Daniel K. Nowicki

KAPITAŁOWY SYSTEM EMERYTALNY PO ZMIANACH – WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWNE

Warszawa 2014 – wydanie papierowe

Warszawa 2014 – wydanie elektroniczne

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego
Pl. Powstańców Warszawy 1
00-030 Warszawa
www.knf.gov.pl

Warszawa 2014
Wydanie I

ISBN ePUB: 978-83-63380-49-6
ISBN Mobi: 978-83-63380-55-7

Stan prawny na dzień: 1 lipca 2014 r.

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

Poglądy wyrażone w niniejszej publikacji są poglądami osobistymi autora i nie wyrażają oficjalnego stanowiska Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego.

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

EWOLUCJA KAPITAŁOWEGO SYSTEMU EMERYTALNEGO W POLSCE

Konstytucja RP w art. 67 ust. 1 zapewnia obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego, przy czym zakres oraz formy tego zabezpieczenia winna określać ustawa. Powszechne jest przekonanie, iż konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego jest podmiotowym, powszechnym, obywatelskim prawem socjalnym. Jednak przepis art. 67 ust. 1 Konstytucji RP nie może stanowić bezpośredniej podstawy dochodzenia prawa do świadczeń, gdyż nie da się z niego wyprowadzić prawa do jakiejkolwiek konkretnej postaci świadczenia⁴. Innymi słowy konstytucyjne prawo socjalne obywatela do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego, wyraża się w obowiązku państwa do skonstruowania takiego systemu emerytalnego, który oparty jest na powszechnej i przymusowej wspólnocie ryzyka starości. Regulacja konstytucyjna akcentuje tym samym szeroką swobodę działania pozostawioną ustawodawcy w zakresie urzeczywistniania prawa do zabezpieczenia emerytalnego. Należy do niego wybór rozwiązań, które uważa za optymalne z punktu widzenia potrzeb obywateli oraz wymogów rozwoju gospodarczego kraju. Swoboda wyboru nie jest przy tym nieograniczona⁵.

W tych ramach konstytucyjnych ustawodawca tworzył podstawy prawne dla funkcjonowania nowego systemu ubezpieczeń emerytalnych. Do dnia 31 grudnia 1998 r. obowiązywał w Polsce system ubezpieczenia emerytalnego, który ograniczał się niemal wyłącznie do zabezpieczenia bazowego realizowanego przez ZUS. Był to system repartycyjny, oparty na tzw. międzypokoleniowej solidarności (dzisiejsze składki na dzisiejsze emerytury, jutrzejsze składki na jutrzejsze świadczenia). Mimo ze był to system o charakterze ubezpieczeniowym, był on powszechnie krytycznie oceniany⁶. Po pierwsze, pracownicy uważali, że emerytury są zbyt niskie i niesprawiedliwe, albowiem ich dochody uzyskiwane w okresie aktywności zawodowej w nikłym stopniu wpływały na wysokość świadczeń emerytalnych wypłacanych po osiągnięciu wieku emerytalnego. Po drugie, pracodawcy podkreślali, iż zamiast więcej inwestować i tworzyć nowe miejsca pracy – muszą wpłacać wysokie świadczenia o charakterze zbliżonym do danin podatkowych do ZUS. Po trzecie wreszcie, ówczesny stan nie był satysfakcjonujący z punktu widzenia państwa, bowiem mimo nałożenia na pracodawców obowiązku wpłacania znacznych składek, stale pogłębiał się deficyt FUS, który musiał być pokrywany z podatków. W konsekwencji system repartycyjny w ówczesnym kształcie dotknięty był następującymi wadami:

zerwano związek między wysokością składki na ubezpieczenie emerytalne a wysokością świadczenia uzyskiwanego w przyszłości,

zarządzanie środkami pochodzącymi ze składek było nieefektywne,

system był niesprawiedliwy i nieakceptowany społecznie,

nie był odporny na takie zagrożenia, jak: starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny, wysokie bezrobocie, naciski polityczne objawiające się między innymi uprzywilejowaniem pewnych grup społecznych i zawodowych,

znaczne obciążenie budżetu państwa, oznaczające konieczność dofinansowywania znaczącymi środkami FUS.

Oczywiste jest, iż taki stan rzeczy wymusił na decydentach podjęcie szeregu działań zmierzających do zreformowania systemu emerytalnego. W latach 1991-1998 trwała dyskusja nad przyszłym kształtem systemu ubezpieczenia emerytalnego. W jej trakcie odwoływano się do zgłaszanych przez rząd, związki zawodowe, organizacje związkowe, licznych ekspertów krajowych i międzynarodowych koncepcji przeprowadzenia reformy emerytalnej. Faktycznie przed dokonującymi wyboru przyszłego kształtu systemu ubezpieczeń emerytalnych postawiony został wybór między trzema modelami ubezpieczeń emerytalnych. Pierwszy model zwany repartycyjnym oparty jest na umowie pokoleniowej, z tym ze jest on nieodporny na zjawiska demograficzne i społeczno-gospodarcze (np. wzrost bezrobocia, spadek płac i produkcji). Drugi model jest określany mianem kapitałowego, w którym składki wszystkich pracujących są inwestowane przez specjalne do tego celu powołane fundusze emerytalne. Inwestują one zgromadzone środki na rynku finansowym, tworząc tzw. kapitał emerytalny (wkład emerytalny), który ma posłużyć do wykupienia w przyszłości świadczenia emerytalnego. Środki te lokowane są jednak na podobnych zasadach, jak każdy kapitał inwestycyjny. Wynika z tego, iż są one narażone na wszelkie ryzyka inwestycyjne – na zyski i straty. Trzecim zaś modelem, który w ostateczności przyjęty został na gruncie polskim, jest tzw. model mieszany, w ramach którego składka kierowana jest zarówno do systemu repartycyjnego, jak i kapitałowego. Rozwiązanie takie, w przekonaniu wielu łączy zalety obu modeli, minimalizując jednocześnie ryzyko, jakie towarzyszy przyjęciu wyłącznie jednego z nich. Świadczenie emerytalne w takim przypadku ma być mniej uzależnione od sytuacji demograficznej w zakresie części kapitałowej, natomiast w części repartycyjnej od niekorzystnych zmian na rynku kapitałowym. Można przypuszczać, iż za wyborem modelu mieszanego przemawiał także fakt, iż w reformie emerytalnej upatrywano także sposobu wykorzystania pozyskanych w ten sposób oszczędności emerytalnych, zgromadzonych w funduszach emerytalnych dla pobudzenia wzrostu gospodarczego, w tym pobudzenia rynku finansowego⁷.

Punktem zwrotnym w reformowaniu systemu emerytalnego stało się opublikowanie w 1997 r. projektu zatytułowanego „Bezpieczeństwo dzięki różnorodności’’, w ramach którego szczegółowo została przedstawiona koncepcja reformy. Projektowany system miał zapewnić maksymalne bezpieczeństwo socjalne obywateli. Wskazywano również, iż koszty reformowania systemu nie mogą przekraczać możliwości gospodarki, a finansowanie kosztów przejścia musi być rozłożone w długim okresie. Przy przeprowadzeniu reformy miano wziąć pod uwagę nowoczesne koncepcje funkcjonowania systemów ubezpieczenia emerytalnego, zaś system miał być sprawiedliwy i nie miał naruszać praw nabytych, a zwłaszcza miał zapewniać wypełnienie zobowiązań zaciągniętych w przeszłości przez państwo wobec świadczeniobiorców. Szczególnym rozwiązaniem w nowym systemie miała stać się zasada indywidualizacji składki, która zakłada ekwiwalentność ubezpieczeniową między wcześniej wpłaconymi składkami, a później uzyskiwanymi świadczeniami emerytalnymi. Owa indywidualizacja miała zostać przyjęta zarówno na płaszczyźnie systemu repartycyjnego, jak i kapitałowego. Jednocześnie podkreślono, że reforma emerytalna powinna być działaniem na rzecz poprawy długookresowych perspektyw wzrostu gospodarczego i umożliwić powiększenie oszczędności, czym przysłuży się poprawie funkcjonowania rynku finansowego w Polsce⁸. W ostateczności nowy system emerytalny oparty został w swej zasadniczej części na trzech ustawach: usus, ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych⁹ oraz ufe. Ustawodawca regulując w ówczesnym czasie kwestię akumulacji oszczędności emerytalnych doprecyzował jedynie zasady wypłaty świadczeń emerytalnych ze środków w części repartycyjnej, stwierdzając, że będą one wypłacane przez ZUS i jego wysokość wyliczona zostanie na podstawie składek zaewidencjonowanych i waloryzowanych na indywidualnych kontach prowadzonych przez ZUS. Z kolei kwestia wypłat środków zgromadzonych w części kapitałowej miała zostać unormowana w przyszłości na mocy odrębnej ustawy. Nie było wiadomo kto, w jakiej formie, na jakich zasadach oraz w jakiej wysokości będzie wypłacał świadczenia finansowane środkami zgromadzonymi na rachunku w OFE. Jedynie w przepisie art. 111 ufe w dawnym brzmieniu stwierdzano, że wypłata środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym będzie następować poprzez przeniesienie tych środków do wskazanego przez członka zakładu ubezpieczeń emerytalnych, w którym wykupił on emeryturę dożywotnią. Warto mieć na względzie, iż w momencie wdrażania w życie reformy emerytalnej, jak i w okresie późniejszym zgłaszano zastrzeżenia natury konstytucyjnej wobec kapitałowego systemu emerytalnego. I tak T. Zieliński zakwestionował konstytucyjność nowego systemu emerytalnego w tej części, która wprowadzała OFE. Co prawda Autor ten stwierdził, iż OFE można warunkowo zaliczyć do kategorii podmiotów wykonujących zadania z zakresu ubezpieczenia społecznego, ale jednocześnie brakuje im cechy szczególnej ubezpieczeń społecznych, którą jest solidarność w gromadzeniu i repartycji środków do zaspokojenia potrzeb każdego ubezpieczonego¹⁰. Z czasem zaczęto także podnosić, iż podstawowym zadaniem OFE jest dostarczanie środków utrzymania dla osób, które wyszły ze sfery pracy. Tymczasem pod względem ekonomicznym nie ma tu mowy o jakiejkolwiek pewności otrzymywania świadczeń, albowiem system ten jest oparty na niepewnej pod względem finansowym grze rynkowej. Wywodzono, że nie ma żadnej pewności, iż w przypadku wystąpienia ryzyka starości uczestnik systemu będzie mógł prowadzić dalsze życie nienaruszające godności jednostki i członka określonej społeczności. W tym świetle za niekonstytucyjny uznawano przymus uczestnictwa w OFE, wobec przerzucenia na ubezpieczonych (członków OFE) ryzyka działalności inwestycyjnej OFE¹¹.

Analiza ustawodawstwa z zakresu ubezpieczeń społecznych wskazuje, że rozwiązania prawne dotyczące funkcjonowania kapitałowego systemu emerytalnego podlegały ciągłym modyfikacjom. W tym zakresie ustawodawca dążył do racjonalizacji przyjętych rozwiązań organizacyjnych i prawnych, a często swymi działaniami wymuszał zaprzestanie przez OFE prowadzenia określonej aktywności, która uznawana była za patologię¹². Dokonywane w przeciągu ostatnich piętnastu lat zmiany obejmowały przede wszystkim kwestie racjonalizacji obciążeń finansowych spoczywających na ubezpieczonych z racji przynależności do OFE, dążono do pobudzenia konkurencji na rynku OFE, modyfikowano zasady prowadzenia działalności lokacyjnej, czy wykonywania nadzoru publicznego nad kapitałowym systemem emerytalnym. Mieć należy także na względzie, iż ustawodawca dookreślił także rodzaje świadczeń emerytalnych, jakie miały być wypłacane ze środków zgromadzonych w OFE, z tym ze uczynił to połowicznie, albowiem nadal kwestią otwartą pozostawał problem dookreślenia, kto ma to robić i na jakich zasadach¹³. Przyjęte rozwiązania miały charakter przejściowy i wymagały od ustawodawcy podjęcia konkretnych działań. Jednocześnie nie ustawała dyskusja pośród ekspertów nad słusznością dokonanego przez ustawodawcę wyboru w zakresie modelu systemu emerytalnego¹⁴. Stale pojawiały się głosy o słabym przygotowaniu reformy emerytalnej, czy braku konsekwencji ustawodawcy w jej wdrażaniu. Dostrzegano wręcz, iż ustawodawca zaczął wycofywać się pod wpływem określonych grup zawodowych i społecznych z wprowadzonych reform, co zaczęło powoli zagrażać jej stabilności, a wręcz dalszemu jej trwaniu. Jednak największe emocje wzbudzał problem budżetowego uzupełniania środków przeznaczonych na wypłaty bieżących świadczeń emerytalnych. Z jednej bowiem strony uznawano, iż dokonana reforma emerytalna zwiększa – co prawda – doraźnie zadłużenie finansów publicznych, lecz jednocześnie jest długookresową inwestycją, zmniejszającą w przyszłości ciężar repartycyjnego finansowania emerytur lub przynajmniej neutralizującą skutki tzw. starzenia się społeczeństwa. Z drugiej zaś strony, niektórzy eksperci stwierdzali, że OFE przyczyniły się do stworzenia znacznej części obecnego długu publicznego. W ich przekonaniu z powodu OFE dług ten będzie rósł szybko także w przyszłości, co istotnie przyczynia się do wzrostu faktycznej niewypłacalności kraju¹⁵. Konkludując to stanowisko postulowano o jak najszybsze odejście od tego – w ich przekonaniu – szkodliwego systemu emerytalnego. Dyskusja ta nie może zresztą dziwić, gdyż jak zauważa T. Szumlicz w swej wywarzonej opinii na temat reformy emerytalnej, największą przeszkodą w realizacji tej reformy stanowiły trudności w ubytku w FUS spowodowane przekazaniem części środków obsługujących dotąd część repartycyjną sytemu do systemu kapitałowego¹⁶. Jednocześnie głównym źródłem finansowania (przesunięcia części składki do OFE) miała być racjonalizacja wydatków publicznych na świadczenia emerytalno-rentowe, a uzupełnieniem rzeczonego ubytku miały stać się także środki pochodzące z prywatyzacji majątku państwowego. Celów tych nigdy w pełni nie osiągnięto, a wręcz zaczęto odchodzić z czasem od tych fundamentalnych założeń towarzyszących autorom reformy emerytalnej.

Szczególnie zintensyfikowane działania legislacyjne dotyczące funkcjonowania OFE ustawodawca zaczął podejmować od 2009 r. Wtedy tez, na mocy ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych oraz ustawy o zmianie ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych oraz niektórych innych ustaw¹⁷ dokonano istotnych zmian w zakresie działania OFE. Sprzyjał temu kryzys na rynkach finansowych, a jednocześnie utrzymujący się brak znamion prowadzenia jakiejkolwiek konkurencji między poszczególnymi OFE. Wówczas też uznano, iż wraz ze wzrostem liczby i kwot składek przekazywanych do OFE, a także na skutek generalnej długookresowej tendencji wzrostu wartości ich aktywów, sytuacja finansowa PTE będzie ulegać poprawie, niezależnie od osiąganych przez fundusze emerytalne wyników finansowych. Był to stan tym bardziej negatywnie oceniany, iż OFE nie próbowały nawet podejmować jakiejkolwiek rywalizacji cenowej, utrzymując opłaty na wysokim poziomie. Taki stan rzeczy ustawodawca uznał za szkodliwy z punktu widzenia członków OFE, a wręcz naruszający standardy przewidziane dla regulacji prawa ubezpieczeń społecznych. Z tego powodu zdecydowano się na ustawowe obniżenie kosztów obciążających członków OFE poprzez modyfikację zasad pobierania opłaty od składki przekazywanej na indywidualny rachunek członkowski w OFE oraz kosztów zarządzania funduszem przez PTE, wprowadzając ich maksymalne granice. Kolejnym istotnym krokiem w pracach nad zmianami kapitałowego systemu emerytalnego stało się uchwalenie ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych¹⁸. Ustawodawca uznał, iż po dekadzie funkcjonowania OFE kształt reformy emerytalnej wymaga dokonania istotnej korekty, zwłaszcza w następstwie obserwowanego narastania długu publicznego, co – w jego przekonaniu – było spowodowane koniecznością pokrywania niedoboru w FUS w wyniku przekazania części składki emerytalnej do OFE. W opinii ustawodawcy taka sytuacja skutkowała wzrostem potrzeb pożyczkowych i narastaniem długu publicznego. Tymczasem obniżanie potrzeb pożyczkowych jest ważne dla podtrzymania stabilności i wiarygodności sytuacji fiskalnej kraju. To skutkowało podjęciem decyzji o ingerencji w nienaruszalne, jak wydawało się wielu, zasady funkcjonowania kapitałowego systemu emerytalnego. Wprowadzenie tych modyfikacji miało nastąpić przy zachowaniu neutralności tego rozwiązania dla wysokości przyszłych świadczeń emerytalnych, czego przejawem było przesunięcie części składki emerytalnej na nowo utworzone specjalne subkonto prowadzone przez ZUS. Tym samym ustawodawca uznał za konieczne zmniejszenie części składki przekazywanej do OFE, zaś ta część składki, która podlegała zmniejszeniu od dnia wejścia w życie nowelizacji była ewidencjonowana na indywidualnym subkoncie emerytalnym w ZUS. Dokonano także stopniowego zwiększania tej części aktywów otwartych funduszy emerytalnych, jaka mogła być ulokowana w akcjach, co w zamierzeniach ustawodawcy miało zrekompensować zmniejszoną wartość środków przekazywanych OFE. Dzięki większemu zaangażowaniu w akcje, OFE miały prowadzić bardziej konkurencyjną politykę lokacyjną i być mobilizowane do rywalizacji efektami inwestycyjnymi, nie zaś kierować się w decyzjach inwestycyjnych jedynie kopiowaniem innych OFE. Jednocześnie na mocy wzmiankowanej ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych został wprowadzony mechanizm okresowych analiz zmian dotyczących funkcjonowania kapitałowej części systemu emerytalnego. Przejawem tego było nałożenie na Radę Ministrów obowiązku dokonywania przeglądu funkcjonowania systemu emerytalnego i przedkładania Sejmowi RP informacji o skutkach obowiązywania ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych wraz z propozycjami zmian, nie rzadziej, niż co 3 lata. Pierwszego przeglądu systemu emerytalnego Rada Ministrów miała dokonać, nie później niż do dnia 31 grudnia 2013 r., co też uczyniła. W dniu 27 września 2013 r. Rada Ministrów przedstawiła Sejmowi RP „Informację o skutkach obowiązywania ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych wraz z propozycjami zmian”. W dokumencie tym ukazano cały zespół propozycji, z których najważniejszymi były:

przeniesienie wyrażonych obligacyjnymi zobowiązaniami Skarbu Państwa części uprawnień

emerytalnych ubezpieczonych z OFE do ZUS,

określenie zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w OFE i sposobu przenoszenia uprawnień emerytalnych ubezpieczonych z OFE do ZUS,

ustalenie nowej wysokości składki przekazywanej do OFE,

umożliwienie ubezpieczonym dokonania wyboru, czy chcą w dalszym ciągu przekazywać część składki do OFE (w odniesieniu do przyszłych składek),

likwidacja minimalnej stopy zwrotu i urynkowienie zasad inwestowania OFE, w tym zniesienie ograniczeń inwestycji zagranicznych, w związku z realizacją wyroku TSUE w sprawie C-271/09 (w wyroku tym stwierdzono, iż zasady prowadzenia działalności lokacyjnej przez OFE poza granicami kraju naruszają swobodę przepływu kapitału, gwarantowaną prawem Unii Europejskiej),

rewizja systemu opłat i wynagrodzeń pobieranych przez towarzystwa emerytalne.

4 por. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2009, s. 345 i n.

5 por. K. Ślebzak, Konstytucyjne aspekty funkcjonowania drugiego filara ubezpieczenia emerytalnego [w:] L. Florek, Ł. Pisarczyk, Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011, s. 321 i n.

6 por. S. Golinowska (red.), Reforma systemu emerytalno-rentowego, Warszawa 1997; A. Wiktorów, System emerytalno-rentowy – przesłanki i możliwości reformowania, Gdańsk 1996.

7 por. M. Góra, Koszty, oszczędności oraz efekty zewnętrzne związane z wprowadzeniem nowego systemu emerytalnego [w:] Mowy system emerytalny w Polsce – wpływ na krótko- i długoterminowe perspektywy gospodarki i rynków finansowych, Zeszyty BRE Bank-CASE, Warszawa 2001, nr 57.

8„Fundusze emerytalne będą nowymi instytucjami bezpiecznego oszczędzania na przyszłą emeryturę, a ich powstanie wpłynie w długim okresie pozytywnie na dochody i konsumpcję ludności oraz na wysokość emerytur, oraz dodatkowo na wzrost gospodarczy. Są to fundamentalne cele społeczne” (M. Góra, M. Rutkowski, Reforma systemu emerytalnego w Polsce. Bezpieczeństwo dzięki różnorodności, Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej przy Radzie Ministrów, raport nr 24, Warszawa 1997, s. 223).

9 tekst jednolity Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.

10 T. Zieliński, Nowe emerytury – samoubezpieczenie na starość [w:] Granice liberalizacji prawa pracy. Problemy ubezpieczenia społecznego. Materiały z XIV Zjazdu Katedr (Zakładów) Prawa pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Łódź 2003.

11 por. K. Antonów, Otwarte fundusze emerytalne w systemie zabezpieczenia emerytalnego w Polsce, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1999, nr 11, s. 13; tenże, Prawo do emerytury, Kraków 2003, s. 47.

12 Przykładem jest pozbawienie OFE prawa do prowadzenia działalności akwizycyjnej ze względu na liczne nieprawidłowości ujawniane w toku nadzoru nad działalnością funduszy emerytalnych, co też nastąpiło na mocy ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 75, poz. 398).

13 Było to następstwo zawetowania w dniu 12 stycznia 2009 r. przez Prezydenta RP ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o funduszach dożywotnich emerytur kapitałowych, która ponownie nie została uchwalona przez Sejm RP.

14 por. M. Szczepański, Dylematy reformy polskiego systemu emerytalnego, Poznań 2006.

15 por. L. Oręziak, OFE katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce, Warszawa 2014.

16 T. Szumlicz, Reforma systemu zabezpieczenia społecznego: ku rozwiązaniom ubezpieczeniowym [w:] M. Rymsza (red.) Reformy społeczne. Bilans dekady, Warszawa 2004, s. 77 i n.

17 Dz.U. Nr 127, poz. 1048.

18 Dz.U. Nr 75, poz. 398.