Alaksandr Łukaszuk

Ślad motyla

Oswald w Mińsku

przełożyła Joanna Bernatowicz

Spis treści

Lot motyla

Tylnym wejściem do domu towarowego

Pierwszy śmiech

Skazany na Mińsk

Dziennik człowieka historycznego

Szedł, szedł, przy-szedł

Parlamentarzysta idzie do KGB

Poseł wraca z KGB

Sroki nad KGB

Zawiedzione ambicje

Odbicie piłeczki

Dwie pamięci, mniej więcej

„Russia” czy „Belorussia”?

Samogon dla Mailera

Acherontia atropos, rodzina czekistów

Jak latały akta sprawy numer 34451

Stanisław Szuszkiewicz i czapka uszanka

Pierwsze dni „rosyjskiego robotnika”

Kwatera dla kawalera

Imiona Oswalda

Pierwszy błąd KGB

38,6 razy krótszy

Argentyńskie tango na Czerwonej

„Ideota”, a nie idiota

Przynależność Oswalda

Piosenka dla Chruszczowa

Hello, krowa ze stanu Iowa!

Najważniejsza ze sztuk

Aaaach! – i pudło

Mailer i podziękowania

Mailer i Titowiec

Mailer i „Titowiec”

Gepard szybki jak żółw

Czy Oswald znał Eryka?

„Witaj” i bywaj zdrów...

Wyprawy do klasztoru

„Odnotowano skłonność do blondynek”

KGB i „mężczyźni z wielkim tyłkiem”

Mailer i giganci seksu

Dziewictwo

Fuszerka w KGB

Złamane serce Oswalda

„Jestem obywatelem amerykańskim”

W tańcu

Demon amnezji

Z tańców

Allegretto, allegro, allegrissimo

W łóżku z Oswaldem

Tajemnica miodowego miesiąca

Rola dziurek w historii

Przepis na dramat

Komsomolska miłość

Nowożeńcy. Akt I[66]

Nowożeńcy. Akt II

Tołstojewski

Oswald i Puszkin

Dogonić Amerykę

Noworoczny śmiech

Bomba dla Chruszczowa

W cieniu biało-czarnych skrzydeł

Kogo przyniósł bocian

Antyradziecka farmacja

Nachalność bez granic

Idiota, kundel, łajdak i drań

Pieniądze, wolność, miłość, dusza

Zawodność techniki operacyjnej

Antyradzieckie zapiski

Oswald i Stalin

Antyradzieckie zapiski. Ciąg dalszy

Nasi na Księżycu

Kolektyw o kolektywie

Schwytać motyla

Ostatnie kłopoty

Wiza dla Mariny

Lekarstwo na Doktora Żywago

Pomyłka Mailera

Książka bez obrazków

Dołstoj

Oswald – czytelnik Opowieści Oswalda

Pociąg, który się nie spóźnił

Wyj do Księżyca

Przekłady przekładów przekładów

Kto się śmieje ostatni

Pójść. I wrócić

Pijany kapitan piechoty. Zamiast posłowia

„Nie, to niemożliwe – mignęło mu po chwili w mózgu – żeby takie maleństwo, nie, nie!”

W mule, połyskujący zielono, złoto i czarno tkwił motyl, bardzo piękny i bardzo nieżywy. […] Zabicie jednego motyla nie mogło być aż tak ważne! A może mogło?

Ray Bradbury, Grzmot*[1]

Copyright © by Радыё Свабодная Эўропа/Радыё Свабода, 2011

Copyright © by Kolegium Europy Wschodniej

im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, 2014

Projekt okładki: Jagoda Pecela

Redakcja i korekta: Magdalena Jankowska

Skład i opracowanie typograficzne: Mariusz Warchoł

Redaktor prowadzący: Laurynas Vaičiūnas

ISBN 978-83-7893-116-4

ISBN 978-83-7893-021-1 (ePub i mobi)

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu

Plac Biskupa Nankiera 17, 50-140 Wrocław

www.kew.org.pl

Książki wydawane przez Kolegium Europy Wschodniej

im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu

są do nabycia w księgarni internetowej www.east24.eu

Druk i oprawa: Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN

im. S. Kulczyńskiego Sp. z o.o.

Lot motyla

W 1952 roku, kiedy bohater tej książki Lee Harvey Oswald miał trzynaście lat, a nastolatkowie zaczytywali się fantastyką, amerykański pisarz Ray Bradbury opublikował swoje słynne opowiadanie Grzmot (które zajmuje w swoim gatunku pierwsze miejsce na świecie pod względem liczby wznowień).

Rankiem następnego dnia po wyborach prezydenta Stanów Zjednoczonych bohater opowiadania Bradbury’ego udaje się do biura organizującego podróże w czasie. Przedwyborcze obawy się rozwiały, istniało bowiem duże prawdopodobieństwo, że zwycięży niebezpieczny dyktator. Bohater rozważał nawet pozostanie w przeszłości, gdyby wynik przechylił się na korzyść despoty. Z lekkim sercem wyprawia się więc na wycieczkę, by zapolować na tyranozaura. W jej trakcie, pomimo surowych ostrzeżeń, by niczego nie naruszyć w strukturze pradawnego świata, przypadkowo rozgniata motyla. Kiedy myśliwy powraca do współczesności, okazuje się, że jego nieostrożność zmieniła bieg historii i poprzedniego dnia prezydentem został dyktator. Ciszę przerywa głuche, dudniące echo wystrzału – ostatnie, co usłyszał zrozpaczony bohater, zanim skończyło się jego życie i rola w historii.

Zamach na amerykańskiego prezydenta Johna Fitzgeralda Kennedy’ego, dokonany przez Lee Harveya Oswalda, stał się przyczyną największego śledztwa w historii. Same akta liczą ponad cztery miliony arkuszy oryginalnych dokumentów, nie wspominając już o książkach, filmach, serialach telewizyjnych – w tym jednym o podróży w czasie do 1963 roku, aby powstrzymać zabójcę. Był nawet musical.

Wtrąciłem swoje trzy grosze do tej historii, kiedy w obiegu były jeszcze kopiejki z godłem ZSRR: przetłumaczyłem i wydałem Historic Diary (Dziennik historyczny) Oswalda, później byłem konsultantem amerykańskiej ekipy z telewizji Frontline, która na początku lat dziewięćdziesiątych nagrywała w Mińsku materiał do filmu Who Was Lee Harvey Oswald? (Kim był Lee Harvey Oswald?). Podczas wyjazdów do USA udzielałem wywiadów, prowadziłem wykłady dotyczące mińskiego okresu jego życia.

W ZSRR lat sześćdziesiątych Amerykanin, który z własnej woli przybył, żeby tu zamieszkać i pracować, był postrzegany jak motyl z innej planety. Dzisiaj z kolei to Mińsk czasów Oswalda przeniósł się już na inną planetę, nad którą szybuje zagadkowa cudzoziemska istota – pod bacznym nadzorem nieustannie obserwującego oka i nasłuchującego ucha systemu.

Oswalda w Mińsku poddawano obserwacji z drobiazgowością entomologa prowadzącego badania nad cyklem życiowym stawonoga rzędu łuskoskrzydłych, analizującego poszczególne etapy – od jaja, przez gąsienicę, poczwarkę i imago, rejestrującego zwyczaje, ruchy, trasy, odżywianie, funkcje seksualne, zdolność do mimikry, interakcje ze środowiskiem, specyficzne nawyki, reakcje na czynniki drażniące, ekosystem…

Dział entomologii zajmujący się badaniem motyli jest zwany lepidopterologią. W aparacie państwa takim laboratorium badawczym było KGB.

Amerykański pisarz Norman Mailer jako pierwsza i jedyna osoba zajmująca się sprawą Oswalda otrzymał dostęp do „kolekcji” dokumentów KGB w Mińsku, wprawdzie ograniczony i fragmentaryczny, ale w połączeniu ze wspomnieniami krewnych, przyjaciół i znajomych bohatera zupełnie wystarczający, by jego książka Opowieść Oswalda[1] poszybowała w górę na liście bestsellerów.

Zeszłej wiosny zaniosłem kwiaty na grób dawnego znajomego, amerykańskiego weterana, na Cmentarzu Narodowym w Arlington koło Waszyngtonu, a potem wspiąłem się na wzgórze, na którym spoczywa trzydziesty piąty prezydent Stanów Zjednoczonych.

Podchodziły rodziny, grupy turystów, studenci. Pamięć narodu do tej pory nie może uporać się z taką nagłą i bezsensowną stratą.

Ta książka nie jest o tym, kto i jak zabił Kennedy’ego.

To raczej próba ponownej wędrówki śladami, które w mińskim powietrzu zostawił pół wieku temu pewien motyl.

Krajobraz literacki po Oswaldzie wygląda jak po bitwie z udziałem ciężkich bombowców, a jego biografia – jak historia wojen światowych.

Chociaż ten motyl przeleciał naprawdę.

Tylnym wejściem do domu towarowego

Rankiem 7 stycznia 1960 roku, o godzinie 8:23 z wagonu sypialnego pociągu numer 9 z Moskwy na peron mińskiego dworca wysiadł dwudziestoletni obywatel amerykański w żołnierskiej czapce uszance, bez paszportu (zostawił go w ambasadzie USA w Moskwie, deklarując chęć pozostania w ZSRR), aby po dwóch i pół miesiącu oczekiwania oraz próbie samobójczej otrzymać pięć tysięcy rubli z Czerwonego Krzyża, skierowanie do pracy i mieszkanie w stolicy Białorusi, gdzie rok później się ożenił, a po narodzinach dziecka wraz z rodziną wyjechał do Stanów Zjednoczonych i o godzinie 12:30 w sobotę 22 listopada 1963 roku w Dallas, z okna szóstego piętra Składnicy Podręczników, z odległości pięćdziesięciu metrów, z włoskiego karabinu mannlicher-carcano kalibru 6,5 milimetra pierwszym strzałem zranił trzydziestego piątego prezydenta USA Johna Fitzgeralda Kennedy’ego, drugim – gubernatora Teksasu Johna Conally’ego, trzecim dobił prezydenta, a następnie na ulicy rewolwerowym strzałem w głowę zabił oficera policji J.D. Tippita i po czterdziestu sześciu godzinach i pięćdziesięciu jeden minutach, kiedy był transportowany z posterunku do więzienia, na oczach amerykańskich telewidzów został trafiony z bliska strzałem z colta cobry 38 należącego do mieszkańca Dallas Jacka Ruby’ego, a po przeniesieniu zwłok do kostnicy i dokonaniu innych formalności pochowano go na cmentarzu miejskim w Fort Worth, gdzie w sąsiedztwie jego grobu przez dziesięciolecia nie było żadnych innych pochówków.

Tak skończyło się jedno życie Lee Harveya Oswalda i zaczęło się drugie.

W tym nowym życiu zjawisko znane jako „Lee Harvey Oswald” albo „LHO” stało się przedmiotem gorączkowego zainteresowania polityków, dziennikarzy, pisarzy, licznych analiz, publikacji, książek, filmów, punktem obrad Kongresu USA i biura politycznego KC KPZR, bolączką FBI, CIA i KGB. Przeprowadzono ekshumację zwłok Oswalda, nazywano go zabójcą-psychopatą, kubańskim agentem, sobowtórem podstawionym przez KGB, a także niewinną ofiarą mafii, amerykańskich służb specjalnych, prawicowych/lewicowych radykałów, potajemnych eksperymentów biologicznych, przywódcą światowego spisku okultystycznego.

Dzień, w którym pociągnął za spust, na pół wieku stał się w Stanach Zjednoczonych datą uświęconą. „A ty gdzie byłeś, kiedy zabili Kennedy’ego? Co robiłeś w tym czasie?”

W Związku Radzieckim długo jeszcze jego nazwisko będzie prawie nieznane, choć niemal ani jeden dzień, który spędził w Mińsku od 7 stycznia 1960 roku do 22 maja 1962 roku, żaden list i żadna rozmowa nie umknęły uwadze KGB.

Raport z obserwacji KGB

10.01.1960

08:00–24:00

O 11:00 Lee Harvey wyszedł z hotelu „Mińsk” i udał się do Państwowego Domu Towarowego. Tam zaszedł do działu elektrycznego, zapytał o coś sprzedawcę, wyciągnął pieniądze z kieszeni i podszedł do kasy. Za nic nie zapłacił, włożył pieniądze znów do kieszeni i zaczął chodzić po parterze sklepu tam i z powrotem, oglądając różne towary. Następnie wrócił do działu elektrycznego, zapłacił 2 ruble 25 kopiejek za wtyczkę, włożył ją do kieszeni i wszedł na pierwsze piętro. Tam spędził trochę czasu w dziale odzieżowym, pooglądał garnitury na wystawie, a następnie szybko wyszedł ze sklepu. Wrócił do hotelu o 11:25.

O 12:45 wyszedł ze swojego pokoju i poszedł do restauracji. Zajął wolny stolik i zaczął jeść. (Obserwacji podczas posiłku nie prowadzono, gdyż nikogo więcej nie było).

O 13:35 Lee Harvey wyszedł z restauracji i wrócił do swojego pokoju.

O 18:10 wyszedł z pokoju hotelowego i poszedł do restauracji. Zajął wolny stolik, zjadł, wyszedł z restauracji o 18:45, wsiadł do windy, pojechał na czwarte piętro i poszedł do swojego pokoju.

Nie wychodził z pokoju do 24:00, następnie aż do rana przerwano obserwację.

Obserwator jak beznamiętna kamera rejestruje nawet gest sięgania do kieszeni i przytacza takie przekonujące szczegóły jak cena wtyczki.

Ale po co Amerykaninowi w hotelu wtyczka? Żeby przygotować odbiornik detektorowy i wysłać wiadomość do CIA, bo amerykańska wtyczka z płaskimi bolcami nie pasuje do białoruskiego gniazdka z okrągłymi dziurkami?

Około kilometra drogi z hotelu do domu towarowego, zapłacenie przy kasie, przechadzka po dziale na parterze, potem garnitury na pierwszym piętrze plus droga powrotna – i na to wszystko dwadzieścia pięć minut, jeśli wierzyć KGB?

A tak to się ma do zapisków z 10 stycznia w dzienniku samego Oswalda:

Cały dzień dla siebie. Chodzę po mieście – bardzo ładne.

Jak było naprawdę? Gdzie właściwie był Oswald?

Archiwalne dokumenty mają własne porachunki z czasem – jak kamienie w rzece odsłaniają się z różnych stron, czasem znikają bez śladu i wyłaniają się na powierzchnię w innym kontekście, a wokół nich przepływają nowe sensy i akcenty. Sięgnięcie po nie w celu chronologicznego uporządkowania wydarzeń przypomina próbę przypomnienia sobie trasy z poprzedniego dnia i cofnięcia się po niej tylko na podstawie widoku we wstecznym lusterku. Napór nowego ruchu, remonty dróg i nieoczekiwane zdarzenia sprawiają, że taka rekonstrukcja byłaby beznadziejna. Można tylko znowu wyruszyć z punktu wyjścia i powtórzyć trasę, aby dotrzeć do czegoś, co zostało poza kadrem.

A jeszcze lepiej pójść piechotą, pospacerować.

Wskazówki zegara pokazały godzinę jedenastą, portier otworzył drzwi restauracji odremontowanego hotelu „Mińsk”. Wyszedłem na Prospekt Niepodległości, który nosił imię Stalina, gdy Oswald przyjechał, a Lenina, gdy odjeżdżał. Popatrzyłem na kolumny najpiękniejszego budynku w mieście, mińskiego urzędu pocztowego, skręciłem w lewo i poszedłem do głównego domu towarowego po wtyczkę.

1* Ray Bradbury, Grzmot, przeł. Sławomir Magala, „Przegląd Techniczny” 1980, nr 51–52, s. 93 [przyp. tłum.].

1 Norman Mailer, Opowieść Oswalda, przeł. Agnieszka Pokojska, Muza SA, Warszawa 2001. Alaksandr Łukaszuk bazował częściowo na materiale dokumentalnym zgromadzonym w książce Mailera i włączył jej fragmenty do swojego tekstu. Ze względu na obszerność cytatów, a także w celu zachowania spójności treści, za podstawę niniejszego wydania posłużył tekst książki Mailera w tłumaczeniu białoruskim, nie zaś polskie wydanie książki [przyp. tłum.].