 

Dotknęła mnie boleśnie ta niespodziana wiadomość. 

– Nie wiem gdzie, nie wiem kiedy, ale wiem, że umarł. 

– Ktoś ci musiał przecież o tym powiedzieć? 

– On sam powiedział mi o tym parę godzin temu... Bezwiednie cofnąłem się o parę kroków. 

– On sam! Popatrz mi w oczy, zdrów jestem i mówię przytomnie! 

Byłem absolutnie pewny, że nagle zwariował. 

– I ja bym nie wierzył, gdyby mi kto o tym powiedział jeszcze wczoraj, jeszcze nawet dzisiaj rano... A teraz już wiem, wiem na pewno. A skoro to jedno jest pewne, pewne jest wszystko! – Mówił jakby do siebie i uśmiechał się dziwnie. Nie odzywałem się patrząc mu uważnie w twarz i wydał mi się tak zmieniony, tak jakoś inny i obcy, że musiałem mieć w oczach trwogę i zdumienie, gdyż się odezwał spokojnie:

– Nie obawiaj się o mnie, jestem zupełnie zdrowy i zupełnie świadomy swego stanu, a że jestem zdenerwowany i wstrząśnięty do głębi, to chyba normalne – przecież obcowałem z nieboszczykiem, patrzyłem w odkrytą twarz tajemnicy... czy to mało? 

Cóż mogłem odpowiedzieć? tylko słuchałem śledząc z niepokojem jego rozgorzałe oczy. 

A on mówił: 

– Widziałem Karola przez te ostatnie trzy dni – trzy razy. Widziałem go jak teraz ciebie i rozmawiałem tak samo. Był w tym pokoju i siedział na tym samym miejscu, gdzie teraz ja siedzę... Widziała go moja posługaczka... A może on tu jeszcze jest... Zawiesił głos i rozglądał się dokoła. Przyznaję, że zrobiło mi się zimno i jakoś strasznie. 

– Mów wszystko, wytrzymam! – prosiłem, ledwie pokrywając wzruszenie. 

– Zapal lampę, będzie mi może raźniej opowiadać... Zapaliłem wszystkie, jakie były w obydwóch pokojach. 

Stefan Grabiński
DZIEDZINA

Od lat przeszło dwunastu Wrześmian przestał pisać zupełnie. Wydawszy w r. 1900 czwarty z rzędu tom swych oryginalnych, jak obłąkanie dziwnych utworów – zamilkł i bezpowrotnie usunął się z widowni świata. Od tego czasu nie ruszył piórem, nie odezwał się choćby błahym wierszem. Nie wyrwały go z milczenia zachęty przyjaciół, nie podnieciły powabne głosy krytyków, którzy z przydługiej pauzy wysnuwali domysły o nowym jakimś, szeroko zakrojonym dziele. Lecz oczekiwania zawiodły i Wrześmian nie przemówił już nigdy. Z wolna zaczęła się o nim ustalać opinia oczywista, jak słońce jasna i prosta: wyczerpał się przedwcześnie. – Tak, tak – pochylali smutno głowy literaccy smakosze – wypowiedział się za szybko. Nie znał ekonomii tworzenia; zbyt wiele zagadnień naraz poruszał w jednej kreacji. Raził istotnie przerostem myśli, które zgęszczone w zwarte skróty, nużyły tężyzną treści. Napój był za mocny; należało go raczej podawać w lżejszych, rozwodnionych nieco dozach. Sam sobie zaszkodził: zabrakło tematu.

Andrzej Sarwa
ZAGADKA JESIENNEJ NOCY

Usiadł zupełnie przytomny, tak jakby wcale nie kładł się spać tej jesiennej nocy. Szeroko otwartymi oczyma wpatrywał się w ciemność, jednocześnie wytężając słuch, bo zdawało mu się, że obudził go jakiś dźwięk. 

Ale wokół panowała cisza. Cisza kładąca się gęstym woalem na wszystkim wokół. Lecz w tej ciszy i mroku czaiło się niewiadome. Coś, co sprawiło, że wybił się ze snu i teraz siedział, z uwagą nasłuchując i wypatrując oczy. Po omacku sięgnął ręką na stojący w pobliżu stolik, gdzie wieczorem zostawił papierosy i zapałki. 

Z lubością zaciągnął się dymem. 

Skądś, z daleka, jego uszu dobiegł warkot samochodu i jeszcze bardziej odległe poszczekiwanie psa.

Władysław Stanisław Reymont
KRZYK

O mio Napoli, o santa citta, 

Tu sei sempre ii paradiso...

Śpiewała cicho kobieta wsparta o kamienną balustradę tarasu zawieszonego nad morzem i rwała białe róże, co girlandami otaczały kamienie i zwieszały się niby zielone warkocze poprzeplatane kwiatami; rzucała je w morze i spoglądała na miasto, co wielkim amfiteatrem utkanym z białych plam ulic spiętrzonych, gajów pomarańczowych, szarych zboczy skał – tonęło z wolna w fioletowym zmroku, pohaftowanym złotymi płomykami świateł. 

Pieśń rozlewała się wolno w cichym, przesyconym woniami kwitnących pomarańcz powietrzu, róże niby białe płomyki padały w morze, a fale mocnego lazuru, przesiane pyłami purpury zachodu, przychodziły do skalistych brzegów, połykały kwiaty, biły z wolna, wżerały się we wszystkie szczeliny skał, bełkotały gniewnie i opadały z jękiem w głębię, po to, aby po chwili powrócić z rozstrzępionymi grzywami pian na grzbietach, bić w brzegi z szumem groźnym i bryzgać pianą na skały, pokryte długimi cielskami kaktusów, co niby rojowisko polipów o srebrnej, kolczatej łusce pełzały po złomach lub czaiły się w rozpadlinach, jakby czyhając na fale, które się o nie darły w strzępy i spadały ciężko w otchłań

Stefan Grabiński
W DOMU SARY

Już na ostatnim posiedzeniu w klubie zachowanie się i postawa Stosławskiego bardzo mi się nie podobały. Ten zwykle wesoły i otwarty człowiek zmienił się do niepoznania. W dyskusji nie brał prawie udziału lub też wygłaszał zdania bez związku z poruszonym tematem, budząc zdumienie obecnych; u kilku złośliwych zauważyłem nawet ironiczne spojrzenia, zwrócone w stronę mego niefortunnego druha. Usiłowałem bronić go, wiążąc gwałtem rzucone przezeń słowa z tokiem prowadzonej rozmowy – wtedy uśmiechnął się blado, jakby dziękując mi za ratunek, i do końca już milczał uparcie. W ogóle sprawiał już wtedy nader przykre wrażenie. Nie tylko bowiem raziła dziwna małomówność, tak sprzeczna z dawnym usposobieniem, lecz niepokoił też zagadkowy wygląd zewnętrzny. Zwykle wyświeżony, nawet przesadnie elegancki, przyszedł Stosławski tego wieczora w stroju zaniedbanym, niemal opuszczony. Twarz niegdyś zdrową, tryskającą młodym, bujnym życiem, oblekła chorobliwa bladość, oczy przesłoniła mgła zadumy, której bezwład i beztreściwość tworzyły bolesny kontrast ze szlachetną linią rysów.

Tknięty złym przeczuciem, zaprosiłem go po sesji do siebie i poddałem troskliwym oględzinom lekarskim. Nie opierał się, chociaż już była pora spóźniona, i pozwolił się zbadać 

cierpliwie. Oprócz znacznego wyczerpania nerwów i ogólnego osłabienia nie znalazłem nic podejrzanego. Zastanawiała tylko przyczyna. 

– Ej, Kaziu! – zażartowałem, grożąc mu palcem – za dużo się bawisz! Kobietki, co? Za wiele, mój kochany, za wiele! 

Musisz uważać więcej na siebie. Tak dalej iść nie może. Wyczerpiesz się wkrótce. A potem, co? Potrąciłem o właściwą strunę. 

– Kobiety – zauważył w zamyśleniu – kobiety... Dlaczego mówisz o wielu, nie o jednej? 

– O ile cię znam, mój kochany – odparłem uśmiechnięty – żadnej dotąd nie udało się usidlić zepsutego ulubieńca płci pięknej. Czyżbyś się naprawdę tak gwałtownie zmienił? Trudno przypuścić, żebyś był zakochany. 

– Użyłeś tylko niewłaściwego wyrażenia. Czy nie przypuszczasz poza miłością i chwilową żądzą innej ewentualności? 

– O czym myślisz? 

– O opętaniu płciowym. Rozumiesz mnie?

Andrzej Sarwa
JAKUB I MAŁGORZATA

Za oknem gęstniał brudny, późnojesienny zmierzch. Deszcz bębnił w szyby, a wiatr skomlił wśród gałęzi wyniosłej topoli, rosnącej na wprost okna. 

Małgosia wróciła z pracy głodna i zmęczona. Z ulgą zdjęła buty w przedpokoju i nasunęła stare, miękkie, rozdeptane kapcie. Pomyślała, że oto nadchodzi kres kolejnego dnia. Dnia dokładnie takiego samego jak tyle innych dni, układających się w tygodnie, miesiące i lata. Dzisiaj znów czuła boleśniej niż kiedy indziej siłę prądu upływającego czasu, który niósł ją dalej i dalej od zielonych brzegów młodości. Czy szczęśliwej? Dziś już tego nie wiedziała. Wiedziała za to tylko jedno, że niósł ją ku czemuś, czego podświadomie się lękała i dokąd chciałaby dotrzeć jak najpóźniej. Lecz czyż to od niej zależało?

Stefan Grabiński
KOCHANKA SZAMOTY
(Kartki ze znalezionego pamiętnika)

Y zbudował P. Bóg z żebra, 

które wyjął z Adama, 

białogłowe, y przywiódł yą do Adama. 

Y rzekł Adam: To teraz kość kości moich 

y ciało z ciała mego: 

tę będę zwać Mężyną, bo z męża wzięta jest. 

Przetoż opuści człowiek 

oyca swego i matkę, a przyłączy się do żony swey, y będą dwoye w yednem ciele... 

Z Księgi Rodzaju, Roz. 2. w. 22–24

Od sześciu dni chodzę pijany szczęściem i nie śmiem w nie uwierzyć. Od sześciu dni wstąpiłem w nowy okres życia, odcinający się od tego, co poprzedziło, tak silną linią, że zdaje mi się, iż przeżywam jakiś olbrzymi kataklizm. 

Otrzymałem list od niej...