Jerzy Tulisow

Legendy ludów Mandżurii

Tom II

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

Warszawa

Redakcja i korekta: WŁADYSŁAW ŻAKOWSKI

Skład i łamanie: MAGDALENA DZIEKAN

Na okładkach zamieszczono reprodukcje mandżurskich wycinanek, a w tekście, w charakterze przerywników, rysunki i hafty ludów tunguskich znad dolnego Amuru

© Copyright by Wydawnictwo Akademickie DIALOG 1998

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN e-pub 978-83-8002-048-1

ISBN mobi 978-83-8002-049-8

Wydawnictwo Akademickie DIALOG
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
WWW: www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa

POD BIAŁĄ GÓRĄ I GDZIE INDZIEJ

Cesarski poseł na Białej Górze

Ptasi sojusznik

Porwana przez niedźwiedzia

Czarniawy, Pstrokaty i ciu

Niesamowity poród

Nawiedzony dom

Fałszywy duch

Cesarz Elche Tajfin

Dzielny Krokodyl

Z rękoma na barsa

Zwada dwóch wielkich szamanów

Jak szaman z lamą w fortelach rywalizowali

Narodziny C’ien-lunga

Opowieść z czasów wojny

Ze wspomnień jeńca

TAM, GDZIE PŁYNIE LIAO

O drwalu i białym wężu

Lis bogiem

Charakan Mafa

Bóg Biedy

Król korzeni

Mangus-baba

Polowanie na ducha

Sejfudżangin i nieuczciwy urzędnik

Figlarze

Zwieńczenie steli

Buty Udżali

Nocna przygoda konnego gwardzisty

Chram Kamiennego Buddy

Pasterz i Chryzantema

W CIENIU CHINGANU

Podziemny świat (Dagurowie)

Królewski zwierz (Dagurowie)

Sposób na bonga (Dagurowie)

Kobieta z okiem na czubku głowy (Birarzy)

Złe serce (Birarzy)

De Buk (Dagurowie)

Paskudnik (Dagurowie)

O tym jak De Buk i Paskudnik spotkali się u przewozu

Czipati (Dagurowie)

Dogin Amban (Dagurowie)

Mokodaj Chan w Pekinie (Oroczeni)

Mokodaj Chan i Gentemur na łowach (Oroczeni)

Mokodaj Chan i naczelnik plemienia Tege (Oroczeni)

MIĘDZY AMUREM I CIEŚNINĄ TATARSKĄ

Dawnymi czasy w Gasianie (Nanajowie)

Niwch co podniósł rękę na gospodarza ogniska (Niwchowie)

Gospodarz łosi (Orocze)

Dzieci pana ostępów (Nanajowie)

Nasz ojciec (Orocze)

Simu (Orocze)

Kori (Orocze)

Kori (Ulczowie)

Kagdżamu (Orocze)

Diabły w susu (Nanajowie)

Zagadka rzeki Tumnin (Orocze)

Nawiedzone uroczysko (Orocze)

Łowca fok (Orocze)

Szaman i pomyleńcy (Nanajowie)

Szaman morderca (Nanajowie)

Szaman i kowal (Nanajowie)

Czangyci (Orocze)

Kamidziga Ugdinga (Orocze)

DRZEWO (zamiast posłowia)

Bibliografia

Przypisy

Informacje o wydawnictwie

Dzielny Krokodyl

Łajdacha, rodem z Chukszachari[30], był człowiekiem bardzo silnym i mężnym. Kiedy był na wojnie w prowincji Chuguan[31] dał na oczach licznych świadków dowód wielkiej odwagi.

Pewnego dnia, gdy wraz z przyjaciółmi kąpał się w tamtejszej rzece, nastąpił nogą na coś, co mu się zdało wielkim, leżącym na dnie, bierwionem. Nie wiedząc co to jest za rzecz umyślił wraz z innymi zaczepić za nią linę i dobyć na wierzch. Jęli ciągnąć a wówczas z toni wychynęła bynajmniej nie kłoda ale głowa smoka, z wąsami, grzywą i rogami , o które zresztą i zaczepił się powróz. Wszyscy oprócz Łajdachy zmartwieli ze strachu a potem rzucili się do ucieczki. Łajdacha natomiast nie zląkł się ani trochę. Z obojętnym wyrazem twarzy zsunął się bez pośpiechu do wody i odczepił linę. Tuż po tym nadleciała ciemna chmura, zagrzmiało, lunęło i smok na oczach wszystkich wzniósł się na niebiosa nie czyniąc nikomu nic złego.

Za swój mężny czyn Łajdacha został nagrodzony przydomkiem „Dzielny Krokodyl”[32].

Za podstawę tłumaczenia posłużył fragment – bez tytułu – rosyjskiego przekładu Pa-cz’i t’ung-czi: Obstojatel’noe opisanie..., t. XIV s. 6-7.

Figlarze

Siłacz Udżala, naiwny i prostoduszny, był często przedmiotem kpin ze strony wiejskiej młodzieży. [Oto jedna z historyjek na ten temat].

W dawnych czasach do ulubionych rozrywek należało chodzenie na świątynne uroczystości, bowiem zwykły się z nimi wiązać rozmaite festyny. I otóż raz, osiemnastego dnia czwartego miesiąca, Udżala wybrał się z przyjaciółmi do sąsiedniej wsi na taki festyn[27]. Chłopcy pochodzili, popatrzyli, a gdy mieli dość przysiedli przy drodze i ćmiąc fajki jęli przemyśliwać o powrocie.

A był wśród nich jeden wyjątkowo drobnej postury a przy tym odznaczający się szczególnym zamiłowaniem do figli. Ten korzystając z nieuwagi Udżali rzekł po cichu kolegom:

– Spójrzcie! Jaki ten Udżala wielki i silny! Założę się, że wlezę mu na plecy a on tego nawet nie zauważy.

– Nie gadaj głupstw! – inni na to. – Jak ty sobie to wyobrażasz?

Figlarz spojrzał na nich chytrze:

– Nie wierzycie? Ja dla niego ważę tyle co dla was szarańcza, tylko nie zdradźcie mnie, a nic nie poczuje. No, patrzcie! A jak się uda to po przybyciu do wsi stawiacie mi wino!

I wlazł po cichu siłaczowi na plecy. Pozostali chłopcy tłumiąc śmiech rzekli:

– No, chodźmy! Wracamy do domu.

Udżala stuknął fajką o but, wytrząsł popiół i podniósłszy się z miejsca ruszył w drogę. Mimo że z człowiekiem na plecach cały czas dotrzymywał innym kroku, to szedł wolno, noga za nogą, to znowu puszczał się biegiem, aż dotarli do wsi.

– Pac! – Chudeusz rad z figla zeskoczył nagle na ziemię. Udżala zdębiał a jego kompani wybuchnęli donośnym śmiechem.

Tytuł oryginału sibińskiego: Tadżi asita; źródło: Sibe uksuraj irgen siden dżube, t. V, Urumczi 1987, s. 83-85.

Dzieci Pana Ostępów
(Nanajowie)

Był sobie starzec i starucha. Pewnego razu starzec wyruszył na polowanie. Zbudował w lesie chatkę i jął polować. Chodzi po tajdze, chodzi, a tu – dwoje tygrysiątek. Samych, matka ich widać zdechła. Starzec wziął je i zaczął karmić. Tygrysiątka zamieszkały z nim w jednej izbie. Karmił je przez trzy lata aż stały się prawdziwymi „Panami Ostępów”[11]. Pojmowały każde jego słowo. Zdarzało się, że się rozdokazują a on im tylko powie: – Nie szalejcie! – i już przestają, już siedzą jak trusie. Kiedy przebierały miarę w psotach zwykł ich przestrzegać: – Wpadniecie w ogień i osmalicie się!

Kiedy nadszedł trzeci rok staruszek – piastun powiedział:

– Wziąłem was, sieroty, na wychowanie. Teraz z was już dorośli Panowie Ostępów. Więc wracam do domu.

Tygrysy, pozbawione daru mowy, zostały same smętnie porykując i płacząc. Starzec zaś wrócił do domu i rzekł żonie:

– Przygarnąłem dwoje tygrysiąt i hodowałem je przez trzy lata. Teraz z nich już dorosłe tygrysy.

Pewnego razu miał sen: tygrysy przybrały postać dwóch junaków i mówią mu:

– Ojcze, przychodzimy do ciebie! No, ojcze, w czym możemy ci pomóc?

Od tej pory starzec stale na swej drodze spotykał zabite łosie i inne zwierzęta. To „Panowie Ostępów” je dlań zabijali, różnoraką zwierzynę znosili staremu. Ale on w końcu całkiem się zestarzał i umarł. Starucha poszła raz na jego grób a tu na nim leżą dwa tygrysy. Nie okazała wcale lęku a w nocy, we śnie, tygrysy odwiedziły ją pod postacią junaków:

– No, to my odchodzimy. – Rzekły. – A ty zostań.

Tytuł oryginału nanajskiego Puren ambani pikteni; źródło: W.A.Awrorin, Materiały po nanajskomu jazyku i  fol’kloru, s. 236-237. Tamże przekład rosyjski.

Poniższa legenda mówi także o wdzięczności tygrysa. Lecz ten już nam znany wątek splata się w niej z drugim, odmiennym, który pozwala ją zaliczyć też do podań o bajecznych stworach i monstrach.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[30] Miejscowość bliżej nieznana.

[31] Chuguan (chińs. Huguan) – zbiorcza nazwa chińskich prowincji Hubei i Hunan.

[32] Tej historii ze smokiem trzeba przypisać raczej chińskie pochodzenie, zwłaszcza że jej akcja toczy się w Chinach. Lecz warto dodać, że wiara w smoki, smokowęże itp. stwory jest żywa także w Mandżurii i, jak zdaje się, tkwi korzeniami w miejscowych tradycjach. W Mandżurii odnotowano też podania o wyłowieniu takiego stwora, z tym że ów, inaczej niż smok Łajdachy, nie przeżywa tej operacji (S.M.Shirokogoroff, Psychomental Complex of the Tungus, s. 73). A dlaczego Łajdacha dostał przydomek „Krokodyl” a nie, jak można się było spodziewać, „Smok”? Zapewne Mandżurom, którzy o krokodylach mieli podobne pojęcie co o smokach, czasem zdarzało się plątać oba terminy.

[27] Być może na Jao Szao-szan? Por. niżej przypis 39.

[11] W języku Oroczów puren ambani. Wszędzie, gdzie w tłumaczeniu jest mowa o tygrysie w oryginale występuje właśnie ten termin.

Wydawnictwo Akademickie

DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów
i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy
i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej
i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219

tel.: +48 22 620 32 11, +48 22 654 01 49

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe : 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: +48 22 620 87 03

e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki Orientalne

• Mądrość Orientu

• Języki Azji i Afryki

• Współczesna Afryka i Azja

• Literatury Orientalne

• Vicus. Studia Agraria

• Skarby Orientu

• Orientalia Polona

• Teatr Orientu

• Philologia Orientalis

• Życie po Japońsku

• Literatura Okresu Transformacji

• Sztuka Orientu

• Literatura Frankofońska

• Dzieje Orientu

• Być Kobietą

• Podróże−Kraje−Ludzie

• Temat Dnia

• Świat Orientu

• Wieczory z Nauką

• Historia/Polityka

• Życie Codzienne w...

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową