Poradnik klienta usług finansowych

Emil Radziszewski

Bank jako instytucja zaufania publicznego.
Gwarancje prawne i instytucjonalne

Warszawa 2013 – wydanie papierowe

Warszawa 2014 – wydanie elektroniczne

Wstęp

Bankowość musiała pojawić się w historii człowieka wraz z obrotem gospodarczym i problemem, co zrobić z wyprodukowanymi lub zgromadzonymi nadwyżkami dóbr – początkowo zboża, wina, soli, skór i innych ważnych towarów1, a potem kruszców i wreszcie – po ich wynalezieniu – pieniędzy. Problem ten wykreował zapotrzebowanie na usługi związane z bezpiecznym przechowywaniem rzeczy wartościowych, któremu to zapotrzebowaniu, zgodnie z podstawowym dla rynku prawem podaży i popytu, musiało odpowiedzieć pojawienie się oferty tego typu usług. Skłonność do powierzenia swoich dóbr na przechowanie od początku wiązała się z zaufaniem do przechowującego. W państwach starożytnych funkcje banków pełniły skarbce i magazyny świątyń lub władców. Później, w miarę upowszechniania się lokowania oszczędności w metalach szlachetnych, ich przechowywaniem zajęli się złotnicy dysponujący, z racji ponoszonego ryzyka operacyjnego, odpowiednimi zabezpieczeniami, jak również cieszący się zaufaniem, bez którego nie mogliby wykonywać swojego rzemiosła (kruszec, z którego wykonywali ozdoby lub inne przedmioty z reguły należał do ich klientów). Praktyki złotników zapoczątkowały rozwój nowożytnej bankowości. Złotnicy zauważyli bowiem, że mimo ciągłych wpłat i wypłat kruszcu przez klientów w sejfie zawsze pozostaje jakaś określona jego nadwyżka2, która leży bezczynnie, a którą można by było „zaprząc do pracy” np. pożyczając ją potrzebującym i gotowym zapłacić od tego godziwe, acz przez złośliwych określane jako lichwiarskie odsetki3. Złotnicy byli też prekursorami rozliczeń w formie polecenia zapłaty. W XVII-wiecznej Anglii przeprowadzali oni większość operacji finansowych, w tym powszechnie udzielali kredytów – głównie królewskiemu skarbowi4. Wzrost znaczenia pieniądza i w zasadzie całkowite oparcie na nim wymiany gospodarczej sprawiły, że powszechną potrzebą stało się przyjmowanie od ludności, gromadzenie i rozliczanie środków pieniężnych oraz odpłatne pożyczanie tych środków innym. Współcześnie potrzebę tę zaspokajają banki, które by móc czynić to powszechnie, korzystają z przymiotu tzw. instytucji zaufania publicznego. Zaufanie do banków bierze się po części z w miarę powszechnego przeświadczenia o ich wiarygodności, co przejawia się chociażby w potocznych powiedzeniach oznaczających pewność, gwarancję, takich jak: „na bank”, „pewne jak w banku” itp. Ze względu na doniosłą rolę banków w gospodarce, zaufanie do nich jest jednak również obwarowane szeregiem dostarczanych przez państwo gwarancji prawnych i instytucjonalnych.

„Wzrost znaczenia pieniądza i w zasadzie całkowite oparcie na nim wymiany gospodarczej sprawiły, że powszechną potrzebą stało się przyjmowanie od ludności, gromadzenie i rozliczanie środków pieniężnych oraz odpłatne pożyczanie tych środków innym. Współcześnie potrzebę tę zaspokajają banki, które by móc czynić to powszechnie, korzystają z przymiotu tzw. instytucji zaufania publicznego.”

Niniejsze opracowanie ma na celu przybliżenie banku, jako instytucji zaufania publicznego, pełniącej szczególną rolę zarówno w naszych finansach, jak i w gospodarce, właśnie z punktu widzenia owych rozwiązań prawnych i instytucjonalnych gwarantujących stabilność banku i bezpieczeństwo gromadzonych przezeń depozytów.

Intencją, niniejszej publikacji, jest opisanie wymienionych zagadnień w sposób dość ogólny i przystępny, unikając w miarę możliwości wywodów prawnych lub finansowych. Opracowanie to jest adresowane zarówno do nieprofesjonalnych odbiorców usług bankowych, jak i osób zainteresowanych zagadnieniami bankowości z innych względów, w tym np. dziennikarzy. Może być też dobrym uzupełnieniem dydaktycznym dla studentów prawa lub ekonomii, pomagającym przyswoić tym pierwszym – zagadnienia ekonomiczne, a tym drugim – kwestie prawne związane z działalnością banków.

1 Ważnych ze względu na ich płynność i zastosowanie jako środek wymiany.

2 Będąca niczym innym, jak znanym dzisiejszej bankowości osadem depozytowym.

3 Niestety, wraz z tym pomysłem pojawiło się też ryzyko kredytowe związane z ewentualnością nieoddania pożyczonych wartości.

4 Co w wyniku nadmiernej koncentracji i niskiej skłonności Stuartów do oddawania zaciągniętych pożyczek, potęgowanych przez niepokoje społeczne, doprowadziło do bodaj pierwszego w nowożytnej historii ogólnokrajowego kryzysu bankowego. Złotnicy zbankrutowali, a ich klienci potracili swoje oszczędności.

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego

Pl. Powstańców Warszawy 1

00-030 Warszawa

www.knf.gov.pl

Warszawa 2013

Wydanie I

ePub ISBN: 978-83-63380-88-5

Mobi ISBN: 978-83-63380-94-6

Stan prawny na dzień: 30 września 2013 r. z uwzględnieniem aktów prawnych wchodzących w życie z dniem 1 stycznia 2014 r.

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.
Warszawa 2014