Hanna Krzemieniecka

A GDY ODEJDZIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom pierwszy

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ. XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII.

Tom drugi

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

A GDY ODEJDZIE W PRZEPAŚĆ WIECZNĄ

romans zagrobowy

Krzemieniecka Hanna

Tom pierwszy

ROZDZIAŁ I.

Szerokie rozłogi łąk zalane porannymi promieniami słońca, rozelśnione i operlone rosą, dyce wilgotną Świeżością, rozbrzmiewające suchem, rytmicznem ćwierkaniem koników polnych, hulaszczo-wesołym brzękiem owadów, — wpółsenne jeszcze, jeszcze na krańchach nawpół otulone w leciuchne rąbki nocnych mgieł, zasnute gaza marzeń sennych, a budzące się raźno, uśmiechnięte do słońca i radością a pragnieniem życia roziskrzone.

Przejrzyste, rozwiewne zwoje mgieł porankowych, otulają tumanem zadumy kępy trzcin nadbrzeżnych: nad brylantowo świecącą rzeką, w cichem, rozświetlonem powietrzu płyną tęczową, migotliwą falą, wślizgują się na szczyty brzóz z oddali srebrzystą korą połyskujących, toną w jędrnej soczystej zieleni czeremchy okrytej pękami śnieżnych, woniejących rześką młodością kwiatów.

Fale świateł, barw, woni, grają rozedrgane, chaosem świeżej, ożywczej radości zatapiają świat.

Nad obszarami góruje wzbita w obłoki pieśń skowronka, dzwoni w niebiosach cichem rozmodleniem zachwytu dusz wierzących, spływa z błękitów wibracyą kornych dziękczynień, leje się jak hejnał pogodnego upojenia.

Polne powoje zwijają się w powietrzne arkady. omglone bladym muślinem kwiatów delikatnych i wiotkich jak marzenie; bujają różnobarwne zawoje grochów, iak tęcza różowych i fijołkowych skrzydeł, uwięzionych na łodygach motyli; kolczaste żmijowce podnoszą długie szyje opatrzone mnóstwem błękitnych lejkowatych pyszczków, z wysuniętemi purpurowemi żądełkami; koronkowe kiście mietliczek i rajgrasów chwieją się i drżą. A wietrzyk swywoląc przelatuje nad ziemią, śmieje się i szumi w zaroślach, otrząsa czary kwiatowe, spragnionym oddechem rosy wysącza i miękką pieszczotą ciepłych skrzydeł rozsypuje deszcz barwnych płatków.

I colą .ziemie osłania pieściwe rozmarzenie rozkoszy, jak lekkie zwoje illuzji, jak ułuda — jak pragnienie szczęścia i o szczęściu sen.

Na ścieżce sunącej wązką miedzą wśród fal zieleni, ukazują się dwie postacie: wysokiej kobiety z wysmukłą kibicią i zadumanem czołem, i pochylonego ku niej mężczyzny.

Mężczyzna jest w zaraniu wieku, jak ta wiosna. Ma śniadą, szczupłą twarz, ściągniętą niepokojem, w oczach żar duszy palonej boleścią.

Kobieta jest pięknem dojrzałem latem, gorącem południem życia, dostojnem królewską dumą i władzy pełnym spokojem.

Z jego ust wyrywają się płomienne protesty, brzmią naprzemian wybuchy skarg i uniesień, sarkazmu i żalu.

Serce jego — jak to młode życie w około — wibruje odwieczną cudowną pieśnią rozkwitu żądnej przyrody. Ona, poważna i nieprzenikniona, z cicha potęgą w oczach i zadumą na .smutnem czole, jak chmura płynąca z poszumem fatalizmu i nieszczęścia.

W duszy jego burzy się męka, co długo hamowana, tłumiona wysiłkiem rozumu i woli, zerwała wreszcie tamy milczenia i w szale dzikiej tęsknoty pędzi na oślep, znosząc wszelkie zapory.

— Jakto! co pani wyrzekła? Więc pani naprawdę doradzać może abym porzucił to, w czem dla mnie zawiera się cała treść życia! Tylko proszę!... Zaprzestań pani już mówić o mojej przyszłości i o mojej karyerze. Jam długo rozmyślał. Nie idę ślepo za pierwszem wrażeniem. Wszystko roztrząsnąłem: zastanowiłem się i wybrałem. Wrażenia te... któremi teraz żyję... nie pochwyciły mię nagle; ja ich szukałem, one były dla mnie koniecznością, nieodzownym czynnikiem mego duchowego rozwoju. Dla mnie, po za ich obrębem, absolutnie wszystko utraciło wartość. A pani łaskawie doradzać raczy bym je,porzucił... jakby to od mojej woli zależnem było!... i po co zresztą by kiedyś nie cierpieć? A kto dał pani prawo wglądać w moje cierpienia? rozporządzać się moją przyszłością? I co to zresztą panią obchodzić może! czy cierpi taki nędzny robak... Miłosierdzie pani jest szczytem ironii. Ale ja nie przypuszczam, by słowa te, któremi mnie pani zgnieść chcesz, były szczere, powiedz mi pani — Zlituj się! powiedz otwarcie: zażartowałaś sobie z lichego tworu, który wzrok podnosi ku Tobie? wszak prawda? tak?

Chce ująć jej rękę, którą kobieta gestem spokojnym usuwa.

— Chyba... że moja osoba zbyt już jest pani niemiłą — mówi młodzieniec łamiącym się, wzburzonym głosem, — moie wywieram odpychające wrażenie?.,. O! o! wtedy bądź pani spokojną! ja... ja naturalnie... natychmiast panią od siebie uwolnię! Nie będe. natrętnym! o nie! odejdę natychmiast.. Wszelako... jeśli to o mnie tyle troskliwości... cha — cha! taka czuła przezorność, by mi w przyszłości oszczędzić cierpienia- Proszę mi odpowiedzieć! proszę odpowiedzieć! nie jestem zdolny dręczyć się dłużej — milczeć pokornie i czekać — ciągle czekać — i milczeć! Pozwolisz mi tu pozostać? mówić z Tobą niekiedy... patrzeć na Ciebie! tak?

Cisnął gorączkowo jej palce. Milczała.

Weszli w gaik, na skraju którego srebrnopienne brzozy powiewały kaskadą gibkich gałęzi, połyskujących migotliwie drżącymi listkami w Powietrznem przezroczu. W szmaragdowej gęstwinie dźwięczy figlarnym śmiechem zalotne przekomarzanie się kukułki. Podłoże lasu usłane bujnym, filigranowo rzeźbionym liściem paproci 7. każdej kępy drzew płyną fale szczebiotu, świegotów, rozgwarów ptaszęcych, drgających nutą wesela, radości bytu.

— Więc każesz mi pani oddalić się? odpędzasz od siebie- — dopytywał się z niepokojem. W glosie jego łkał obłęd bólu.

Podniosła nań smutne przepaściste oczy.

— Dla pana będzie tak lepiej — wyrzekła.

— Znowu dla mnie' lepiej! ach Boże! i pani tak myśli naprawdę? Lecz jeśli beznadziejna miłość jest cierpieniem — to ja chcę cierpieć! Wolę tu cierpieć patrząc na panią, niźli tam ginąć w osamotnieniu.. Czyż pani nie pojmuje, że to uczucie uszlachetnia mię, podnosi, że w jeden dzień daje mi przezywać więcej wrażeń, niż poprzednie obojętne lata cale... że każe mi

odsuwać siej ze wstrętem od wszelkich mętów życia... A pani tę jasną, wysoką, cudną gwiazdę "chce zagasić — i po co? abym nie cierpiał? przez tchórzostwo? Nie! wolę wybrać ból żywy, co mnie oczyszcza, niż ów kamienny ból odrętwiałości, powrotu do szarych, płaskich, powszednich warunków bytu. Teraz ja żyję tylko myślą, kiedy panią uwidzę: — usłyszę... To mie pochłania całego! Co będzie jeśli mi tego zabraknie?

— Rozumujmy spokojnie. Pana unosi egzaltacya...

Wysokie konary dębów ogarniają ich swym cieniem i szumem. Leśne dzwonki podnoszą ciekawe kielichy przeświecające grą promieni słonecznych, rumienią się koniczyny, fijołki spoglądają poważnie rzewnemi, łez pełnemi oczyma, smukłe konwalie pochylają rozmarzone, śnieżyste czary, tchnąć wonią dumnej, nieprzystępnej niewinności, śmieją się purpurowymi usty płomienne dzikie goździki, w cienistych wądołach kryją się w melancholijnej zadumie niezapominajki, spuszczając nieutulone w żalu, modre źrenice. Z parowów, gąszczów, jarów, bije bujna, wezbrana siła, tryumfująca pieśń przyrody, hejnał rozkoszy i szczęścia.

Oczy młodzieńca przybierają wyraz cichego rozmodlenia, gdy usta silą się na trzeźwe szyderstwo.

— Otóżem spokojny — wedle łaskawego rozkazu. Niech mi pani wierzy: kombinuję zupełnie poważnie i logicznie. Co pocznę, skoro wyrzucę z siebie myśl o pani? Najpierw jest to absolutną niemożliwością, a powtóre pozostałbym pusta łupiną bez jądra.

Naraz ciemny obłok zasłania słońce i cień jego wlecze się po ziemi omraczając ją mgłą smutku.

Umilkł na chwilę i rozpoczął znów głosem cichym, dziwnie uroczystym i wzruszonym.

— Są istoty skazane na to. by kochać po wszelka wieczność. Nie, nie pusta zabawa wlecze mię do pani stóp kocham; pomimo ciebie samą, pomimo Boga...

Głos więźnie mu w gardle, lamie się i urywa. Po chwili rozpoczyna cicho, chmurno, prawic niechętnie.

— Ja przecież niczego od pani się nie spodziewam. Impertynencją z mej strony byłoby nawet o tem upewniać. Ale dla mnie niezbędnem jest patrzeć na panią, słyszeć głos pani, rozmyślać nad tem. gdzie mógłbym ją spotkać. Przez cały szereg dni pochmurnych marcowych, szamotałem się w rozmyślaniach i walkach. Całe tygodnie rozważałem w odosobnieniu, wątpiłem, rachowałem się z sobą... Teraz walka skończona. Wybrałem.

Kobieta podnosi nań wielkie, ciemne oczy.

— Żal mi pana.

Głos ma kontraltowy, melodyjny, słodki, — bardzo poważny i spokojny z wibrującą w głębi gorącą nutą.

— Nie pojmujesz pan jeszcze, że te wzruszenia to kapitał, którym raz tylko w życiu rozrządza człowiek. On też powinien być osnową przyszłości. Za jego cenę należy zdobyć szczęście... Więc nie trwoń go pan napróżno. Dobądź zań spokój duchowy rodzinnego ukojenia, zamiast — kilku chwil przelotnych.. złudzeń...

Wzrok jej przeszywa go jak stal, smutny i chłodny. Spojrzał na nią nieledwie ze wściekłością.

— Naprawdę? pani wierzy w to co mówi? kilka chwil przelotnych!' A cóż mi zabroni przedłużyć je w nieskończoność? Odległość może? Aa! czyż pani sądzi że taka przeszkoda istnieje dla mnie? Oddali się pani na koniec świata — i cóż stąd? Ja od nikogo moralnie ni leż materyalnie zależnym nie jestem. Dziedzictwa żadnego nie otrzymałem, ale mam ręce, które mi do pracy wystarczą.

Gestem porywczym i prawie brutalnym wyciągnął przed siebie obie ręce.

— Wyjedzie pani koncertować do Ameryki przypuszczam, do Australii — i cóż stąd? i pomimo to ja nie ustąpię! będę pracował z podwójną energją i... i choć raz w kilka lat... przyjadę jednak na panią spojrzeć!...

Głos mu się złamał.

— Nie, nie żart to dla mnie, to... to całe moje życie!

— I dlatego właśnie że nie żart, powtarzam: oddal się pan! A jeżeli... już do tego stopnia!... jeżeli...

Stanęła, głowę oparła o pień brzozy i kilka chwil trwała w rozmyśle.

— Jeżeli... pan tak już pogrążył się w odmęt, że wyjść zeń nie ma sił ani ochoty, — trzeba wbrew panu wtargnąć się w jego życie i niem rozrządzić. Odwrócić od niechybnej zagłady! przeciąć możność...

Wparł w nią rozgorzałe oczy.

— Boże! ja chyba oszaleję! coś pani powiedziała. coś powiedziała? Jakto! pani byłabyś zdolną... pani byś na to się odważyła! Ale nie! to niemożebne... ja chyba nie rozumiem... Przeciąć! więc odjąć mi życie, zabrać to czem żyję, czem oddycham... I wszystko to dla mego dobra? Wszak pani żartowała tylko? wszak zgadłem! Nie męcz mnie pani napróżno.

Kobieta stała blada ale stanowcza.

— Nie!

Zaciął zęby jakby bojąc się krzyczeć z bólu. Jej wzrok w roztargnieniu błądził po okolicy, z jakąś okrutną, obojętną słodyczą.

— Pan się znajduje obecnie w stanic nienormalnego podniecenia, — wyrzekła pobłażliwie, serdecznie prawie. — Temu, co zachował rozsądek i zimną krew należy postanowić. Dla pańskiej przyszłości,.

— Znowu! proszę, nie troszcz się pani o mnie! nie trudź się rozmyślaniem o mojej przyszłości. Więc by w przyszłości uniknąć jakichś urojonych nieszczęść, winienem zaraz na pieńku położyć głowę? Proszę dozwolić łaskawie: o swojej przyszłości będę stanowi! sam.

— A pyta kto tonącego czy życzy sobie zostać wyratowanymi Nie, jego wprost chwytają za włosy i wyciągają na brzeg.

— Aa! więc pani sądzi, że pierwszą myślą owego wbrew woli wyratowanego topielca, wyzwoliwszy się z rąk wspaniałomyślnego opiekuna, nie będzie dokonanie pierwotnego zamiaru, choćby w jaki inny sposób łeb sobie gruchocąc?

— Nie, nie sądzę. Człowiek, który postanowił umrzeć, w tym natężonym wysiłku woli utopił już swoje cierpienie. Wydobywają z wody przerodzonego już, przekształconego człowieka, który zerwał z przeszłością, i zdolnym jest rozpocząć życie na nowo.

— Tak? i pani sądzi że życie to będzie dla niego radością? że stokroć nie przeklnie nieproszonego wybawcy. że oderwanego od owych rdzennych pragnień, których osięgnąć nie zdołał, czeka pełnia doskonałego żywota, nie zaś bezduszna i mdła wegetacya?

— Nie! życic jest wielką wartością. Nawet ułomne i niedoskonałe lepszem jest od nicości. Świat go otoczy wirem nowych wrażeń. Otworzą się przed nim szersze horyzonty, pochłoną go inne cele.

Schwycił sio za głowę.

— Ja nie chcę innych wrażeń, a cele moje przy pani jaśniejsze... Aa! jam myślał, że pochwyciłem już tęczowy sen życia... i takem się doń przywiązał... tak żyć bez niego już nie potrafię — i nie chcę! nie moge! Co ze mną stanie się, gdy pani mię odtrąci?

Mówił nieledwie z przerażeniem, oczy jego przybrały wyraz obłędu.

— Przebolejesz pan. Dokończysz świetnie uniwersytetu, zdobędziesz naukę, sławę, znamienita praktykę...

Mówiła poważnie i spokojnie, chociaż po ustach przewijał się zagadkowy, zarazem smutny i lekceważący uśmiech.

Twarz jego przybrała wyraz cierpki i przykry.

— Rozumiem, — rzekł z uśmiechem co unosił kąty warg, obnażając duże, ostre zęby, — wywlekłaś pani na mnie cały arsenał szyderstwa. Ciążę pani jak uprzykrzony natręt, ja, — parya, Żyd! Obecność moja jest wprost dla pani wstrętna. Proste przyznać się wreszcie... o! jeśli tak, oddalę się natychmiast, przestanę raz na zawsze jej się narzucać...

Zatrzymał się z jakiemś nagłem postanowieniem.

— Chce pani tego? więc tak? tak! Proszę raz nakoniec wypowiedzieć się wyraźnie. Ja czekam.

Głos drżał mu w brzmieniach chrypliwych, łamał się męką wewnętrzną. Zrozumiała, że jeśli teraz odejdzie to nic powróci żywym, że miał to rozwiązanie na myśli.

Stanęła w zadumie, mnąc w palcach jakąś gałązkę, zdawało się iż z osypanemi liśćmi odrzuca jakieś argumenta, że waży coś i postanawia.

Patrzał na nią smutnemi, rozgorzałem i oczyma, z gorączką i niepokojem.

— Cóż? — zapytał. Słowa wydobywały mu się z trudnością z suchego gardła.

Po twarzy jej niespodzianie przemknął uśmiech.

— Nie pojmujesz pan nawet, że los twój jest godnym zazdrości. — Ja sama — doprawdy — zazdroszczę panu..

— Pani? mnie! czego?

— Bo to, co pan w tej chwili uczuwa, to prawdziwa miłość...

Podniosła nań oczy zamyślone, jakiemś tajemnem uczuciem płonące i bardzo smutne.

— Pomyśl pan jak to okropnie, gdy po za illuzya uczucia, które człowiek pragnie w sobie rozniecić, po za wszystkimi majakami wzruszeń, któremi usiłuje się upoić, czuje, ze to nie ona, wielka, promienna, boska, — lecz tylko jej widmo blade: dobrowolne miłości złudzenie. To jakby umierającemu z pragnienia rozkoszować się wyobrażeniem wody....

Patrzał w nią z żarem i męką wiernego, zbliżającego się do świętego źródła. Kobieta oparta o pień brzozy, z oczami uwieszonemi w przestrzeni, mówiła śpiewnym, miękkim kontraltem.

— Pana wzruszenia te wstrząsają do głębi, śpiewają panu cudowne, słowicze pieśni tęsknoty i zachwytu, pan czujesz, żeś dla nich na świat przyszedł, że są najistotniejszym drgnięciem jego duszy... okrzykiem jej samowiedzy... To jest sama prawda i rdzeń bytu... A inni natomiast znajdują wycięte z kartonu drzewa, malowane niebo i imitacye kwiatów —flirtu, sztuczne dekoracye udanej kłamliwej miłości. Zamiast karty z życia, z całem cierpieniem, z poezyą nieskończoności, nuda, przesyt i ckliwość. Zamiast brylantu, — garść błota i bańka mydlana.

— Skąd pani wie o tem wszystkiem? — dopytywał się topiąc w jej twarzy rozgorzałe spojrzenie.

A ona wstrząsnęła się, jak gdyby nagle ogarnięta wrażeniem chłodu, widziadłem wspomnień.

— Cenię dyamenty, — rzekła, — i dużo widziałam w życiu baniek mydlanych... Wierz mi pan, pierwsze nie mają powodu zazdrościć drugim.

— Więc pani w zasadzie uznaje, że można pragnąć cierpienia. ? nic uciekać odeń, lecz dążyć... jak ku czemuś, co duszę rozszerza? że bez tej ukochanej boleści świat szary jest. mdły i nudny, — a życie nic nie warte?

Słowa wyrywały mu się z rzężeniem z suchego gardła. Wzrok nieruchomy wlepiał automatycznie w jakiś niewidzialny punkt, który go pociągał i pochłaniał.

Pojęła, że podniecał się własnemi słowami i bezwiednie suggestyonował. W stanie, któremu obecnie podlega, popełni samobójstwo, przekonany że inaczej postąpić nie może.

Wilga w gęstwinie migoce złocistemi piórami, rzucając jakby z radosnem, filuternem wyzwaniem, swój tryumfujący triolet.

On powtarzał bezprzytomnie prawie.

— Pani mie nic wypędza? pozwala pozostać? tak? tak!

Blada, spogląda mu w twarz poważnie, prawie surowo.

— Tak! — jeśli miłość ta dla pana jest dźwignią; nie!... jeśli ma być burzą i zniszczeniem... Wstrząśnienia podobne albo przeradzają człowieka, dobywają mu z duszy utajone bogactwa, rozpalają ją ogniem jasnym i czystym: albo też pozostawiają go na resztę życia zmiażdżonym, zdruzgotanym, unicestwionym, Na silne organizmy leki działają odmiennie, niż na słabe.

Zatrząsł się cały.

— Złamany, unicestwiony, przypuśćmy? A pani jakie prawo ma w to wglądać? To sprawa moja — i do mnie tylko należy! Ja sam chcę tego i sam wybieram.

Przed nimi otworzył się zakręt, topolami wysadzona droga, na krańcu której błysnął biały dworek, otulony festonami dzikiego wina, z połyskującemi wśrod zieleni taflami szyb.

Na werendzie dość liczne towarzystwo piło kawę. Przy okrągłym stole prezydował krzepka i silna niewiasta lat czterdziestu, w około bielały jak gołębie suknie dwóch panien i wysmukla sylwetka studenta w letnim jasnym mundurze.

Panny zrywają się na widok Izy, i z żywemi gestykulacyami przesyłają jakieś wezwania, — których nie słychać. A student odgarnia niecierpliwie włosy nad wysokiem czołem i wbija oczy pochmurne i niechętne w towarzysza jej porannej wycieczki.

Ten zatrzymuje się przed nią.

— Jedno słowo szczere — ostatnie. Co pani uczyniłaby w mojem położeniu?

Iza milczała.

— Proszę powiedzieć prawdę. Bądź pani wspaniałomyślną.

— Ogólnego prawidła w tym razie być nie może... — rzekła wymijająco, sucho prawie. Lek, który wzmacnia jeden organizm, zniszczy inny. Niech każdy wybiera odpowiedni swym siłom.

— Aha! więc w zasadzie uznaje pani. że tchórzostwo i ucieczka obowiązującymi nie są... Lecz dla mnie ważną jest wiadomość, jak na mojem miejscu postąpiłaby pani?

Zbliżają się do ganku.

Twarz Izy powlekła się mgłą, zamyślonemi oczyma spogląda w przestrzeń, zapominając prawie o istnieniu towarzysza.

— Ja... ja — przypuszczam, przebiedzbym chciała wszelkie możebne skale wzruszeń, — mówi powoli, jakby do siebie, cicho.

I nagle przemocą wybucha z jej piersi.

— Tak! cierpieć! męczyć się — ale żyć!

— Witajcie! witajcie państwo!

Z werendy płyną powitania i urywki rozmowy Młoda szatynka z upięta wysoko misterną koafiurą spogląda na nich przymrużonemi oczyma, szepcze kilka słów do jasnowłosego studenta, który w odpowiedzi rzuca jej rozjątrzone spojrzenie, gniewnie miętosząc serwetę.

Maleńka szczupła osóbka, z naiwnemi habrowemi oczyma, żółto-różową twarzyczką i siecią drobnych zmarszczek pod starannie utrefioną grzywką, wyskakuje z rozpaczliwym okrzykiem:

— Izo! niedobra... co ty wyrabiasz? kawa stygnie!

— No. siadajcież państwo! —dobrotliwie i despotycznie odzywa się gospodyni. — Myślałam już, żeście zbłądzili.

— Nic nam się nie stało — śmieje się Iza —miałam ochotę na wycieczkę łodzią —i zamarudziliśmy.

— Pan Zdzisław czekał i niepokoił się — wycedziła elegancko ładna szatynka, zaciskając usta z ironią.

A jasnowłosy student spłonął jak jutrzenka i pochylił twarz nad filiżanką, w niemem zakłopotaniu.

— Z czasów dzieciństwa pozostała mi namiętność do przechadzek o świcie, — śmiała się Iza — i przypadkowo spotkaliśmy się w gustach z panem Brunonem.

— Co ta waryatka wyrabia! —wydaje panna Ludwisia westchnienie, bolesne jak jęk zranionej duszy. - Niech pani sobie wyobrazi, panno Florencyo! wczoraj jedna puściła się czółnem po Dnieprze!

— Koło Truchanowskiego ostrowu są niebezpieczne wiry —krótko i poważnie odzywa się Zdzisław, nie patrząc na nikogo.

— Jeszcze się kiedy utopi! — żaliła się panna Ludwisia. —Ja ci to zawsze przepowiadam, Izo!

Oczy Zdzisława nagle pociemniały, ogarniając z troskliwym niepokojem postać Izy.

— Siadajże pan nareszcie! — mówi do Brunona panna Florencya z anielską słodyczą, topiąc w nim rozmarzone spojrzenie, i robi mu uprzejmie miejsce obok siebie.

— Musiałeś się pan porządnie zmachać! —żartuje rubasznie gospodyni, nalewając mu szklankę kawy.

Ale Bruno pochmurny, obojętny, z zajęciem studyuję zegarek.

— Lubię dalekie piesze wycieczki, —mówi oschle — natomiast widzę, że już mi czas wracać... Panie darują, że muszę je pożegnać... Spieszę się!

Wzrok panny Florencyi strzela fosforycznym, szmaragdowym blaskiem, poczem odwraca się niechętnie i dumnie milczy.

— Mucha go jakaś ukąsiła —śmieje się jowialnie gospodyni, patrząc na migającą wśród drzew szczupłą, nerwową postać oddalającego się Brunona.

Panna Florencya wysyła za nim w pogoń błyszczące urazą spojrzenie, z koralowych ustek sycząco i ostro:

— Blagier nieznośny, nadziany frazesami! pyszałek! Żyd!

— Dusza entuzyastyczna, a umęczona bezsilnymi wzlotami do ideału, migotliwa, jak płomień szarpany wiatrem, który co chwila przekształca postać: wybucha, to przygasa — wymawia cicho w zamyśleniu Iza.

A jasnowłosy student podnosi na nią promieniejące uczuciem oczy, i jest w nich morze cichej głębi i bezdennego przywiązania.

ROZDZIAŁ II.

Promienie zorzy dogasają. Noc gwiaździsta szmerem drzew sennych, mrokiem i ciszą otula biały dworek.

W pokoju Izy, panna Ludwisia zakłopotana i uroczysta, skubiąc paluszki, snuje nić zwierzeń.

— Przyznam się pani... ale tylko pani! to wielki sekret.

Iza spogląda na nią z pobłażliwym uśmiechem. Panna Ludwisia ogląda się twożnie, trzymając palec na ustach.

— Chciałabym... nie śmiem... powiem ja pani wszystko! taką mam do pani ufność, chociaż znam panią zaledwie od roku... Ale to tajemnica!

— Co się stało? — pyta Iza zaniepokojona. Panna Ludwisia płoni się coraz więcej, spuszczając niezapominajkowe oczęta.

— Posłałam mu bukiet kwiatów polnych! — wyznaje wreszcie, szepleniąc ze wzruszenia — i wierszyk... Ach! nie pisałam sama, aby nie poznał charakteru pisma... wycięłam z książki! Będzie się dziwi): skąd... Może odgadnie?

Zmięta jej, żółto-różowa twarzyczka rozpromienia się wstydliwym blaskiem.

Cichy szept panieńskich zwierzeń, figlarny i wstydliwy chychot, — wreszcie panna Ludwisia wysuwa się.

Iza staje w oknie i otwiera je. Cicha noc wionie parna i duszna od woni kwiatowych. Z granatowych głębin niebios, jak oczy wieczności, spoglądają zadumane gwiazdy.

Jakże miniaturowe, jak śmiesznie błahe wydają się jej te wyznania, które tu szemrzą jak drobne strumyki oplatające jej stopy; jak błahe uczucia młodzieńcze, wznoszące do niej spragnione kielichy, jak kwiaty świeże, co jutro zwiędną. Otoczona ich wyziewami, słucha obojętnie i patrzy z pogardą, głodna istotnej, jako smierć silnej miłości.

W pamięci jej stają dawne wyrazy, zapisane gdzieś w starym kajecie, słowa, których nie wypowiedziała nigdy, chociaż echo ich do dzisiaj w duszy chowa.

.... "gdyby on był wygnańcem, szłabym za nim przez śniegi, mrozy, zawieje, nie lękając się trudów, byle tylko nie rozłączać się z nim. by módz, gdy sił mu zabraknie, pocieszać...

... "Gdyby on był wzgardzonym, odepchniętym od świata, jabym od zwątpienia i rozpaczy głowę jego ukochaną strzegła, każdąbym boleść przetrwała, wszystkie ciosy na siebie przyjęła, aby on tylko nie poczuł się smutnym, opuszczonym i nieszczęśliwym. Dla niego nić na świecie nie byłoby mi ciężkiem, by jemu módz tylko nieść ulgę i osłodę... "

Uczucia te pierzchły, jak czara kryształowa rozprysła o kamień rzeczywistości, a czar ich jeszcze trwa... Pozostał blask wspomnień; palące pragnienie pojenia się urokiem tych wzruszeń, czystych i świeżych jak woda źródlana, pragnienie wielkich i świętych, jak świat nieobjętych uczuć. Żądza ukorzenia się i uwielbienia czegoś wielkiego, w czem koncentrowałaby się dla niej treść bytu, Głód ofiar...

Pochyla głowę w dłonie.

— I dzisiaj jeszcze może byłaby zdolną iść tak za kimś na koniec świata... iść na wygnanie i nędzę... Ale musiałby ją porwać moralną wyższością, podniosłością i prawdą przekonań. Musiałby to być Zbawiciel społeczeństwa, nowy Chrystus ludzkości...

W pamięci jej przesuwają się wspomnienia lat dziecinnych: stary park otoczony rzędem topoli, sperlony poranną rosą, szeregi obszernych pokojów w wiejskim dworze, w narożnej komnacie biblioteka zastawiona szafami starych foliałów, a na tem tle przesuwająca się wysmukła postać dziewczęca, z długimi, ziemi sięgającymi warkoczami, bezdennie cicha, z otchłannemi oczyma zagadkowego dziecka, zmieniającego się niekiedy w ognistą, burzliwą, wesołą trzpiotkę.

Bogata sierota, pod opieką krewnych cieszyła się względną swobodą. Wynajmowano dla niej guwernantki, cudzoziemki, po za tem mało się o nią troszcząc.

Pamięta ogromne przestwory pól oblanych płomienną łuną zachodu, owiane jakąś melancholią zadumy i majestatem ciszy: niezmierzone obszary, wśród których krzyż gdzieniegdzie wyciągał ramiona, a w oddali wznosiły się opuszczone kurhany; połyskliwe blaski księżyca srebrzące step ukraiński, rozśpiewany tęsknotą nieskończoności.

W tych srebrnych blaskach i w tej bezbrzeżnej

[podpis pod ilustracją]

Nieraz, stojąc wśród pól rozległych, pod kloszem niebios rozlanych po krańce horyzontu czuła jak w okół coś staje się, odzywa wibruje... Czyste subtelne prądy, niosące w swych drgnieniach echa duszy świata.. Przestrzeń była wypełniona tchem potęgi twórczej, przestrzeń żyła!

tęsknocie skąpana dusza dziecka, rwała się ku niebu. zlewając się, w jeden ton harmonijny z czarami otaczającej przyrody, jako jej nierozdzielny atom, wzlatywała w tonie Świetlane, czując, że żadna skaza obciążać jej nie powinna, bo inaczej na świecie, ani w zaświatach, pokoju dla siebie nie znajdzie...

Pamięta ciche rozmodlenie, które wówczas ogarniało jej duszę, płomienne wzloty czystych pragnień ofiarnego żywota, i te łzy ekstazy i zachwytu, co po jej twarzy spływały.

I te dziecinne porywy surowego ascetyzmu, po stanowienia bezgrzesznego życia, żądzę poświęceń i wyrzeczeń się, gdy wiejskim dzieciom oddawała upragnione przez siebie zabawki, winy ich przyjmowała na siebie, lub dla zaoszczędzenia im przykrości gotowa była nieustraszenie narazić się na gniew opiekunów, na drwiny ich nawet, bo ją sąd ludzki nic nie obchodził, bo ją wlekła nieprzeparta żądza ideału.

Z takich istot jak ona była wtedy, składał się orszak ciągnący za Chrystusem, pierwszych wyznawców idących z rozjaśnionem czołem na mękę.

Pamięta ciemne głębie ogrodu, w których z poszumem wiatru leciały echa roztęsknionych ukraińskich melodyi, z kwietnych puchów unosił się czar upajający i słodki, — a przed nią stał ktoś, co był dla niej wcieleniem dobra na ziemi; gdy w falach upojenia z nieba i ziemi płynących, drgały dźwięki cudownych słów.

Słów. co roztaczały przed nią jasne świty podniosłych dążeń, szerokie horyzonty pojęć, całe światy myśli i czynu, — a których ona z głową pochyloną, w religijnem skupieniu słuchała. ....

W dotychczasowem jej otoczeniu głuszy wiejskiej, na tle dobrodusznej prowincyi, gdzie gospodarze, zebrawszy się, z przejęciem rozprawiali ci nawozach, topieniu żuczków, cenach buraków i pszenicy, z piramidalnym apetytem pochłaniali nieprawdopodobne stosy tłustego jadła, a wreszcie z zamiłowaniem cięli wincika, — mignął, jak nagły błysk światła, gość ze stolicy, mózgu i serca kraju, gdzie ludzie za masy myślą i dążą.

Było to zjawisko świetne: błyszczący meteor, lecący nad wyżynami płomienną linią, by zginać gdzieś za kresem horyzontu. Natura artystycznie bogata, z okrutną żądzą "nowych dreszczów", umysł niepospolicie zdolny i bystry, trawiony ambicyą i wyniosłem przeświadczeniem o własnej wielkości, porywający aktor idei, drapujący się w togę ideałów społecznych, tem niebezpieczniejszy, że przejmując się z umiłowaniem swą rolą, niekiedy seryo sam wierzył w siebie.

Estetyczną jego wrażliwość zajęła młoda dziewczyna z oczami gazelli, w ciszy ogrodów wiejskich. Odgadł w niej naturę głęboką, gorącą, a czystą i dumną, może nawet na chwilę pokochał ją ? — o ile kochać był zdolnym... — Bądź co bądź, z niepospolitą finezyą i artyzmem odegrał przepysznie rolę bohatera, apostoła i męczennika prawdy, zainteresowany inscenizacyą, partnerką i własną pozą, udrapowany wspaniale w płaszcz wielkiego beznadziejnego uczucia, złożonego w ofierze celom wyższym.

A ona wcieliła weń swoje sny nieskończoności, swe nieujęte rojenia, tęsknotę rozległych społecznych dążeń.

Nie był już dla niej człowiekiem, ale uosobieniem podniosłej myśli, wszystkich pragnień i uczuć, co tak niejasno i nieokreślenie a potężnie rozpierały jej serce.

Dobro — to on. prawda i sprawiedliwość — to on!

Sen był upajający — przebudzenie nielitościwe.

Po pierwszych gołębio śnieżnych wzlotach uczuć co wzbiły się z jej piersi żarem skrzydlatych marzeń i blasków promiennych, — ostry cios przygnębienia, rozczarowania i bólu.

Wstrząsnął jej wiarą dziecinną, zachwiał dawne zasady, a gdy. chcąc oprzeć się o nowe podstawy, zajrzała mu w dusze, dziecięcemi głębokiemi oczami dostrzegła w niej otchłań ziejącą, — pustkę i nudę, przykrytą szychem migotliwych frazesów.

Czar prysł.

Wroński odjechał, poetyzując swe postanowienie, strojąc je w płaszcz nieugiętego bohaterstwa i silnej, niezachwianej woli. W rzeczywistości, ona w życiu jego była tylko przelotnym epizodem, jak on w jej życiu motorem, który pchnął w ruch siły drzemiące.

Została sama.

Serce jej gryzły w ukryciu dotkliwe zwątpienia. Dotychczas on dla niej był tą jasną, przewodnią kolumną, ku której wzrok podnosiła, rozjaśnień spragniony: streszczał dla niej podnioślejsze, przerastające świadomość ogółu dążenia. W chwili, gdy przejrzała, że słowa płyną mu z ust, lecz nie z serca, a kanon przez niego głoszony jego samego nic obowiązuje, — gmach idealnych wierzeń runął. Myśli jej targały się w szalonym zamęcie, napróżno usiłując wytworzyć sobie własne samoistne kryteryum, świat się napełnił chaosem, wszystkie pojęcia waliły się, wikłały, huczały, usuwały się z pod stóp, a znikąd nie miała oparcia.

Widząc tę dziewczynę milczącą, bladą, z podkrążonemi oczyma, przesuwającą się jak cień tajemniczy i zrozpaczony, nic domyślano się, iż nie zmarnowanej miłości ona żałuje, ale pojęcia dobra i prawdy, które w niej się zachwiało że boli ją strata nie człowieka — lecz ideału.

Życie w ciasnem otoczeniu pokrewnej rzeszy stawało się coraz bardziej dokuczliwe, szpilkami politowania i szyderskich napomnień najeżone. Dotychczas imponowała im powaga i pewność siebie młodej dziewczyny, byli nią obrażeni, dotknięci, ale trzymani w pewnej odległości; teraz dopiero, czując lukę w fortecy, rzucili się z pociskami ostrzeżeń, ubolewań, domysłów, z całym przygnębiającym arsenałem rad, pocieszeń i przepisów i z wezbraniem wszystko zalewającej, tryumfalnej szarzyzny życiowej, z pod władzy której Iza dotąd tak dumnie usuwała głowę.

Teraz za to wszyscy cisnęli się zwycięzko, wszyscy starali się opanować jej życie, urządzić je po swojemu. Każdy niósł jakąś dobrą radę, jakąś niezbitą prawdę, ubolewanie z utajonym, zatrutym kolcem dla opornej. Wrońskiemu wsuwano w usta insynuacje i przechwałki, o których. Bogiem a prawdą, ani mu się śniło. Wszystko to tkały z własnej przędzy, ubarwiały fantazyą, przeinaczały w przeróżnych kombinacyach, podchwytywały rade i niosły dalej, osoby nawet nie złe, wiejskim brakiem wrażeń znudzone, żądne nowin, udręczone własną pustką, ciekawe, pospolite a spragnione twórczości, — i dodać trzeba — nawet Izie przyjazne.

Był to wylew dobrych chęci, perswazyi, namów, — potop; pospolitość się mściła.

Zjawił się nowy konkurent, eks-obywatel, dziś zamieszkały w Kijowie, zajmujący się operacyami bankowemi, człowiek poważny, zamożny, stateczny, nie jakiś — uchowaj Boże! — fircyk latający po obłokach.

Nie żądał od krewnych rachunku z opieki. To jedno było dostateczną rekomendacyą: — wystarczało.

Rozporządzono jej ręką, jak rzeczą martwą. Zgodziła się obojętnie i apatycznie. — Wieś jej rodzinną sprzedano, dla opłacenia jakichś tam należności i zaległości, głównie dla zaoszczędzenia tej biednej, niepraktycznej Izie kłopotów. Kapitał doręczono nowemu legalnemu opiekunowi, który przyrzekł pomysłowymi obrotami wkrótce go potrać.

Opiekunowie spoglądali na siebie z zadowoleniem, radzi z kombinacyi. — Kapitał potrojony! — to właśnie akurat tyle, ile się jej należało. Wywiązali się więc z obowiązku uczciwie!

Pamięta, jak w bieli całą, martwą i spokojną, prowadzono ją do ołtarza z człowiekiem, równie, jak całe otoczenie jej obcym. Jej było wszystko jedno — bo chciała tylko umrzeć W sercu miała chłód i pustkę grobu.

ROZDZIAŁ III.

Ptaka stworzonego by bujał w powietrznych przestworach i pieśnią napełniał obszary, zakuto w żelazną obrożę, wprzągnąwszy w kamienny pług; obowiązków.

Iza uważała siebie za umarłą, za bezpowrotnie niezdolną do uczuć i pragnień. Wszystko wokoło było mdłe, powszednie, ona sama marną i lichą, niezdolną do wytworzenia własnych probierzy pojęć, błahą i pospolitą, tylko niepospolicie udręczoną istotą. Nienawidziła siebie za dawne, nieuświadomione wzloty, których rozważanie przynosiło jej tylko gorycz i ból piekielny. Zresztą ogarniała ją niepokonana odrętwiałość i apatya. Życie nic nie było warte.

Wśród tej martwoty wewnętrznej i obumarcia, błyskały niekiedy chwile jaśniejsze. On był tym półBogiem, w którego chociaż przestała wierzyć jako w uosobienie dobra i prawdy, niemniej jednak wynosiła nad tłum. W wyobraźni jej dotąd stał na wyżynach, przykuwając niespokojną, zapytań pełną uwagę.

— Dokąd on dąży? — pytała siebie gorączkowo — co wykonywa? jakiemi drogami ludzkość chce prowadzić?

Występy jego na widowni publicznej śledziła w gazetach, które wśród sprawozdań z działalności młodego dyplomaty pomieszczały lekkie omówienia i przejrzyste aluzyi; co do jego tryumfów w salonach, umiejętnego grania na strunach serc niewieścich. Były tam kolejne wzmianki o pięknej księżnie rumuńskiej, fantastycznie bogatej amerykance, to znów o jakiejś tanecznicy z cyrku, którą z sobą obwoził po świecie.

Iza wieści te przyjmowała ze spokojnym, ironicznym, smutnym trochę uśmiechem. Nie zazdrościła mu tych łatwych zwycięztw: bala się, aby nie obniżyły jego skali moralnej. Jako mężczyzna przestał dla niej istnieć; zraniona duma kobieca nie dopuszczała nawet nawiązania dawnej znajomości. Istniał dla niej jeszcze tylko, jako duch światły, jako wybraniec myśli Bożej, o którego udoskonalenie była troskliwą, i tej jego nietykalności duchowej, wywyższenia, zdaleka zazdrośnie strzegła.

Żyła tą skoncentrowaną myślą. W domu przesuwała się cicha, milcząca, prowadziła mężowi rachunki w jego przedsiębiorstwach, była mu intelligentną wyręczycielką i pomocnicą, dla siebie pragnąc tylko martwego spokoju. Nie odpowiadała jednak w zupełności wymaganiom męża. Pan Kalasanty, z nalaną tłuszczem niezdrowym czerwoną twarzą, obrzękłemi oczyma i grubą byczą szyją, którą co chwila kręcił niecierpliwie, aby wyswobodzić z wiecznie uciskającego wykrochmalonego kołnierza, — obok smukłej, wytwornej żony wyglądający jak gąsiennica na listku róży. — w dobrych chwilach, po załatwieniu jakiegoś zyskownego interesu, np. puszczeniu w ruch zagrożonych akcyi, lubił być jowialnym i starał się być dowcipnym i żądał też, aby słuchacze należycie to ocenili. Iza uprzejmie słuchała jego żartobliwych konceptów, cierpliwie znosiła jego obecność — ale odgrodziła się odeń murom obojętności i nie dopuszczała go w swój świat duchowy.

On dla niej nie istniał.

Jedyną różdżkę oliwną małżeństwa, maleńką chorobliwą istotkę o żółtej, zwiędłej twarzyczce i przedwcześnie mądrych oczach pod zgrzybiałem dziecięcem czołem, — uniosła epidemia ospy, jak roślinę zwyrodniałą i wątłą, bez siły odporności życiowej, nie przeznaczoną do zapuszczenia w ziemie korzeni.

Ostatnia nić łącząca małżeństwo się zerwała: więzy — właściwie nigdy nie nawiązane — pękły.

Blada, bez łez i głosu, szła Iza za małą trumienką.

To był jedyny płód, jaki wydało jej życie: kwiat nikły i chorobliwy, uschły w samym zaczątku, powstały z ziarna obojętności i niechęci dwóch istot. A jednak serce jej rwało się w strzępy, gdy je traciła...

Nazajutrz po powrocie z cmentarza cicho ułożyła panieńskie swe rzeczy i milcząc oczekiwała męża z nieruchomemi, w głąb zapadniętemi, przepaścistemi oczami.

Pan Kalasanty powracał z biura, burcząc już zawczasu na przypuszczalne opóźnienie obiadu, babskie marudztwo i babskie dąsy. Jego egoistycznej, grubej natury, śmierć dziecka nie wytrąciła z równowagi. Wstydził się prawie wydania na świat tak nędznej, rachitycznej istoty. Tęgi syn o silnych muskułach i mocnych szczękach, byłby może poruszył ojcowskie serce żądzą chluby, jako przyszły wspólnik i następca firmy, — ale te mądre, cierpiące oczy w połamanem ciele dziecka, budziły w nim wprost fizyczny wstręt.

Dzisiaj był w dniu swego czarnego humoru: papiery, na których grał — spadły. Rzeczy ułożone w przedpokoju nogą złośliwie potrącił.

— Co tam za tłomok stoi? — mówił, otwierając drzwi z hałasem. — Co ci nowego strzeliło do głowy? Zmierzasz na jakieś wojaże? co to za nowa babska fantazya?

I uciął nagle. Iza wydala mu sit dziwną ze swym kamiennym, wewnątrz siebie wpatrzonym wzrokiem, jakąś oderwaną od ziemi. Czuł, że zawisło nad nim coś nieuniknionego,

— Przebacz mi, — odchodzę! — mówiła z głębokim, lodowatym spokojem, wynikiem długich walk wewnętrznych, który uniemożliwiał w zaczątku zarówno wybuchy, jak prośby: — a on patrzał na nią zdziwionemi, wyłupiastemi oczyma, które bezwiednie dla niego łzą zachodziły, i szyję poprawiał w kołnierzu, który teraz zdaje się dusił mu gardło i dławił słowa. — Obok siebie szczęśliwymi być nie możemy; moglibyśmy tylko męczyć siebie wzajemnie.

Ryknął wielkim płaczem i głowę schował w dłonie.

Poczuł nagle, że coś nieodzyskanego w niej traci.. Iza w kapeluszu i płaszczu, ubrana do drogi, patrzyła nań chłodno. Serce w tej chwili miała kamienne.

Alimentów, ofiarowanych sobie jąkającym się, urywanym ze wzruszenia i żalu głosem, nie przyjęła. Zgodziła się na wypłatę procentu od posagu, w sumie, którą mąż uznał za odpowiednią. Usuwała się tak obojętnie i martwo, jak obok niego żyła. Odeszła.

— Więc niechże zginie! marna — huknął pan Kalasanty, uderzając w stół' pięścią. Twarz mu nabrzmiała sino i oczy krwią zabiegły.

Nazajutrz w mieszkaniu na Nestorowskiej, gospodarowała fertyczna młoda kobieta, w czystym białym fartuszku, szeleszczących spódnicach, z filuternie błyszczącem spojrzeniem. Krzątała się, pobrzękiwała kluczykami, nuciła, a mimochodem przygładzała w zwierciadle czarne, lśniące włosy, otaczające twarz rumianą.

Pan Kalasanty, powróciwszy z miasta, pierwszy niż od lat wielu znalazł smacznie przyrządzone flaki. zawiesisty barszcz z grzybowemi uszkami i pysznie faszerowane prosię. To też odsapnąwszy parę razy smutno i gniewnie, jakby chciał powiedzieć — "co mi tam!" — pierwszy raz jadł swobodnie, rozparłszy się łokciami na stole, grzebiąc widelcem w uchu i zębach, i puszczał grube, trywialne koncepta, które też przyjmowano nie powściągliwem milczeniem i pobłażliwą cierpliwością, ale cichym, przymilającym się chychotem i swywolnem ożywieniem całej powabnej postaci gosposi.

Po faworkach przyrządzonych przedziwnie, oblanych konfiturami i paru kieliszkami słodkiego a mocnego wiśniaku, pan Kalasanty sapnął, jak miech kowalski z irrytacyi i pracowitego trawienia, jakby na zakończenie jakiejś wewnętrznej medytacyi, machnął ręką z gniewną żałością, życząc w duchu, aby Iza doznała jak najwięcej mizeryi w losie, który sobie obrała — i z dolą swoją się pogodził.

ROZDZIAŁ IV.

Okaleczony ptak odzyskał wolność.

Z ruiny ideałów pozostało jej zamiłowanie do sztuki, i głos bajeczny, metaliczny, gorący, i miękki, który pragnęła zużytkować.

Oddawna już, podczas długich, samotnych przechadzek. Iza upatrzyła na krańcach miasta domek odpowiedni swym wymaganiom, rozmówiła się z gospodynią, zajmującą się odnajmywaniem pokojów i obiadów i tutaj rozkazała przenieść swój tłómoczek.

Dworek w Świętoszynie, lesistem ustroniu, dokąd po rozbiciu rodzinnej nawy schroniła się Iza, czysty, biały i schludny, oddzielony sadem i sztachetami od drogi mało uczęszczanej, porosłej nizką trawą, tłumiącą pyl w czasie przejazdu rzadkich powozów, kryl się cały w kępach bzów, topoli i kasztanów, z po za których połyskiwały wąskie okienka i wsparty na dwóch słupach ganek. Mieścił sześć pokoików z żółto pomalowaną podłogą i tanią jasną tepetą. Meble miał jesionowe, twarde, świecące od czystości, okna przystrojone w świeże firanki i kwitnące w prostych glinianych doniczkach fuksye i geranie. Od strony ogrodu okna jadalni wychodziły na werendę opiętą dzikim winogradem. Światło tu przenikało szmaragdowe, przesiane przez chwiejne liście, po podłodze uganiały się złote smugi i cienie. Dalej ciągnął się ogródek złożony częścią z dzikich drzew leśnych, częścią z owocowych krzewów, pomiędzy któremi zapobiegliwa ręka pani Salomei rozrzuciła zagony kapusty, kartofli i marchwi. Dalej, za linią topoli i płotem z chrustu, rozciągał się gaik brzozowy i szerokie zagony łąk i pastwisk, w tej porze roku błyszczących świeżą zielenią, w końcu majaczyły stoki gór nadbrzeżnych i Dniepr wąską, lśniącą linią odcinał się od horyzontu.

W około dworku brzozy rozpuściwszy długie warkocze cicho szumiały, na klombach podnosiły pachnące główki lewkonie, werbeny i gwoździki. Cicho tu było i świeżo. Jakieś poczucie spokoju i odpoczynku ogarniało człowieka, gdy wkraczał do tej zielonej oazy. Tylko duże bąki ze złotymi brzuchami huczały w powietrzu, a wśród drzew migała niekiedy sylwetka rozczochranej dziewczyny, lecącej z samowarem lub drzazgą do podpalenia w piecu.

Głos gospodyni rozlegał się też często, podniesiony i nie znoszący przeciwieństwa. Snuła się ona tu wszędzie, jak samowolna a wszechwładna pani, wydając krótkie napomnienia lub rozkazy, którym wtórowało przekomarzanie się i płaczliwy szczebiot jej rezydentki, kuzynki Ludwisi.

W każdym kącie było jej pełno.

Pani Salomea Dobruczowa, lat czterdziestu, o wesołej rumianej twarzy i jasnem spojrzeniu piwnych, despotycznych a poczciwych oczu, była kobietą bystrą, praktyczną i dzielną. Surowem wdowieństwem opłakiwała stratę wiecznie cherlającego i zgryźliwego męża, który dawniej przy każdem otwarciu okna wołał na żonę, że go chce zgubić, a przy każdej łyżce barszczu ze śmietaną narzekał, że go truje. Zdrowa, wesoła natura żony budziła w nim żal i jakby osobistą urazę, czul się nieledwie pokrzywdzonym od losu.

W naiwnym egoizmie uważa! się niejako za drogocenne, szklane naczynie, z którem należy obchodzić się ostrożnie i z wielką pieczołowitością, kruchość jego poczytując za rodzaj wyższości.

Martyryzował też swą małżonkę tysiącznemi wymaganiami, które wypełniając, nigdv nie była w stanie go zadowolić. Po kilkunastu latach pożycia, Bolesław Dobrucz zdecydował się nakoniec opuścić ten padoł płaczu, do czego się przygotowywał przez lat piętnaście, grożąc ciągle tą katastrofą swoim bliskim, przyczem nerwowo gryzł paznogcie, śledząc wywarte wrażenie zapadłemi, zgryzionemi oczyma hypokondryka zrozpaczonego dobrem zdrowiem i wesołym humorem otaczających, nie mogącomu przebaczyć światu swego kataru żołądka, podejrzewając wszystkich o najzdrożniejsze występki przeciwko moralności, której po niewczasie gorliwym był opiekunem, i ścigając nieubłaganem potępieniem najniewinniejszą radość życiowa.

Pani Salomea pozostawszy z niewielkim kapitalikiem wśród walącej się zagrody, stosu materaców, spluwaczek i kataplazmów, umiała dzielnie wziąść się do interesów. Pod jej sprężystą dłonią dworek na przedmieściu inną przybrał postać. Odmalowany, oczyszczony, wyświeżony, mile przyciągał oczy; odnajmywała teraz zbywające pokoje, utrzymywała stołowników. Dwóch synów wysyłała na naukę do gimnazyum, i ani im ani domownikom niczego nie brakło. Pracowała i "harykała się" od świtu do nocy, ale jednocześnie rozsiewała w koło siebie atmosferę wesołości, pracowitości i dobrego humoru.

Izę polubiła bardzo, traktowała ją poufale, gderząc często jak na własne dziecko. Pomiędzy temi dwoma kobietami, jedną pełną rubasznej prostoty, drugą subtelną i wytworną, wytworzyła się nić szczerej sympatyi. Pani Salomea owładnęła sytuacyą Izy, dawała jej rady i wskazówki, — a pomimo braku wykształcenia okazywała bardzo wiele taktu, przenikliwości i zdrowego rozsądku. Pomogła urządzić się, ułatwiła formalności zdobycia papierów legitymacyjnych, niezbędnych do oddzielnego zamieszkania. oraz wstąpienia do konserwatoryum: słowem dla wiotkiej istoty była tem co twarda skorupa muszli, chroniąca delikatną miazgę od zetknięcia się z rzeczywistością i brutalnego zgniecenia.

Od lat wielu w domu jej gościła mężowska kuzynka, panna Ludwisia jak ją powszechnie nazywano, maleńka szczupła osóbka z siecią zmarszczek na żółto różowej twarzy i dziecinnym wyrazem ciekawych, niebieskich, zamglonych oczu.

Po śmierci Dobrucza przyjechawszy w gościnę do wdowy, przywiązała się szczerze do pokrewnej rodziny, wzięła udział w życiu domowem i sprzeczając się często, odkładała jednak wciąż swój wyjazd i pozostawała. Była to jedna z tych istot bezbronnych, zupełnie do walki z losem nieuzbrojonych, których życie składa się ze złudzeń, jałowych nadziei i ciągłych zawodów, — które więdną nie rozkwitłszy.

Słabostką panny Ludwisi, niewinną słabostką, bo od niej niezależną, było mijanie się z prawdą. Nie było to kłamstwo rozmyślne, ale bezwiedne prawie fałszowanie rzeczywistości, z czego nawet nie zdawała sobie sprawy. Sądzić by można, że umysł jej przedstawia niejako krzywe zwierciadełko, w którem wszystkie przedmioty odbijają się spaczone i od kształtów naturalnych odmienne. Panią Salomeę mocno ta właściwość irrytowała i wybijała się z sił aby jej dowieść opaczność i bezpodstawność jej sądów. Utarczka w imię obrony odrębnie pojmowanej prawdy, zaczynała się od byle powodu.

— Gdzież to mój klucz od szafki? — pytała pani Salomea, nie mogę go znaleść.

— Naturalnie! — odpowiadała panna Ludwisia, — pani zawsze klucze gubi, kredens pozostawia otwarty, a później napada na mnie.

— Dzisiaj tylko mi się to wydarzyło. A na panią napadać, to nawet mi się nie śni.

— Już co ja wiem, to wiem. Wczoraj od adjutanta dwa cukierki dostałam, to dzisiaj mogę je pani pokazać. A do pani kredensu ja nie zaglądam. Pani sama wiecznie go zostawia otwartym, ażeby później mieć o co się przyczepiać.

— Upamiętaj-że się moja pani! dlaczego wyrzekasz że cię posądzam, kiedy sama wiesz, że tak nie jest?

A panna Ludwisia w odpowiedzi wykłada cukierki na stół.

— Oto są! oto są! masz je pani! obejrzyj, zobacz, że nie pochodzą z twego kredensu, — krzyczała z płaczem żałosnym. — Bóg widzi żem od pani żadnych cukierków nie brała!

— Odczep że się odemnie zmoro! cóż to? czy ja cokolwiek wspomniałam o cukierkach?

— Pani mię wiecznie obraża!

Głos panny Ludwisi podnosił się do najbardziej krzykliwego dyapazonu.

— To pani sama siebie obraża! bo podejrzywa wciąż siebie o różne brzydkie rzeczy! — twierdziła nieubłaganie pani Salomea. Na co panna Ludwisia chwytała się za głowę, piskliwie zawodząc, że wszyscy tu ją męczą, krzywdzą, i prześladują i z płaczem wybiegała do swego pokoju, trzaskając z hałasem drzwiami, poczem spuchnięty nosek i czerwone oczy cały dzień obwieszczały ludziom o rozmiarze doznanej krzywdy i dawały świadectwo uciśnionej niewinności.

— Och! krechtała wzburzona pani Salomea. — Już mi te stare panny kością w gardle stoją!

Poczciwą gosposię obrażone uczucie słuszności wprawiało we wściekłość.

Najciekawsze było to, że panna Ludwisia w gruncie miała poczciwe, miękkie serce, skłonne do przywiązania, że szczerze kochała kuzynkę, i że we własnem przekonaniu czuła sit: rzeczywiście pokrzywdzoną i prześladowaną istota.

Stałym, aczkolwiek wciąż odnawiającym się kontygensem lokatorów wdowy, było paru studentów zajmujących narożny pokój w oficynie z oddzielnem wejściem do ogrodu. W pokoju zbierało się często liczniejsze grono młodzieży, przy drzwiach zamkniętych szczelnie, toczyły się gorące, ożywione rozprawy, do których nikogo nie dopuszczano. Nawet służącą Awdotię dopominającą się natarczywie o szklanki pozostawione w pokoju paniczów, nie dopuszczano do wnętrza, a natrętnie protestującą, odsyłano żarliwie, — adresując do wszystkich dyabłów.

Przygodni goście znikali równie niepostrzeżenie, jak się pojawili, rozchodząc się nieznacznie, nielicznemi grupami.

Staią, natomiast mieszkanką białego dworku była panna Florencya, młoda nauczycielka przybyła z Warszawy, odnajmująca u pani Salomei jeden pokoik. Dnie miała zajęte lekcyami, wieczory pozostawały swobodne, co dozwalało jej robić oszczędności na mieszkaniu oddalonem od centrum miasta. Rano wybiegała odwiedzając liczne pensye prywatne, gdzie miewała wykłady, na obiad wracała tramwajem. Ze swej pracy utrzymywała gdzieś w głuszy wiejskiej matkę staruszkę i kilkoro młodszego rodzeństwa, którym odsyłała lwią część swego zarobku.

Dziewczyna była istotnie dobra, chociaż mocno pretensyonalna i zmanierowana. Stało się z nią to, co bywa z zakochanym w sobie artystą, który stworzywszy jedno dzieło wartościowe, w bezkrytycznem dlań uwielbieniu staje się do dalszej twórczości niezdolnym, i nadal tylko powtarza się i kompiluje. Toż i ona, wszedłszy w modlę pewnego charakteru, a zarazem wyczerpana jednym czynem rzeczywistego poświęcenia, odtąd symulowała je automatycznie, co chwila okazując poświęcenie niepotrzebne i zbyt natarczywe, i zapominając o sobie zbyt ostentacyjnie. Kokietowała dobrocią, — jak inne wdziękami. Zresztą ciekawa rzecz, czy gdyby wiedziała, że z owym powabem dobroci jej nie do twarzy, nie byłaby go zmieniła na inny, wręcz przeciwny? Chociaż ta ponętą doskonale nadawała się do jej miękkiej, biernej natury, i dla przybierania jej nie potrzebowała zadawać sobie zbyt wielkiego wysiłku. Natura obdarzyła ją niskim wzrostem przy krępej budowie, ramionami podniesionymi do góry, wśród których tonęła gruba i krótka szyja, twarzą szeroką o rysach pospolitych, uwieńczoną pysznymi włosami, ale dzięki niezliczonym staraniom wydawała się prawie ładną. Była żywym dowodem cudów, jakie z organizmem ludzkim może wytworzyć silna wola.

Nikt. patrząc na te z pozoru skromną koafiure, sztucznie podnoszącą czoło i zwężającą twarz, nie byłby odgadł ile trudów i skomplikowanych wysiłków kosztowała ona pannę Florencyę.

Za pomocą gorsetu i stosownej dyety, krępą swą kibić wycisnęła tak. że z najsmuklejszymi mogła cienkością współzawodniczyć. Biust pełny i apetyczny nosiła wysoko, szeroka twarz codziennie na noc pokrywana maścią z żółtka, białą była gładką i delikatną, a ileż misternych uczuć wyrażać umiała! oczy puszczała w przestrzeń mdlejące. to nadawała im wyraz subtelny i pieszczotliwy, główką kręciła z wdziękiem: wydawała się wciąż uosobieniem miłosnego czaru

Czasem pogrążała się w zadumę, a po chwili milczenia, podnosząc rękę do oczu, końcem palców jakby wyciskała zatajoną w kącie oka łzę. Tajemnica zawierała się w tem, że w owym kąciku tuliły się kawałki zgęszczonej materyi, szpecące stale niezapominajkowe oczy panny Florencyi, o których usuwanie niezmiernie była troskliwą.

Wymawiała przytem kilka słów przesiąkłych melancholią, świadczących niezbicie sceptycznym niedowiarkom, że dusza jej pławi się w mytach tęsknoty, które skropliły się rosą żalu.

ROZDZIAŁ V.

Od najwcześniejszego rana w białym dworku wrzało życie, zewsząd donosiły się odgłosy żwawego krzątania. Pani Salomea uwijała się w fartuchu, dzwoniąc kluczami i donośnym, rozkazującym głosem, a gdziekolwiek się przemknęła, tam zaraz zjawiał się ład i porządek. Przed jej groźnem obliczem, lenistwo i opozyzycya nie śmiały tchnąć.

Kucharka Marta łagodnym, płaczliwym głosem zdawała relacyę ze swych zakupów, — z których zwykle okazywało się. że czegoś zapomniała, i daremnie łamała głowę nie mogąc doliczyć się pieniędzy. Uczciwą była i pełną dobrych chęci, ale po powrocie z targu stale okazywał się niedobór kilkunastu groszy. Dla jej biernej, apatycznej natury byłoby to wypadkiem normalnym i zwyczajnym, zakończonym tylko bezradnem ruszeniem ramion i gamą wyrzekań na wyzysk i chciwość ludzką, gdyby nie to, że bała się jak ognia swojej pani, pod wpływem czego przezwyciężała swoje niedbalstwo i wstręt do rachowania.

Czasem głosem pieściwym i miękkim podawała ostrożnie wyższą cenę przedmiotów, dla zaoszczędzenia sobie trudu pamiętania drobiazgów, które jej głowy trzymać się niechciały, rozłażąc się jak rój dokuczliwego robactwa. Ale nieodmiennie okazywało się, że pani Salomea doskonale jest poinformowaną o fluktuacyach cen rynkowych, i surowym głosem nawoływała biedną delikwentkę do porządku, — poczem ta z jękiem cichym i śmiertelnym potem na czole zgarniała znowu stado rozpierzchłych cyfr, odbywające do końca a codzienną mękę, co do wyników, których gospodyni była nieubłaganą.

Po odbyciu tej gorącej arytmetycznej łazni, Marta wyskakiwała jak z ukropu, odświeżona i orzeźwiona na dzień cały i szła zapamiętać się z zamiłowaniem w smarzeniu i siekaniu, pokrzepiając się otuchą, ie będzie mogła w przeciągu dwudziestu czterech godzin o zdawaniu wszelkich rachunków zapomnieć;.

Natomiast pokojówka, histeryczna Awdotia, latała, prała i prasowała z szybkością opętanej; jej nerwowe palce chwilę nie mogły spoczywać spokojnie. Język też próżnować nie mógł i w nieobecności pani jeśli nie kłóciła się z Martą, która jej łagodnem, bezradnem chlipaniem odpowiadała, to zawodziła chrypliwym głosem jakieś żałosne melodyi.-, od których wszystkie psy w dziedzińcu wyły. Z powodu niespokojnego charakteru i krnąbrnej niesforności nigdzie nie była lubianą, i nigdzie dłużej dwóch miesięcy przebyć nie mogła. Pani Salomita pierwsza, dostawszy do rąk tę perlę szybkości i pracy, uśmierzyła jej buntownicze porywy, jak się poskramia dzikie zwierze; w klatce, a okazując jej trochę współczucia, nawet ją do siebie przywiązała.

Około dziewiątej rano domek pustoszał. Jaś i Franek spieszyli do gimnazyum. Iza do konserwatoryum panna Florencya na pensyę. W pokojach rozlegały się tylko odgłosy szorowania podłóg, rąbania drew, siekania, czyszczenia i trzepania; donosił się wysoki' żałosny głos panny Ludwisi, drobne kroczki jej bieganiny, zjadliwe docinki Awdotii, którymi dopiekała biednej Marcie, — tamtej płaczliwa obrona, — i szyderski śmiech jej dręczycielki. Wówczas rozlegał się spokojny, rozkazujący głos pani Salomei — i niesforne żywioły w mig powracały do milczącego pośpiechu, czynności i porządku.

Gdy goście schodzili się na obiad, pokoje już lśniły od czystości, z kuchni płynęły apetyczne zapachy, zapłakana twarz Marty wychylała się z za drzwi ciekawie, a Awdotia z twarzą świeżo wymytą, rozognioną od wzruszeń, już leciała z dymiącą się wazą w objęciach.

Naprzód spieszyli ze szkoły synowie wdowy, Jaś i Franek o wesołych oczach i zdrowiem tchnących policzkach, udani w matkę, obiecujący wytrwale borykać się na twardej glebie społecznej. później nadciągali inni stołownicy, i pokój jadalny napełniał się wrzawą i gwarem.

Wszystkie te osoby znające się dobrze i spotykające codziennie, tworzyły niejako koło jednej rodziny. Rozgałęziona sieć tramwajów ułatwiała komunikacye z centrum miasta, do tego ustronia pociągającego urokiem wiejskiej ciszy. Dziennikarz miejscowej gazety, adjutant umieszczonego w pobliżu pułku i paru studentów, których w te strony ściągnęła taniość mieszkania, składali to zwykłe grono.

W jadalni panował gwar i hałas. Dziennikarz Rakowicz wiecznie zaaferowany, opowiadał o zajściach w mieście, o najnowszych wiadomościach politycznych, o swoich i cudzych literackich pomysłach i natchnieniach. Adjutant chrząkał niecierpliwie, poprawiał włosy, a oczy wlepiał natarczywie we drzwi, z których miała ukazać się waza. Nierozmownym był dopóki się nie najadł i nie mogł skryć, że kwestya obiadu najbardziej go zajmowała. Gdy wykrochmalona i rozpłomieniona Awdotia wskakiwała z dymiącym kapuścianym nektarem, chrząkał z zadowolenia, a nawet za plecami gospodyni ukrycie dawał jej jakieś znaki.

Zasadą jego, którą, rżąc końskim śmiechem w męskiem towarzystwie udowadniał, było: żeby żadną kobietą nie pogardzać, a pomiędzy wszystkiemi różnicy nie robić.

Franek ożywiony i głośny, Janek cichy i poważniejszy zdawali relacyę ze swych szkolnych wrażeń, z których wynikało niezbicie jakimi naturalnymi wrogami malców są profesorowie, czychający niezmordowanie na ich zgubę, i jak zręcznie a dzielnie zwierzyna w mundurkach unika matni.

Wszystkie wykręty, podstępy, wybiegi dla oszukania tych wrogów, przyjmowane były okrzykami szczerego uznania, uważały się nieledwie za rodzaj bohaterstwa. i malcy dumni się czuli ze zwycięstw, jak zające, którym udałoby się zmylić pościg i wywieść łowców w pole.

Bruno czarnemi, ognistemi oczyma tonął w talerzu, posępny, złośliwy, pstrykając się od czasu do czasu szyderskimi docinkami z Rakowiczem, z którym się serdecznie nie cierpieli, i rozpromieniając się jak zorza przy ukazaniu się ciemnej sukni Izy.

Ostatnia pojawiała się zwykle panna Florencya; po zdjęciu kapelusza i okrycia, długą jakąś i tajemniczą odbywała siestę przed lustrem, przy drzwiach szczelnie zamkniętych, poczem wpływała promieniejąca świeżością, skromnie spuszczając oczy, niby niechętna, niby trwożąca się ściągnąć zbyt zachwyconych spojrzeń, niby zawstydzona.

Ruchem pełnym gracyi oddawała ukłony, podnosiła oczy rozmodlonej madonny, na śniadą, szyderską twarz Brunona, drażniąc przytem jedwabnie przyciszonemi słówkami Rakowicza i sznurując usta w dyskretnym uśmiechu do adjutanta, który na nią wyłupiał pełne zachwytu źrenice.

Ale już donośny glos pani Salomei wzywał do stołu, nawołując do pośpiechu. Porządek nastawał, gwar cichł i dopiero po spożyciu pierwszego dania i zaspokojenia głodu, wybuchał znowu wesołością, żartami i śmiechem.

Najwymowniejszy z biesiadników, dziennikarz, usiłował być przedstawicielem literatury i prasy, rzecznikiem postępowych dążeń, starał się wyobrażać coś, jakby reformatora społeczeństwa. Gest miał okrągły, wymowę płynną, frazesy lały mu się z ust niepohamowanym potokiem. Nosił troche przymięty tużurek, sterczące białe kołnierzyki, które podejrzewano o pochodzenie papierowe: w natchnieniu wymowy wichrzył ręka. włosy, układając je w artystycznym nieładzie, pozował to na tryumfalnego Nitsche-anistę, to na zrozpaczonego Szpopenhaurzyste, na nad-człowieka, którego sercem bóle wszechludzkości targają.

Publicysta — poeta — nad człowiek, gardził ziemskiem mrowiem, pluł na podlą moralność burżujów, chrzcząc ją ogólnem mianem filisterstwa. Wtem klasycznem "pluciu", przeszkadzały mu trochę wrodzone aspiracye do elegancyi, ale radził sobie w ten sposób, że wymawiając brutalne frazesy, wytwornie wykrzywiał usta. zmieniając przytem dzwięki, zdaniem jego zapewne trywialnych samogłosek "a", "u" . na misternie ściągnięte i wycedzone "e".

Brzmiało to fenomenalnie wykwintnie, a przytem imponująco pogardliwie:

"Gdy tak ściągał e-usta

Aby wyrazić co czuje pierś pe-usta."

W gruncie rzeczy dobry chłopak, zadowolony z życia, zwłaszcza gdy mu spora liczba rublówek wpłynęła do kieszeni, blagier z zawodu i zamiłowania, roztapiający się w górnych frazesach, mający dość dziennikarskiego sprytu, pretensyonalny a płytki.

Dołmatow siedział sztywnie wyprostowany, opięty w ciasnym mundurze, w błyszczących szlifach, lotnych akselbantach i ze starannie przylizanymi pachnącą pomadą włosami. Niedawno dostał Ś-tą Annę na czerwonej wstążeczce i był przekonanym, że to go wywyższa na niedościgłą wysokość nad innymi gośćmi białego dworku. Był on zawsze doskonale poinformowanym o wszystkich awansach, nagrodach i orderach, które ktokolwiek dostał, lub dostać się spodziewał i mówił wyłącznie o tem, w sposób poważny i imponujący, jak nauczyciel, który po dziecinnych igraszkach swywoli, dopiero przystopuje do spraw istotnych i ważnych. Nie przypuszczał też. aby dla kogo na świecie mógł istnieć bardziej zajmujący i poważny temat.

On sam był zdecydowanym zrobić świetną karyerę w świecie: jego blade, bezrzęsne oczka srogo i bezlitośnie na towarzyszów broni patrzały. Wszystko to byli współzawodnicy do rang i orderów, których prześcignąć zamierzał.

Pomimo swej imponującej, uroczystej powagi, wielkim był ochotnikiem do miejskich ploteczek i skandalów, i jeśli wpadł na ten temat, nieruchoma twarz jego ożywiała się, oczy figlarnie błyszczały, nawet mały, krągły nosek czerwienił się mile z przyjemnego podniecenia.

Człowiek ten w kole swych dowódców, był uważanym za zdolnego, akuratnego i niestrudzonego pracownika. Mógł całe wieczory ślęczyć nad nieczytelnem pismem naczelnika, układać jego urywkowe rozkazy, w ściśle systematycznym porządku przenosząc je na papier, a wszelkie prawidła i niezliczone formalności swego urzędu znał jak na palcach. Głównym rysem jego charakteru była ambicya. W imię owej ambicyi codziennie wstawał rano, pracował w kancelaryi jak czarny wól, nie dawał się pociągnąć kartom ni trunkom. Człowiek ten chciał sobie drogę w świecie utorować i miał przyszłość przed sobą.

Gwar rósł. Szczebiotała panna Ludwisia podsuwając różne Sosy i przyprawki adyutantowi. będącemu o ich dobór niezmiernie troskliwym i cieszącemu się opinią znawcy. Rakowicz bujał na wysokościach piętrowych frazesów, którymi olśniewał biesiadników; panna Florencya odpowiadała urywanymi wykrzyknikami i przeciągłemi westchnieniami, mającymi dowieść towarzystwu, że wzniosły jej umysł zdolny współczuwać wysokim ideom i zrozumieć apostoła, który je wygłaszał. Zdzisław siedział zwykle z oczami wbitemi w talerz, puszczając mimo uszu potoki wymowy reformatora. Czasem tylko, gdy jakie zbyt przewrotnie przedstawione pojecie go zadrasnęło, budził się z obojętności i głosem jąkającym się, ale z niezbitą logiką, zbijał twierdzenia przeciwnika, dowodząc ich płytkości i chaotycznego powikłania.

Rakowicz wówczas milkł obrażony, odrzucał w ty! głowę, dozwalając tylko olimpijskim, drwiącym uśmiechom igrać na twarzy. Bruno też uśmiechał się jak Mefistotel.

Zdzisław milkł również, jakby zawstydzony i wycofywał się z utarczki z niezgrabnemi przeprosinami.

Panna Florencja usiłowała popierać Rakowicza w owych wysokich materyach, ale o ile była wymowną, w głębokich spojrzeniach i tajemniczych uśmiechach, o tyle w słowach wydawała się dziwnie ograniczoną. Nie pomagało tu nawet modulowanie głosu, pretensyonalne przeciąganie końcówek i wyszukany dobór wyrazów. Zdanie wychodziło, ni przypiąć, ni przyłatać.

Piękna panna, znużywszy się prędko gimnastycznymi łamańcami frazesów, milkła jakby obrażona i tylko ruchem łabędzich ramion i kręceniem śnieżnej szyi wyrażając opozycyę lub aprobacyę, — dalej myśl swoją kontynuowała.

Dołmatow przerywał spór, zwracając się do gospodyni z jakąś głęboką refleksyą, np. że dziś na dworze bardzo gorąco, lub, że te flaki są przesolone; co wymawiał zawsze z niewzruszoną powagą, głosem uroczystym i przejętym, jakby odkrywał światu nieznaną prawdę.

Pani Salomea lubiła jeśli kulinarne jej zabiegi były należycie ocenione. Zwracała się też często do obecnych z zapytaniem i zachętą do aprobacyi. Najwięcej w tym względzie dogadzał jej sercu adjutant, który chłonął w skupieniu i z zastanowieniem, nie skąpiąc się na wyrażenie swoich spostrzeżeń i uwag. Zdzisław jadł milcząco, powoli, ale dokumentnie; Iza niewiele, lecz z apetytem; Rakowiez szybko pożerał, chociaż nie był wolnym od pewnych gastronomicznych predylekcyi i słabostek: smakoszem był z natury, ale mu pośpiech i żywość przeszkadzały. Bruno ledwo dotyka! jedzenia; zdawało się, że jego ognista natura i płomienny temperament nie potrzebują w żywności pokrzepienia.

Zarówno też zaledwie dotykała talerza panna Florencya, jedząc mało, powoli i z wdziękiem, wymawiając się co chwila i wciąż jakby zwracając uwago na swój ptaszęcy apetyt. Wprawdzie złośliwa Awdotia utrzymywała, że ów miniaturowy apetyt rósł w nieobecności świadków pici męskiej, i że, zaglądając od niechcenia do kredensu z pozostałemi resztkami, kryjomo go zaspakajała.

ROZDZIAŁ VI.

Zima upłynęła monotonnie. Dworek na prziedmieściu otoczyły zaspy śniegowe, splamione kłębami uschłych liści. Ptactwo uleciało, tylko głodne wrony unosiły się nad dworkiem wieszające się na szkieletach drzew, charkały głośno, chciwie i żałośnie. Okna były otulone szczelnie warstwą waty, w której tkwiły gałązki jedliny i piętrzyły się kwiatki z kolorowej włóczki, świadcząc o pracowitości i estetycznych upodobaniach panny Ludwisi.

Wewnątrz jednak jasno było, ciepło i pogodnie. Piece aż trzeszczały od nadmiaru pochłoniętego paliwa; w oknach na tle śnieżnych koronkowych kwiatów mrozu, w obramowaniu białych muślinów firanek, zieleniły się geranie i fuksye.

Odsunięty teraz od świata, z powodu dróg w czasie zimowym niełatwych do przebycia, gości letnich biały dworek widywał rzadko, Bruno przebywał w dalekiej prowincyi pogrążony w jakichś sprawach rodzinnych.

Dziennikarz i adjutant pochłonięci wirem światowych rozrywek, ukazywali się rzadko. Rakowicz wpadat na chwilę, z jakąś fenomalną wiadomością, która zbyt go rozpierała, aby wywnętrznieniem jej sobie ulżyć; kręcił się jak fryga i wylatywał jak bomba. Dolmatow przychodził regularnie co tydzień, w niedziele i w imię znajomości spożywa] obiad darmo. Wchodziło to w zakres jego oszczędności, której był systematycznym zwolennikiem.

Panna Florencya o ile nie wychodziła na pensyę, dnie całe ziewała otulona flanelowym szlafroczkiem, patrząc żałośnie w okno, z zadąsanemi habrowemi oczętami i twarzyczką, która przestawszy wyrażać gamę misternych uczuć, nabierała natomiast coraz więcej okrągłości i pokaźnej tuszy. Uciekała tez z tej ciszy wiejskiej i często cale wieczory i noce przepędzała u znajomych w mieście.

Natomiast do pustego pokoiku w oficynie przeniósł się z tłomoczkiem swym Zdzisław.

Była to natura, prawa, prosta i szczera, a mil cząca i dumna. Ogromna siła woli, umysł ścisłe logiczny, żądny nieosłoniętej barwnemi mamidłami prawdy, gorący temperament łagodzony marzycielstwem i wielka moc życiowa.

Matkę straciwszy wcześnie, wyrósł bez miłości i pieszczot od dzieciństwa nieledwie wciągnięty do zapasów o ciężki chleb powszedni. W walkach ciągłych i przeciwnościach, charakter zahartował sit; iak stal wśród ognia, nieskazitelnie czysty, nieugięty i hardy. Wytrwały był, cierpliwy a zamknięty w sobie. Mógł głodzić siebie całymi miesiącami dla kupienia potrzebnych książek lub przesiania pomocy rodzinie, wysilając przytem swą chłopięcą dumę. aby udręczeń tysiącznych nikt nie dostrzegł. Pomimo tych trosk i nie wygód, wyrósł silny i krzepki jak młody dąb i na świeżej młodzieńczej twarzy nikt-by wyczytać nic mógł biedy co go wypiastowała, Parła go naprzód energia niezmarnowanej młodości. Milczący był przytem i napozór chłodny. Nikomu nie zwierzał się ze swych kłopotów i zawodów.

Życie nie przyzwyczaiło go do miękkich użalań.

Do Izy pociągnęło go uczucie wyjątkowej ufności. Z tą smutną milczącą kobietą, patrzącą nań dobrym, wszystko pojmującym wzrokiem, mogł być bezwzględnie otwartym i szczerym.

Dziwił się, skąd mu się biorą zwierzenia. Najbardziej utajone gorycze, zatarte wspomnienia odległej przeszłości, przed nią wykrywał. Zdawało się, że odrętwiałe struny miękkiej czułości rodzinnej, drgnęły nagle i życiem zatętniły. Przy niej było dobrze i lekko. W stosunku obustronnym panowała wzajemna ufność i prostota.

Był młodszym od niej o lat kilka i ona spoglądała nań z pobłażliwością kobiety co wiele cierpiała, na niedorosłe pachole. Jego młodzieńcza, gorąca wrażliwość, tęcze rojeń, jej — która sama tyli; niegdyś marzyła, wydawały się gruntu pozbawionem!, dziecinnemi majaczeniami.

Niesprawiedliwość niegdyś sobie wyrządzoną, hojną miarą odpłacała innym.

Przy pierwszem spotkaniu dojrzała w jego oczach coś, jakby zdziwienie, osłupienie, — spełnienie czegoś zdawna upragnionego i oczekiwanego. Wpatrzył się w nią badawczo z zachwyceniem, bardzo poważny i wzruszony pierwszem drgnięciem miłości duszy młodzieńczej i świeżej, nie walczącej jeszcze z żadnym "dawnym cieniem. Odgadła, że jest spełnionym snem tego człowieka.

Wpatrywał się w nią jak zaczarowany, - nie zbliżał sio, nie śmiałby przemówić ani słowa... Intuicyą kobiecą odgadła, że jest to ktoś, kto ją będzie najwięcej w życiu kochał.

Iza z początku mało nań zwracając uwagi, z czasem przyzwyczaiła się doń jak do istoty, bez której obejść się nie można. Było to uczucie przyjazne, bardzo szczere i proste zarazem. Nic ukrywała przed nim swojej apatyi, zniechęcenia i goryczy. Gdy inni oglądali strój przybrany, nieprzeniknioną twarz sfinksa, on jeden widział oblicze prawdziwe.

Po za posępnym, wyniosłym chłodem tej dumnej, milczącej kobiety, z królewskiem dostojeństwem noszącej czarne szaty, w głębi taiło się bezbrzeżne zniechęcenie, kamienny, odrętwiały smutek, najwyższy cel, jedyną nadzieje i przystań dostrzegający w niebycie.

Ciężka rzeczywistość odsłaniała przed nią swe kolce.

Pan Kalasanty, oswobodziwszy z więzów małżeńskich żonę, zatrzymał jednak w niewoli jej majątek, o którym bijąc się w piersi, przysięgał, że jest unieruchomiony w- zyskownem przedsiębiorstwie. Dla wydobycia pozwolenia na zamieszkanie oddzielne, Iza musiała zgodzić się na niziutki procencik, który jej pobłażliwie ofiarował. "Ha! trudno! człowiek potrzebuje żyć" — z opornej żony choć tyle mieć korzyści, aby obracać jej funduszami...

Pogodzony z losem za pośrednictwem wygodnej gosposi, pan Kalasanty przybierał togę wspaniałomyślnego sędziego, który mogąc zmusić krnąbrną winowajczynie do szanowania praw boskich i ludzkich, ściągnąć" ją z powrotem do opuszczonego domowego ogniska, pozwala jednak łaskawie jej żyć. Widywali się niekiedy w sprawach majątkowych, podglądani przez dziurkę od klucza przez czarnooką Klarę, która bojąc się powrotu żony serdecznie jej niecierpiala, i wówczas on okazywał się tak polnym rozjątrzonego dostojeństwa, pokrzywdzonym i obrażonym, że po odejściu łzy długo musiała go pocieszać balsamem złorzeczeń i potwarzy ciskanych na niewdzięcznicę, zanim zdołała go utulić i wzburzone nerwy doprowadzić do równowagi.

Klarcia lubiła kosztowną biżuteryę: miała w tem prawdziwe zamiłowanie, i z rozkapryszonymi minkami figlarnej koteczki, szepleniąc pieszczotliwie, dopominała się o coraz nową broszę, bransoletę, lub kolce do swojej kollekcyi. Posiadała nienasyconą chciwość handlarek miłosnych, charakteryzującą te istot)-. Drapieżność jej rosła, "przedsiębiorstwo zyskowne" wciąż więcej zagrożone, dozwalało na wypłatę coraz mniejszych procentów Izie. która po ograniczeniu do minimum wydatków, musiała pracą na życie zarabiać.

Nikt w otoczeniu dumnej kobiety nie znal tych komplikacyi. Zdzisław tylko, współczuciem wiedziony, zrozumiał je i o nic nie pytając dopomógł w wyszukaniu firm, co jej powierzyły zdobnictwo malarskie wachlarzów, pudełek, waz kwiatowych i innych przedmiotów. W każdym kłopocie znajdowała go obok siebie jakoś tak naturalnie prosto, że od pierwszego słowa wszystko pojmował, był w pogotowiu przeciw jej troskom, a porozumienie się z kimś na odległym krańcu miasta, zaspy śniegowe, noc niedospana, wcale mu nie ciążyły.

Przy niej dobrze mu było i lekko. Nieraz, gdy na dworze deszcz hulał i wyła wichura, wiatry leciały ze świstem rwąc w strzępy białe opary mgieł rozpostarte po krańce widnokręgu, i zziębłe nagie gadzie w okno łopotały — w pokoju Izy płonęła mleczna lampa i jasny ogień trzaskał na kominku.

Iza wróciwszy zziębnięta z miasta, owinięta w szal ciepły spoczywała na fotelu, patrząc nieruchomemi oczami w ogień, Zdzisław, siedząc na niskim stołeczku prawie u jej stóp, podnosił na nią jasne, szczere oczy, i snuł nić odległych wspomnień z okresu dzieciństwa i późniejszej, trudnej walki o byt.

— I tak, musiałem czasowo opuścić wykłady w szkole — ciągnął opowieść — by pierwej na naukę i chleb zarobić. Zwykle popołudniowe godziny musiałem pracować dla innych, dla własnej nauki miałem tylko noce... Aż nadszedł czas, gdym musiał na dłuższy przeciąg szkoły rzucić, by seryo o egzystencyi pomyśleć. Byłem wówczas w czwartej klasie, posada otwierała się. świetna, na wsi, mogłem nic na siebie nie wydawać. Na tej korepetycyi, tom zebrał osiemdziesiąt rubli. Dwa lata wpisu! Ale ojciec właśnie stracił miejsce, oddałem mu.

Zawahał się zmieszany.

— Ale sani nie wiem, po co ja to opowiadam, — dodał zawstydzony. — Nikomu nigdy nic nie wyjawiam, ale z panią... Zdaje mi się, że pani i tak w duszy mej czyta...

Iza wyciągnęła doń rękę w ciepłym uścisku.

— Odpłacam panu wzajemną ufnością panie Zdzisławie — rzekła. — Wiem, że ci można bezwzględnie zaufać i oprzeć się bez obawy zawodu.

Oczy studenta błysnęły cichą radością.

A ona miała wówczas ochotę usta przycisnąć do jego czoła, szyję otoczyć ramieniem, w pocieszę za całą niedolę dzieciństwa, za całą gorycz nędz przecierpianych. Kochała go w tej chwili, jak dobrą czystą istotę której prawa, kryształowo jasna dusza ani jednym fałszywym tonem nie razi.

On zatopiony w swoich wspomnieniach, zwierzał się dalej.

— Nigdy jeszcze przed panią nie potrącałem dziejów mego serca...

— Dziejów serca? — uśmiechnęła się Iza - więc one u pana istnieją!'

— O tak! zresztą... może to niezupełnie... Kiedyś, zdawało mi się, że kocham jedną.. Świetnego, barwnego motyla.. Pani zna może? Panna Felicya.

— Słyszałam.

— Ale prędko przeniknąłem jej istotną wartość... Ja bo, widzi pani, nie mógłbym długo trwać w zaślepieniu... Łudzi przeglądam jasno, nie jakimi wydawać się pragną, lub za kogo sami siebie biorą, lecz czem są w istocie. Bo pani wie, że człowiek łudząc innych. często sam siebie oszuka, i w końcu kłamie z dobra wiarą. Ot! naprzykład: Rakowicz. Toż i panna Felicya, zwodząc wszystkich nikogo nie oszukiwała świadomie, bo sama nie wiedziała czego chce. To był taki błędny ognik skaczący na moczarach... Zginął przez nią jeden zacny człowiek.. Doktór Horlicz. Pani słyszała?

— Tak. Gdzież ona teraz?

— Wyjechała z mężem do Petersburga. Hula tam, mówią, i kupami ludzi bałamuci. Takie nic nie czują...

Oparł twarz na ręku patrząc na nią wiernemi, oddania pełnemi oczami.

— A pani? ja nic nie wiem o pani! — szepnął.

— Mówiłam panu przecież, Zna pani dzieje mojej młodości, małżeństwa.

— Nie! nie to.. nie o fakty mi idzie! ale co pani myśli? co czuje?

Pochylał się i jakby przepraszając za śmiałość, kraj. sukni jej nieznacznie całował.

A Iza z oczami utkwionemi w blaski płomienia, mówiła głosem bezdźwięcznym i martwym, jakby do siebie.

— Co czuje teraz? Nic, nieskończoną apatyę, boski stan bezpoźądań i bezpragnień. Stopniowe zatracenie uczuć chęci i myśli, zatracenie siebie samej, wszystkich swych sił duchowych: zapamiętanie się zupełne. Śmierć bezsilnych marzeń i męczących nadziei, ii nawet brak sił do ich pragnienia, a nawet brak sił do ich odczucia, gdyby kiedyś, w dalszem życiu na ziemi, mogły się urzeczywistnić.

Brwi jej zsunęły się, nadając twarzy wyraz tragicznego bólu. Zdzisław wpatrywał się w nią ze współczuciem.

— I nic już? nic pani od życia nie pragnie?

— Skamienieć! — próbowała się uśmiechnąć. — To stan bardzo wygodny i mity, do którego wielu dąży z wysiłkiem, a wielu innych jak Tantal pożąda. Ja już go zaczynam osiągać.

Cisza była. Ogień trzaskał na kominie i zziębłe gałęzie łopotały w okno...

— Tak, skamieniałość! sen bez przebudzenia i bez marzeń, — mówiła, wyciągając ramiona, jakby ku zawieszonej w przestrzeni wizyi. To taki błogi spokój i cisza!

— Cisza martwa... — szepnął Zdzisław.

— Martwa! — powtórzyła. - Cóż może być nad to pożądańszego?

Znów pogrążyła się w zadumę wpatrzona w płomień. Nagle zwróciła się ku niemu ruchem gwałtownym.

— Chyba burza i rozbicie okrętu! — rzekła, jakby odpowiadając samej sobie.

Wstrząsnęła płową, aż długie, ciężkie warkocze, zerwawszy się z więzów śpilek, ciemną strupa popłynęły ku ziemi. Z oczu strzeliły błyskawice.

Statua kamienna na chwile ożyła.

I znów siedzieli milcząc, zasłuchani we własne myśli, bez słów.

Pomiędzy nimi wibrowała cisza wyłoniona z chaosu duszy, wiał czar wzajemnej obecności, tęsknota porywając się w zaświaty, osnuwała ich nieprzepartą potęgą, w której serca otwierały się do najtajniejszych głębin, jak czary mistycznych kwiatów, ziejąc niby woń rozwiewną i słodką, urok łączności. Jak uroczysta nawa kościoła otaczała ich ta zaklęta potęga ciszy, gdy umysł nie sili się na kaskady słów błyskotliwych, rakiety dowcipów, migotliwe fajerwerki spostrzeżeń, nie snuje logicznych wywodów i wniosków, ale wgłębiając się w świat wewnętrzny, przenika, pojmuje i wyczuwa.

Wtedy w osłonie milczenia i tajemnicy wschodzi i rośnie coś niepożycie trwałego, żywego...

Kwiat cięty w wazonie odrazu wabi blaskiem, lecz ziarno, aby dać kiełek, potrzebuje głębi podziemnej i ciszy.

ROZDZIAŁ VII.

Zima miała się ku końcowi. Po ulicach płynęły teraz kaskady szarej i mętnej wody, w których śmiały się figlarnie i igrały promyki słońca. W powietrzu pachło świeżością, błękit nieba omyty z chmur uśmiechał się czystym, pogodnym szafirem. W zagłębieniach, rowach przydrożnych i zacienionych miejscach lśniły jeszcze tafle lodu, ale tuż obok, na wzgórkach oblanych słońcem, wyglądały ciekawie cieniutkie, zielone piórka traw. Nawet wrony nie otaczały teraz dworku posępną, zgłodniałą gromadą, ale z wesołym wrzaskiem, wzbijały się w powietrze, czarnymi kręgi opasując dzwonnicę, która na czystem tle niebios jaśniała wysmukla i lekka.

Nadciągały święta wielkanocne, z całym orszakiem przygotowań gospodarskich i kuchennych, które obyczaj prowincyonalne' wynosi nieledwie do poziomu kul tu tradycyjnego, nadając świętu odrodzenia, — cechę forsownych popisów kulinarnych. W patryarchalnym dworku święta obchodzono bardzo uroczyście, t. j. w przeciągu całego poprzedniego tygodnia kuchnia zostaią przekształconą na warsztat dla wypiekania mażurków, placków i bab, na arenę niestrudzonych walk. ambitnych rywalizacyi i zapasów niewieścich. W owe pieczywo kobiety wnosiły całe poszanowanie dla tradycyi, pieczołowitość staranną, troskliwość nieledwie macierzyńską ptaka doglądającego wylęgu pisklęcia. W nieckach tych rosła ich chluba, ich duma, nieledwie cześć ich własnej istoty. Powodzenie napełniało je przeświadczeniem własnej wartości, nieudanie się przygnębiało i upokarzało.

Pani Salomea uwijała się szybko i dzielnie, sypiąc zamaszyście do ciasta różne ingredyencye i nie bardzo się kłopocąc o miarę i wagę.

Awdotia latała jak opętana odgryzając się i przekomarzając, gotowa stanąć wszystkim do pomocy i do kłótni. Marta rozczulała się zawczasu nad dolą bab nieudanych, ale wypełniała nabożnie wszystkie wskazówki, i jęcząc cicho miesiła ciasto gorliwie. Panna Florencya z anielskim uśmiechem poświęcenia, w aureoli cnót domowych, wyzierającą z oczu przejętych i natchnionych, z niezrównaną gracyą i samozaparciem się dopomagała, rozsypując cukier, lejąc w drożdże wrzące mleko, mieszając pakiety, lub używając jednego w miejsce drugiego. Panna Ludwisia opasana bialutkim fartuszkiem, skrupulatnie ważyła, mierzyła, wzdychała, z zaognionemi powiekami nad oczyma, których blask febryczny świadczył o nerwowem podnieceniu. Przyglądała się robocie niedowierzająco, podejrzliwie i krytycznie, pełna zawsze drobiazgowych przepisów i reminiscencyi z dawnych szczęśliwych czasów własnego gospodarstwa.

— U mnie baby wychodziły — ot takie! — mówiła stopniowo coraz to wyżej rękę podnosząc, śledząc przytem zawistnem okiem produkcye pani Salomei. — Ale też ja nie szczędziłam zabiegów ani trudów. Cukier musi być koniecznie przez jedwabny muślin przesiany...

— Widać kochana pani nie miała nic lepszego do roboty! — odpowiadała słodko pani Salomei, wysiłkiem woli utrzymując się w granicach uprzejmości, ale wewnętrznie kipiąc i wrząc cala, w duchu odsyłając natrętną mistrzynię do wszystkich dyabłów.

Chłopcy, korzystając z rekreacyi przedświątecznych, również uwijali się w kuchni. Melancholijny Jaś pozbywał się uczoności i powagi, oczy błyszczały mu szczęściem, a twarzyczkę pokrywał rumieniec, gdyż z przejęciem dokonywał powierzone mu formy do placków. Franek gorliwie uciera! mazurki, rozprawiając jak szpak, docinając i chychocąc, a ukradkiem ściągając rodzynki i migdały.

Pomimo drobiazgowej staranności baby panny Ludwisi chronicznie niedomagały: miały zapadłe boki, zakalcowate łono, kwaśne były i ciężkie. Równie też misterne płody cierpliwych paluszków panny Florencyi pomimo eleganckiego wyglądu, cierpiały stale na bardzo dotkliwe defekta, gdy proste ciasto pani Salomei bez wielkich zachodów wychodziło jędrnie i zdrowo. Ono też szło na pierwszy ząb i znikało w ciągu paru dni, gdy kunsztowne arcydzieła panien długo jeszcze stały jako ozdoba stołu, i dopiero w końcu tygodnia Jaś wzdychając posępnie, a Franek sarkastycznie dogadując, ostatecznie się z niemi załatwiali.

W tej atmosferze ciszy, pogody i wesołości, Iza zaczęła powoli odżywać. Na smagłych policzkach pojawiły się rumieńce, kibić nabrała giętkości, oczy zapłoniły zdrowym blaskiem, usta zabarwiły się purpurą. "A chociaż w olbrzymich ciemnych włosach błysnęło kilka srebrnych nici, była tak młodą, świeża, i pociągającą, że nieraz pani Salomea przerywając składanie bielizny lub liczenie talerzy, zapatrzyła się na nią ze zdziwieniem. Nie poznawała zgnębionej, suchej i sztywnej kobiety z zapadłymi policzkami, która tu weszła przed rokiem, w tej rozkosznie rozkwitającej istocie. Po powrocie z konserwatoryum. nie przesiadywała teraz godzinami ze wzrokiem nieruchomym i ustami zaciśniętemi bólem, ale poruszała się szybko, krokiem elastycznym i żywym, dopomagała pani Salomei w tysiącznych gospodarskich zatrudnieniach, okazując przytem trafne oryentowanie się wśród nawału drobiazgowych szczegółów, dużo doskonałych pomysłów i kombinacyi. Często przytem rozlegał się jej głos metaliczny i piersiowy, czasem nawet wybiegał śmiech dźwięczny jak piosenka.

Panna Florencya ze swą osią talią, bladą cerą i powłóczystemi oczyma, patrzyła na nią coraz częściej, zaciskając usta i krygując kibić. Jej eleganckie poruszenia pełne wyszukanego wdzięku i gracyi i ciągłe kręcenie główką, zdradzały teraz niechęć i urażoną dumę. Była przepojona obrazą: zdawałoby się, że dzika ukrainka rozkwitem swoim wyrządza jej dotkliwą, osobistą zniewagę.

Gdy wśród obiadowych rozmów, Iza nie siedziała smutna i zamyślona jak dawniej, ale zrzuciwszy skorupę zobojętnienia brała w nich żywy udział, wówczas panna Florencya milkła i tylko obrażonem kręceniem główki i zaciśniętemi ustami wykazywała, jak bardzo czuje się dotkniętą wtargnięciem w jej prawo, ciągłego zajmowania sobą wszystkich. Z miną ironiczną i niesłusznie skrzywdzoną przypatrywała się Izie.

— Cóż w niej jest? — myślała — taki niewystylizowany uśmiech, takie... takie jakieś proste... szczere słowa, ani śladu finezyi, wdzięku... szyku!

I sama przysłaniała oczy powiekami, znów je podnosiła z naiwnym, zdumionym wyrazem, ściągała usta w tajemnic pełnym uśmiechu, migała błyszczącemi źrenicami, to kryła je za rzęs firanka ze skromnem zawstydzeniem.

Cała jej twarz mieniła się, wyrażając to poetyczną zadumę, to płochą figlarność lub słodkie rozmarzenie. gdy Iza patrzała zawsze tak spokojnie i prosto.

Panna Florencya pogardzała tą naturalnością, bez żadnych subtelnych podstępów, sztucznych wybiegów i minek misternie przybieranych; w gruncie jednak ta niezmienna prostota żenowała ją i niepokoiła, nawet trochę imponowała.

— "Ma minę królowej, której cały świat nie obchodzi, bo się odeń czuje wyższą ". — A w słowach jej było tyle prawdy, że Iza nie starała się nikomu przypodobać i była tylko sobą.

A jednak z prostoty tej biło pełne źródło poezyi, z tych szczerych oczu, skorych do uśmiechu ust i rozumnego, wysokiego czoła.

Rakowicz od powrotu wiosny znów częsty gość białego dworku od pewnego czasu zaczął jej uważnie się przypatrywać. Kłaniał się jej teraz szarmancko przy powitaniu, suwając z wielką elegancyą nogami, stroszył swoje kołnierzyki, starał się nadać ciemnym wąsikom układ jak najpowabniejsza. W rozprawach olśniewał wymową, wyobrażenia miał coraz więcej nieokreślone, niebosiężne i pessymistyczne, na mrowie filisterskie i na ich sprawy "pluł" teraz ze zdwojoną energią, do niej zwracając się o potwierdzenie, czego dawniej nigdy nie czynił.

Znalazł przytem, że nuty są zbyt ciężkie, a Iza nie dość silną dla przenoszenia ich na pulpit, w czem ofiarował swoje stałe usługi, i gwoli pełnienia tej wzruszająco chrześcijańskiej cnoty, coraz częściej przekraczał progi jej saloniku. Zainteresował się sprawą jej zamierzonego występu na estradzie, ofiarując łaskawie protekcyę, sypał zarazem masę rad i uwag z zakresu muzyki, której był dokładnym znawcą, jak zresztą wszystkiego.

Patrzył przy tem na nią zabójczo i deklamował cytaty swoich i cudzych poezyi.

Adjutant też zalecanie się do łzy postawił sobie jako obowiązek regulaminu i uroczyście odsiadywał swoje godziny, milcząc, chrząkając, pociągając wyfiksatuorawane wąsy, i odzywając się od czasu do czasu z jakiemś głębokiem spostrzeżeniem.

Ataki te mocno irrytowały Rakowicza, który imponująco starał się zaznaczyć przed intruzem wyłączność praw swych.

— Proszę to śpiewać! tamto zaniechać! to dobre dla szarej masy, dla tłumu — mówił wydymając pogardliwie wargi i posyłając lekceważące spojrzenie w stronę Dolmatowa, który słuchając rozmowy, siedział wyprostowany, czupurny, rżąc od czasu do czasu bezmyślnym śmiechem.

Wysiłki jednak tych uczestników w steeple-chasse szły na marne. Iza zdawała się ich nie dostrzegać. Obdarzała wszystkich jednakową obojętnością; zbyt była w swój cel zapatrzoną, aby ją mógł ten marny flirt interesować. Z życzliwością odnosiła się do "sinych kołnierzyków" Brunona i Zdzisława, którzy wydzielali się wśrod innych swą indywidualnością: jeden migocący entuzyazmem, błyskotliwy jak fajerwerk, drugi cichy, małomówny a głęboki. Zdzisław był jej szczególnie sympatycznym, i ceniąc artystyczną naturę, Brunona, tego lubiła nieledwie: jak brata. Entuzyastyczne frazesy Brunona odbijały się od niej jak od tafli lodowej; od milczącego Zdzisława płynął jakby powiew wiosenny duszy szczerej, jasnej i czystej; prąd magnetyczny, co ją przenikał. A może dusza rasy zespalała się łatwiej z podobną sobie?

On ciągle był przy niej i patrzył na nią swemi wiernymi, oddania się pełnemi oczami. Ona go pochłaniała i przepełniała. To nad nią nie istniało dla niego nic. Było to bezgraniczne uczucie młodzieńcze, jakie raz tylko w życiu nawiedza wyjątkowo czystych lud/i. Nie pragnął nic. Wystarczało mu patrzeć na nią, serce upajać jej rysami, wzrokiem pochłaniać to dumne czoło, smutne usta i zadumane oczy, w których zawierała się dla niego cała zagadka życia; wieczory spędzać w jej saloniku, gdzie lampa rzucała blade światła i fantastyczne cienie na smukłą postać owiniętą szalem, patrzącą w przestrzeń zamyślonemi. jakby w głąb siebie wpatrzonemi oczami. Niekiedy ożywiała się; wówczas rozkrywała fortepian, z piersi jej wylewała się kaskada wibrujących, spienionych namiętnością tonów.

Słuchał jej milcząco, drząc w zazdrosnem wzruszeniu. Nie lubił jej talentu. On odrywał od niego tę kobietę, oddawał ją jakby na własność tłumowi. Każdy dźwięk przeszywający mu piersi byt własnością intruza, który go pochwyciwszy, czul się wprawie zapłacić zań komplimentem. Z niechęcią myślał o niedalekiej chwili, gdy miała wystąpić na estradzie.

Zamknięty w sobie, nie wydający niczem nazewnątrz kryształowych uczuć, które się w nim burzyły, na pozór byt zwyczajnym dobrym chłopcem z radością wypełniającym jej polecenia, zazdrosnym o wyłączność drobnych względów, którymi go darzyła.

Obok tych cichych codziennych poświęceń, Iza przechodziła spokojnie, nie zważając na nie, nie" dostrzegając nic, nie domyślając się ich prawie. Za niesprawiedliwość niegdyś sobie wyrządzoną, ona teraz hojną miarą innym odpłacała.

ROZDZIAŁ VIII.

W tej gromadce ludzi nie związanej z sobą węzłami pokrewieństwa, dzięki długiemu zżyciu się panowała doskonała harmonia. Jak w kręgu powiększającego szkła lornety, zacieśnionym do wąskiego lecz dokładnego pola widzenia, każdy obserwował cechy umysłu i charakteru osób składających towarzystwo, oglądając je niejako przez szkło powiększające. A chociaż od czasu do czasu dogryzali sobie wzajemnie i kąsali się zawzięcie, było w tych walkach i sporach jakieś zacięcie dobroduszne i nie pozbawione humoru, jak gdyby słono-pieprzny smak utarczki stanowił nieodzowną przyprawę zupy, czemś nieszkodliwie podniecającem apetyt i trawienie, rozgrzewającem werwę, pośredniem miedzy ostrą przekąską a kieliszkiem mocnego wina. Bez owego deseru piekących słówek i kostycznych przycinkow, wszystkim biesiadnikom czegośby brakło.

Dysputę rozpoczynał zwykle Rakowicz. Zadarłszy pretensyonalnie głowę i patrząc z góry na obecnych mężczyzn, pytał:

— Zgadnijcie panowie, co za kolosalne zjawisko wwierciło się dzisiaj w tajnię mej psychiki? przejmując epizodycznym dreszczem!

— Może pies pana napadł? — dziecinnym, naiwnym śmieszkiem wrywa się panna Ludwisia.

Panna Florencja wyniosłem podniesieniem ramion wyraża oburzenie na tak poziomo postawioną kwestye.

— Co też ja mówię! - oryentuje się zawstydzona panna Ludwisia. — Gdzieżby też pana mógł pies... Pan taki wykwitny!

— Tylko najsubtelniejsze impresye mogły wzruszyć pana Zenona — objaśnia pobłażliwie towarzystwo panna Florencya.

— Pies? czy był wściekły? — wcina się w rozmowę adjutant

— Ale cóż znowu! zaręczam iż pan Rakowicz nic wspólnego z tak ordynarnym zwierzęciem nie ma! — ujmuje się przycinając usteczka panna Florencya, i wzrokiem karci zapłonioną Ludwisię.

— Uciekł? u nas po obozie włóczy się tych huncwotów co niemiara. Ujadają bestye, ze moje uszanowanie! - Ale ja na nich sposób wynalazł: bierze się rozszczepiona deska. — Z głośnym śmiechem wyjaśnia jakąś manipulacyę zaciekawionej pannie Ludwisi.

— No! więc cóż pan ujrzał takiego ciekawego? — dopytuje się gospodyni.

Rakowicz pretensyonalnym wzrokiem patentowanego geniusza obwodzi towarzystwo.

— Człowieka, który uznał nicość bytu... który kopnął nogą świat i wszystkie jego podle urządzenia... który plunął na społeczeństwo filistrów... No jednem słowem...

Surowy wzrok toczy po obecnych, jakby wyzywając do odgadnięcia pytania, poczem oznajmia tryumfująco:

— Samobójcę!

Panna Florencya podnosi oczy ku niebu, i delikatnie wstrząsa ramionami, na znak podziwu i jednocześnie leciuchnego wstrętu.

— Biedak! musiał dużo wycierpieć nieszczęśliwiec! — wzdycha ze szczerą litością pani Salomea.

— I zgadnijcie tez państwo, co go do tego fenomenalnego kroku skłoniło?

— Ba! gdyby to była kobieta, sądziłabym, że nierozerwalność związków małżeńskich, — domyśla się Dobruczowa. — - Gdyby dziewczyna, — to uwiedzenie. A że mężczyzna — dodaje z pobłażliwą pogardą — to pewno jakaś nieuleczalna choroba...

— Boże! jakież to straszne! — strwożonym głosikiem piszczy panna Ludwisia. — Odebrać sobie życie! jabym się nigdy nie odważyła... Chociaż pojmuje, że można tę straszną, tę okropną rzecz zrobić...

Twarzyczka jej ciemnieje.

— ... Pod wpływem kłótni... Kiedy rodzina bardzo dokucza, lub też ukochany zdradzi!

Lękliwym, niespokojnym wzrokiem spoziera w stronę adjutanta, który z powagą ogryza nóżkę kurczęcia.

Rzęsy panny Florencyi trzepocą, jak strwożone, zachwytu i lęku pełne motyle.

— Och!" co leż znów mówi panna Ludwisia! straszne? ależ przeciwnie! to bajkowe! to wzniosłe... Kościół zapełniony kwiatami, światłem, ludzie się tłoczą, i obok plącze kobieta w czerni, dla której... Ileż poezyi! ja sama... chciałabym...

— Pani Florencya zapomina, że trupa samobójcy do kościoła nie wnoszą... sceptycznie zauważył trzeźwy Zdzisław.

— Efekt stracony! — podszepnął złośliwie Franek.

— Dlaczego uważa pan. że samobójca na życie plunął? — pyta spokojnie Iza.

— Dlatego że odeń uciekł! — odpowiada Rakowicz.

— Więc pan uznaje, że samobójstwo jest negacyą pragnienia życia? — odzywa sio sardonicznie Bruno, z szatańsko utajonem znaczeniem.

— Naturalnie, iż uznaję! — dawał się wziąć na kawał Rakowicz, i tonem doskonalej pewności i wysokiego przekonania o sobie dodawał:

— Człowiek, co plunął na ten podły świat i jego urządzenia, co dał w ten sposób dowód, iż nic dba o rozkosze życia i że niemi pogardza, człowiek taki, niezależny od losu. jest rzeczywiście wyższym gatunkiem zwierzęcia, prawdziwym typem -homo sapiens.

— Wnikam w myśl pańską... Cóż to jest śmierć? — koniec niedorzecznego, często nieznośnego bytowania. A ponieważ dla nas obu hamletowskie pytanie: co czeka za grobem? — nie istnieje, bośmy je dawno rozstrzygnęli negatywnie; — tedy powinniśmy, logicznie rzeczy biorąc, dawno już łby sobie poukręcać, a i ludzkości całej, przy pewnej konsekwencyi pojęć, w zbiorowem samobójstwie należałoby szukać ratunku. Istnieje tu jednak pewna przeciwna rozumowi. — nie przeczę — a jednak prawic nieprzezwyciężona przeszkoda: ot taki ciemny, niewytłómaczony instynkt samozachowawczy, lęk może bólu fizycznego, obawa zagłady. — Najpowszedniejsze rozkosze życia, pod grozą utraty, nabierają spotęgowanej ceny. Pomyśl pan tylko, co znaczy np. wyrzec się powietrza, słońca, — mówi Bruno z szatańską złośliwością wyprowadzając w pole przeciwnika.

— To właśnie! O! te usta zsiniałe, wyciągnięte, które już powietrza schwycić nie mogą... Te oczy zaszłe bielmem, co nic już nie widzą... ciało stoczone robactwem... Smierć jest ohydnem zjawiskiem w oceanie bytu! — brzmiał sąd Rakowicza tak imponujący, że panna Klorencya przechodziła na jego stronę, delikatnie modulując głosik i sznurując usta.

— Wszystkie ustawy zarówno religijne jak świeckie, potępiają samobójstwo — i dlatego unikać go należy!

Bruno spojrzał na nią zabójczo. Odpowiedziała mu wzrokiem tkliwej ofiary.

— Pociągnąć-by do odpowiedzialności takiego zuchwalca, co idzie przeciw prawu! — odzywa się adjutant, który zawsze trafia jak kulą w płot.

— Nie, ja chcę wiedzieć czy zgadza się pan, że dla przemożenia tych wszystkich okropieństw, które pan tak niezwykle barwnie, wymownie opisuje, potrzeba silnego impulsu: nieznośnego, niepokonanego cierpienia duchowego, — ciągnie, zwracając się do Rakowicza jak kot zaczajony, nieubłagany Bruno.

— Zbolały duch człowieka, szarpany wirami życia, w ciszy huraganu nicości znajduje ukojenie, — wyniosłym gestem odrzucając włosy z czoła, odpowiada Rakowicz.

— W ciszy — co zgrzyta i wyje! — słowiczym głosikiem wtóruje panna Florencya.

— Sam sobie winien, głupi. Trzeba mu było pilnować się przepisów. Nie, tylko umiarkowanie i akuratność! — pomagał po swojemu adyutant.

— Więc zgadza się pan, że istnieje pewien antagonizm pomiędzv cierpieniem, a instynktem samozachowawczym? Ze zarówno jak w katuszy fizycznej człowiek obojętnieje na dolegliwości duchowe, tak samo też potężna, pochłaniająca tortura moralna znieczula ból fizyczny, którym się w owej chwili pogardza, wprost nie zwraca nań uwagi... Przypuszczam nawet, że w chwili nadmiernego natężenia takiej męczarni duchowej, ból fizyczny przynosi wprost pożądaną interwencyę, jako cos odciąga uwagę, niejako ulgę... I że to właśnie poniekąd samobójstwo ułatwia? — badał Bruno.

— Zgadzam się najzupełniej. Właściwie, to pan zgadza się ze mną! pod warstwą falistego chaosu wnika pan nakoniec w ukrytą myśl moją!...

Bruno wybucha głośnym śmiechem.

— Więc znaczy, że instynkt samozachowawczy ustępuje wobec silnego cierpienia duchowego. A wie pan, kiedy człowiek cierpi tak strasznie, tak pożerająco iż woli raczej ból zagłady? Oto kiedy całą mocą, całą potęgą uczucia pragnie czegoś, pożąda nieziszczalnego szczęścia.

Rakowicz zaczyna się gniewać.

— Jakto! pozwól pan... Jeśli ja utrzymuję, że człowiek szamotany otchłannym wirem ducha, może odebrać sobie życie, to znaczy...

— To znaczy, iż pragnął rozkoszy życia — nie zaś pluł na nie! — mówił Bruno.

— Za pozwoleniem! pan usiłujesz wibracyom mego intellektu nadawać? obrót groteskowy! Pan kołowrotem rozumowań obezwładniasz polot mych skrzydeł — przerywał prawie krzycząc Rakowicz.

— Przyjąwszy przesłankę, musimy tez zgodzić się na logicznie wyprowadzony z niej wniosek, — podsuwał jadowicie Bruno.

— He! chciałbyś pan, widzę, niejako mnie obalić! ale ja się... tego... trzymam dość mocno... Zresztą, już czuję się znużonym tem zmorowem dreptaniem po tajniach własnego ducha... Skończmy już raz z tem!

— Więc samobójstwo jest najenergiczniejszcm wypowiedzeniem się woli życia, stwierdzeniem chęci życia, nie zaś jego przeczeniem, — brzmiał szyderczy, entuzyastyczny głos Brunona. Samobójca pragnie życia, odrzuca tylko cierpienie!

— To paraliż woli. Ucieczka przed zagadnieniami życia, dobrowolne złożenie broni na placu boju, — zwolna, zająkliwie, odzywał się Zdzisław.

Bruno zwracał w jego stronę rozgorzałe, rozjątrzone spojrzenie.

— Jakto! wiec gdy człowiek spragniony szczęścia, co przed nim jak miraż umyka, przekonany o niedosięgalności owego mirażu, strawiony bezpłodną męką, ma odwagę i siły zmódz lęk zagłady ciała, instynkt samozachowawczy, i targnie się na swe życie, kolega nazywasz to paraliżem woli?

— Naturalnie! — odpowiadał miękko, spokojnie Zdzisław, tylko twarz jego rumieniła się to bladła, a jasne oczy nieugiętośclą błyskały. — Życie jest ciężkiem zadaniem nałożonem przez naturę, którego zakres rozciąga się po za granice osobistego szczęścia jednostki. To może ekspiacya, lub próba, jak chce religia; w każdym razie kółko ogniwa społecznego: — obowiązek. A ucieczka zeń dobrowolna to niewykonanie zadania, często ciężkiego, niemniej jednak niezbędnego: — tchórzostwo.

— Dlaczego niezbędnego? — pytał Bruno.

— Bo każdy atom w przyrodzie ma swój cel, najmniejsze kółko w trybie społecznym swoje znaczenie i zastosowanie. Odrzucić go nic można bez szkody dla całości. Należy własne pragnienia podporządkować dobru całości, popędy erotyczne opanować wolą rozumną, świadomą szerszych celów.

Dołmatow. który dłuższy czas siedział z pochylona głową, milcząc wbrew swemu zwyczajowi, — obruszył się żywo.

— Ot tak, to rozumiem! — zawołał, — Zdzisław Antonowicz ma racyę! Człowiek powinien mieć rozum i wolę, i dążyć tam gdzie chce. A przy silnej woli wszystkie przeszkody przełamać można. Czy myślicie państwo, że ja naprzykład, w karyerze mojej nie doznałem przeszkodź niechętnych, zawistnych, miażdżących prawie przeszkód! A jednak przełamałem wszystko! i dzisiaj — tu z dumą palcem w pierś się stuknął — na mojem stanowisku... stoję twardo, idę naprzód, i zajdę jeszcze daleko... Przeszkody żadne mię nie powstrzymają, a jakie zdarzą się — to zdepcę! powodzenie zawsze jest w mocy człowieka.

Rakowicz wydął pogardliwie usta.

— Mój panie! nie mówimy tu o przeciętnych zwierzętach, wedle zwykłych norm przyrody o strawę walczących, lecz o ludziach, którzy nie tylko o własną korzyść lub karyerę dbają...

Panna Horencya spuściła rzęsy i rzekła falcetem:

— Ja zawsze myslę tylko o innych!

Po chwili dodała głosem cichym i drżącym:

— Nigdy o sobie...

— Spytaj jej, czy i te loczki zawija tak misternie nie dla siebie? — szepnął złośliwie Bruno.

— Naturalnie że z myślą o innych! To tylko potwierdzenie jej teoryi, — odparł Zdzisław.

— Myślę, że natura, stwarzając istotę wkłada na nią obowiązek właściwego rozwoju indywidualności, t. j, szczęścia — cicho, w zamyśleniu odezwała się Iza, jakby odpowiadając sobie na własne pytanie. — Przyroda to niewyczerpana skarbnica uciech: zgodność z jej prawami jest błogością, każde zaczerpnięcie oddechu — rozkoszą. Jeśli zaś czyja organizacya fizyczna lub duchowa, wykoślawiona tak ułomnie, że brak jej zdolności do wyczuwania radości bytu, — najlepiej uczyni jeśli swe kalekie istnienie ze świat i usunie. Staje się to nawet poniekąd obowiązkiem, jak oczyszczenie drzewa z wilków, lub nadłamanych i uschłych gałęzi. Społeczeństwu oszczędzą się całe zastępy zatruwających je duchowych kalek, suma szczęścia ludzkości tylko zyska na tem.

Bruno nagle zamilkł, wpatrując się w twarz jej gorejącemi źrenicami. A Zdzisław pochylił głowę i chmurnie się zamyślał, jakby wgłąb siebie wnikając. Na czoło jego wypłynęła powoli pionowa, nerwowo drgająca zmarszczka.

Ale już pani Salomea odwracała atak:Życie jest darem i własnoscią Boga, — wymawiała z wielką stanowczością w glosie, nie dopuszczającą przeczenia. — A tymczasem — wsuwajmy od stołu!

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ. XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tom drugi

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej