Recenzja: dr hab. Krzysztof Krysieniel, prof. UWSB Merito

Redakcja językowa i korekta: Anna Kuziemska, SPRAWNE PIÓRKO

Skład i łamanie: Anna Basista

Projekt okładki i stron tytułowych: Ewa Majewska

W książce wykorzystano ilustrację z domeny publicznej (wikipedia.org/wiki/Plik:Croatia_in_European_Union.svg).

Copyright © Wydawnictwo Akademickie DIALOG &Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone

Publikacja dofinansowana przez Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz w ramach programu Inicjatywa doskonałości – Uczelnia Badawcza Uniwersytet Warszawski

ISBN e-pub 978-83-8238-155-9

ISBN mobi 978-83-8238-156-6

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNA

1. Położenie geograficzne, obszar i granice

2. Warunki naturalne i budowa geologiczna

3. Bogactwa naturalne

4. Wody

5. Klimat

6. Gleby

7. Świat roślinny i zwierzęcy

8. Ochrona środowiska naturalnego

9. Liczba ludności, stolica, inne duże miasta

10. Podział administracyjny

HISTORIA

1. Od utworzenia państwa do unii z Węgrami

2. W ramach monarchii węgierskiej

3. W ramach monarchii Habsburgów

4. Od Ugody 1868 roku – w ramach Austro-Węgier

5. Powstanie państwa jugosłowiańskiego: dylematy rozwoju politycznego lat 1918–1941

6. Niezależne Państwo Chorwackie (NDH) 1941–1945

7. Socjalistyczna Jugosławia (1945–1990)

8. Na własnej drodze (1990–)

LUDNOŚĆ

1. Rozwój ludności

2. Struktura narodowościowa i wyznaniowa

3. Polityka społeczna

4. Służba zdrowia i zabezpieczenie społeczne

5. Oświata, nauka i kultura

6. Prasa, radio, telewizja

7. Sport

GOSPODARKA

1. Sytuacja gospodarcza i dochód narodowy

2. Przemysł

3. Rolnictwo

4. Turystyka

5. Bilans płatniczy i handel zagraniczny

6. Transport, łączność i inne dane o gospodarce narodowej

PAŃSTWO

1. Flaga, godło narodowe, hymn, święta państwowe

2. Ustrój polityczny i konstytucja

3. Władza ustawodawcza

4. Prezydent

5. Władza wykonawcza

6. Władza sądownicza

7. Samorząd lokalny i administracja lokalna

8. Partie polityczne

9. Siły zbrojne

10. Polityka zagraniczna

LITERATURA (wybrane publikacje)

O wydawnictwie

CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNA

1. Położenie geograficzne, obszar i granice

Geograficznie Chorwacja obejmuje obszar rozciągający się od rozległej Niziny Panońskiej, przez wąski obszar Gór Dynarskich, aż do wybrzeża Morza Adriatyckiego, które jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ, wydzielonym odgałęzieniem basenu Morza Śródziemnego, oddzielającym Półwysep Apeniński od Półwyspu Bałkańskiego. Wnętrze kraju ma zatem cechy umiarkowanego klimatu kontynentalnego, podczas gdy na wybrzeżu Adriatyku panuje klimat śródziemnomorski. Połowa terytorium Chorwacji znajduje się w regionie panońsko-peripanońskim, jedna trzecia w strefie przybrzeżnej lub adriatyckiej, podczas gdy reszta – w górach lub na obszarze dynarskim. Linia brzegowa o długości 5835 km obejmuje 1246 wysp, wysepek, skał i raf, a także liczne przesmyki, zatoki i półwyspy, z których największe stanowią Istria i Pelješac.

Żyzna Nizina Panońska zapewnia bogactwo i możliwości rozwoju rolnictwa, podczas gdy wybrzeże Adriatyku umożliwia rozwój rybołówstwa, przemysłu stoczniowego i przede wszystkim turystyki. Górska część Chorwacji nie dysponuje tak wieloma możliwościami rozwoju jak Chorwacja nizinna czy nadmorska, ale oprócz tradycyjnej działalności związanej z powyższym regionem, takiej jak leśnictwo i hodowla zwierząt, w ostatnim czasie rozwija się turystyka zimowa oraz wiejska. Najwyższą górą w Chorwacji, która częściowo tworzy naturalną granicę z Bośnią i Hercegowiną, jest Dinara ze szczytem Sinjal (lub szczytem Dinara) na wysokości 1831 m n.p.m.

Chorwacja graniczy z pięcioma państwami: Bośnią i Hercegowiną, Węgrami, Słowenią, Serbią, Czarnogórą oraz posiada granicę z Włochami po drugiej stronie morza. Na Chorwację składa się kilka historycznych regionów, ale pod względem znaczenia wyróżniają się następujące cztery: Slawonia, środkowa Chorwacja, Istria oraz Dalmacja.

Chorwacja leży na półkuli północnej, między 42° 23´ a 46° 33´ szerokości geograficznej północnej i 13° 30´ a 19° 27´ długości geograficznej wschodniej. Chorwacja z powierzchnią 56 594 km² plasuje się w dolnej części rankingu średniej wielkości państw europejskich, czyli na 124. miejscu na świecie. Odległość od Štrigovy (punkt najbardziej wysunięty na północ) do przylądka Oštro (najbardziej wysunięty na południe punkt na kontynencie) wynosi 490 kilometrów, a od Savudrija (punkt najbardziej wysunięty na zachód) do Iloka (punkt najbardziej wysunięty na wschód) – 464 kilometry. Najbardziej wysuniętym na południe punktem Chorwacji jest wyspa Galijula, znajdująca się w archipelagu Palagruža.

Całkowita długość granic lądowych Republiki Chorwacji wynosi 2028 km, a linia brzegowa morza ma długość 5835,3 km. Odległość od Savudrija do przylądka Oštro to 527 km, dlatego współczynnik wcięcia chorwackiej części wybrzeża Adriatyku wynosi 11,1, co plasuje je wśród najbardziej wciętych na świecie. Spośród 1246 adriatyckich wysp, wysepek, skał i raf, 1185 znajduje się na terytorium Chorwacji. Z tej liczby 718 stanowią wyspy, z których tylko 66 jest zamieszkałych. Największą wyspą jest Cres, o powierzchni 405,8 km², a następnie Krk – o powierzchni 405,78 km².

2. Warunki naturalne i budowa geologiczna

Struktura i skład rzeźby Chorwacji należą do zdeterminowanych przez długą przeszłość geologiczną. Od najwcześniejszego ery prekambru do obecnego kenozoiku (dokładniej jego najmłodszego okresu, holocenu) na rzeźbę Chorwacji miały wpływ siły endogeniczne, a także procesy egzogeniczne na obszarze trójkąta Azja – Europa – Afryka.

W rzeźbie Chorwacji reprezentowane są wszystkie trzy podstawowe grupy skał: osadowe (stanowią 95% rzeźby Chorwacji), metamorficzne (stanowią odpowiednio 2–4%) i magmowe (tworzą około 1%).

Najczęściej występującymi skałami osadowymi są skały klastyczne (piaskowce, zlepieńce, margle, brekcje) oraz organiczne (wapienie i dolomity). Najpowszechniejszymi skałami metamorficznymi są marmury, łupki i gnejsy, podczas gdy najczęstszymi skałami magmowymi są andezyty i granity.

Jeśli chodzi o rozmieszczenie i wiek, najstarsze skały znajdują się w jądrach „wyspowych” gór Papuk, Psunj i Moslavačka Gora. Od mezozoiku w krasie przeważają skały węglanowe (dolomit i wapień), głównie w Banovinie, Kordunie, Gorskim Kotarze, Velebicie, Lice i Dalmacji. Najmłodsze skały pochodzą z kenozoiku (osady klastyczne) w obszarze panońskim oraz perypanońskim.

Wśród zjawisk krasowych znaczące miejsce zajmują jaskinie i doły. W Chorwacji do tej pory zostało zbadanych 49 wyrobisk głębszych niż 250 m, z czego 14 jest głębszych niż 500 m, a trzy są głębsze niż 1000 m (system wyrobisk Lukina-Trojama, wyrobisko słowackie oraz wyrobisko Velebit). Najgłębsze chorwackie jaskinie znajdują się głównie w górach Velebit i Biokovo.

Gorska Hrvatska stanowi stosunkowo wysoki region krasowy, zbudowany głównie z wapienia i wyraźnie oddzielony od obszarów śródziemnomorskich i perypanońskich. Najwyższy jest na krawędziach (Risnjak, Velebit, Plješevica, Mala i Velika Kapela), podczas gdy w większej części wnętrza, zwłaszcza w Lice, w Polje, w krasie dominują niższe zbocza, oddzielone od siebie środkowymi wyżynami. Wielkie pasma górskie Chorwacji powstały pod wpływem konwergencji (subdukcji) afrykańskiej płyty litosferycznej pod płytę eurazjatycką. Dynarydy, stanowiące najważniejsze pasmo górskie w Chorwacji, powstały w wyniku orogenezy trzeciorzędowej lub alpejskiej. Obszary powyżej 1500 m n.p.m. stanowią zaledwie 0,11% całego terytorium Chorwacji. Wśród Gór Dynarskich są to następujące pasma: Dinara (Sinjal 1831 m n.p.m.), Kamešnica (Kamešnica 1810 m n.p.m.), Dinara (Lišanjski vrh 1794 m n.p.m.), Biokovo (St. Jure 1762 m n.p.m.), Velebit (szczyt Vagan 1758 m n.p.m.), Plješivica (Ozeblin 1657 m n.p.m.), Bjelolasica w masywie Velika Kapela (Wieża 1533 m n.p.m.), Risnjak (Veliki Risnjak 1528 m n.p.m.), Svilaja (Nietoperz 1508 m n.p.m.), Snježnik (Snježnik 1505 m n.p.m.), Viševica (Viševica 1428 m n.p.m.) oraz Učka (Vojak 1396 m n.p.m.).

Chorwacja jest krajem w większości nizinnym (54% całego terytorium znajduje się na wysokości do 200 m n.p.m.). Największa część Chorwacji Niskiej położona jest na płaskiej Panonii i pagórkowatym obszarze Peripanonii. Reszta niskiej Chorwacji składa się z równin krasowych oraz dolin fliszowych na Istrii, Ravni Kotari i niektórych wyspach.

3. Bogactwa naturalne

Chorwacja nie jest bogata w rudy, ale ważniejsze dla kraju pozostają złoża niemetali (żwir, piasek, margiel cementowy, kaolin, glina ogniotrwała). Solanki w Pagu, Ninie i Stonie na wybrzeżu odgrywają ważną rolę w produkcji soli morskiej. Granit, piaskowiec, wapień (kamień Brac) wydobywa się w kamieniołomach. Oprócz kamienia najważniejszym surowcem w Chorwacji jest drewno, pozyskiwane z rozległych lasów, zajmujących 37% całego terytorium. Najważniejsze lasy znajdują się w Gorskim Kotarze oraz Slawonii.

Chorwacja jest również producentem ropy naftowej i gazu ziemnego. Obecnie posiada około 630 km rurociągów ropy naftowej, które łączą terminal naftowy w porcie Rijeka z rafineriami w innych częściach kraju. Przepustowość systemu rurociągów pozwala na dostarczanie około 20 milionów ton ropy naftowej rocznie. Poza tym kraj może się pochwalić jeszcze dłuższym systemem gazociągowym (około 2113 km). Obecnie Chorwacja jest w stanie obsłużyć około 85% krajowego zapotrzebowania na gaz ziemny i 19% zapotrzebowania na ropę naftową. Co ciekawe, w 2008 roku zdecydowana większość produkcji energii w kraju (około 47,6%) pochodziła z gazu ziemnego, a następnie była to energia hydroelektryczna z udziałem 25,4%. Nastąpiło zatem zwiększenie pozyskiwania energii z ropy naftowej i innych źródeł.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog