Juliusz Słowacki

Żmija

Romans poetyczny z podań ukraińskich,

w sześciu pieśniach

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Tekst wg edycji z roku 1894. 

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza

- Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7639-392-6 

PIEŚŃ PIERWSZA.

SUMAK.

 Piękny to widok Czertomeliku,

Sto wysp przerżnęły Dniepru strumienie,

Brzoza się kąpie w każdym strumyku,

Słychać szum trzciny, słowika pienie.

A kiedy wiosną wezbrane wody

Zaleją wszystkie wyspy dokoła,

Jeszcze nad wodą widać drzew czoła,

Jakby rusałek cudne ogrody.

Gałązką mącą wodne błękity,

I jeszcze słowik w gałązkach spiéwa,

I szumią brzozy, lecz nad ich szczyty

Wznosi się fala i nikną drzewa.

Dziko Dniepr szumi, gdy w jego łonie

Sto wysp zielonych wiosną zatonie.

 Piękny to widok stu wysep pana,

Woda mu ziemię z pod stóp wykradła:

Zamek się patrzy w fali zwierciadła,

Co mu przy stopach szumi wezbrana.

A gdy nań patrzysz, dziwnym pozorem

Rzekłbyś że zamek wstecz rzeki płynie.

Cegła koralów swiéci kolorem,

Lekkie filary podobne trzcinie;

Kilka ogromnych paszcz samostrzału

Patrzy strzelnicą na czarne morze:

A górą zamku okna z kryształu,

Swiécą się, palą, jak ranne zorze;

I tysiąc barwy w każdym promyku,

Co się z tych okien nazad odkradnie.

W zamku Pan mieszka Czertomeliku,

Dumny Ataman co Siczą władnie;

Lecz czy sam mieszka? Któż to odgadnie?

Nikt nie był w zamku, mówią że czary

Mieszkają w gmachu, że dłoń zaklęta

Nadludzką sztuką wzniosła filary;

Lecz kiedy wzniosła? Nikt nie pamięta. —

 Niejeden rybak wieczorną dobą,

W Czertomeliku płynąc ostrowy,

Słyszał przed sobą, słyszał za sobą,

Spiéw słodszy, milszy niż szum dnieprowy.

A rybak milczał, płynął pomału;

Kiedy wieczorne zorza zapadły,

Widział jak w zamku okna z kryształu,

To się paliły, to znowu bladły;

A z okien blaskiem konały pieśni.

Znów cicho — głucho — a rybak stary

Żegnał się drzący — to czary — czary!

Wszak rybak czuwa? wszak rybak nieśni?

 Już to noc trzecia gdy gasną zorze,

Błyska na zamku ogień jaskrawy;

Ho! to kaganiec, to znak wyprawy,

Popłyną czajki na czarne morze.

Kozaków obóz zalega brzegi,

Pośród czaharów spisa połyska;

A po nad Dnieprem, w długie szeregi,

Gęsto strażnicze płoną ogniska.

Tam na mogiłę wstąpił wysoką

Gęślarz i spiéwa pieśni z mogiły;

Jeśli w tych grobach niespią głęboko,

Może ich dzikie pieśni zbudziły?

O spijcie! spijcie! przeszła wam pora,

I wyście żyli — tu — w Ukrainie,

I wyście żyli — to było wczora!

My dziś żyjemy, czas szybko płynie.

Pocóż tu wracać z licem upiora

Gdzie nikt nie chodzi po nas w żałobie?

Jutro na naszym powiedzą grobie:

I wyście żyli! to było wczora.

 Płyńmy więc! płyńmy w Natolskie grody,

Burzyć pałace, rąbać fontanny.

Żelazem niszczyć Turków narody;

I porwać obraz Najświętszéj Panny,

Obraz co płacze rzewnemi łzami;

A gdy go człowiek w fali zanurzy,

Morze gniewliwe bije falami,

Pieni się, huczy, pryska i burzy,

I póty gniewnie podnosi tonie,

Aż wrogów statki w falach pochłonie...

 Lecz gdzież jest Hetman? w rannéj godzinie

Wyszedł i w stepach błądził od rana.

Oto przy brzegu, czajka hetmana,

Powiewnym żaglem bieli się w trzcinie.

I wkoło gwarzy zgraja zebrana,

Wszak nam na drogę brak na źwierzynie;

Idźmy na łowy! idźmy na łowy!

Lecz gdzież nasz Żmija, Hetman Niżowy?

 Ty spisz sumaku! ty spisz sumaku!

Między błyszczące rosą czahary,

A tutaj strzelce w stepach Budziaku,

Otoczą wkrótce knieje i jary.

Sumak nie słyszy! sumak nie słyszy!

Bo milcząc strzelce idą na łowy,

 I coraz ciszéj,

 Między parowy,

 Pomiędzy trawy,

 Toną i toną:

 A zorza płoną,

 I świt jaskrawy

 Pozłaca niebo na wschodzie.

 O! jakże miło przy rannym chłodzie

Tak się zapuszczać w stepowe knieje.

Jak tajemnicza ta chwila nocy,

Kiedy noc kona, xiężyc blednieje,

Już dzień na wschodzie, a na północy

Jeszcze lśnią gwiazdy, jeszcze lśnią jasno,

I wschód się złoci, blednie, czerwieni,

 Niebo się mieni;

 Gwiazdy w lazurze

 Już gasną, gasną;

 I polne róże

 Powstają z rosy perłami. —

 I cicho łowce szli manowcami.

Trzymaj myśliwcze ptaka na dłoni,

Zakryj mu oczy złotym kapturem;

Niech nastrzępioném nie szumi piórem,

Niech się nie trzepie, w dzwonki nie dzwoni.

Zdejmiesz mu kaptur, gdy w nasze sidła

Zwierz się dostanie, wtenczas posłuży.

 Sokół się chmurzy,

 I ociemniony

 Nastrzępił skrzydła,

 Wyciągnął szpony,

 Ponury, piersi napuszył.

 Tam jakiś szelest! czy to zwierz ruszył?

To nadto wcześnie! to nadto skoro!

O! nie, to lekki chart tam na smyczy,

Niechętny więzom piszczy, skowyczy,

Skarć łowcze charta ręką i sforą.

Pierwéj wyśledzić sumaka tropy,

Potém go gończe podniosą głosem.

A potém charty... I chart karcony

 Przypadł do stopy;

 Okryty wrzosem,

 Kwiatem zroszony,

 Ciągnie się smutny na sforze.

 Wysłać strzelców na rozdroże

Gdzie się kończy ta dolina,

Tam kozacy wielkiém kołem

Stójcie cicho, — a drużyna

Niech tam idzie drogą, dołem.

Niechaj tonie w trawy, zioła,

W tej dolinie sumak leży.

Gdy starszy strzelec zawoła,

Niech służba w trąby uderzy.

 Dane rozkazy, i dzikie jary

Otoczył kozak, tonie w czahary.

W krzakach się kryją ponure czoła,

I cicho, jakby ludzi nie było!

Jakby się tylko o łowach śniło!

Wiatr wieje w kniei i szumią zioła,

Zniknęły zbroje, łuki, oszczepy;

Świt płonie ogniem umalowany,

I słońce wstaje nad martwe stepy.

Oblane złotem świtu burzany

Ognistéj barwy kwiatem się palą,

I gną się z wiatrem: fala za falą

 Przebiega stepy milczące. —

Cicho... Wtém trąby zagrały grzmiące,

I zagrzmiał razem pod niebo wzbity

Z brzękiem surm, kotłów, okrzyk wesoły,

I uwolnione z więzów sokoły

Szybko w powietrza lecą błękity,

Krążą i kraczą, dzwonkami dzwonią,

I psy spuszczone jęczą i gonią.

Czekaj łowce: wśród strasznéj wrzawy

Patrzą na niwy złocone świtem,

 I oto śmiga

 Sumak zbudzony;

 Ledwo kopytem

 Dotyka trawy,

 Charty wyściga,

 I przez zagony,

 Przed szybką smyczą,

 Sadzi przez doły;

 Gończe skowyczą,

 Kraczą sokoły.

I jeden sokół już zleciał nisko,

Siadł mu na grzbiecie, szpony zatopił.

Chart wiatronogi za źwierzem tropił,

Już go dościgał — już blisko — blisko —

A sumak leci, bojaźnią ślepy,

Leci w zasadzkę — wpadł na oszczepy,

Drgnął tylko — upadł... A tłum wesoły

Znów w trąby dzwoni, znów w kotły bije,

Żeby wystraszyć co tylko żyje

Pomiędzy trawy. — Lecą sokoły,

Krążą i kraczą dzwonkami dzwonią,

Ogary znowu jęczą i gonią.

Czekają łowce. — Wśród kwiatów fali

Znów coś mignęło? — to sumak nowy? —

O nie! to Tatar miga od stali,

 Jak wiatr stepowy,

 Jak wąż piersiami

 Trawy rozcina;

 Między kwiatami

 Złotem połyska.

 I łuk napina,

 I strzały ciska,

 I rohatyny kolczate miota.

 Dziwi kozaków ta zbroja złota,

Musi to jakiś być wódz Tatarów? —

Puścić ogary: — jeden z ogarów

Już go dościga, — ha! zobaczycie!

Ogar to stary, dobrze się sprawi,

Wskoczy na piersi — i w strasznéj męce

 Wydrze mu życie,

 Zgniecie, zadławi. —

Już go doścignął — rzecz niespodziana!

Skacze na piersi, liże mu ręce,

U stóp się kładzie — wyje, skowyczy:

Wszak to jest ogar! — ogar hetmana!

Piérwszy z ogarów! tak sławny w Siczy!

Nieraz Tatara wytropił w jarze,

A dzisiaj nalazł pana w Tatarze.

Wróciła nazad psiarnia zagnana,

A Tatar leci i trawy łamie.

Patrzcie! — i sokół siadł mu na ramie

O dziwy! dziwy! sokół hetmana!

Siadł na ramieniu, nastrzępia pióra,

Zda się że skrzydłem nagli go w biegu.

 W łowców szeregu

 Okrzyk dokoła;

 Strzał lekkich chmura

 Ściga Tatara;

I jedna w piersi trafia ogara,

Druga pod skrzydło trafia sokoła,

Trzecia Tatara w czoło drasnęła. —

Czy krew płynęła? — czy łza płynęła?

Nie można wiedziéć: — stanął — zakrywa —

Oczy zalane czy krwią, czy łzami.

Z piersi ogara obróżę zrywa,

Z szyi sokoła pierścień z dzwonkami;

 I znów przez stepy,

 Wprost na oszczepy,

Leci w zasiane wrogiem parowy. —

Tam go wstrzymają?... nie, nie wstrzymali!

Daleko zdradne prześcignął łowy,

 I zniknął w burzanów fali...

Nie — to nie było senne widziadło,

Bo tam gdzie przebiegł, pośród wądołów,

Bez życia sześciu kozaków padło,

I sześć ogarów — i sześć sokołów.