Zuzanna Morawska

ADJUTANT NASTĘPCY TRONU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII..

XIX.

XX.

XXI.

ADJUTANT NASTĘPCY TRONU

powieść z czasów wojny franc[usko]-pruskiej

Morawska Zuzanna

I.

MATKA I SYN.

Z pysznie urządzonego apartamentu wydobywał się wielce podniesiony głos chłopięcy, a wyrazy, wydostające się na długi korytarz, świadczyły o niezwykłej scenie, jaka się tam w onej chwili odbywała.

Rzeczywiście, scena była nader niezwykła.

Chłopiec dziesięcioletni, cały zaczerwieniony, tupał nogami, podnosił pięści do góry i na spokojne, lecz stanowcze przedstawienia swego mentora wołał:

— Ani myślę! ani myślę!

Gniew chłopca potęgował się z każdą chwilą; szarpał na sobie odzienie, rzucał przedmioty, jakie znajdował koło siebie, a gdy jeden z młodych ludzi, stanowiących jego otoczenie, zbliżył się, żeby nieład, sprawiony w odzieniu małego złośnika, poprawić, odepchnął go gwałtownym, rozkazującym ruchem, na drugiego zaś, który chciał podnieść rzuconego na ziemię bronzowego żołnierza, posłał takiego samego. I gdyby się on był w porę nie usunął, z pewnością miałby rozbitą głowę. Główny mentor i wychowawca, Jakób de Villeroy, człek poważny i doświadczony, jako i jego dwaj pomocnicy, Emil Gouret i Henryk de Ancy, zachodzili wprost w głowę, jakiegoby użyć sposobu na uspokojenie powierzonego ich opiece chłopca. Pan de Villeroy nie tracił zimnej krwi i z wielkim spokojem patrzył na młodzieniaszka, myśląc sobie:

— Niech się wykrzyczy. Przestanie. Potem musi zrobić, co mu każę.

Chłopiec wszakże nie tylko się nie uciszał, lecz coraz gwałtowniej wołał:

— Ja tak chcę i tak być musi!

Prócz tego począł używać przekleństw i wyrazów, których z pewnością w otoczeniu swojem nigdy nie słyszał.

Wtedy Jakób de Villeroy postąpił kilka kroków i z ukłonem, pełnym dworskiej etykiety, ozwał się stanowczo:

— Proszę się uciszyć! Podniesiony głos i cale zachowanie się uchybia nie tylko godności księcia, ale i miejscu, w którem się znajduje.

Lecz ozwanie się mentora zrobiło wprost przeciwny skutek.

Młodzieniaszek, zamiast uciszyć się, tupnął nogą i wrzasnął z całą siłą dziecięcego swego gardła:

— Precz, ty stary wilku! twoje nauki już mi kością w gardle stoją!

Emil Gouret i Henryk d'Ancy wprost oniemieli.

Pan de Villeroy spojrzał jeszcze surowiej na swego pupila i jeszcze surowszym ozwał sięgłosem:

— Całe zachowanie się księcia jest tak naganne, iż będę zmuszony zaniknąć go w odosobnionym pokoju i przez resztę dnia pozostawić nie tylko bez towarzystwa i zabawy, ale i bez pożywienia.

— Co? mnie! — zawołał dzieciak i z podniesioną dłonią postąpił ku swemu wychowawcy.

Mentor wyprostował się i zmierzył chłopca tak groźnym wzrokiem, że ten pomimowoli dłoń opuścił.

Widząc wszakże bezfilność swego gniewu, rzucił się na ziemię i bił nogami i rękami w rozłożony dywan. Wrzeszczał przytem w niebogłosy i wyrzucał ze spienionych ust najobelżywsze wyrazy.

— Proszę cię, panie Emilu, każ zawezwać nadwornego lekarza! — rzekł de Villeroy, zwracając się do jednego z młodych ludzi.

Ten posunął się ku drzwiom, nagle jednak stanął i pochylił się w głębokim ukłonie, z za opony bowiem, pokrywającej drzwi, ukazała się postać kobieca. Henryk d'Ancy zgiął się również w ukłonie.

De Villeroy, odwrócony plecami do drzwi, nie spostrzegł wchodzącej.

— Co się tu dzieje? — spytała ostrym głosem przybyła, marszcząc ciemne brwi, śmiało nakreślone na białem, wyniosłem czole.

—Jego książęca wysokość uniósł się zbytecznie gniewem i uległ atakowi nerwowemu — odrzekł spokojnym głosem de Villeroy, pochylając się w głębszym jeszcze, niż dwaj poprzedzający, ukłonie.

Przybyła spojrzała nań badawczo. Po jej obliczu przebiegł lęk, połączony z wielką tkliwością, ale było to błyśniecie iskry elektrycznej, którą umiała w tej chwili stłumić.

— Posłałem po lekarza... — rzekł wychowawca, odpowiadając na badawcze spojrzenie.

— Nie potrzeba, nie wpuszczać go! — rozkazała dama.

A zbliżywszy się do leżącego chłopca, któremu wejście jej nie przeszkodziło w dalszym ciągu krzyczeć i walić rękami i nogami w dywan, zawołała:

— Wstań!

W głosie jej nie było ani przelęknienia, ani troskliwości, lecz rozkaz groźny, surowy, któremu nikt się opierać nie mógł i nie śmiał. Nie oparł się też i młodzieniaszek, tak dotąd krnąbny i pragnący wszelkiemi siłami zachować swoją wolę.

Zerwał się, odgarnął ręką spadające mu na czoło włosy i, oparłszy się plecami o stół, spojrzał z pod oka.

Skrzyżowały się spojrzenia przybyłej z jego wzrokiem.

We wzroku obojga płonął teraz jednakowy ogień.

Ogień gniewu, dumy i nieugiętej samowoli.

— Skazany jesteś na areszt przez 24 godziny o chlebie i wodzie! — zawoła stanowczo dama.

Jeszcze ognistszy błysk ukazał się w oczach chłopca.

— Jutro wczesnym rankiem mam być na przegiądzie mego pułku! — ozwał się chrapliwym, przytłumionym głosem chłopiec.

Dama nic mu na to nie odrzekła, tylko, zwracając się do pana Villeroy, rzuciła:

— Proszę, żeby mój rozkaz spełniony był z najzupełniejszą ścisłością (1).

I majestatycznym krokiem wyszła.

Cisza najzupełniejszą zapanowała.

Po chwili słychać było energiczne kroki chłopca. Nie tłumił ich nawet rozesłany dywan, jak nic nie stłumiło odgłosu delikatnie przekręconego w zamku klucza.

W milczeniu i z pewnem pognębieniem Jakób de Villeroy i dwaj jego młodzi towarzysze opuścili drugiemi drzwiami komnatę, w której przed chwilą rozgrywała się tak dziwnie gorsząca i niemiła scena.

A rozgrywała się w prawem skrzydle głównego pałacu Tuileries, pewnego czerwcowego poranku r. 1866.

Krnąbnym chłopcem był Ludwik Napoleon Eugeniusz, zwany pieszczotliwie Lulu, syn cesarza Napoleona III i małżonki jego, Eugenii hr. Montijo, ogłoszony od chwili przyjścia na świat w r. 1856 następcą tronu.

Damą, która jednem słowem umiała przytłumić niewczesne jego wybryki, samowolę i niepohamowaną krnąbność, była matka jego, Eugenia, cesarzowa Francyi.

(1) Prawdziwe.

II.

O CHLEBIE I WODZIE.

Pokój, do którego przeszedł następca tronu francuskiego, a przeszedł, nie czekając na wezwanie swego otoczenia, był oddzielony jednym tylko salonem od tego, w którym się rozgrywała powyższa scena.

Skromne sprzęty, brak kobierca na posadzce, za to wielki globus, stojący na nizki ej etażerce, duży stół na środku, mapy, rozwieszone na ścianach, świadczyły, że był pokojem do nauki. Od tej to nauki młodzieniaszek przed chwilą chciał się uwolnić, a natomiast użyć gry w wolanta, za którym przepadał, i to właśnie było przyczyną znanej nam już sceny.

Gdy drzwi zamknęły się za nim, wstrząsnął się cały i zaczął chodzić wielkimi krokami, potrząsając czupryną z charakterystycznym kosmykiem, spadającym na czoło a Ia Napoleon Wielki.

Nagle stanął i rzekł sam do siebie:

— Jestem głupiec! czemu nie odniosłem się do ojca? Najjaśniejszy pan z pewnością byłby zrozumiał, że nie zawsze się ma ochotę do siedzenia z temi nudne mi rzeczami! — to mówiąc, rzucił na podłogę pudełko z przyborami do rysunku.

Z pudełka wysypały się cyrkle, elipsy, ekierki i, leżąc na podłodze, patrzyły nań świecącą swą powierzchnią, jakby chciały zapytać:

— Cóżeśmy ci zawiniły, że się tak z nami obchodzisz?

Chłopiec zaczął znów chodzić, usuwając nogą w kąt rozrzucone przedmioty.

— Jak was, tak wszystkie przeszkody będę zawsze usuwał z mej drogi! — szepnął stanowczym głosem, kopnąwszy nogą otwarte pudełko. — Ojciec?... co mi też przychodzi do głowy! — rzucił półgłosem. — Najjaśniejszy pan czyni zawsze to, co chce najjaśniejsza pani! — dodał z pewnym przekąsem.

I dalej myślał:

— Gdy zostanę cesarzem, wszyscy mi muszą ulegać. — Nie pozwolę, żeby mi kto narzucał swą wolę. Nie pozwolę, stanowczo nie pozwolę!

Zmarszczył brwi i zadumał się:

— Państwo moje musi być wielkie i potężne, naród utrzymam w posłuszeństwie, nie potrzeba będzie żadnej dobroczynności, na którą najjaśniejsza pani tak się wysila, nie potrzeba — bo nikt nie będzie głodny, każdy będzie miał wszystko, co mu potrzeba.

W tej chwili on sam uczuł nagle głód.

Uśmiechnął się ironicznie.

— I nikogo skazywać nie będę na areszt o chlebie i wodzie! — dodał półgłosem, rozsiadając się w fotelu.

Oparł się łokciami o stół, piąstki podsunął pod brodę, wysunął dolną wargę i znów się za myślił.

— Gdy zostanę cesarzem, Francya musi być potężną... zawojuję świat cały, przedewszystkiem zawojuję Prusy i całe Niemcy... Ach, tych chciałbym zmieść ze świata, nie lubię ich!

Zgniotę ich, zgniotę, choćby za to, że chcą równać się z Francyą!

Zgniotę ich, ot tak, jak ten mój stryjeczny dziadek...

I podniósł głowę na wielki portret Napoleona I.

— Tylko - tylko będę przezorniejszy... nie dam się pokonać i uwięzić — oho, nie dam!

I w dziecięcej swojej głowie snuł najróżnorodniejsze plany. Plany nader śmiałe, a coraz mniej moźebne do wykonania.

Wstawał, chodził po pokoju, stawał na chwilę, marszczył czoło, podnosił głowę, to znów ją schylał, jakby na posadzce chciał się dopatrzyć urzeczywistnienia swoich planów.

To znów potrząsał głową, a charakterystyczny kosmyk włosów spadał mu na czoło, który z pewną precyzyą, właściwym sobie ruchem na bok odgarniał. I tak się w tych myślach pogrążył, że zapomniał o głodzie, który mu przed chwilą począł dokuczać.

Nie słyszał tez nawet, a może nie chciał słyszeć otwierających się drzwi i szelestu kroków wchodzących osób.

To Margot, córka pana de Villeroy, własnoręcznie przyniosła mu kawałek chleba na srebrnej tacy i takiż kubek, napełniony wodą.

Postawiła przed nim ten skromny posiłek, a jednocześnie wyjąwszy nieznacznie z za fałdów sukienki spory pakiet, podsunęła go pod podparte łokcie małego więźnia.

Lecz ten podniósł wzrok chmurny i, odsunąwszy pakiet, rzekł rozkazująco:

— Zabierz to! Nie potrzebuję niczyjej litości!

Margot spojrzała nań z wyrzutem, łzy woczach jej stanęły, ukryła jednak pakiecik przed wzrokiem ojca, który jednocześnie wszedł z nią i z panami Henrykiem Ancy i Emilem Gouret, niosącymi również własnoręcznie pościel i inne przybory dla młodego delikwenta.

Margot, ukłoniwszy się przesadnie dostojnemu więźniowi, odeszła. Panowie Henryk i  Emil, również skłoniwszy się etykietalnie, ustawili przyniesione przedmioty, oddali ukłon pokorny i oddalili się w milczeniu.

Pan de Villeroy spojrzał tylko badawczym wzrokiem na młodego więźnia, rozejrzał się po pokoju, badając, czy jeszcze w nim czego nie brakuje, i, nie rzekłszy słowa, również się oddalił.

I dziwnemby się mogło zdawać, że nauczyciele spełniali w tej chwili funkcyę, należące do służby. Był to jednak rodzaj polityki, a raczej wyraźny rozkaz cesarzowej Eugenii, żeby nikt nie wiedział o areszcie jej syna i nikt do niego oprócz nich nie wchodził. Musieli więc zaufani i wtajemniczeni w całą sprawę wziąć na siebie staranie o zabezpieczenie jakiej takiej wygody dostojnemu więźniowi.

Pan de Villeroy przekroczył tylko ten rozkaz, wzywając z sobą dwunastoletnią córkę; nie chciał bowiem własnoręcznie podawać posiłku młodzieniaszkowi, który tak niegrzecznie względem niego się zachował.

Prócz tego Margot była towarzyszką zabaw następcy tronu, zwanego poufale Lulu. Teraz z upragnieniem oczekiwała owej partyi wolanta, którą sobie uplanowali, a ktora stała się przyczyną gorszącej, wyżej opisanej sceny.

Była też nad wiek rozsądna i z wielką powagą dała słowo ojcu, że tajemnicy dochowa.

Bolała ją kara, jaką ponosił Lulu, chciała mu osłodzić samotność i, przekraczając wolę ojca, zaniosła pudełko obsmażanych migdałów, za którymi Lulu przepadał. Zachowanie się jego zabolało Margot, Izy zakręciły się w jej ciemnych oczach i teraz stała w kąciku nieopodal drzwi z nader smutną minką. Panowie Gouret i Ancy, rozłożywszy przyniesioną pościel, w milczeniu wraz z panem de Villeroy opuścili pokój. Nie zapomnieli jednak oddać właściwego ukłonu, jak nakazywała etykieta, dla następcy tronu.

Na ukłon ten Lulu nie odpowiedział, co pan de Villeroy zapisał sobie w pamięci, jako uchybienie zwyczajom dworskim.

Po ich odejściu Lulu podniósł głowę, spojrzał z pogardą na stojącą przed nim tacę ze skromnym posiłkiem i począł biegać niecierpliwie, myśląc:

— Oddają mi ukłony! — No, tak należy! Ale jak śmią więzić następcę tronu i częstować go chlebem i wodą... Prawda, to nie oni — to najjaśniejsza pani... i to nie spytawszy się nawet, co było przyczyną mego oporu — myślał dalej.

— "Zamknąć go na 24 godziny o chlebie i wodzie!" — wymówił głośno, naśladując głos matki.

— I wyszła, jakby to chodziło o pierwszego lepszego, nie zaś o jej syna i następcę tronu francuskiego

I z zasępioną twarzą rzucił się znów na fotel.

— Margot to poczciwa dziewczyna! Jestem pewny, że wkręciła się umyślnie temu staremu wilkowi, swemu ojcu. Zrobiłem jej przykrość, nie przyjmując podarunku...

— Ale co też to ona mi przyniosła?... — zamyślił się. — Pewnie obsmażane migdały, albo kasztany...

I mimowoli ślinkę połknął.

— Szkoda, żem nie zostawił! Nie byłbym zasmucił Margot... no i przydałyby się...

I oblizał się.

— Ale nie! Następcy tronu francuskiego nie wypada okazywać słabości i łakomić się na przysmaki! — rzekł głośno.

I, wstawszy, przechadzał się po pokoju, trzymając ręce w kieszeniach.

Stanął przy oknie.

Mrok czerwcowy zapadał. Na podwórzu pałacowym, na który okno wychodziło, zapalano latarnie. Warta pilnowała bramy, rozmaici ludzie kręcili się po dziedzińcu.

— Szczęśliwsi są ci ludzie ode mnie! Robią to, co chcą... Czyż to, co chcą? — zapytał nagle sam siebie. — Nie, robią to, co im kazano, co każe ich obowiązek — pomyślał.

I mimowoli zaczerwienił się.

Przypomniał sobie bowiem, iź on dlatego siedzi zamknięty, iż nie chciał spełnić, co mu kazano, a co było jego obowiązkiem, to jest uczyć się w onej chwili.

— Źle zrobiłeś! — szepnął mu jakiś głos wewnętrzny.

— Jestem następcą tronu, powinienem robić to, co mi się podoba! Nikt nie powinien mi się sprzeciwiać! — zawołał głośno i tupnął nogą.

— Następca tronu jeszcze więcej powinien słuchać, bo kto nie umie być posłusznym, nie będzie umiał rozkazywać — szepnął mu znów tenże sam głos.

Aż obejrzał się dokoła, myśląc, że ktoś zakradł się do jego samotni i szepcze mu morały do ucha.

— Głupstwo! nikogo niema! To te nauki starego wilka i tych dwóch jego pomocników utkwiły mi w pamięci i mimowoli brzęczą, jak uprzykrzone komary! — mówił sam do siebie.

Przeszedł się znów kilkakrotnie po pokoju. Dotykał przedmiotów stojących na etażerkach i stoliku. Były to wszystko rzeczy potrzebne do nauki.

Z pewną niechęcią głowę od nich odwracał, jakgdyby cośkolwiek z nich stało się przyczyną jego samotności.

Stanął znów przy oknie.

Światło latarni oświecało dziedziniec.

Nie było jednak takiego ruchu, jak przed chwilą.

Żołnierze tylko przechadzali się miarowym krokiem, sprawiając wartę, każdy w miejscu oznaczonem.

— Gdybym na nich zawołał, stanęliby w mojej obronie, nie pozwolili więzić, Wszak słyszałem, że wojsko jest do mnie przywiązane... Ale nie, nie, ja tego nie uczynię! Jestem synem cesarza, następcą tronu!

I dumnie wydął wargi. Po chwili znów rzekł:

— Ach, jak to nudno być następcą tronu! Wszystkiego nie wolno, wszystko sprzeciwia się etykiecie...

Zamyślił się.

— Czy i innym chłopcom w moim wieku także wielu rzeczy zabraniają?... czy także im mówią: nie wypada?

Nie mogł sobie odpowiedzieć na to pytanie.

Głód coraz więcej zaczął mu dokuczać.

Spojrzał na biały chleb, leżący na tacy. Nigdy mu się nie wydał tak białym i tak ponętnym.

Wziął go do ręki, poniósł do ust, nie ukąsił jednak, tylko położył energicznie z jakiemś wewnętrznem postanowieniem.

— Nie! Powiedziałem sobie, że nic nie dotknę, — i nie dotknę, choćbym umarł z głodu!

To mówiąc, wykrzywił się, jakby do płaczu, i rzucił się na posłanie, tuląc głowę w poduszce.

Łkanie wstrząsało jego ciałem. Nie wydał wszakże żadnego głośniejszego jęku. Owszem tulił się w miękkie puchy i odziewał, wstydząc się łez i szlochania.

Wstydził się ich sam przed sobą i drżał, żeby kto nie wszedł i jego łkania nie posłyszał. Wkrótce ucichł zupełnie, a miarowy, spokojny oddech oznajmiał, że następca tronu francuskiego ukoił bunt i smutek we śnie.

Spał, jak każdy zdrowy chłopiec w jego wieku.

III.

OJCIEC I SYN.

W r. 1866 wychodzą na widownię w Prusach dwaj znakomici ludzie: Otto Bismarck i Karol Moltke.

Wielkiemi swemi zdolnościami nie tylko przyczynili się do coraz większego rozrostu swojej ojczyzny, ale zarazem głos ich stał się stanowczym w sprawach całej Europy.

Bismarck pokierował tak sprawy, że księstwo hanowerskie upadło, a kilka drobnych państewek niemieckich zostało złączone z Prusami.

Jednocześnie gen. Moltke zwycięstwem pod Sadową(1) r. 1866 nad Austryakami nadał przewagę Prusom.

Że zaś Napoleon nie mógł patrzeć spokojnie na rozrost Prus, a przytem chciał utrzymać powagę. i pierwszy głos w sprawach Europy, przyjął godność rozjemcy między Prusami a Austrya.

Lecz chwiejność jego polityki nie pozwalali mu występować otwarcie. Wyjeżdżał więc wraz z małżonką do Salzburga (2) na zjazd z cesarzem austryackim, pozorując odwiedziny kondolencyą po śmierci nieszczęśliwego jego brata, rozstrzelanego w Meksyku, wysłanego tam również za wdaniem się Napoleona III.

Postanowienie odwiedzenia cesarza austryackiego powziął Napoleon nagle, ażeby nie do. wiedziały się dwory europejskie przed jego spełnieniem. Przypuszczeni byli do tajemnicy najzaufańsi, którym polecono czynić konieczne przygotowania do podróży.

Wypadki ogólno-europejskie i nagły wyjazd Napoleona III i Eugenii nie pozwalały zajmować się sprawami rodzinnemi, a więc i uwięzienie następcy tronu przeszło niepostrzeżenie.

Być może, iż ojciec nawet o tem nie wiedział lub po rozmowie z małżonką niewiadomość udawał. Matka, zobaczywszy syna o oznaczonej porze, przyjęła jego powitanie ze zwykłą etykietą dworską.

Po chwili tylko zbliżyła się do niego i, jakby czułość macierzyńska wzięła nad innymi względami górę, podniosła głowę syna ku sobie i przypatrzyła mu się uważnie. Lulu zaś, idąc za popędem serca, przekroczył wszelką etykietę, zarzucił ręce na szyję matki i, nic nie mówiąc, tulił się z prawdziwie dziecięcą tkliwością do jej piersi.

Pani Dumont, ochmistrzyni następcy tronu, i hr de Villeroy patrzyli z oburzeniem na przekroczenie etykiety dworskiej; nie śmieli jednak przerywać tego wybuchu czułości, pozostawiając wszelkie uwagi, gdy zostaną sam na sam z dostojnym wychowańcem. Zresztą chwila tej czułości trwała zaledwie mgnienie oka.

Eugenia umiała się powstrzymać od takich wybuchów.

Złożywszy więc pocałunek na czole syna, odsunęła go od siebie, dając tem znak, że pobyt syna w jej obecności skończony.

Zaraz tez zbliżyli się wychowawcy i, ku wielkiemu niezadowoleniu chłopca, zaprosili go do wyjścia z komnaty matki.

Chłopiec spojrzał na nich niechętnie, ale, nic nie mówiąc, przeszedł do swoich pokojów.

Lecz etykieta nakazywała, ażeby w oznaczonej godzinie przedstawił się ojcu. Z nadzwyczajną ścisłością zastosowano się do tego i Lulu ukazał się w gabinecie ojca.

— Jak się masz? - zawołał wesoło Napoleon III, który, obiecując sobie doskonałe wyniki z mającej się odbyć podróży, był w onej chwili w doskonałym humorze.

Było to znów przekroczenie etykiety, na które zżymali się wychowawcy. Chłopiec bowiem powinien był najpierw uczynić ukłon przy wejściu, postąpić trzy kroki i dopiero czekać ozwania się ojca.

Lulu tego wszystkiego nie zdążył uczynić, co gorsza, usłyszawszy wesoły głos ojca, pobiegł, pochwycił za rękę i przypadł do jego kolan, tuląc się pieszczotliwie.

Hr. de Villeroy i pani Dumont zamienili z sobą spojrzenia, przyczem jedno drugiemu zdawało się wyrzucać zbyt małą uwagę na zachowanie prawideł etykiety, przepisanej dla następcy tronu.

Ten, oparłszy się o kolana ojca, zapomniał o wszystkich swych troskach, wołając wesoło:

— Będę dziś na paradzie wojskowej! Będę widział wojsko, nowe umundurowanie, pokażą mi nowe karabiny, chassepoty... Ale i ja dostanę taki. chassepot, taki prawdziwy, żebym mogł z niego   strzelać! — szczebiotał jednym tchem dalej. — Prawda, że dostanę? — pytał natarczywie, gdy ojciec z nadzwyczajną czułością wpatrywał się w jego nieco pobladłą twarzyczkę.

— Dostaniesz, dostaniesz! — mówił z czułością Napoleon.

Potem, gładząc go po buzi, zapytał nagle:

— Ale cóż to tak pobladłeś? Lulu zaczerwienił się po uszy.

— Może boisz się tych kul, które chassepoty tak daleko wyrzucają? — zapytał, uśmiechając się, ojciec.

— Ja ? kul ? — odpowiedział z oburzeniem

chłopiec.

I wyprostowawszy się, mówił:

— Jestem przecież następcą tronu francuskiego i wiem, że powinienem umieć obchodzić się z bronią, ażeby bronić państwa i rozszerzać jego granice.

— Rozszerzać... owszem — odpowiedział

Napoleon z uśmiechem. — Bronić zaś nie będziesz miał potrzeby; Francya jest tak potężna, iż nikt nie będzie śmiał jej napadać! — dodał cesarz z właściwą sobie chełpliwością (3)

Hr. de Villeroy i pani Dumont, stojący na uboczu, z wielkiem uznaniem pochylili głowy.

Lulu zaś rzekł:

— Bronić, — nie... bronić?... I zamyślił się.

Ojciec uważnie mu się z wielka miłością. przypatrywał.

— Następca tronu, syn nasz, jest mizerny. Co za przyczyna? — począł nagle, zwracając się do wychowawców.

Oboje spojrzeli na siebie. Ze zaś nie mieli polecenia, aby zameldować iego cesarskiej mości o wczorajszem zajściu, i nie wiedzieli, czy już o niem nie jest zawiadomiony, przez chwilę byli w kłopocie.

Pierwsza pani Dumont ozwała się wymijająco:

— Jego cesarska mość następca tronu sypia doskonale.

— O tak, doskonale! — przytwierdził hr. de Villeroy.

— W każdym razie musi być jakaś przyczyna tej bladości — rzucił Napoleon.

Lulu znów się zaczerwienił.

Ojciec przypatrzył mu się uważnie i rzekł:

— W oczach ma zmęczenie.

— Rzeczywiście, zmęczenie! — potwierdził hr. de Villeroy z ukłonem.

— Nadworny lekarz niech zbada i o wyniku badania w tej chwili mnie zawiadomi! — rozkazał cesarz.

I, pocałowawszy syna w oba policzki, dal znak, że posłuchanie skończone.

Tak wychowawcy, jak wychowaniec zadowoleni byli z tego.

Lulu nie chciał się przyznać przed ojcem ani do krnąbrności, ani do kary, — mimo więc, że lubił pozostawać w obecności ojca, okazującego mu wiele przywiązania, w tej chwili rad był, że nie będzie dalej przez niego badany.

Hr. de Villeroy i ochmistrzyni wprost odetchnęli, nie wiedząc, jaką wymyślić przyczynę nie dość dobrego wyglądu dostojnego wychowańca. Kłamiąc, osłabialiby swą powagę, mówiąc zaś prawdę, naraziliby się prawdopodobnie jej cesarskiej mości i ściągnęli niezadowolenie jego cesarskiej mości.

Skończone posłuchanie wybawiało wszystkich z kłopotu.

Lecz Napoleon prawdziwie kochał syna, kochał go nie tylko jako ojciec, lecz i jako cesarz, widzący w nim ugruntowanie dynastyi Bonapartych na tronie Francyi.

Były też chwile, że łatwo przechodził od widoków ziszczenia swoich nadziei do ich upadku.

Zaniepokoił się więc złym wyglądem jedynaka i, chociaż to nie była chwila naznaczona przez etykietę do odwiedzin małżonki, posłał z oznajmieniem zjawienia się w jej komnatach.

Eugenia, dająca w tej chwili posłuchanie jednej ze swoich modystek, co do tualety, w której miała wystąpić w Salzburgu, dość niechętnie przyjęła oznajmienie. Nie dając jednakże tego po sobie poznać, oddaliła damy ją otaczające i z czarującym, jak zwykle, uśmiechem spojrzała na wchodzącego małżonka.

— Czyś zauważyła, że Lulu dziś bardzo źle wygląda! — rzekł Napoleon z czułością ojca, strząsając z siebie dostojeństwo cesarza.

— Tak, i kazałam go zbadać lekarzowi.

— Masz już jakie wiadomości? — zapytał Napoleon.

— Dotąd żadnych. Ale gdyby było coś zatrważającego, de Crieux; po widzeniu go rano, byłby nas zawiadomił — rzekła uspokajająco.

— A jednak jest blady i ma w oczach zmęczenie — mówił cesarz, targając bródkę.

— Ach, jakiś ty zdenerwowany! — rzekła, kładąc mu rękę na ramieniu. — Nic dziwnego!... przy tylu sprawach... A nad wszystkiemi góruje twa nadzwyczajna miłość do syna -dodała z pieszczotą.

— Hm!.

— Dziecko, jak dziecko, ma czasem swoje kaprysy, stąd zły wygląd — mówiła dalej.

Po chwili takiej rozmowy, jak zwykli śmiertelnicy, w wspólnej trosce o syna, oboje ich cesarskie moście zostali uspokojeni przez nadwornego lekarza, iż następca tronu jest zdrów zupełnie i żadna choroba mu nie zagraża.

(1) Sadowa (po niem. Königgrätz, po czesku Karolowy Hradec) twierdza w Czechach.

(2) Miasto starożytne na pograniczu Austryi i Bawaryi.

(3) Rzeczywiste słowa Napoleona III

IV

NA PLACU ZGODY.

Eugenia de Montijo, zostawszy żoną Napoleona III i cesarzową Francyi, przez jakiś czas nie wdawała się w sprawy państwa, ani też nie używała swego wpływu na małżonka w rozdawaniu godności i urzędów. Ograniczała się tylko do wynajdywania osób zręcznych, eleganckich, umiejących się bawić i wyszukiwać coraz inne i więcej urozmaicone zabawy.

Osoby te, tak mężczyźni, jak kobiety, stanowili jej dwór, którym się otaczała i z którym robiła wycieczki w uprzywilejowane okolice Paryża.

Miała jednakże ten takt, że otoczenie swe, a nawet ulubieńców, wybierała z pomiędzy Francuzów, dając im pierwszeństwo przed Hiszpanami.

Chętnie brała udział w zabawach tanecznych w małem kółku i, upatrzywszy najzręczniejszego partnera, posyłała przybocznego szambelana z oznajmieniem, że chce, by stanął z nią do kadryla.

Uszczęśliwiony tem odznaczeniem kawaler starał się zręczność swą w prowadzeniu tańca posuwać do najwyższej umiejętności, Eugenia zaś, z właściwym sobie wdziękiem, stawała się na ową chwilę zwykłą śmiertelniczką, oddając się zabawie całą duszą i nie krępując nikogo swą cesarską obecnością (1).

— Zabawy takie — mówiła do rnęża — jednają nam wielką popularność.

Ale zabawy te były na bardzo poufałych, zamkniętych w ciasnem kółku zebraniach.

Na balach dworskich, gdzie tłumy ambasadorów i znakomitych osób, przedstawicieli państw obcych, snuły się z całą swą sztywnością, Eugenia z majestatem cesarzowej siedziała na przeznaczonem miejscu, obok Napoleona III. Nudzila się tak samo, jak on, i oboje spoglądali na przesuwające się w konwenansowym tańcu pary.

Przyjmowała z właściwą powagą i nic nie znaczącem wejrzeniem ukłony, a twarz jej, tak skończenie piękna, była też i skończenie chłodna, nie wyrażając nic więcej, prócz zwykłego, pełnego dworskiej etykiety uśmiechu.

W ciągu lat kilku piękna Hiszpanka wrosła najzupełniej w społeczeństwo francuskie.

Jako zaś matka następcy tronu, czulą się w obowiązku coraz więcej zajmować się sprawami państwa, a chociaż ją te rzeczy szalenie nudziły, okazywała wielkie zainteresowanie.

Coraz tez częściej spotykano ją podczas narad dworskich przy boku małżonka, tam zaś, gdzie wejście jej uświęconem prawem było wzbronione, starała się ubocznie o. przebiegu narad dowiedzieć, lub umiejętnie z małżonka najważniejszy ich przebieg wydobyć.

Jednak nie tylko mężowie stanu, lecz i zaślepiony w niej małżonek musiał przyznać, że nie ma ona zdolności dyplomatycznych.

W sprawach dworskich i państwowych wszystko jest podciągnięte nie tylko pod etykietę, ale i pewną dyplomacyę. Dyplomacya też było zatajenie prawdziwych powodów wyjazdu pary cesarskiej do Salzburga, oraz przygotowania do tej podróży.

Nie przerywano więc zwykłych przyjęć i zabaw, jakie urządzała Eugenia, a parada wojskowa, mająca się odbyć w tym czasie na placu de Ia Concorde (Zgody), ściągnęła liczny zastęp najznakomitszych osób, jakoteż i tłumy, żądne zawsze widowiska.

Eugenii bardzo chodziło o wystąpienie z całym przepychem, żeby każdy taki występ na długo pozostawał w pamięci widzów.

Teraz więc jechała w otoczeniu swojego dworu.

Szereg powozów ciągnął przez pola Elizejskie, ona zaś na pięknym, siwym rumaku, okrytym przepyszną makatą, jechała obok małżonka, ktory na takimże koniu, tylko bez opony, w mundurze generała gwardyi, postępował stępa, z powagą, oddając na prawo i lewo uśmiechy zgromadzonemu ludowi.

Lecz dziś wszystkie oczy skierowane były na następcę tronu, jadącego na małym koniku andaluzyjskim, z gatunku kuców. Konik stąpał w takt, ż pewną precyzyą, podnosząc w miarę, z dumą swą maleńką główkę.

Lulu miał na sobie również ubranie generała szwoleżerów pułku, który nosił miano następcy tronu.

Chodziło też głównie w owej chwili o pułk ten, inne bowiem, częściowo tylko przybyłe, miały stanowić tylko tło dla pułku następcy tronu.

Gdy przybyli na plac Zgody, powitano ich okrzykiem: "Vive l'empereur!" A potem: "Niech żyje następca tronu!" I wyciągano do malca dłonie, jakby go chciano unieść i do piersi przycisnąć.

Napoleon zwrócił wzrok na małżonkę z zadowoleniem. Zamienili spojrzenie.

Lulu w rozdawaniu uśmiechów naśladował ojca.

Para cesarska, zsiadłszy z koni, zajęła miej na przygotowanem wzniesieniu. Następca tronu w otoczeniu dwóch generałów-adjutantów, przejeżdżał przed swoim pułkiem.

Żołnierze prezentowali broń i mieli zaraz wykonać przygotowane na ten dzień ćwiczenie, gdy Lulu, czy zapatrzony na swoje szeregi, czy też że ręce mu osłabły po wczorajszym poście, wypuścił cugle, a konik, nie czując kierownictwa, począł galopować; młody jeździec zachwiał się, stracił równowagę i już miał spaść z konia... Wtem młody oficer pochwycił go jedną ręką, osadził na koniu, drugą zaś przytrzymał kucyka.

Była to jedna chwila, chwila tak krótka, że nawet dalej będący nie dostrzegli całego zajścia.

Adjutanci bowiem otoczyli małego jeźdźca, oficer zaś, podawszy mu lejce, usunął się na swoje miejsce, śledząc wszakże każdy ruch konika, jak i jego jeźdźca.

Lulu przyszedł zaraz do siebie, chwycił lejce, wzrokiem podziękował swemu wybawcy, w duszy zaś mu przeleciało: . — Dzielny chłopiec. Trzeba o nim pamiętać.

A w myśli oficera zadźwięczało:

— Dzielny chłopiec, nie zląkł się, dobrze się teraz trzyma na koniu!

Adjutanci wszakże uważali za stosowne nie męczyć dziecka długimi popisami wojska, skrócili je, jak tylko mogli, i wypadek cały przeszedł prawie niepostrzeżenie.

Lecz troskliwe oko ojca dostrzegło chwilowe, zachwianie się syna.

Szepnął nawet coś do małżonki.

Eugenia wytężyła wzrok, lecz Lulu siedział już na koniu, jakgdyby nic nie zaszło.

— Cesarz dziwnie jest dziś zdenerwowany, we wszystkiem widzi jakieś niebezpieczeństwo dla ukochanego jedynaka! — pomyślała, wytężając całą uwagę w stronę syna.

— Proszę dowiedzieć się, kto jest ten oficer, który mi dopomógł do utrzymania się na koniu. — ozwał się następca tronu do jednego ze swych adjutantów.

— Spełnione będzie życzenie jego cesarzewiczowskiej mości — odszepnął tamten.

Po skończonych manewrach tym samym porządkiem wracano.

Brakowało jeno p. Leroux, jednego z przybocznych generałów jego cesarskiej mości, ten bowiem otrzymał rozkaz:

— Proszę niezwłocznie sprowadzić nam młodego oficera, który dopomógł naszemu synowi do utrzymania się na koniu... I uniknięcia skandalu... — dodał w duchu.

Generał zaś niemało miał kłopotu z spełnieniem rozkazu. W chwili bowiem, kiedy cały wypadek miał miejsce, błądził wzrokiem po publiczności i całe zajście uszło jego uwagi. Do

piero najbliższe otoczenie następcy tronu dopomogło mu do rozwiązania zagadki.

"Napoleon tak był niespokojny o syna, że wzrokiem ciągle na jadącym przed nimi spoczywał.

Po powrocie do Tuileries wezwany został w tej chwili de Crieux.

W obecności obojga najjaśniejszych zbadał Lulu i znów uspokoił ich cesarskie moście, mówiąc:

-- Następca tronu jest zdrów zupełnie, rozwija się prawidłowo, sen i apetyt ma zadowalający. Dzisiejszy wypadek mógł być tylko wywołany chwilowem zmęczeniem, może brakiem uwagi, roztargnieniem, o co w wieku jego wysokości bardzo łatwo i od czego uchronić go trudno.

Poczem ukłonił się, a nie zapytany o nic więcej ani przez cesarza, ani przez jego małżonkę, cofając się, zniknął za portyerą.

Napoleon zbliżył się do syna, podniósł jego główkę, przypatrzył się badawczo, pocałował w oba policzki i rzekł:

— Odpocznij, potem używaj dnia według codziennego zwyczaju.

Chłopiec ukłonił się i podaną sobie rękę ucałował z prawdziwie dziecięcą czułością.

Na skinienie matki zbliżył się według wyuczonych dworskich reguł i, wyprostowany jak żołnierz, czekał na jej słowo.

— Trzeba zawsze umieć panować nad sobą nie pozwolić, żeby wzruszenie lub nawet niedyspozycya brała górę nad tobą — rzekła, wpatrując się w syna.

Chłopiec zaczerwienił się po uszy i skłonił według przyjętego zwyczaju.

Lecz w Eugenii zadrgało znów uczucie macierzyńskie. Wyciągnęła ku niemu białą swą, wązką, strojną w liczne pierścienie rękę.

Lulu przylgnął do niej ustami. Eugenia, idąc za popędem drgającego w niej w tej chwili uczucia, przyciągnęła go do siebie i przytuliła do piersi.

Wtedy Lulu objął ją po swojemu za szyję, a całując serdecznie, mówił:

— Mamo, kochana moja mamo! Napoleon rozrzewnionem okiem patrzył na tę czułość matki i syna.

(1) Z pamiętników damy dworu.

V.

WYCHOWANIEC I WYCHOWAWCA.

W oznaczonej godzinie zjawił się młody oficer na zamku cesarskim i wprowadzony został przed oblicze obojga najjaśniejszych.

— Przybliż się! — rozkazał łaskawie Napoleon.. Oficer, stojący tuż przy drzwiach, skłonił się po wojskowemu i, według przyjętego zwyczaju, postąpił dwa kroki.

— Winienem ci nie tylko podziękowanie, ale i nagrodę, za uchronienie naszego syna od upadku.

Młodzieniec oblał się rumieńcem, a zginając się w dworskim ukłonie, dźwięcznym rzekł głosem:

— Spełniłem swoją powinność i w tem otrzymałem już nagrodę.

Oboje najjaśniejsi uśmiechnęli się na tę zwykłą stereotypową odpowiedź.

— Jak się nazywasz ? — rzuciła łaskawie Eugenia.

— Stanislas Horszyński — odrzekł z właściwym ukłonem oficer.

— Comment? (Jak?) — spytał Napoleon. Oficer powtórzył, starając się jak najwyraźniej wymówić swoje nazwisko.

— Stanislas Horsz... — z trudnością i pewnym uśmiechem powtarzał Napoleon, nie mogąc jednak pokonać trudności niesłyszanej nigdy końcówki.

— To nie francuskie nazwisko? — spytała Eugenia, przychodząc w pomoc małżonkowi.

— Jest to nazwisko polskie — odrzekł oficer.

— Nie jesteś Francuzem? — spytał Napoleon.

— Jestem Polakiem — odparł Horszyński, z pewną godnością podnosząc głowę.

— Polak?... Polak?... — powtórzyli razem najjaśniejsi. '

Jednocześnie po licu Eugenii przebiegła jakaś myśl. Zmarszczyła brwi, jakby sobie coś przypominając.

Przypatrywała się pilnie przybyłemu, potem rzekła w sobie:

— Tak, tak, niewątpliwie!...

Wtem, wezwany poprzednio, Lulu wszedł w towarzystwie pana de Villeroy.

Ujrzawszy oficera, stojącego o trzy kroki ode drzwi, uchwycił go za rękę, szczebiocząc:

— Dziękuję ci, bardzo dziękuję! Gdyby nie ty, byłbym się skompromitował wobec mego pułku.

Pan de Villeroy zmarszczył brwi na to uchybienie etykiety, której prawideł, mimo ciągłych jego nauk, nie mógł wtłoczyć w głowę przyszłego władcy Francyi.

Cesarz łaskawie się uśmiechnął, małżonka jego zdawała się nie zwracać uwagi na całe otoczenie.

— Ojcze.. najjaśniejszy panie — poprawił Lulu, zbliżając się do ojca — chciałbym, żeby on zawsze był ze mną. — I wskazał na wyprostowanego oficera.

Napoleon ze zwykłą czułością przygarnął syna i rzekł:

— Zobaczymy...

— Możesz odejść! — rzekła matka.

Lulu zmarszczył się, z pod oka spojrzał i wcale nie miał ochoty spełnić rozkazu.

— Monsieur... — ozwał się ochmistrz, zapraszając ruchem ręki do wyjścia.

— Ja chcę, żeby on poszedł ze mną — ozwał się Lulu do ojca, wskazując na młodego oficera.

Wzrok Eugenii spoczął na małżonku, zachęcając go do stanowczości.

— Nie napieraj się, odejdź... potem... zobaczymy! — rzekł Napoleon, gładząc syna po niezadowolonej twarzyczce.

Lulu złożył usta w podkówkę, pocałował ojca w rękę i z wielkiem niezadowoleniem wyszedł z komnaty.

Oficer przeprowadził go życzliwym wzrokiem, nie wiedząc jednocześnie, czy i do niego rozkaz ten się nie stosuje.

Zatrzymało go pytanie najjaśniejszej:

— Jak dawno jesteś we Francyi? — spytała.

— Miałem lat sześć, gdym przybył tutaj z rodzicami.

— Co robi ojciec? — spytał cesarz łaskawie.

— Nie żyje...

— Matka? — spytała Eugenia.

— Nie żyje... — odrzekł oficer i głos dziwnie mu się załamał.

— Gdzieś się kształcił? — pytał dalej Napoleon.

— W College de France, potem w politechnice, skąd, trzy miesiące temu, wezwano mnie do pułku najjaśniejszego następcy tronu.

— Dawno straciłeś rodziców? — spytała z kolei Eugenia.

— Lat dziesięć temu.

— Kto się tobą opiekował? — pytała dalej.

— Jakaś niewidzialna ręka, o której istnieniu dotąd nie mogłem się dowiedzieć.

Twarz Eugenii rozjaśniła się uśmiechem. I znów pilnie spojrzała na mówiącego i znów szepnęła:

— Tak, tak, nie mylę się.

Napoleon patrzył przed siebie. Był zamyślony. Nie wiedzieć, czy myśl jego odbiegła do spraw szerszych i mającego nastąpić wyjazdu, czy też staczał walkę jakąś wewnętrzną.

" Nagle spojrzał na zegar i skinął ręką, dając znak, że posłuchanie skończone.

Przeciągnęło się ono i tak zbyt długo: aż

15 minut.

—Szczególna jakaś osobistość ten... ten Horsz... ten Polak... — rzucił Napoleon po wyjściu oficera.

— Prawda — odparła Eugenia.

I pogładziwszy pieszczotliwie, ale jakimś kocim ruchem zasępioną twarz małżonka, niezwłocznie wyszła.

Nowe osoby czekały na posłuchanie. Cesarzowa zaś, nie wezwana, nie miała prawa ni obowiązku być przy niem obecną. Zresztą te sprawy nudziły ją niesłychanie.

W tej chwili znać było, że myśl jakaś na jej licu osiadła.

Czy była to myśl o synu, zachowującym się nie tylko samowolnie, ale przekraczającym wszelką etykietę, której najjaśniejsza bardzo przestrzegała, czy też o jakiejś ozdobie swej tualety, którą z wielką precyzyą i namysłem modystkom i krawcom wskazywała?

Lulu tymczasem, poprzedzany przez pana de Villeroy, przeszedł do swoich komnat i, nic nie mówiąc, rozsiadł się wygodnie, podpierając łokciami na stole i ukrywając twarz w dłoniach.

— Jest to godzina zwykłej przechadzki i gry w wolanta — ozwał się mentor.

Lulu zdawał się nie słyszeć wezwania. Nie podniósł głowy, nie zmienił pozycyi, żadnym ruchem nie objawił, iż rozumie, że wyrzeczone słowa stosują się do niego.

Pan de Villeroy zmarszczył brwi, targnął niecierpliwie siwiejącego wąsa i, oparłszy się o kominek, postanowił czekać, aż się najjaśniejszy wychowaniec wysapie.

Wiedział o tem, że jest przez niego oddawna nielubiony, a od ostatniego zajścia czuł, że sympatya obniżyła się do zera. Gryzło go to niewymownie, tem więcej, że i z całego zachowania cesarzowej, jakkolwiek ona nie okazała mu swego najwyższego niezadowolenia, widział, że niechęć ku niemu w jej sercu wzrastała za to, iż musiała jedynaka, przyszłego władcę Francyi, ukarać.

Teraz pan de Villeroy, obserwując z pod oka następcę tronu, jednocześnie myslał sobie:

— Dyabli nadali tego jakiegoś oficerka. Mały najwyraźniej lgnie do niego, gotowi go wziąć na dwór, za towarzysza, może jakiego preceptora... Wszystko możebne...

I wprost niepokój przebiegł po jego twarzy.

— Nie, niepodobieństwo!... — uspokajał się, idąc za biegiem swoich myśli.

Jednocześnie Lulu rozważał:

— Czy może być nieszczęśliwszy chłopiec w całym Paryżu, nawet w całej Francyi, nade mnie? Nikt przecież nie ma przy sobie takiego starego wilka i każdemu zapewne pozwalają bawić się lub zapraszać do swego towarzystwa takich, jak im się podoba...

Ten oficer, który mnie uchronił od skandalu i wstydu wobec całego pułku, bardzo mi się podoba, — byłby z niego doskonały towarzysz... Wprawdzie nazywa się tak jakoś dziwnie, ale cóż to szkodzi...

Stanislas, to wcale ładne imię, nikt nawet takiego na całym dworze nie nosi.

— Stanislas! — szepnął, jakby się chciał przekonać o rzeczywistej piękności tego imienia.

I odjąwszy ręce od twarzy, wstrząsnął głową, przyczem charakterystyczny kosmyk a la Napoleon Wielki spadł mu na czoło.

— Wasza cesarzewiczowska mość odpocząłeś już zapewne. Możemy teraz udać się do ogrodu lub na plac gry — ozwał się łagodnym głosem mentor, podchodząc do swego wychowańca.

Ten podniósł wzrok i rzekł niechętnie:

— Byłem pewny, żeś pan oddawna poszedł już sobie!

Pan de Villeroy zagryzł wargi, zatrząsł się w duchu, uważał jednak, iź najlepiej pominąć to niegrzeczne ozwanie się młodzieniaszka, i pociągnął za taśmę od dzwonka.

Lulu zaś, wykrzywiając twarzyczkę pociesznie, rzucił:

— Niechże się przecie kto zjawi, żeby mi podać stosowne do spaceru ubranie!

W duszy zaś pomyślał:

— Póty będę ojca prosił, póki nie zezwoli, żeby Stanislas był ze mną. Dopieroż to będzie uciecha!

I na samą myśl spełnienia swego uporczywego żądania, twarzyczka jego rozjaśniła się uśmiechem.

W tej chwili zjawił się służący z kapeluszem i płaszczykiem, który Lulu, szczebiocząc wesoło, narzucał na siebie.

Ukazali się też panowie Emil i Henryk, a Lulu zaraz na wstępie ich zapytał:

— I wy będziecie dziś grali w wolanta?

— Z przyjemnością, jeżeli wasza cesarzewi czowska mość pozwoli — odpowiedzieli z ukłonem.

Lulu wydął wargi, nie wiedzieć, czy z zadowolenia, czy że inna jakaś myśl nasunęła mu się do głowy.

I zaraz mu przemknęło:

— Czy też Stanislas umie grać w wolanta? I, nie zwracając uwagi na pana de Villeroy, w towarzystwie Emila i Henryka wesoło zbiegł ze schodów.

Mentor posępny postępował za nimi, rozmyślając:

— Chłopiec jest bardzo samowolny, trzeba umiejętnie z nim postępować. A jednak muszę sobie zdobyć jego zaufanie... i życzliwość... — dodał.

Lulu, zbiegłszy na plac, przeznaczony do gry w wolanta, zapomniał o wszystkich poprzednich troskach.

Kilku zwykłych towarzyszów i towarzyszek zabaw czekało na niego, wśród których Margot starała się śledzić każde wejrzenie cesarzewicza.

Była zawsze na każde jego skinienie.

Lulu zapomniał o swojej godności i z wesołością, właściwą swemu wiekowi, oddał się zabawie.

Rzucał nadzwyczaj zręcznie wolantem, podbijał go pałeczką, a gdy latawiec, misternie wyklejony z różnokolorowego papieru, chciał spadać w nieodpowiedniem miejscu, Margot, biegnąc w podskokach, długim drążkiem nadawała mu właściwy kierunek.

Pełno też było gwaru i prawdziwej wesołości. Lulu biegał, jak fryga, jego dwaj młodzi nauczyciele podzielali ogólną wesołość i zabawę.

Tylko pan de Villeroy, nie spuszczając oka ze swego najjaśniejszego wychowańca, ponurą i zamyśloną twarzą stanowił dziwny kontrast z tem wesołem, rozbawionem gronem.

Innym razem byłby może miarkował zbyt głośne okrzyki, dziś postanowił uchybić nawet zwykłej etykiecie.

— Niech się wyszumi, wymusuje, jak młode wino — myślał sobie, patrząc na wychowańca — będzie potem uleglejszy.

VI.

CHWILA SWOBODY.

Cesarz byłby może zapomniał o młodym oficerze, któremu obiecał swą łaskę, lecz Lulu tak sobie wbił w główkę swego wybawiciela, iż, łamiąc się z trudnością, ciągle powtarzał w myśli:

— Stanislas Hor... szyński...

Gdy się kładł spać, powtórzył nawet głośno:

— Jutro już być powinien.

— Kto? — zapytała ochmistrzyni.

— Już ja wiem kto! — odrzekł, przymykając oczy.

W myśli zaś dodał:

— Jaka ona ciekawa! na złość nie powiem... Hor... Hor... szyński... — powtórzył jeszcze parę razy i zasnął.

Na drugi dzień, przy pierwszem widzeniu z ojcem, uchybił znów etykiecie, bo zaraz zapytał:

— A czemu go jeszcze niema?

— Kogo? — spytał, uśmiechając się, monarcha.

— Stanislas Horszyński — wykrztusił chłopiec.

— Que ce que c'est? (Co to jest?) — rzucił ojciec.

Lulu zmarszczył brwi, wstrząsnął spadającym mu na czoło kosmykiem i rzekł bardzo stanowczym głosem:

— Ten młody oficer, który mnie uchronił od spadnięcia z konia.

— Aa! — szepnął ojciec, jakby sobie co przypominając.

— Obiecałeś mi, ojcze — rzekł chłopiec, lecz zaraz, jakby sobie coś przypomniał, przybrał sztywną według etykiety postawę i powtórzył: — Obiecałeś mi, najjaśniejszy panie, że będzie włączony do mego dworu i będzie ciągle ze mną...

— A tak, ale nie trzeba się napierać — odrzekł Napoleon.

Lulu wyciął usta z niezadowoleniem i, kłaniając się, mówił podniesionym głosem:

— Monarcha zawsze powinien dotrzymać słowa.

Pan de Villeroy aż syknął z oburzenia i cały zadrżał.

Cesarz zaś uśmiechnął się pobłażliwie, miał nawet ochotę uściskać jedynaka za to może zbyt śmiałe, ale znamionujące charakter odezwanie, powstrzymał jednakże czułość ojcowską i rzekł:

— I dotrzyma! Ale i ty dotrzymaj i bądź grzeczny! — dodał, przybierając ton moralizatora.

I podał synowi rękę do ucałowania, dając tem znak, że może odejść.

Pan de Villeroy zabrał swego wychowańca, nie szczędząc mu uwag za zbyt śmiałe słowa i natrętne domaganie się spełnienia obietnicy.

Lulu z początku słuchał, jakby nie do niego były zwrócone uwagi — potem nagle odwrócił się, spojrzał w oczy mentora:

— Sameś mnie pan tego nauczył!

— Jakto? — spytał zdumiony de Villeroy.

— Ileż to razy powtarzałeś mi i powtarzasz: "Monarcha powinien zawsze dotrzymywać obietnicy!" — Przyczem starał się naśladować głos i postawę wychowawcy.

W tej chwili zapukano do drzwi.

— Entrez — zawołał pan de Villeroy z wielką skwapliwością.

Wbiegła Margot.

Na widok ojca nieco się stropiła. Lecz pan de Villeroy nie tylko, nie skarcił jej wejrzeniem, lecz był zadowolony, że wejście jej uwolniło go od odpowiedzi przekornemu chłopcu. Uśmiechnął się nawet i rzekł łaskawie:

— Jeżeli wola jego wysokości, możesz tu pozostać.

Margot, złożywszy ukłon, zwróciła się do cesarzewicza:

— Udało mi się własnoręcznie zerwać te kwiaty. Przynoszę ci je na dzień dobry.

To mówiąc, podała olbrzymi bukiet kwiatów polnych, które Lulu bardzo lubił.

— Dziękuję ci, Margot, że pamiętasz o moich upodobaniach! — zawołał wesoło Lulu, odbierając podarunek i wkładając w kwiaty nos dla wciągnięcia w siebie świeżego ich zapachu.

Lecz gdy odjął od nich twarzyczkę, Margot, śmiejąc się, zawołała:

— Ach, przejrzyj się, przejrzyj, tylko prędko! I bez żadnej ceremonii obróciła go do zwierciadła.

Na twarzy chłopca była rosa i delikatne barwy — żółta przeważała i nią też cały nos był umalowany.

Lulu śmiał się, patrząc w lustro, a Margot, pochwyciwszy bukiet, wgłębiła w niego twarzyczkę i po chwili stanęła również osypana na twarzy pyłem kwiatów.

Oboje, objąwszy się wpół, przeglądali się w zwierciadle, potem patrzyli na siebie, wykrzywiając się, robiąc rozmaite miny i śmiejąc się z prawdziwem rozbawieniem, właściwem swemu wiekowi.

Margot wyjęła kilka kwiatów z wiązanki i, splotłszy z nich wianuszek, włożyła na głowę przyszłego władcy, przyczem mówiła, przekrzywiając główkę:

— Bardzo ci ładnie! jesteś ukoronowany...

— Kwiatami! — dodał Lulu.

— To najpiękniejsza korona! — rzekła Margot.

— Może masz słuszność. Taka korona nie przynosi trosk i zmarszczek, jakie coraz częściej widzę na twarzy ojca — mówił z jakąś powagą Lulu.

Margot, chcąc przerwać jego zasępienie, rzuciła nań garstką kwiatów.

Lulu nie został jej dłużny.

Obrzucali się tak nawzajem, śmiejąc się i żartując.

Wkrótce ogromny bukiet poszedł w rozsypkę. Mieli kwiaty na włosach, sukniach, walały się po dywanie. Oni, rozradowani, podnosili je i znów rzucali na siebie.

Popo, biały piesek, z długą angorską sierścią, ulubieniec następcy tronu, rozbudzony z drzemki, z początku przypatrywał im się leniwie. Nagle jednak szczeknął, zeskoczył z poduszki i począł się z nimi gonić, wyprawiając bardzo pocieszne harce.

To jeszcze w większą wesołość wprawiło Lulu i jego towarzyszkę. Obrzucali kwiatami Popa i bawili się z całą ochoczością, używając chwili zupełnej swobody, która im się tak rzadko zdarzała.

Napoleon zaś wprost był zawstydzony zapytaniem syna o młodego oficera. Zaraz też przywołał oficera służbowego, ten zaś wezwał pana Leroux, przybocznego cesarskiego szambelana.

— Chcę mieć jak najbliższe szczegóły o wychowaniu i sprawowaniu się młodego oficera, który oddał przysługę naszemu synowi.

— Spełni się wola najjaśniejszego pana — odrzekł szambelan.

Poczekał chwilę, a widząc, że najjaśniejszy zagłębił się w czytaniu, zginął za portyerą.

Cesarzowi utkwiły snadź słowa syna, bo na poły głośno je powtórzył:

— Monarcha, gdy obieca, powinien dotrzymać słowa!

I z prawdziwie ojcowską czułością dodał:

— Co to za rozwaga w tym chłopcu! Nad wiek, nad wiek — powtarzał z zadowoleniem.

Gdy zaś znalazł chwilę, że byli sami z małżonką, opowiadał jej całą rozmowę i ozwanie się chłopca.

Eugenia z pobłażliwym uśmiechem słuchała tych pochwał. Lecz samowola chłopca w wielu razach wcale jej się nie podobała, marszczyła więc brwi z niezadowoleniem. Uważała jednak za właściwe nie psuć rozkosznego uniesienia małżonka i mówiła z przymileniem:

— Jak ty go kochasz! jak ty kochasz tego naszego jedynaka!

Gdy zaś Napoleon coraz więcej rozwodził się nad jego zaletami i nad wiek rozwinięciem, Eugenia, kładąc rękę na ramieniu męża, rzekła:

— Nic dziwnego, wszak on jest synem twoim!

Cesarz uśmiechnął się na te pochlebne słowa, wkrótce jednak spochmurniał i na licu jego osiadła troska, która teraz coraz częściej się ukazywała.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII..

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej