Tichon Siomuszkin

ALITET ODCHODZI W GÓRY I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Część druga

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ALITET ODCHODZI W GÓRY

Tom II

Siomuszkin Tichon

Część pierwsza

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Po bezchmurnym, czarnogranatowym niebie przez całą dobą błąka się słońce zalewając jasnym światłem wybrzeże i ciemnozielony przestwór oceanu. Na morzu — ani jednej kry, w górze — ani jednej chmurki. Chyba i słońcu smutno samemu tułać się po bezkresnym niebie...

W kotlinach zieleni się już trawa upstrzona kwiatami, które zjawiły się spod ziemi od razu, gdy tylko zniknął śnieg. Nawet dziki zwierz ich nie depcze, obchodząc barwny kobierzec samym skrajem.

Czerwone, błękitne, żółte kwiatki na cienkich łodyżkach zdają się wsłuchiwać delikatnymi, przejrzystymi płatkami w nieuchwytny dla ucha człowieka szmer płynących z góry strumieni ciepłego powietrza. Wydaje się, iż pilnie śledzą słońce — skoro tylko zniża się ono nad linię widnokręgu i powietrze się oziębia, natychmiast stulają swe płateczki.

I wtedy w kotlinie gaśnie od razu różnobarwny dywan.

Przy jarangach drzemią psy, od czasu do czasu otwierając leniwie oczy. Teraz nie wożą już ciężko naładowanych sań i rozwalone na wygrzanych w słońcu nadmorskich kamieniach, całymi dniami leżą wyciągnięte — nie zwijają się w kłębek jak w zimie. Nabierają sił do zimowej pracy.

I morze o tej porannej godzinie jakoś się dziwnie rozleniwiło. Fale kołyszą się cichutko, delikatnie liżąc nadbrzeżne kamienie.

Tygrena siedzi na brzegu i bawi swego synka Ajwama rzucaniem kamyczków w wodą Dziś łona nie ma ochoty szyć torbazów dla pastuchów.

Obciągnęła na sobie wzorzystą suknię z perkalu i uśmiechnęła się. Jej czarne oczy błysnęły. Niedbałym ruchem odrzuciła warkocze na plecy i pomyślała:

„A tak nieprzyjemnie było wkładać tę tkaną suknię!”

Przyglądając się kwiatkom na materiale mimo woli wspomniała Aliteta — i od razu zgasł uśmiech na jej twarzy ustępując miejsca wyrazowi niepokoju i lęku; tak gaśnie kwiat, kiedy poczuje na sobie zimny oddech nocy.

Alitet wyjechał na pięć dni. Ale minęło już więcej niż dwadzieścia, a jego wciąż nie ma i nie ma. Mimo wszystko lepiej się żyje, kiedy człowiek nie widzi jego złych oczu.

Ajwam już chodzi i ślicznie się śmieje. Ma na sobie kuchlankę z miękkiego futerka małego reniątka, kapturek obszyty futrem rosomaka i śliczne, malutkie torbazki, haftowane różnobarwnymi nićmi z jelit rena. Ajwam też jest wesoły. Przygląda się z ciekawością morzu, matce, wszystkiemu, co widzi wokoło siebie.

Tygrena patrzy z zachwytem na każdy jego ruch, każdy błysk Jego czarnych oczek, słyszy każde jego westchnienie. I ogarnia ją uczucie wielkiego szczęścia. W porywie tkliwości chwyta malca na ręce, podnosi go wysoko do góry, potem tuli do siebie i całuje.

Trzyma go w swych silnych ramionach i mówi:

— To jest morze, Ajwamie! Będziesz kiedyś wielkim łowcą! Sama nauczę cię zwinności. Zostaniesz prawdziwym człowiekiem.

Patrząc na morze — źródło życia — Tygrena znów mimo woli myśli o Alitecie.

„Zawsze tak jest — uświadamia sobie ze smutkiem. — W domu go nie ma, a głowę wciąż mi zaprząta.”

I niespokojne myśli płyną jedna za drugą jak morskie fale: „Wkrótce znowu wróci. Dobrze, że niedługo zostanie w osadzie. Właściwie żyje w drodze. Księżyc z małego zrobił się duży, a on ciągle jeździ i jeździ. Niech sobie! Niech długo nie przyjeżdża.”

Dziwnie jest na Północy o tej porze roku! Ziemia tak skąpana w słońcu, że aż oczy bolą. Hojnie zsyła ono z nieba swe długie promienie radując serce człowieka. Ale jakby i tego było mało: spoza gór wychyla się księżyc. Okrągły, ognistoczerwony, uśmiecha się do słońca.

Tygrena pokazała go synkowi:

— Popatrz, Ajwamie, żona słońca wyszła.

W oddali, przy brzegu, pojawił się kajak. Tygrena zawołała głośno, z zachwytem:

— Patrz, patrz, Ajwamie! Kajak! To Waamczo płynie!

Kajak sunął po wodzie z opuszczonym żaglem. Od szczytu masztu do brzegu wyciągnął się długi cienki rzemień. Wzdłuż wybrzeża biegło pięć psów, które wlokły kajak na rzemieniu. Łódź szybko ślizgała się po gładkiej powierzchni morza zbliżając się w kierunku osady Enmakaj.

Wyrostek-poganiacz, w samych tylko fokowych spodniach, biegł obok psów i na jego ciemnobrązowym ciele igrały promienie słońca.

Kajak podpłynął do brzegu. Waamczo wyskoczył prosto w wodę. Co tchu podbiegł do Tygreny, by jak najprędzej opowiedzieć jej niezwykłe nowiny. Twarz płonęła mu podnieceniem i chociaż w kajaku nie pracował przy wiosłach, na szyi jego wystąpił pot. Bez słowa usiadł przy nogach Tygreny i patrząc w morze, cicho powiedział:

— Złe wieści przywiozłem, Tygreno. Posłyszałem je w sąsiedniej osadzie.

— Jakie, Waamczo? — spytała zaniepokojona.

— Drapieżny mors zatopił szalupą Aliteta. Ludzie zginęli. Wszyscy. Dużo naszych łowców zginęło.

— Utonęli? Wszyscy? — z wyrazem przerażenia na twarzy pytała Tygrena.

— Wszyscy utonęli. Tylko Charlie-Czerwony Nos zdołał wdrapać się na krę. Znaleźli go ludzie, kiedy umierał... I Alitet utonął.

W duszy Tygreny smutek walczył z radością. Nie mogła utrzymać się na nogach, usiadła na kamieniach. Tuląc dziecko do piersi trwała w milczeniu. Milczał także i Waamczo. Ludzie wyciągali kajak na brzeg.

Tygrena ogarnęła syna serdecznym spojrzeniem.

— Teraz, Ajwamie, zmieni się chyba nasze życie — szepnęła. Przez chwilę twarz jej rozjaśniła się szczęściem. Nikt nie zmusi jej obecnie do życia w Enmakaj. Nie ma już Aliteta. Znowu sposępniała. Ileż to kobiet zostało nagle bez mężów! I Tumatuge, i Apa i Kejnin, i Walchirgyn... A Gyrgol? Dopiero co się ożenił... „Żal mi ludzi” — pomyślała smętnie.

Długo siedziała bez słowa i Waamczo nie przerywał jej myśli. Nawet Ajwam przycichł nie pojmując, dlaczego matka się nie śmieje. Nagle Tygrena gwałtownie wstała z kamieni ł wzięła syna za rękę.

— Waamczo — rzekła stanowczo — ja jutro odchodzę z osady Enmakaj. Pójdę szukać Ajjego. Teraz będę żyła przy nim.

— Tygreno, Ajje mieszka razem z Rosjanami, w tej samej osadzie. Opuścił koczowników.

— To nic. Jeżeli prawda, że oni stali się jego przyjaciółmi, będę haftować tym Rosjanom najpiękniejsze torbazy. Będę przynosić z łowów jeszcze więcej zwierzyny niż dawniej. Będziemy mieli dużo mięsa. Będziemy mieli dużo dzieci.

— Tygreno, odwiozę cię swoim kajakiem, przyprzęgnę dziesięć psów — i pomkniemy szybko jak kaczki na wiosnę. Sam będę poganiaczem, a ty wiesz przecież, jak umiem biegać!

— Dobry jesteś, Waamczo. Bardzo dobry. Jesteś prawdziwym człowiekiem, Waamczo!... I Ajwam będzie taki sam. Ajje bardzo go pokocha. Ja wiem.

Na wybrzeżu zaczęły spiesznie zbierać się kobiety. Z szeroko otwartymi oczami słuchały opowieści Waamcza, Twarze ich zrobiły się kamienne, ale ani jednego westchnienia nie posłyszało słońce, ani jednej najmniejszej łzy nie podpatrzył księżyc.

ROZDZIAŁ DRUGI

Członkowie Komitetu Rewolucyjnego jeszcze spali, kiedy do pokoju ich wdarł się przeciągły, ochrypły gwizd parostatku. Przerwał ciszę polarną — i w jednej chwili cała osada ożyła.

Pełnomocnik Rewkomu Łoś i jego sekretarz Andriej Żukow zerwali się z łóżek i wlepiwszy w siebie nawzajem oczy, z uśmiechem przysłuchiwali się gwizdowi.

Drzwi gwałtownie otworzyły się na oścież i do pokoju wbiegł Ajje. Podniecony, rzucił szeptem:

— Parostatek! Przybija do brzegu...

Od chwili gdy Łoś i Żukow wskutek podstępu Aliteta runęli z urwiska i Ajje pomógł im wydostać się z tundry, młody Czukcz pozostawał razem z nimi, a teraz przyjechał wraz z nimi do siedziby

Komitetu Rewolucyjnego i przygotowywał się do wyjazdu na Wielką Ziemię. Czując życzliwość rosyjskich naczelników w stosunku do siebie, zachowywał się z godnością i nawet jakby zmężniał. Jego czarne wąsiki zgęstniały, z twarzy znikła niepewność. Był dumny z tego, że wybiera się w daleką drogę, tam, dokąd nie każdy odważyłby się pojechać. Widok parowca wzbudził w nim jednak lęk.

— Może lepiej, żebym nie jechał na Wielką Ziemię? — szepnął błagalnie.

Powiedział to tak cicho, że ani Łoś, ani Andriej, pochłonięci własnymi myślami, nie dosłyszeli jego słów.

Żukow rzucił się do okna, zerwał firankę i przytupując z radości wrzasnął na całe gardło:

— „Sowiet” przyszedł! „Sowiet”!

— Spóźniłeś się, przyjacielu, z nowiną! Po syrenie już poznałem „Sowieta” — rzekł Łoś, śpiesznie zapinając guziki bluzy, i nagle również puścił się w pląsy.

Deski w podłodze rozkołysały się, cały domek zadygotał.

Jeden tylko Ajje stał jak wrośnięty w ziemię, nie wiedząc czy się cieszyć, czy już zacząć się martwić. Przecież ten statek ma go wywieźć daleko, daleko, do nieznanego kraju rosyjskiego. I co się z nim tam stanie?

W ciszy porannej wybrzeża rozległ się głośny szczęk kotwicznego łańcucha. Zgrzyt żelaza wydał się Łosiowi i Żukowowi uroczystą muzyką.

Z głośną wrzawą łowcy spuszczali kajak na wodę.

Łoś tak gwałtownie napierał na wiosła, że aż się gięły i skrzypiały.

— Aha-ha-ha! Aha-ha-ha! — pokrzykiwał sternik, stary Iljicz, i kajak szybko mknął w kierunku statku.

Na pokładzie „Sowieta” skupił się tłum ludzi. Z ciekawością przyglądali się podpływającemu kajakowi i wychylając się za burtę z ożywieniem dzielili się uwagami. Pierwszy raz w życiu widzieli łódź przezroczystą. Żółtawa skóra morsa, oczyszczona z sierści, przeświecała i kajak zdawał się być tak wątłej konstrukcji, że pasażerowie patrzyli w osłupieniu, jak można wypływać nim na morze. Tymczasem na taki kajak można było załadować trzy morsy. Z kapitańskiego mostku rozległ się donośny, władczy bas:

— Witam was, towarzyszu Łoś!

Pełnomocnik Komitetu Rewolucyjnego poznał po głosie kapitana Michaiła Pietrowicza Ladowa, który w poprzednim sezonie nawigacyjnym wysadził go na ląd na tym czukockim wybrzeżu.

W odpowiedzi Łoś zaczął machać czapką, z napięciem wpatrując się w tłum stojący na pokładzie, mając nadzieję, że ujrzy swoją żonę. Widocznie jednak nie przyjechała. Pierwsza rzuciłaby mu się na spotkanie.

— Spuścić galowy trap! — zakomenderował uroczyście kapitan. Po wejściu na pokład Łoś z radością postawił na nim nogę; zdawało mu się, że ma pod stopą ziemię ojczystą.

— Towarzyszu Łoś, kapitan prosi, żebyście przeszli do jego kajuty. Sam zaraz zejdzie z mostku — zwrócił się do niego młody szturman.

Bufetowy, który poznał już w najdrobniejszych szczegółach wszystkie przyzwyczajenia kapitana, rozstawiał właśnie w jego kajucie na śnieżnobiałej serwecie sztućce i zakąski. Robił to zawsze niemal mechanicznie, skoro tylko do uszu jego dobiegł zgrzyt łańcucha kotwicy.

Bufetowy lubił dostojnych gości. Łoś jednak nie sprawiał na nim takiego wrażenia: miał na sobie podniszczoną bluzę wojskową i spodnie koloru khaki wsunięte w fokove, niezbyt ładne, torbazy.

W kajucie kapitana wszystko aż lśniło się od czystości. To niezwykłe otoczenie trochę zbiło Łosia z tropu. Obejrzał się niepewnie i pod surowym wzrokiem bufetowego ostrożnie przysiadł na fotelu obciągniętym białym pokrowcem, po czym podniósł się, popatrzy na siedzenie i nabrawszy odwagi znowu usiadł.

Czysto tu u was! — rzekł z uznaniem.

— Mieszkamy na wodzie — odpowiedział bufetowy i podszedłszy do Łosia oświadczył surowo: — To fotel kapitana. Proszę się przesiąść na kanapą.

Łoś potulnie zmienił miejsce, a bufetowy otrzepał siedzenie fotela serwetką.

Kapitan wszedł uśmiechnięty i ściskając mocno dłoń gościa zaprosił serdecznie:

— No co, Robinsonie, musimy oblać to nasze spotkanie! Gorzałkę mam — po prostu ambrozja! Koniak!... A dlaczegoż to chodzicie z laseczką?

— Nogę złamałem, Michaile Pietrowiczu. Ale teraz już wszystko się zrosło.

— Nie ma co, jeszcze jedna okazja, żeby wypić za zdrowie — rzekł dobrodusznie kapitan przysuwając do siebie butelkę. — Spójrz no tylko, co będziesz pił! Gwiazdek na flaszce tyle, co w gwiazdozbiorze Oriona! — wykrzyknął przechodząc nagle na „ty”,

— A nie masz na swoim statku, Michaile Pietrowiczu, ziemniaków? Cały rok ich nie jadłem...

— Mitricz! Dawaj no nam tutaj tego cennego prowiantu! — zarządził kapitan zwracając się do bufetowego.

Łoś ciągle myślał o żonie, lecz kapitan o niej nie wspominał. Starzy znajomi trącili się kieliszkami, wypili. Kapitan otarł siwe wąsy i chytrze mrugnąwszy do gościa spytał:

— No, jak?

— Gorzałka dobra, a zakąska jeszcze lepsza — wymruczał Łoś pałaszując pieczony kartofel.

Znowu zadźwięczały- trącone kieliszki — z okazji przyjścia statku, za ładną pogodę...

— Co nowego na kontynencie, Michaile Pietrowiczu? Gazety przywieźliście?

— Wszystkie, wszystkie przywiozłem. Z całego roku. Będziesz teraz czytał stare dzienniki jak powieść. Ledwie zebraliśmy pełny komplet. Skąd je wziąć — stare gazety? Zabraliśmy z Gubernialnego Komitetu Rewolucyjnego. No, a poza tym... ludzi ci nazwoziłem.

— Kogóż?

— Trzech nauczycieli. Oddział sanitarny Czerwonego Krzyża — pięć osób. Jak widzisz, mnóstwo luda! Takich fachowców ten kraj jeszcze nie widział...

— Dobra! — wykrzyknął radośnie Łoś.

— Pracowników Komitetu Rewolucyjnego — sześciu. Jednego milicjanta...

— Milicjantów — trochę mało. Mamy tu przecież kontrabandę.

— Ten jeden milicjant wystarczy za dwudziestu. Bary — na sążeń szerokie, a wąsy dłuższe od moich. Zdemobilizowany czerwonoarmista z Barnaułu. Zaba-a-wny chłopak! Wszedł do mnie kiedyś na mostek, patrzy na przyrządy, na mapę, gdzie wyznaczam kurs, i pyta: „A trudno wyuczyć się na kapitana?” „Trudniej — powiadam — niż na milicjanta.” „No-o-o — mówi — milicja to najważniejszy urząd. Ochrona porządku.Taki służbi-i-ista!

Kapitan umilkł.

— Poza tym przyjechali jeszcze pracownicy do futrzarskich faktorii — podjął po chwili. — Wiesz przecież, że North-Company „wzięła w łeb”. Umowa z nią została zerwana. Będzie się likwidować. Powstało radzieckie Ochocko-Kamczackie Rybackie Towarzystwo Akcyjne. W skrócie rosyjskim nazywa się OKARO. Też wymyślili słowa! Zupełnie jak po japońsku. To OKARO będzie się także zajmować skórami. A North-Company — good-bye!

Wiadomość ta zdziwiła Łosia. Zdziwiła dlatego, że w Moskwie, jak sądził, nie mogli znać sytuacji w terenie, a przecież załatwili sprawę we właściwy sposób. Było mu nawet przykro, że załatwiono ją bez udziału jego — pełnomocnika Komitetu Rewolucyjnego. Westchnął 1 powiedział:

— Do wniosku, że North-Company powinna ulec likwidacji, samiśmy tu doszli. Tylko że, do diabła, nasza poczta dotąd leży w szafie. Taka tu komunikacja! Gdyby można się było porozumieć, nasze uwagi trafiłyby od razu w sedno sprawy...

— To znaczy, że Moskwa uprzedziła wasze myśli? — uśmiechnął się kapitan.

— Ta-a-k! To zdumiewające. Moskwa tak daleko stąd, a wie, co tu należy robić. Słusznie zadecydowali. Obejdziemy się bez Amerykanów. Rewolucję przeprowadziliśmy, to i handlować jakoś się chyba nauczymy.

— Bezwarunkowo! — zagrzmiał swym basem kapitan. W kraju rozwija się ofensywa na całym froncie gospodarczym. I co jest zadziwiające: opowiadał mi pewien kapitan z Archangielska, że Lenin jeszcze w czasie trwania wojny domowej wydał polecenie, by; przeprowadzić badania geologiczne w poszukiwaniu źródeł uchtyńskiej północnej ropy naftowej. Co za człowiek! I oto tu, na początek, przywiozłem ci geologa. Będzie węszył, czym pachną góry. Dumny jestem, naprawdę dumny z młodej Rosji!

— Tak, dla geologów robota tu się znajdzie — rzekł Łoś pomyślawszy o górach, gdzie strzałka kompasu płatała figle.

Kapitan łyknął koniaku i ciągnął dalej:

— A wiesz, że ja z chwilą wybuchu rewolucji uciekłem ze stanowiska? Na Dalekim Wschodzie, jak ci wiadomo, tak się często zmieniały władze, że mi się słabo robiło. Popatrzyłem, popatrzyłem ... podniosłem kotwicę i dałem dęba razem ze statkiem. Z tym samym, który tu widzisz. Na chińskiej linii okrętowej pracowałem, jak dorożkarz, bez ojczyzny... Potem przyszła władza radziecka, wróciłem do Władywostoku, zamazałem dawną nazwę statku i napisałem: „Sowiet”...

Łoś z uśmiechem słuchał kapitana, który opowiadał mu to już w ubiegłym roku.

— Przywiozłem ci także radiotelegrafistę i radiostację, żebyś się nie czuł tutaj taki samotny.

— Co mówisz! — ucieszył się Łoś. — No, Michaile Pietrowiczu, to pod tę radiostację musimy jeszcze wypić twojej boskiej gorzałki!

— Za taką sprawę nie wypić — trzeba być braszpilem —podtrzymał kapitan napełniając kieliszki. — Tak... Jeszcze z poprzedniego rejsu wożę list do ciebie. Kiedy wracałem z Kołymy, nie udało mi się do ciebie zajechać. Przywiozłem go do Władywostoku. Później jeździłem z nim do domu, do Szanghaju, do Nagasaki, do Dajrenu. A przecież dowiozłem do adresata. Pamiętasz Tołstuchina? Od niego ... I jeszcze jeden list mam dla ciebie... — Kapitan mrugnął do Łosia wesoło: — Od żony. Ale uprzedzam: przeczytasz go nie w mojej kajucie. Kto wie, co ci tam nawypisywała? Może wymyśla na mnie ostatnimi słowami i ty potem nie zechcesz ze mną nawet kieliszkiem się trącić?

Łoś, ujrzawszy znajome pismo żony, ze wzruszeniem wziął list. Sam również miał ochotę przeczytać go bez świadków, pomyśleć nad nim, wspomnieć odległą młodość — on był maszynistą, a Natasza — nauczycielką. Jej to przecież zawdzięcza umiejętność czytania i pisania. Włożył pieczołowicie list do portfelu.

— Widzieliście ją, Michaile Pietrowiczu?

— Tak. Właśnie mieliśmy odjeżdżać do Władywostoku, a tu Wbiega do mnie kobieta. Podniecona, oczy błyszczą — i od razu badanie: „Towarzyszu kapitanie, wy cały czas pracujecie na statku «Sowiet»?” — Tak, cały czas — powiadam — pły-y-y-wam na „Sowiecie”. Ona myśli, że statek to jakiś Rewkom albo fabryka! I w zeszłym roku — mówię — pły-ywa-ałem na nim. Ona pyta, czy nie znam Łosia. No, jakże nie znać! W czasie zeszłorocznej żeglugi — powiadam — czterdzieści dni szliśmy razem. „Dokąd szliście?” Cha-cha-cha! Ona myśli, że parostatki nie chodzą, tylko bezwarunkowo jeżdżą!... No i pytała, gdzie ty jesteś i co się z tobą dzieje. Miała zamiar jechać do ciebie. Odradziłem jej, odradziłem. Powiedziałem całą prawdę. Na bezludnym brzegu — mówię — wysadziłem Łosia. Co się z nim teraz dzieje — sam nie wiem. Nie radziłem jej odcumowywać, nie radziłem ...

— Chyba słusznie postąpiłeś, Michaile Pietrowiczu — powiedział Łoś bez przekonania.

— Rozumie się, że słusznie. Znam przecież ten kraj. Zżyjesz się z tutejszym terenem, dom sobie zbudujesz — wtedy podnoś żagle. Tak jak powiedziałem... A ona rwie się do ciebie! Nasze kapitańskie żony nie są takie czułe. Przywykły żyć bez mężów... No, wypijmy! ... Mitricz, jeszcze ziemniaków! — krzyknął wydostając oliwki i kandyzowane cytryny.

— A jak układa się życie na kontynencie, Michaile Pietrowiczu?,

— Życie wzięło kurs wyznaczony przez Włodzimierza Iljicza. Stalin przy sterze — i statek wali prościutkim kursem. Sunie naprzód nie zwracając uwagi na skały podwodne. Oczywiście nie bez tego, żeby na pokładzie nie znaleźli się jacyś awanturnicy. Ale ich po trochu likwidują. Inaczej zresztą nie można. Sądzę po sobie: rozpuścisz załogę — pójdziesz bracie, na dno... raki karmić...

Zgrzytały dźwigi, wesoły hałas panował na pokładzie, w ładowniach. Przez iluminator do kajuty kapitana coraz to wpadały okrzyki: Hola! W górę! Puszczaj!

— Domisko przywiozłem ci na dwadzieścia pokoi. Trzy szkoły. Będziesz żył teraz jak książę Monaco!

Łoś pokręcił głową w zadymie:

— To mało, Michaile Pietrowiczu. Trzy szkoły... Sam wiesz, jakie jest nasze wybrzeże. To nie to, co państwo Monaco.

— A cóż ty, bracie, myślisz, że „Sowiet” jest z gumy? Na początek ci wystarczy. I Moskwę nie od razu zbudowano,

Kapitan zawołał:

— Mitricz! Pierwszego oficera dawaj tu do mnie! Wezwany zjawił się.

— Iwanie Iwanowiczu — rzekł kapitan tonem rozkazu. — Zarządzić zbiórkę. Cała załoga ma się natychmiast stawić do pracy przy budowie domu Komitetu Rewolucyjnego! Termin — dwie doby!

— Rozkaz, Michaile Pietrowiczu!

— Zadymią piece Rewkomu — podnosimy kotwicę... A szkoły gdzie ci rozwieźć? — kapitan zwrócił się do Łosia.

— Jedną — tutaj, jedną — do południowej części rejonu, a trzecią — do Enmakaj.

—Hm!... Do Enmakaj? To przeszło trzysta mil lodami.

— Trzeba, Michaile Pietrowiczu, koniecznie trzeba! Kapitan zamyślił się. W milczeniu zapalił papierosa i zdecydowanym tonem oświadczył:

— Dobrze, Nikito Siergiejewiczu! Zaryzykuję... — i uderzywszy pięścią w stół zawołał w uniesieniu:

— Podoba mi się taka Rosja! Cały statek gna w lody, żeby dostarczyć na miejsce malutką szkółkę. To naprawdę wielki j niesłychany humanizm! — mówił wymachując ręką w powietrzu.

— No, a jakże inaczej, Michaile Pietrowiczu? Przecież to wszystko nasze zwyczajne sprawy.

Wyszli na pokład. Podbiegł do nich Andriej Żukow wołając z zachwytem:

— Szalupy! Dwanaście sztuk, Nikito Siergiejewiczu!

— Szalupy?! — powtórzył zdumiony Łoś.

  —  Przywiozłem — rzekł Kapitan. — Wzywano mnie na naradą do Komitetu. To z mojej inicjatywy!

— O, za to bardzo ci dziękuję, Michaile Pietrowiczu! — Łoś zadarł brodę do góry i przesunął ręką po szyi. — Tak są nam tutaj potrzebne!...

ROZDZIAŁ TRZECI

W ciasnym domku dawnego Rewkomu zebrali się w oczekiwaniu na Łosia nowoprzybyli pracownicy.

Doktor Piotr Pietrowicz, wyglądający na lat czterdzieści, z szeroką, dobroduszną twarzą, stał przy odręcznie zrobionej schematycznej mapie Półwyspu Czukockiego i rozmawiał z geologiem Diagilewem.

— Spójrzcie, Włodzimierzu Nikołajewiczu! To z pewnością ostatnie, przejrzane i uzupełnione wydanie Urzędu Kartograficznego Łosia — rzekł ironicznie do inżyniera pokazując wiszącą na ścianie mapę.

Diagilew, wysoki, szczupły mężczyzna o energicznej twarzy, wyjął z torby polowej drukowaną mapę i zestawiając ją z mapą Łosia stwierdził ze zdumieniem:

— Trzeba przyznać, że mimo wszystko dokładniejsza i lepsza od mojej. Widzicie, Piotrze Pietrowiczu, tu u mnie jest jednolita biała plama. Tylko linia wybrzeża — i to niedokładna. A na mapie Łosia wszystkie zatoki i przylądki zaznaczone ...

Inżynier pogrążył się w studiowaniu mapy Komitetu Rewolucyjnego.

Trzej młodzi ludzie przeglądali uważnie zeszyt Łosia z czukockimi wyrazami i zdaniami. Byli to nauczyciele: Nikołaj Dworkin, Kuźma Dozornyj i Michaił Skorikow. Zainteresowało ich tworzenie liczebników w języku czukockim.

— Patrzcie, chłopcy, to ogromnie ciekawe — odezwał się nauczyciel Skorikow. — Zauważyłem, że cały swój system liczenia opierają tutaj nie na dziesiątkach, lecz na piątkach.

— Nie może być! — wysunął wątpliwość Dworkin. — Widzisz: jeden — inneń, dziesięć — myngitken, jedenaście — myngitken inneń parol. Jasne, że podstawową liczbą jest dziesięć.

— Ale patrz dalej! — zaprotestował gorąco Skorikow. — Piętnaście — kilchinken, szesnaście — kilchinken inneń parol. O czym to świadczy?

— Mnie się także wydaje, że cały system liczenia opiera się na piątce — wmieszał się Kuźma Dozornyj.

Rozgorzał zawzięty spór.

Jedynie naczelnik Wydziału Finansowego Komitetu Rewolucyjnego Prygunow siedział w kącie, zatopiony w ponurym milczeniu. Na jego nieco pucołowatej twarzy malował się wyraz niezadowolenia i Prygunow zdawał się myśleć: „No, bracia, do pięknego kraiku zajechaliśmy! Że też wam się chce spierać o takie głupstwa!”

Milicjant Chochłow był pochłonięty pisaniem czegoś na torbie polowej, którą położył sobie na kolanie.

— Cóż ty tak sapiesz jak lokomotywa? — mruknął Prygunow.

— Piszę protokół na ciebie, żebyś nie zakisł tutaj — odgryzł się milicjant.

Wszyscy ci ludzie, przybyli tu z różnych krańców Rosji, w ciągu podróży na „Sowiecie” dobrze się już poznali i w czasie przymusowej bezczynności na statku zabawiali się podkpiwaniem z siebie. Najwięcej dostawało się Prygunowowi, który jechał na Północ licząc na to, że pieniądze „popłyną” do jego kasy.

Do pokoju weszli kierownicy faktorii futrzarskich — „czerwoni kupcy”, jak przezwano ich w drodze — Rusakow i Żochow.

Żochow zatrzymał się w drzwiach i rozglądając się dookoła spytał pogardliwie:

— Więc to jest ten czukocki Pałac Rad? Prygunow parsknął śmiechem.

— Nie ma co się śmiać! — rzucił surowo milicjant. — Zobaczysz, jak się jeszcze będziesz cieszył z tego pałacu! Nie zdąży się zbudować dużego domu — będziesz trzaskał swoimi liczydłami na strychu.

Z uśmiechem gościnnego gospodarza wszedł do lokalu Łoś w towarzystwie instruktora Komitetu Rewolucyjnego — Osipowa.

— Oto, towarzyszu Łoś, prawie wszyscy nasi ludzie są tutaj — oznajmił Osipow.

Niewielkiego wzrostu, krępy Osipow miał lat czterdzieści, ale wyglądał na starszego. Został zmobilizowany przez partię jako pracownik znający się na mechanice.

Przywitawszy się z przybyłymi Łoś spytał:

— Kto z was należy do partii?

— Ja — odrzekł kierownik faktorii Rusakow.

— Nauczyciele — wszyscy trzej komsomolcy — dodał instruktor. — Można ich już przekazać partii. Mołodcow, radiotelegrafista — także komsomolec.

— Który to z was — telegrafista?

— Ten. O wilku mowa... — przedstawił Osipow Mcłodcowa, który właśnie w tej chwili wbiegł do pokoju.

— Czołem, towarzyszu Mołodcow! — radośnie, jak najdroższego gościa, przywitał go Łoś. — Popatrz, oto twój lokal. Tutaj zainstalujemy radiostację.

— Lokal nieszczególny — stwierdził Mołodcow rozglądając się po pokoju z rozczarowaniem.

— Domek nieozdobny, ale zasobny! Radiostacja będzie wspaniała! — i Łoś zwrócił się do wszystkich obecnych: — Widzicie, towarzysze, w jakiej ciasnocie mieszkaliśmy tutaj: nie mam was nawet na czym posadzić. Ale nie będę was długo zatrzymywał. Chodzi mianowicie o taką rzecz: w czasie postoju statku musimy za wszelką cenę zmontować nowy dom Komitetu Rewolucyjnego i szkołę. Oprócz grupy budowlanej kapitan daje mi całą załogę „Sowieta”.

Do tej pilnej zbiorowej pracy będziemy musieli włączyć się wszyscy. Zwracam się do was z prośbą, żeby każdy przyłożył się do roboty jak należy. Wyśpimy się później. Noce tu będą długie.

— Bądźcie spokojni, towarzyszu Łoś, przyłożymy się — zapewnił lekarz. — Dobierano nas tu przecież pod tym kątem, żebyśmy się nadawali do wszelkich prac.

— Doskonale! Ty, Osipow, będziesz odpowiedzialny za ciągłość dostawy budulca. Doktor obejmie kierownictwo w zakresie cegły i gliny — słowem, sprawę budowy pieców. Od wybrzeża trzeba zorganizować żywą taśmę. Miejscowa dzieciarnia ustawi się w łańcuch i cegły z kungasu pójdą z rąk do rąk. Pomogę wam w organizowaniu tej pracy, towarzyszu doktorze. Pamiętajcie, że to bardzo ważny odcinek naszej pracy. Jeżeli nie zdążymy przez czas postoju statków wyciągnąć kominów — zginiemy. Nie mamy zduna.

— Cóż wy mówicie, towarzyszu pełnomocniku! Ja wam takie piece postawię, że sto lat wytrzymają! Drutem ściągną! — wykrzyknął milicjant Chochłow.

— Ty musisz zaraz zbierać się do odjazdu na północną, część wybrzeża. Natychmiast. Akurat idzie w tamtą stronę kajali. Wysiądziesz w Zatoce Źródlanej. Zadanie — walka z kontrabandą. Towarzysz Żukow opowie ci dokładnie, co i jak.

— Już jestem gotowy, towarzyszu pełnomocniku! Kuferek pod pachę — i załatwione. My — jak wojsko — wesoło odrzekł milicjant.

— Towarzysza Żukowa od pracy przy budowie zwalniam. Kiedy „Sowiet” będzie odbywał swój rejs powrotny, Żukow wyjedzie na kontynent. Niech się przygotuje. I jeszcze jednego człowieka trzeba zwolnić. Do osady Enmakaj, gdzie bardzo silne są wpływy szamanów, należy od razu posłać nauczyciela. Trzeba tam wybrać miejsce na szkołę, przygotować ludność i jak tylko zawinie statek, natychmiast zacząć budowę, by nie zatrzymać go niepotrzebnie nawet na jedną minutę. Kapitan decyduje się na ryzyko. Uczniów tam będzie niewielu: najwyżej ośmiu. Kto z nauczycieli chce pojechać? Uprzedzam: teren niełatwy.

— Którykolwiek z nas — odezwał się wątły młodzik Kuźma Dozornyj. — Wszyscy jesteśmy komsomolcami i zdawaliśmy sobie dobrze sprawę, dokąd jedziemy.

— A okazalszego od ciebie nauczyciela nie ma? — zagadnął Łoś. Podniósł się wysoki, barczysty, nieco ospowaty nauczyciel

Dworkin.

— Taki będzie dobry? — spytał z nieśmiałym uśmiechem.

— Dobry! Instrukcje otrzymasz od towarzysza Żukowa. To wszystko. A teraz na miejsca — i natychmiast do roboty!

— Chwileczkę... — odezwał się geolog. — Ja, towarzyszu Łoś, oczywiście nie wyłamuję się od udziału w zbiorowej pracy. Ale biorąc pod uwagę, że na swoim odcinku najwięcej mogę zrobić w lecie, nie chciałbym tracić czasu. Może by tak — plecak na ramię, młotek geologiczny do ręki... i w góry?

— Dobrze — zgodził się Łoś. — Musicie tylko wziąć ze sobą przewodnika.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Na redzie dymił leciutko „Sowiet”. Zgrzytały dźwigi. Pomiędzy brzegiem a parowcem snuł się kuter wlokący za sobą kungasy.

Na wybrzeżu, niedaleko dawnego Rewkomu, bez fundamentów, wprost na drobnych kamieniach nadmorskich układano zręby nowej budowli.

Wesoło stukały siekiery, zgrzytliwie jęczały piły. Wszędzie słychać było głośną wrzawę. Z kungasów nieprzerwanym strumieniem płynęły kloce, deski, gotowe okna.

Nauczyciel Dworkin i milicjant Chochłow siedzieli już w kajaku.

— Andrieju! — zawołał Łoś. — Daj nauczycielowi moje zeszyty ze  słówkami i zdaniami. Mam tam już sześć egzemplarzy przygotowanych.

— I milicjantowi dać jeden zeszyt?

— Daj i jemu!

— Ermenie — zwrócił się Żukow do sternika. — Weź ten papierek i oddaj Waamczowi. Powiedz, że  posyłamy go zamiast tego, który spalił w ognisku. Zawiadom Waamcza, że mimo wszystko, w dalszym ciągu uważamy go za przewodniczącego Enmakajskiej Rady Rodowej. Wytłumacz mu, proszę, że szaman Korauge zastraszył go po prostu. Zrozumiałeś? Sam przecież także jesteś przewodniczącym!

Ermen skinął głową, schował papierek w zanadrze i kajak odbił od brzegu. Żagiel rozwinął się, podchwycił pomyślny wietrzyk i łódź popłynęła mijając miejsce budowy.

Jeden z cieśli, siedzący okrakiem na zrębie ściany, krzyknął:

— Towarzysze, minuta milczenia! Milicja przejeżdża! Wszyscy zaczęli machać na pożegnanie — ten siekierą, ów piłą, tamten deską.

Milicjant stanął na poprzeczce kajaka i jakby oddając salwę pożegnalną, trzy razy wystrzelił z karabinu w górę.

Kajak wziął kurs na północny zachód.

Dom rósł z fantastyczną szybkością. Jednocześnie ze ścianami wznosiły się piece. Cieśle śpieszyli się, by prześcignąć zdunów, i odwrotnie, zdunowie starali się prześcignąć cieślów. Praca wrzała. Krótkie polarne lato nagliło.

Zdun Jegorycz, w białym fartuchu, z wielką, rozłożystą brodą staroobrzędowca, pracował bez wytchnienia. Położywszy cegłą zawołał zadzierzyście:

— No, dzieci, będziemy pracować aż do zachodu słońca! Śmiech przebiegł po budowie. Ktoś krzyknął w odpowiedzi:

— Zanim tutaj słońce zajdzie, można całe miasto zbudować!

— No, powiedzcie, proszę! Słyszeć — słyszałem, że są na świecie takie kraje, gdzie słońce nie zachodzi, ale nie wierzyłem. Myślałem, że to tylko takie gadanie... — stwierdził zdumiony Jegorycz.

Łowcy odłożyli wyprawę na morsy i razem z kobietami dźwigali niezwykłe dla siebie ciężary. Dzieciaki rozbawione, z promieniejącymi wesołością oczami, przerzucały z rąk do rąk cegły.

Stary Iljicz z godnością przechadzał się w milczeniu wokoło budującego się domu, ostrożnie przestępując przez belki i kloce. Myślał o tym, żeby się nie popsuło życie na wybrzeżu. Po co nazjeżdżało się tu tyle tańgów? Patrzcie, ile ich jest! I jak sprawnie pracują! Ze śmiechem pracują! Z pewnością to wszystko krewni Łosia. Inaczej — dlaczegożby mu pomagali? Taka wielka rodzina!... Staruszek zauważył pełnomocnika i skierował się w jego stronę.

— A, Iljicz! Jak się masz! Siadaj, zapalimy sobie! — rzekł Łoś wyjmując papierosy.

— Po co się to buduje? — zagadnął stary pokazując dom.

— Żeby mieszkać i pracować. Przyjechali nowi ludzie. Chcą pomóc wam w budowie nowego życia. Przyszły już szalupy z motorami. Będą wyprawiać się na morsy bez wioseł. Szybko jak ten kuter.

— Nie wiem — mruknął nieufnie Iljicz i zaciągnąwszy się dymem z papierosa zakrztusił się.

Drugiego dnia pod wieczór na wybrzeżu zjawił się kapitan „So-wieta”. Dom wyrósł już pod. dach, układano krokwie.

— Widzisz, Michaile Pietrowiczu, jeszcze nie ma dachu, a jeden piec już zadymił. Wkrótce was już zwolnimy. Drzwi i okna wstawimy sami — rzekł Łoś witając się z kapitanem.

— Dlaczegóż to? Całą budowę doprowadzimy do końca. Nie lubię zacząć roboty i rzucić w połowie. Pogada się ustaliła, na sztorm się nie zanosi...

Słońce zniżyło się już prawie nad samo morze. Rozżarzona kula ognista, jakby bojąc się zanurzyć w zimnych falach oceanu, zaczęła się nagle znowu podnosić po sklepieniu nieba.

Wkrótce długie, ukośne promienie zaigrały na cynkowym dachu nowego domu Komitetu Rewolucyjnego. Szyby w wielkich oknach rozbłysły przyciągając uwagę tubylców, Zresztą sam Łoś także z zachwytem i radością patrzył na nowy dom.

— Teraz dopiero będziemy żyli! — rzucił głośno w rozmarzeniu i w tej chwili, wspomniawszy żonę, pomyślał ze smutkiem:

„Jednakże kapitan źle zrobił, że nie przywiózł jej tutaj. Patrzcie, jaki dom! Przecież to pałac!”

Zbliżył się Żukow. Łoś w milczeniu objął go ramieniem i westchnął:

— Smutno mi będzie bez ciebie, Andriusza...

— Cóż ty, Siergieiczu! Tyle ludzi masz teraz. A wszystko — swoi, radzieccy.

— Zżyłem się z tobą, przywykłem do ciebie... Ale ty uważaj, żeby ci nawet na myśl nie przyszło tam zostać! Bezwzględnie wracaj! Przecież posyłam tam ciebie tylko jako „popychacza”. Walcz o nasze sprawy. Żywy człowiek może zdziałać więcej niż wszystkie nasze pisma i raporty. Przede wszystkim ubiegaj się o stworzenie tu Ośrodka Krzewienia Kultury. Przecież to twój własny pomysł. Siadaj no tu na kłodzie...

Chwilę siedzieli w milczeniu.

— Kapitan mi mówił, że w Moskwie powstał przy samym WCIK-u Komitet dla Spraw Północy. Jedź tam. Wszędzie wysuwaj nasze sprawy. Zrozumiałeś, Andriusza?

— Wszystko jasne, Nikito Siergiejewiczu.

— Jak przyjedziecie do osady Loren, występuj tam w charakterze przedstawiciela Rewkomu. Pomóż urządzić się Czerwonemu Krzyżowi, szkole. Mary poradź, by się kształciła na pielęgniarkę. Powiedziałem już o niej lekarzowi. To do-o-bry, nasz człowiek. Jarakowi trzeba powierzyć kierownictwo składu futer. Wyszkolimy sobie z niego kierownika faktorii futrzarskiej. Ten Żochow jakoś mi się nie bardzo podoba ...

Andriej położył notes na kolanie i zapisywał wszystkie instrukcje i zarządzenia.

— Teraz co do pana Simonsa. Powinien przekazać faktorię i wyjechać na „Sowiecie” do Pietropawłowska. Według umowy likwidacyjnej Amerykanie oddają nam wszystkie towary: te, na które jest popyt — z rabatem czterdziestu procent, na niepokupne — sześćdziesięciu procent. Rozumiesz, co to znaczy? To są duże sumy. W walucie. O tym wszystkim trzeba pamiętać. Z powrotem towarów nie zabiorą, po prostu nie opłaci im się. Na przykład cienka bielizna damską — na co im ona? Kto ją tu nosi? A więc towar niepokupny. Na Żochowa nie ma co liczyć, jego można kupić z głową i bebechami za dwadzieścia papierowych dolarów.

— Nikito Siergiejewiczu, trzeba by tam posłać instruktora Rewkomu.

— Sam sobie dasz radę. Osipow pojedzie kontrolować inną faktorię. A teraz, Andriusza, bez zapisywania. Moja osobista prośba do ciebie jako przyjaciela. Postaraj się we Władywostoku zobaczyć z Nataszą i jeżeli tylko zdrowie jej na to pozwoli, ściągnij ją tutaj. Roboty mamy dużo, sam widzisz. Żadnych okropności jej nie opowiadaj. Nie ma po co. Przyjedzie, tożsama zobaczy.

— Wszystko, wszystko zrobię, Nikito Siergiejewiczu. Możesz liczyć na mnie jak na siebie samego.

Łoś uśmiechnął się i objąwszy Andrieja rzekł cicho:

— Wiem, Andriusza!... Teraz sprawa Ajjego. Co ty chcesz z  nim zrobić?

— Będzie cały czas jeździć razem ze mną. Niech na własne oczy zobaczy świat. Ta podróż będzie dla niego uniwersytetem. Jak wróci, sam będzie opowiadał o Wielkiej Ziemi. Ale poza tym mam tu jeszcze pewną ukrytą myśl. Powiem ci w tajemnicy. Oto będę, przypuśćmy, w Gubernialnym Komitecie Rewolucyjnym. Ajje — razem ze mną. Żywy przedstawiciel czukockiego ludu! Wiesz, jakie to zrobi wrażenie? Tam gdzie nie można nic dostać — dadzą!

— Ależ chytrus z ciebie, Andriuszka! — Łoś roześmiał się wesoło. — Mądrześ to wykombinował!... Jak przyjedziesz do Loren i Żochow wyładuje swoje towary, weź dla Ajjego ubranie, buty, bieliznę — wszystko. Rozumiesz, żeby wyglądał po ludzku.

„Sowiet” dał sygnał odjazdu. Wszyscy rzucili się do kungasu.

Kiedy Łoś i Żukow załatwiali na statku formalności związane z wyładunkiem, Ajje stał przy burcie i smętnie spoglądał na ojczyste wybrzeże. Raz po raz przemykało mu przez myśl, by zbiec po trapie, wsiąść z łowcami do kajaka i umknąć w tundrę. Może zrobiłby to, gdyby nie pewność, że parowiec ma zawinąć do Enmakaj, by wyładować szkołę. A tak go korciło, żeby popatrzeć na Tygrenę, na jej malca i pozłościć szamana Korauge: „Spójrz, co się ze mnie zrobiło — z Ajjego! Pan na żelaznym parostatku, Przyjechałem zabrać Tygrenę, Ona od dzieciństwa przeznaczona mi jest na żonę...” Do rozmarzonego chłopca podeszli Łoś i Żukow.

— Zaraz ruszymy, Ajje! — odezwał się wesoło Andriej.

A Ajje, jakby oddawał swą głowę pod miecz katowski, odrzekł żałośnie:

— Tak, ruszymy...

— Nie trap się, Ajje. Na przyszły rok wrócisz razem z Andriejem. Wyjdę wam na spotkanie — pocieszał go Łoś ściskając dłoń chłopaka.

Potem wyciągnął ręce do Andrieja, pocałowali się i przy zgrzycie łańcucha kotwicy z uczuciem mimowolnego smutku zaczął schodzić po trapie do kajaka.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Alitet szedł brzegiem morza. Jego prawie bose nogi tonęły w przybrzeżnych drobnych kamieniach. Futrzane pończochy podarły się w strzępy, z kuchlanki zostały dwa kawałki ledwie zakrywające pierś i plecy, Ani śladu rzemiennego pasa fokowego, ani torbazów, ani reniferowej czapki. Wszystko to, a nawet pęcherz ze skóry foki, Alitet zjadł walcząc z głodem na ruchomych lodach.

Obdarty, zmordowany, wędrował teraz po ziemi i coraz to rozglądał się wokoło, Stanął mu w myśli Charlie, który tak jak i on wdrapał się na krę, Gdzie jest teraz? I szalupą przepadła, Aj, jak żal szalupy! I skórki. Tyle skórek.

Po rozbiciu łodzi Alitet przez dwa dni nie pił wody. Czuł suchość w ustach, skurcz ściskał mu gardło. Morska woda i przesycony solą lód wywoływały mdłości. Dopiero na trzeci dzień, kiedy prąd zniósł go razem z krą na pola lodowe, wędrując wśród torosów ujrzał bryłę słodkiego lodu. Pomiędzy błękitnymi wydawała się ona dziwnie biała. W ciągu wielu lat wywietrzała i silne mrozy wycisnęły z niej sól.

Zauważywszy ją z daleka Alitet krzyknął i jak oszalały puścił się ku niej pędem. Już w biegu wyciągnął nóż, by odłupać kawałek.

Ale dopadłszy na miejsce — cisnął nóż i rozciągnąwszy się na śniegu zaczął chciwie gryźć białą bryłę nie bacząc na krew sączącą się z poranionych warg,

Ugasiwszy potworne pragnienie odłupał duży kawał lodu na zapas i ruszył dalej przeskakując szczeliny, obchodząc połynie. Przedostając się z kry na krę, w kierunku wybrzeża, znalazł się wreszcie na skraju lodów. Od brzegu dzieliło go morze. Stał i smętnie przyglądał się dobrze znanym zarysom gór.

Na krach igrały promienie słońca. Rozpalona ognista kula świeciła płomiennie. Zwały lodów i pojedyncze bryły rzucały cienie, które wprowadzały człowieka w błąd, wyglądały jak bezdenne głębiny wodne.

Alitet długo stał bez ruchu — jakby się sam zmienił w lodowy głaz. Oczy jego zatrzymały się na szczycie góry Ryrkalaut. Ileż to razy objeżdżał ją psami!

Nogi ugięły się pod nim, usiadł. Zacisnął zęby, tak że aż zgrzytnęły. Ogarnęła go senność, ale spać — nie można było. Ręce same, podniosły się do góry i Alitet chwycił się za głowę. Nie poczuł bólu i nawet nie zauważył, że w ręce jego został kosmyk włosów.

Wzdłuż krawędzi pola lodowego płynęła unoszona prądem podwodnym niewielka kra. Spostrzegłszy ją Alitet nagle skupił uwagę, w mgnieniu oka zerwał się na równe nogi i podbiegł na skraj pola. Pochylił się nad morskim odmętem i patrzył pożądliwie na ową krę, potem z nadzieją w sercu spojrzał na szczyt góry Ryrkalaut. Nerwowy dreszcz przebiegł po jego ciele. Schwyciwszy swój kawał słodkiego lodu, zebrał wszystkie siły i skoczył na krę. Pod wpływem ciężkiego skoku kra zachybotała się i po ciemnozielonej wodzie pobiegły kręgi fal. Alitet przykucnął, wcisnął głowę w ramiona — i zamarł.

Lekki wiaterek z północy strącał mu z twarzy wielkie krople potu. Alitet odgryzł kawałek lodu, przełknął go i rozebrał się. Wciągnął spodnie na ręce, rozwinął strzępy swej kuchlanki i wysoko podniósłszy w górę ten prymitywny żagiel zaczął nadawać krze pożądany kierunek. Głód i nieodparta chęć wydostania się na brzeg za pędziły go na ową niebezpieczną krę. Wiedział, że jeżeli tylko wiatr przybierze na sile, fale zrzucą go do morza. Pomimo to jednak, przerażony, uciekł z nieruchomego pola lodowego, bo nie było tam co jeść.

Wiatr wiał spokojnie, nie ustawał i  kra sunęła naprzód jak kajak, Alitet stał nagi w palących promieniach południowego słońca i ani na chwilę nie spuścił rąk. Brzeg wabił Ale im bardziej kra zbliżała się do lądu, tym wolniej posuwała się naprzód. Tak przynajmniej zdawało się Alitetowi.

Ręce mu już zdrętwiały. Chciałoby się opuścić je wreszcie i samemu osunąć się na krę. Ale Alitet stał i bez mrugnięcia powiek nieprzerwanie wpatrywał się w wybrzeże.

Dopiero pod wieczór kra osiadła na mieliźnie, niemal przy samym brzegu. Alitet jak nieprzytomny porwał swój słodki lód i skoczył w wodę. Na czworakach, jak zwierzę, wgramolił się na kamienisty, rozpalony w słońcu brzeg, zwalił się na ziemię i w jednej chwili zasnął.

Słońce spuściło się już na sam kraniec nieba, kiedy rozbudziły go dreszcze. Otworzył oczy. Obok niego leżał malutki kawałeczek słodkiego lodu, z którego spływały rzadkie, ciężkie krople. Alitet utkwił w nim wzrok i długo patrzył na ową malutką bryłkę, która teraz nie miała już dla niego, żadnej wartości.

— Roztopił się — szepnął i zerwawszy się z miejsca puścił się pędem w głąb lądu.

Rozgrzał się biegnąc po miękkiej tundrze pokrytej wiosennym kwieciem. Natknął się na kałużę i przypadłszy do niej ustami zaczął chłeptać wodę jak pies. I nagle ujrzał w wodzie, jak w mętnym zwierciadle, swą kudłatą, straszną twarz. Zerwał się na równe nogi i z przerażeniem oglądając się na kałużę, co prędzej się od niej oddalił.

Niebawem znalazł mysią norę. Rozgrzebał pulchną ziemię i zabrał zapasy — wszystkie do najmniejszego ziarenka i jadalnego korzonka — ale jeść nie zaczął. Zerwał dwa listeczki dzikiego szczawiu, wsunął je do ust i idąc żuł. Powędrował znów brzegiem morza.

Szedł do Enmakaj unikając spotkania z ludźmi. A ludzie spostrzegłszy go z daleka, ze strachem rzucali się do ucieczki biorąc go za człowieka-tułacza, terraka.

Alitet wychudł jak szczapa. Twarz mu się ściągnęła, oczy wpadły głęboko, kości policzkowe wystąpiły wyraźnie, broda urosła i posiwiała. W swej zdartej na strzępy odzieży budził grozę i przerażenie. Szedł powoli, krok za krokiem, z rękami sztywno spuszczonymi, z trudem powłócząc nogami — ale nie zatrzymywał się.

Szedł tak, dopóki słońce nie zaczęło silnie przypiekać.. Wtedy skręcił w parów, zwalił się na mech i mocno zasnął. Spał długo, aż słońce zatoczyło wielki krąg. A kiedy zimne fale powietrza rozbudziły go ze snu, w jednej chwili wstał, posilił się trochę zapasami myszy i ruszył dalej brzegiem morza*. Szedł całą noc.

Znów zaświeciło jasne słońce. Alitet wszedł na wzgórek. Już z daleka spostrzegł kajak płynący z przeciwnej strony. Łódź przybliżała się bardzo szybko. Wzdłuż brzegu biegły psy ciągnące ją na długim rzemieniu. Niebawem po ruchach rąk Alitet w poganiaczu rozpoznał Waamcza. Bacznie wpatrując się w kajak dostrzegł siedzącą na dziobie Tygrenę. Zaczaił się jak wilk, który ”wyśledził zdobycz; pędem zbiegł ze wzgórka i zaszył się w ukryciu.

Gdy tylko psy wybiegły na wzniesienie, wynurzył się ze swej kryjówki i chwycił za rzemień przeciągnięty od masztu kajaka. Waamczo osłupiał. Ludzie w kajaku krzyknęli: Alitet wyrósł jakby spod ziemi, stanął przed nimi jak zjawa.

Słaby i wycieńczony, nie utrzymał psów i runął na ziemię. Nie wypuszczając rzemienia z rąk wlókł się kilka kroków po nadbrzeżnych kamieniach, wreszcie zaprzęg się zatrzymał.

— Zbliż się tutaj! — po raz pierwszy od wielu dni zawołał Alitet zwracając się do Waamcza.

Ale Waamczo stał bez ruchu.

— Nie bój się. Duchy pomogły mi się uratować ... Waamczo w dalszym ciągu nie przestawał patrzeć na niego osłupiałym wzrokiem.

— Chodźże tutaj, głupcze! — krzyknął głośno Alitet siedząc na kamieniach między psami.

Nie czując pod sobą nóg, blady, z drżącymi rękami, Waamczo jak zahipnotyzowany ruszył w stronę Aliteta.

— Nie bój się! Jestem głodny. Chcę jak najprędzej dostać się ,do domu. Przyciągnij kajak!

Waamczo wpił się palcami w rzemień i nieświadomy ruchów własnych rąk podprowadził kajak.

Alitet przelazł przez burtę i zwalił się na miękkie dno lodzi. Wyciągnął się jak długi i leżąc patrzał w niebo.

Tygrena chciała odwrócić się od niego — i nie mogła. Chciała coś powiedzieć, ale język odmówił jej posłuszeństwa. Bez słowa zsunęła się z dzioba kajaka. Ogarnął ją taki strach, że wypuściła z rąk Ajwama. Do krwi zagryzła wargę i schwyciwszy syna przytuliła go do siebie.

— Zawracaj psy! — krzyknął Alitet.

Zaprzęg ruszył w powrotną drogę. Ale sternik był tak wylękniony, że nie wiedział, co robi. Kajak to wpadał na przybrzeżną mieliznę, to oddalał się od lądu i przez burtę nabierał wody.

Alitet wytarł mokrą twarz, przewrócił się na drugą stronę i na czworakach poczołgał się ku rufie. Ruchem ręki odsunął na bok sternika i sam usiadł przy sterze. Siedział bez ruchu, w milczeniu, z tępym spojrzeniem głęboko wpadniętych oczu. Ludzie bali się patrzeć na niego, ale oczy ich same zwracały się w stronę Aliteta. Aż dziw ich brał, że jeszcze żyją i nie umierają ze strachu.

Do domu, jak zawsze, psy biegły prędzej. Waamczo pędził za nimi jakby unoszony wiatrem. W kajaku panowało milczenie.

Tygrena, przycisnąwszy syna do piersi, spojrzała Alitetowi prosto w twarz. Oczy ich się spotkały. Zdobywszy się na odwagę kobieta głośno, żeby dodać sobie siły, spytała:

— Kto ty jesteś? Terrak?

Alitet uśmiechnął się złośliwie, ale w tej chwili z ust jego znikł grymas uśmiechu. Siwa broda drgnęła.

— Zapomniałaś, kto jestem? Myślałaś, że zginąłem.

— Tak ludzie mówili — cicho już rzekła Tygrena.

— Nie. Nie zginąłem. To ja jestem. Wiele dni walczyłem z duchami głodu. Okazały się wobec mnie bezsilne... Dajcie mi wódy.

Łowca, siedzący przy beczułce, prędko napełnił kubek i drżącymi rękami podał Alitetowi.

Ten jednym tchem wypił wszystko do dna.

— Jeszcze! — zażądał wyciągając rękę.

Po drugim kubku pomacał swoją twarz i rzekł:

— Nigdzie dokoła nie było nic do jedzenia. Natknąłem się tylko na jedną fokę na krze. Podkradłem się do niej z podwietrznej strony i schwyciłem za płetwę, ale wyśliznęła mi się z rąk i wpadła w wodę. Strawą moją była odzież.

Głos Aliteta huczał. W kajaku rozlegały się donośnie jego słowa. Tygreną owładnął śmiertelny strach. Straciła przytomność i runęła na syna.

Kajak odpłynął już daleko, kiedy się ocknęła. Nie widząc obok siebie Ajwama zadrzała. Wydało jej się, że w owym czasie Alitet wyrzucił chłopca na pastwę duchów morza. Obejrzała się z lękiem i zobaczyła syna, który odsunął się na bok. Chwyciła go i gniewnie spojrzała na Aliteta.

Siedział na rufie taki sam straszny jak przedtem. W milczeniu patrzył przed siebie i robił wrażenie trupa. Tygrena przyglądała mu się przez wąską szparkę leciutko rozsuniętych palców ręki. Czuła, że teraz Alitet będzie chciał złożyć duchom jakąś wielką ofiarę, i nie wiadomo dlaczego przyszedł jej na myśl brodaty naczelnik rosyjski. Ledwie dostrzegalny uśmiech przemknął jej po twarzy. Ale po chwili serce znowu ścisnęło się boleśnie: ,,A nuż Alitet powie, że trzeba złożyć na ofiarę Ajwama? Przecież dzieci Narginaut zabijał!”

Ukazała się osada Enmakaj.

Nagle Alitet porzucił ster, stanął na rufie i na twarzy jego pojawiło się przerażenie. Wpadnięte policzki zadrgały kurczowo. Oszołomiony wzrok nie mógł oderwać się od osady.

Pomiędzy jarangami stał wysoki drewniany dom z błyszczącym w słońcu, żelaznym dachem. W oknach lśniły szyby.

Ludzie w kajaku bez słowa obrzucili się spojrzeniami, jakby pytając się nawzajem: czy wszyscy to widzą?

— Skąd się wzięła ta drewniana jaranga? — rzucił cicho Alitet, z niepokojem przyglądając się nowej budowli.

I to, że Alitet się zląkł, i to, że w osadzie pojawiła się owa drewniana jaranga — obudziło w duszy Tygreny nieokreślone uczucie radości. Znów stanął jej w myśli rosyjski brodaty naczelnik.

— Ej, wy, ludzie! Czemuż milczycie? — krzyknął Alitet.

— Wyjechaliśmy z Enmakaj przed sześciu dniami. Wtedy wszystko było po staremu — rzekła Tygrena spokojnie, lecz jakoś dziwnie podniesioną na duchu. — Któż z nas może wiedzieć, skąd się wzięła ta drewniana jaranga?

Psy mknęły pędem ku osadzie, poganiacz Waamczo pozostał daleko w tyle. Za kajakiem kotłowała się pienista smuga.

Na ganku nowego domu stał wysoki, barczysty, młody człowiek w rosyjskiej oddzieży i spokojnie patrzył na zbliżającą się łódź. Palił fajkę i w jasnym, przejrzystym powietrzu wiła się kręta smużka dymu. Był to nauczyciel Dworkin.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Słońce zaczęło się ukazywać coraz rzadziej i rzadziej. Tonęło w mgłach lub w białych, wilgotnych chmurach. Dni stały się całkiem krótkie. Niebawem nadeszła zima. Był dopiero koniec września, a cała ziemia leżała już pod śniegiem. Nowoprzybyli pracownicy Komitetu Rewolucyjnego nigdy jeszcze nie witali zimy tak wcześnie. Patrząc na biały całun, okrywający ziemię od krańca do krańca, tęsknie wspominali ojczyste strony. Mimo wszystko jednak rozległe przestrzenie i surowa potęga Północy podbijały tych ludzi. Przy tym Łoś nie pozwalał nikomu gnuśnieć w tęsknocie.

W nowym domu członkowie Komitetu Rewolucyjnego codziennie zajmowali się nauką czukockiego języka. Rewkom przypominał wydział etnograficzny jakiejś wyższej uczelni, której dziekanem i profesorem był Łoś.

Na wybrzeżu istniały już trzy szkoły, przystąpił do pracy oddział Czerwonego Krzyża, prowadziły handel i działalność wśród ludności radzieckie faktorie futrzarskie. Ożywiła się praca rad rodowych. Z całego kraju napływały pisma. Przyjeżdżali przewodniczący rad rodowych po „żywe słowo”.

„Teraz dopiero zaczyna się robota!” — myślał radośnie Łoś przeglądając listy, Szczególnie zainteresowało go pismo od kierownika faktorii Rusakowa. Rozłożył je na stole, wygładził zagięcia i krzyknął do sekretarza siedzącego w sąsiednim pokoju:

— Pietia, wezwij do mnie Osipowa!

W oczekiwaniu na instruktora Komitetu Rewolucyjnego naczelnik zaczął przechadzać się po gabinecie. Było tu przestronnie i czysto. Łoś uśmiechnął się ,w duchu. Na ścianie wisiała mapa Związku Radzieckiego i wielka, własnoręcznie przez niego sporządzona, mapa Półwyspu Czukockiego, na której oznaczył wszystkie osiedla. Nad biurkiem — nie oprawione portrety Lenina i Stalina. Na przeciwległej ścianie — mała, wycięta z książki, fotografia Lwa Tołstoja.

Wszedł Osipow.

— Ciekawy list przyszedł od Rusakowa — oznajmił Łoś. — Co prawda, warunki na tamtejszym terenie ja sam znam dobrze. Chodzi o to, że wytworzyły się tam dwie grupy. Przez środek osady przechodzi wąwóz, który dzieli ją na dwie części. Po jednej stronie przeważają łowcy-amerykanofile, po drugiej — z wyraźną sympatią do nas. Otóż w tej części osady Rusakow zorganizował spółdzielnię łowiecką. Pisze, że jeżeli damy tam łódź motorową, to możliwe, że do spółdzielni przystąpi również i amerykanofilska część ludności.

— Oczywiście, trzeba im dać motorówkę — stwierdził Osipow.

— Tak... Ale sprawa nie jest taka prosta. Ta grupa łowców ma swego przywódcę. Łączą go związki krwi z Eskimosami z wysp amerykańskich. Krzepki starzec, ślepy na jedno oko, jest pierwszorzędnym myśliwym. Nazywają go „wszystkowiedzącym człowiekiem”. Jednostka z charakterem. Całą grupę zza wąwozu trzyma w garści. Niezaprzeczony autorytet. Wpłynąć na niego — nie łatwo. A trzeba. Ten starzec — to wielkie oparcie dla Aliteta — mówił Łoś w zamyśleniu.

— Pojadę tam — oświadczył Osipow. — Pomogę Rusakowowi.

— Agitację prowadzić? Bardzo to trudna praca. Obaj z Andriejem cały rok prowadziliśmy agitację, a tymczasem Amerykanie agitowali towarami. Wprawdzie i nasza agitacja nie zawsze była bezowocna, ale obecnie mamy wszelkie możliwości, by agitować czynem. Poprowadzimy z tym starcem walkę na wiosnę, przed początkiem łowów, kiedy spuścimy na wodę szalupę dla spółdzielni. Na razie nie warto mu się naprzykrzać i psuć sprawę. Można go będzie przeciągnąć na naszą stronę, zdobędziemy go sobie pomyślną pracą na dobrej łodzi. Tak mi się wydaje. A teraz, Wasiliju Stiepanowiczu, daję ci urlop na dwa miesiące.

Osipow roześmiał się.

— Jaki urlop?

— Żebyś się zajął wyłącznie nauką miejscowego języka. Żebyś za dwa miesiące mógł swobodnie nim mówić.

— Za dwa miesiące chyba się nie opanuje języka.

— Musi się opanować. Trzeba to sobie postawić jako zadanie. — Spróbujemy.

— Próbować nie ma czasu. Trzeba to zrobić. Bez tego nie można tu pracować.

— Dobrze — odparł stanowczym tonem Osipow.

Zjawił się stary Iljicz. Łoś przywitał go po czukocku i podsunął krzesło. Staruszek usiadł, ale zaraz potem skrzyżowawszy pod sobą nogi osunął się na podłogę.

— Łoś! — odezwał się uroczyście. — Są nowiny. Parostatek stoi wśród lodów tam dalej na północ, przy przylądku. 1 dymu nie ma. Zupełnie się zatrzymał, na całą zimę.

Łoś słuchał w podnieceniu. Wiadomość o parowcu, który zatrzymał się tu na całą zimę, oszołomiła go. Wyciągnął fajkę i zaczął ją śpiesznie rozpalać.

Jak gdyby bojąc się wypytywać o statek, zaciągnął się mocno dymem, po czym zagadnął staruszka:

— A poza tym jakie jeszcze nowiny?

— Innych nowin nie ma.

— Nic nie słyszałeś o Nauczycielu, którego woził twój syn Ermen?

— Nie, nie słyszałem.

— A o milicjancie?

— Więcej nie ma żadnych nowin. Łoś sposępniał i rzekł do Osipowa:

— Przykra sprawa!

— Co takiego? — spytał instruktor.

— „Sowiet” ugrzązł w lodach. Na dziesięć miesięcy wycofany z użytku. To wielkie niepowodzenie — westchnął naczelnik. — Cały Sowtorgfłot na Dalekim Wschodzie liczy wszystkiego dwanaście statków. I oto jeden z nich ja, pełnomocnik Komitetu Rewolucyjnego, zapędziłem w lody, żeby postawić jedną jedyną malutką szkółkę w osadzie Enmakaj, Czy słusznie postąpiłem? — spytał zamyślony.

— Trudno powiedzieć, Nikito Siergiejewiczu.

— Nie, nie trudno. Postąpiłem słusznie. Bolszewicy nie mogą do tego rodzaju spraw podchodzić po kupiecku. Na tym polega nasza polityka narodowa ... No cóż, Iljiczu, dziękuję ci za nowiny. Jak znowu coś usłyszysz, to przychodź... Zapal no sobie na drogę!

Mimo wszystko na wspomnienie parowca Łoś czuł się niezbyt dobrze. W głębi duszy ciągle jeszcze nie umiał sobie odpowiedzieć na pytanie: czy postąpił właściwie czy niewłaściwie? Drażniło go również milczenie radiostacji. Narzucił na ramiona kuchlankę i udał się do radiotelegrafisty.

Ujrzawszy na twarzy Mołodcowa uśmiech pełen skruchy domyślił się od razu, że stacja w dalszym ciągu nie działa.

— Daremnie nosisz takie dobre nazwisko! — rzucił ”rozdrażniony nie panując nad sobą.

— Sam się tym zadręczam, Nikito Siergiejewiczu, Całkiem się już zamartwiłem Choć się powieś. Ani rusz nie udaje mi się dojść z nią do ładu — odezwał się Mołodcow i w oczach jego błysnęły łzy.

— Mój drogi, jakześ ty się tutaj wybierał? Przecież trzymasz mnie bez łączności. Przeciez to śmierć dla mnie! Pracowałeś ty w ogóle kiedykolwiek w tej dziedzinie czy nie?

Mołodcow zwiesił głowę i milczał. Sam doskonale zdawał sobie sprawę z sytuacji, ale im bardziej się starał, tym mocniej zaplątywał się w nowej dla siebie aparaturze radiowej.

— W Pietropawłowsku pracowałem dobrze i przy odbiorze, i przy nadawaniu. Dlatego wysłano mnie tutaj. Ale okazuje się że na technice radiowej znam się za mało — usprawiedliwiał się radiotelegrafista.

— Jakiż idiota wysyłał ciebie? Przecież tutaj nie ma wujcia-sąsiada, którego byś prosił o pomoc. Ot, i będziemy siedzieli jak susły w norze! Ty mi uczciwie powiedz: potrafisz uruchomić aparaturę czy nie?

— Nie wiem, Nikito Siergiejewiczu.

Łoś machnął ręką i bez słowa wyszedł z radiostacji. „Lepiej by już wcale jej nie było. Mielibyśmy spokój” — pomyślał.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Przelotne ptaki opuściły już ziemię czukocką i tylko drobne, zapóźnione stadka ciągnęły jes?cze na południe, Wzdłuż całego wybrzeża rozpościerały się lodowe pola, sięgające daleko aż poza linię widnokręgu. Przyszła pani tego kraju — zima. Ranek był cichy. Gdzieś wył pies.

Ale oto na śnieżnobiałym tle ziemi, nieba i morza ukazał się nagle wśród lodów dym przecinający długą smugą kopułę nieba. W całej osadzie zapanował popłoch, ludzie pobiegli na brzeg.

Łoś chwycił długą lunetę i wdrapał się na dach domu. Skierował ją na dym i zobaczył parowiec. Dobrze było widać, jak statek walcząc z lodami przedzierał się ku połyni, na czyste wody. Od czasu do czasu cofał się nieco i pełnym rozpędem nacierał dziobem na zwały lodów, miażdżył je i rozsuwał; wbijał „lodowe kotwice” i rozpychał kry na boki, ale potężne bryły znów zbliżały się ku sobie i groziły zwarciem.

Wokoło domu Komitetu Rewolucyjnego zebrał się tłum ludzi. Wszyscy z zaciekawieniem wpatrywali się w morze.

— To jakiś łamacz lodów! — wykrzyknął nagle Łoś siedząc na dachu.

Ale oto statek przebił się na czystą wodę i zaczął szybko zbliżać się do osady.

Łoś zdołał odczytać nazwę.

— „Krasnyj Oktiabr!” — zawołał. — Dawny łamacz lodów „Nadieżnyj”!

Syrena statku zabuczała przeciągle, góry odpowiedziały echem. Łoś śpiesznie zszedł z dachu, założył psy do sań i razem z Ermenem pomknął ku statkowi. Sanie zanurzyły się w torosach.

Daleko od czukockich wybrzeży, zagubiona w Oceanie Lodowatym, odkryta przez rosyjskich żeglarzy wyspa Wrangla ściągnęła na siebie uwagę grabieżców angielskich. Skorzystawszy z sytuacji, jaka się wytworzyła na Dalekim Wschodzie, wbrew wszelkim zasadom prawa międzynarodowego zajęli wyspę. Wylądował tam ze swoją załogą niejaki Wells.

Z polecenia rządu ekspedycja hydrologa Dawydowa usunęła stamtąd najeźdźców i zatknęła na wyspie metalowy sztandar radziecki.

Obecnie „Krasnyj Oktiabr” wracał z Wyspy Wrangla i w walce z lodami zużył cały swój zapas węgla. Na ogrzewanie kotłów poszło całe drewniane poszycie statku, grube liny konopne, mąka, cukier, wszystko, co tylko można było spalić. Łamacz lodów znalazł się” w niesłychanie ciężkim położeniu.

Łoś podjechał do statku i dyżurny zaprowadził go od razu do kierownika ekspedycji.

Profesor Dawydow, wybitny hydrolog, stojący na czele wyprawy, przyjął Łosia w milczeniu. Przywitał się z nim krótko i suche przedstawił mu komisarza ekspedycji Domnikowa. Na twarzach obydwu malował się najwyższy niepokój i troska. W rękach tych dwu ludzi spoczywał los całej załogi w liczbie stu dwudziestu osób należących do marynarki wojennej. W krótkich słowach przedstawili Łosiowi cel swej wyprawy i ciężką sytuację statku.

Siadając na metalowym fotelu Łoś obrzucił wzrokiem kajutę. Była cała obdarta, zewsząd wyzierało zardzewiałe żelazo.

— Jakimże prawem Anglicy wylądowali na naszej wyspie? — spytał,

— Prawem „Chwytaj wszystko, co ci się nawinie pod rękę”. Ale tu się cośkolwiek przeliczyli. Zalaliśmy sadła za skórę temu Wellsowi! — ze śmiechem rzekł komisarz. — Kiedy podpływaliśmy do wyspy, na łódeczce ruszył nam na spotkanie. Z pewnością sądził, że to idzie statek angielski. Ale jak zobaczył na rufie czerwony sztandar — z miejsca zwiał! Trzeba było zatrzymać jego łódkę dwoma wystrzałami armatnimi. Chcieliśmy się zapoznać z treścią jego dziennika.

— Gdy wciągaliśmy go na pokład, dygotał jak w febrze. Myślał, że bolszewicy duszę z niego wytrzęsą. Teraz się uspokoił, jest nawet wesoły i nie może się nachwalić naszej wódki — dodał kierownik ekspedycji.

— Pokażę ci tego Wellsa! — zapronował komisarz Łosiowi.

— A po kiego diabła on mi potrzebny! Dość już się tutaj napatrzyłem na Amerykanów. Powiedzcie mi lepiej: gdzie ugrzązł „Sowiet”? Utrzymujecie z nim łączność?

— Ach, „Sowiet” do Władywostoku już podchodzi.

— Co? — zdumiał się Łoś. — A tli u nas chodziły słuchy, że „Sowiet” zimuje w pobliżu Przylądka Północnego.

— To myśmy tam mieli zamiar zimować. Pogasiliśmy kotły i stanęliśmy. A potem wypatrzyliśmy z bocianiego gniazda połynię i zdecydowaliśmy się zaryzykować i ruszyć w dalszą drogą — wyjaśnił komisarz.

— Obecnie jesteśmy w katastrofalnej sytuacji — rzekł posępnie kierownik ekspedycji. — Cały węgiel wymietliśmy, do ostatniego k?-wałeczka. Jak widzicie, pozostała nam tylko pusta skrzynia żelazna — westchnął i mówił dalej: — Nie dobrnęlibyśmy do bazy węglowej w Zatoce Opatrzności. A przecież potrzebujemy całkiem niedużo paliwa. Teraz grozi nam przymusowy postój, a zapasów zimowych nie mamy. Stoimy wobec strasznej perspektywy: opuszczenia statku i zejścia na ląd. Stu dwudziestu ludzi załogi!

Łoś słuchał z uwagą słów kierownika ekspedycji, a jednocześnie rozważał:

„Mam sto pięćdziesiąt ton węgla. Oddać im? Nie, nie można. Jeżeli oddam — trzeba będzie zwinąć całą pracę Rewkomu. Ale przecież przezimowałem tu już z Andriejem bez węgla i pracy nie przerwaliśmy. Zamknąć nowy dom i przenieść się do jarang? ...”

Komisarz Domnikow zakończył:

— Na statku nie zostało już nic, co dałoby się spalić, ale mimo wszystko nie wolno nam statku porzucić.

Łoś odchrząknął i rozpiąwszy kołnierz bluzy rzekł:

— Będziemy musieli wam pomóc.

— W jaki sposób? — spytał niedowierzająco kierownik ekspedycji.

— Mam sto pięćdziesiąt ton ...”

— Węgla?!... — wykrzyknęli jednogłośnie Dawydow i komisarz.

— Tak, węgla.

— Dyżurny! Dawaj tu szybko inżyniera! — zawołał radośnie kierownik ekspedycji i zwracając się do Łosia zapytał:

— Ale ten węgiel — to przecież wasz opał. Jakże przetrwacie zimę bez niego?

— O nas, towarzyszu kierowniku, nie frasujcie się, przeżyjemy — odrzekł stanowczym tonem Łoś.

Wszedł inżynier.

— Ile potrzebujemy węgla, żeby dotrzeć do bazy? — zwrócił się do wchodzącego Dawydow.

Zapytany przez chwilę obliczał w myśli i oświadczył melancholijnie:

— Jakieś dwieście ton.

— Sto ton mamy.

— Dlaczego sto? Sto pięćdziesiąt — skwapliwie poprawił Łoś.

— Nie, nie! — podnosząc rękę, kategorycznie zaprotestował Dawydow. — A kaszę na czym będziecie gotować? — i zwracając się do inżyniera dodał: — A zatem, towarzyszu, otrzymujemy sto ton.

— Jakoś dociągniemy.

Radosna wiadomość o węglu lotem błyskawicy obiegła statek. Natychmiast rozległy się dźwięki harmonii i jakiś marynarz tańczył już na pokładzie hopaka.

— Jak się nazywacie? — spytał Łosia kierownik ekspedycji.

— Nikita Siergiejewicz.

— Jakże my się wam odwdzięczymy, Nikito Siergiejewiczu?

— Nie macie za co się odwdzięczać, towarzyszu kierowniku. Ale i ja mam kłopot; nie możemy uruchomić radiostacji. Może byście wy, towarzyszu, nam pomogli. Mój chłopaczek jakoś nie może sobie dać rady.

Dawydow wezwał pierwszego oficera i wydał rozkaz:

— Towarzyszu, ogłoście alarm — cała załoga do ładowania bunkra. Radiotelegrafistów od pracy wyłączcie i całą zmianę poślijcie na brzeg. Natychmiast! Trzeba uruchomić radiostację na wybrzeżu. Czy mamy worki do przeniesienia węgla?

— Mamy.

— Po co nosić? My to znacznie szybciej zrobimy przy pomocy psów — rzekł Łoś. — Zaraz pojadę na ląd i zbiorę wszystkie sanie z pobliskich osad. Zrobimy to piorunem.

— Doskonale! Zwlekać nie można. Warunki lodowe zmieniają się z godziny na godzinę.

Zapadła noc. Na statku zapłonął reflektor oświecając kry, po których szli grupami marynarze. Nie zdążyli dojść do wybrzeża, gdy koło węgla stały już psie zaprzęgi.

Marynarze szybko ładowali węgiel do worków, a kajurzy przywiązywali je do swych sań. Przed północą Łoś sprowadził jeszcze mnóstwo sań z innych osad. Całą noc w świetle reflektora nieprzerwanie snuły się psie zaprzęgi od wybrzeża do statku i od statku do wybrzeża.

Łoś, znużony po dniu pełnym napięcia i po bezsennie spędzonej nocy, z ostatnim zaprzęgiem przybył na pokład.

Z komina statku walił kłębami czarny, gęsty dym. Praca wszystkich maszyn wprawiała w drganie potężny kadłub łamacza lodów. „Krasnyj Oktiabr” był gotowy do odjazdu, Rozległ się pożegnalny gwizd syreny.

Dawydow, żegnając się z Łosiem, długo nie wypuszczał jego ręki ze swojej i rzekł wzruszony:

— Uratowaliście nam, Nikito Siergiejewiczu, statek, a może i całą załogę! W imieniu naszej ekipy składam wam serdeczne podziękowanie.

Łoś uśmiechnął się zmieszany. Zeszedł na ląd. „Krasnyj Oktiabr” ruszył z miejsca i skierował się ku połyni.

Z pokładu marynarze powiewali czapkami w kierunku przemykającego wśród zwałów lodowych zaprzęgu Łosia. I długo jeszcze jeden z nich stojący na bocianim gnieździe dawał znaki pożegnalne czapką, aż wszystko znikło we mgle.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Łoś obudził się późno. Podniósłszy nieco brzeg kołdry patrzył przez szparkę na palacza i uśmiechał się. Kuśtykając po pokoju kulawy Nalek stąpał cichutko, by nie zbudzić gospodarza. Nalek bardzo cenił sobie swoją pracę. Na łowy wyprawiać się nie mógł, a tu nagle stał się niemal bogaczem Za ruble-papierki kupował w faktorii wszystko, czego tylko człowiek potrzebuje, tak jakby był prawdziwym łowca.

Ktoś zastukał do mieszkania. Nalek skoczył ku drzwiom, uchylił je odrobinę i bez słowa zaczął machać ręką dając znać przybyszowi, naczelnik śpi.

— Kto tam? — spytał Łoś.

— Nauczycie] — szeptem odpowiedział Nalek.

— Chodźże, chodź, Skorikow! — przywitał go Łoś wstawszy z łóżka. — No, co słychać na polu oświaty?

— Dobrze, Nikito Siergiejewiczu! Szkoła pracuje pełną parą. Mam zamiar zacząć walkę z analfabetyzmem. Są już chętni do nauki. Jak się zapatrujecie na taką sprawę? — spytał nauczyciel sadowiąc się na oknie.

— Wyśmienicie. Pomysł pierwszorzędny. W ogóle, Skorikow, powinieneś swoją szkolę postawić tak, żeby była wzorowa. Centralny ośrodek powiatu! — mrugnął wesoło Łoś do gościa.

— Gotów jestem pracować dzień i noc, Nikito Siergiejewiczu!

— Doskonale!

— Doskonale, ale niezupełnie, Nikito Siergiejewiczu. Zaczyna się ferment z powodu węgla.

— Jaki ferment? — spytał Łoś z niechęcią, przeciągając palcami po włosach.

— Rano w jadalni zaczęły się rozmówki: Łoś, powiadają, przywykł żyć na mrozie, jemu — cóż? Pietka, sekretarz i kierownik Wydziału Finansowego po swojemu rozwiązują kwestię węglową...

— Nie mają prawa! — przerwał ostro naczelnik.

— Ludzie boją się, że możesz całą resztę węgla przekazać szkole. Łoś uśmiechnął się.

— W tym wypadku nie mylą się. Ty, Skorikow, bądź spokojny. Co jak co, ale szkoła będzie miała dosyć węgla. Gwarantują ci.

— Ja także chciałem przemówić im do rozumu, ale gdzie tam! Podnieśli taki harmider, że święty straciłby cierpliwość. Nawet Niłowna, kucharka, i ta zaczęła ich przekonywać.

Niłowna, kobieta już niemłoda, pracowała na „Sowiecie” jako pomywaczka, ale na prośbę Łosia kapitan zwolnił ją na ląd. Tutaj ,w stołówce Komitetu Rewolucyjnego została szefem kuchni i gotowała wyśmienite potrawy z reniego mięsa i dziczyzny. Obrotna kobieta nadążała ze wszystkim: i z gotowaniem, i z nakrywaniem do stołu, i z podawaniem.

Kiedy członkowie Rewkomu przyszli na obiad i usiedli za stołem, Łoś powiedział:

— Niłowno, na razie usiądź z nami. — I zwracając się do wszystkich obecnych ciągnął dalej; — Źle zaczynamy postępować, towarzysze,

— Czy ja może źle gotuję? — spytała zaniepokojona kucharką.

— Nie, bardzo dobrze gotujesz, Niłowno. O czym innym chcę mówić. Znaleźli się między nami stękający malkontenci. Doszło do mojej wiadomości, że poszczególni członkowie naszego kolektywu zaczynają mącić wodę. Troszcząc się więcej o własną skórę niż o sprawy ogólne, są niezadowoleni, że oddałem węgiel. Będziemy mówić otwarcie: te niesnaski wszczyna kierownik Wydziału Finansowego Prygunow... — Łoś wskazał na niego palcem, — Takie postępowanie jest niegodne człowieka radzieckiego. Wstyd, towarzyszu Prygunow! Nawet stary Iljicz — i ten powiedział mi: „Dobrze postąpiłeś, Łoś, Podzieliłeś się węglem, postąpiłeś jak prawdziwy łowca ...” — Łoś poczerwieniał i podniósł głos: — A ty, co tu za mętlik zaczynasz? Boisz się zamarznąć? Rybia krew w tobie?! — i odetchnąwszy głęboko dodał spokojnie: — Nie bój się, nie zamarzniesz. Skończy się węgiel — kłódka na lokal Rewkomu i rozchodzimy się wszyscy po jarangach! To tylko wyjdzie na korzyść i tubylcom, i wam wszystkim. Na tym koniec — i żebyście już nigdy więcej do tej kwestii nie wracali! Mamy ważniejsze sprawy, Niłowna, dawaj obiad!

Stołówkę zaległa cisza. Słychać było tylko kroki Niłowny wychodzącej do kuchni. Ktoś poprosił o głos.

— Żadnych głosów, żadnych dyskusji. Wszystko jest jasne — i zakończone — rzekł twardo Łoś. — Mnie więcej niepokoi los milicjanta i nauczyciela Dworkina niż cała czcza, nikomu niepotrzebna gadanina. Dotąd nie mamy o nich żadnych wiadomości. Postanowiłem więc wyruszyć na północną część wybrzeża. Nie ma też żadnych wieści o geologu. Wyjadę może dziś jeszcze. A wy więcej obcujcie z miejscową ludnością. To pomoże wam szybciej przyswoić sobie język i zrozumieć duszę tych ludzi. A dusza ich jest dobra... Wrócę za jakieś półtora, dwa miesiące i wszystkich rozlokuję po osadach. Pod koniec zimy odbędziemy pierwszą konferencję. Omówimy dwa zagadnienia. Pierwsze: polityka narodowościowa władzy radzieckiej i praca rad rodowych. Drugie: łowiectwo morskie. Sami także przemyślcie te sprawy. Gdyby moja nieobecność trwała zbyt długo, ty, Osipow, będziesz musiał pojechać do osady Loren. Trzeba popatrzeć, jak tam handluje Żochow. Wszelkimi sposobami należy umacniać stanowisko Jaraka jako kierownika składu futer. W swoich listach Żochow podstawia mu stolka, chce go utrącić. Żochow — to urzędnik, o interesach tylko myśli. Poza koniec swego nosa nie sięga. Jeżeli trzeba będzie w czymkolwiek pomóc Czerwonemu Krzyżowi albo szkole — pomóż. Dowiedz się, czy Mary pracuje jako pielęgniarka. I — co szczególnie ważne — bezwzględnie doprowadź do tego, żeby Mary rodziła w Czerwonym Krzyżu, a nie” u szamana. Zrozumiałeś? Porozmawiaj z lekarzami i z Jarakiem. To twoje bojowe zadanie.

— Coś tu jest podejrzanego, Nikito Siergiejewiczu, że tak się troszczycie o Mary... — odezwał się z uśmieszkiem sekretarz Rewkomu.

— Co?! — zaperzył się Łoś, ale od razu się opanował i rzekł spokojnie:

— Sekretarz Komitetu ”Rewolucyjnego powinien być nieco mądrzejszy. Kierunek twoich domysłów — to zarodek plotek... A więc, Osipow — to bardzo ważna sprawa. Wyrwać położnicę ze szponów szamana — nie łatwo. Lekarz pisze: nie idą do szpitala. Mary powinna zrobić początek. Powiedz jej: Łoś kazał.

Niłowna przyniosła rondel i zaczęła sprawnie nalewać zupę.

— Ja nie chcę zupy, Niłowna. Dajcie mi od razu drugie — poprosił Łoś.

— Ale cóż wy, Nikito Siergiejewiczu! Pokosztujcie. Takiej zupy nie jedliście nawet we władywostockiej restauracji. Wiecie, jaki tłusty ren się trafił?

— Popróbować? — spytał Łoś z uśmiechem.

— Koniecznie, koniecznie. Inaczej przestanę tu pracować.

— No, wobec tego, skoro tak ostro stawiacie sprawę, nie ma wyjścia — i Łoś zmusił się do jedzenia zupy.

Po obiedzie udał się do dawnego lokalu Rewkomu, gdzie mieściła się radiostacja. Śnieg skrzypiał mu pod nogami, mróz przyjemnie szczypał w twarz. Łoś oddychał pełną piersią.

Wbiegł na ganek, głośno wszedł do radiostacji i wesoło, serdecznie spytał:

— No, jak tam sprawy, Iliusza?

Mołodcow zdjął słuchawki i z rozpromienioną twarzą odrzekł:

— Właśnie w tej chwili Pietropawłowsk przyjął nasze depesze do Gubernialnego Komitetu Rewolucyjnego. Teraz wyjaśniam sygnał wywoławczy Kołymy, na wszelki wypadek.

— Dobrze, Iliusza. Dam ci niedźwiedzią skórę jako premię.

— Za co, Nikito Siergiejewiczu? — zmieszał się Mołodcow. — Jeszcze nic nie zrobiłem.

— Później zrobisz, Iliusza.

— No, oczywiście, będę się starał. Ale na co mi niedźwiedzia skóra? Mnie się wydaje, że państwo miałoby z niej więcej pożytku.

— Słusznie, Iliusza. Ale chciałbym ci dać jakąś premię. Mołodcow rozpłynął się w uśmiechu.

— Wiesz, co ci dam? ... Dziesięć ton węgla!

— O, to wspaniale! A ja słyszałem, że wyście już. opracowali plan rozdziału węgla i ze na mnie przypada według rozdzielnika tona i ćwierć A przecież ja mam tu cały sprzęt radiowy. Trzeba go utrzymać w normalnej temperaturze.

— Dziesięć ton dostaniesz.

— Za to bardzo wam dziękuję, Nikito Siergiejewiczu!

— Spytaj Gubrewkom w moim imieniu: czy nie znają tam adresu Żukowa, gdzie on się teraz znajduje?

Pod wieczór Łoś sam jeden, bez kajura, wyruszył w kierunku północnej części wybrzeża.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Skoro tylko parowiec „Sowiet” odpłynął z Enmakaj, Dworkin zabrał się do gruntownego przyswojenia sobie materiału słownikowego na podstawie zeszytów Łosia. Powtarzając głośno wyrazy czukockie w pustym budynku szkolnym, przepisywał je do własnego zeszytu, a potem chodził po jarangach, żeby sprawdzić swe wiadomości i  zapisać jakieś nowe słówko.

Raz jednak, przyszedłszy do namiotu, nie mógł wydobyć od mieszkańców ani jednego słowa. Nikt, nawet dzieci nie chciały z nim rozmawiać. Nauczyciel początkowo nie domyślał się, że szaman Korauge zastraszył ludzi i zabronił im mówić z Rosjanami, którzy zadomowili się w ich osadzie i mieszkają w drewnianej jarandze; dom ten zdaniem szamana może ściągnąć na Enmakaj wielkie nieszczęście: wymrą wszystkie dzieci. Dworkin pytał o Waamcza, o Tygreną, których znał ze słyszenia od Andrieja Żukowa. Ale i o nich nie mógł się niczego dowiedzieć.

Poczuł się całkowicie osamotniony. Ten olbrzymiego wzrostu mężczyzna był zupełnie zbity z tropu. Jakież to bardzo przykre, że ludzie, dla których przyjechał do tego odległego kraju i którym pragnął dopomóc, nie chcą z nim nawet rozmawiać.

I nauczyciel chodził z jednego końca w drugi po długim korytarzu szkolnym. A kiedy zjawił się na brzegu morza, gdzie gromadnie bawiła się dzieciarnia, malcy w jednej chwili rozbiegli się po jarangach.

„Co robić?” — rozważał Dworkin i nie znajdował odpowiedzi na pytanie.

Największe zmartwienie polegało jednak na tym, że „Sowiet”, wskutek niepomyślnych warunków lodowych, musiał nieoczekiwanie podnieść kotwicą i odpłynął nie zdążywszy wyładować węgla. Stał piękny dom z oszklonymi potrójnymi oknami, a ogrzać go nie było czym. Jak mieszkać tu w zimie?

Nauczyciel doszedł do wniosku, że wcześniej czy później ludzie zaczną z nim rozmawiać. Nie może przecież to uciążliwe milczenie trwać bez końca. Zaczął się już domyślać, że milczenie owo — to niewątpliwie dzieło szamana.

Ale jak uczyć dzieci w zimnym pomieszczeniu?

Pewnego dnia Dworkin siedział przy oknie i smętnie spoglądał na morze. Palił fajkę, puszczał w powietrze kręte smużki dymu, robił kółeczka, starał się jakoś rozerwać.

Przypomniało mu się, jak jechał tutaj, jak wesoło było na statku, jak zaczęła się budowa nowego Rewkomu i jak serdecznie witano tam Rosjan. Tutaj zaś — jakby mieszkali całkiem inni ludzie. Słusznie mówił Łoś: „Teren niełatwy ...”

Spojrzał w okno i ujrzawszy zbliżający się kajak wyszedł na ganek.

Na powitanie kajaku śpieszył -szaman Korauge. Szedł prędko, biegł niemal, jakby w obawie, żeby go nie wyprzedził nauczyciel. Ale Dworkin nie ruszył się z domu. Kajak podpłynął do brzegu i szaman zniknął w tłumie.

Zdarza się, że ktoś znalazłszy się nagle w niebezpieczeństwie ma w sobie dosyć energii, by długo walczyć o własne życie, ale gdy tylko niebezpieczeństwo minie, siły opuszczają go i człowiek staje się zupełnie bezradny. Tak było i z Alitetem: wyszedł na brzeg i opadł bezsilnie na kamienie.

Nauczyciel widział, jak wzięto pod ręce i poprowadzono chorego człowieka w podartej odzieży, którego nogi z trudem wlokły się po ziemi.

— Kto to? — zastanowił się Dworkin.

Tłum przeszedł z dala od szkoły. Nikt nawet nie spojrzał na nią. Tylko jedna kobieta popatrzyła w jego stronę i życzliwie skinęła głową nowemu mieszkańcowi. Była to Tygrena.

Ludzie skierowali się do jarangi Aliteta i nauczyciel domyślił się, że ów chory — to sarn gospodarz.

Następnego dnia do szkoły przyszedł Waamczo. Nieśmiało przekroczył próg nowego budynku.

Dworkin ucieszył się z jego przyjścia. Był to pierwszy człowiek, który zajrzał do szkoły. Rosjanin troskliwie posadził gościa za stołem i poczęstował go herbatą.

— Ty jesteś Waamczo? — spytał.

Waamczo potwierdził kiwnięciem głowy.

Trudno im było rozmawiać ze sobą. Poszły w ruch wszystkie palce, gra twarzy, najnieprawdopodobniejsze gesty. Ale dziwna rzecz: rozumieli się wzajemnie. Waamczo zgodził się zostać ponownie przewodniczącym i przyjął przysłany mu przez Żukowa nowy papierek. Dogadali się, że uczniów swych Dworkin będzie gromadził w jarandze Waamcza. Młody łowca, naśladując głosem zawieję śnieżną, opowiadał o zbliżającej się zimie. Przedstawiał wszystko tak obrazowo, że nauczyciel łatwo odgadywał, o co mu chodzi. Na zakończenie „rozmowy” Waamczo wskazując jarangę przyłożył rękę do ucha i dotykając palcem piersi Dworkina zaprosił go, by przeniósł się do niego na zimę.

Tego dnia Dworkin zapisał sobie dużo nowych czukockich słów, a nawet zwrotów.

Waamczo wrócił do domu późno i podniecony zetknięciem się z rosyjskim nauczycielem opowiedział żonie o rozmowie. Alek milczała. To, co Waamcza cieszyło — ją napełniało przerażeniem. Zaczęła zaklinać męża, by wyrzucił papierek, który do niego wrócił, i nie wpuszczał obcego do jarangi.

W czasie tej rodzinnej rozmowy wpadła do nich Tygrena.

— Cały czas bałam się Aliteta — opowiadała z przejęciem. — Leżał, nic nie mówił i tylko jadł i jadł, Zdawało mi się, że ciągle rozmyśla nad tym, jaką ofiarę złożyć duchom. Ale teraz wszystko jest już dobrze. Przestałam się bać o Ajwama. Alitet zmienił sobie imię. Zaczął się nazywać Charlie. Wszyscy mówią teraz do niego: Charlie. Co prawda, twarz jego ciągle jest jeszcze zła. Teraz poszedł sam jeden między skały, Może chce zostać szamanem? Nie spuszczałam z niego oka ani na chwilę. On mimo wszystko boi się trochę tego Rosjanina. — Tygreno, nauczyciela przysłał do nas Łoś — rzekł Waamczo.

— On będzie nam pomagał. Przywiózł mi nowy papierek. Znów każą mi być przewodniczącym.

— Bądź, Waamczo, przewodniczącym — stanowczym głosem powiedziała Tygrena.

Alek rozgniewała się na nią i z dzieckiem na rękach przeszła w kąt błyskając złymi oczami. Mruczała coś niezrozumiałego i pełnego wściekłości.

Waamczo siedział, słuchał Tygreny i patrzył na żonę. Znalazł się w bardzo kłopotliwej sytuacji. Znowu te dwie kobiety ciągnęły go w dwie różne strony.

— Alek! — przemówiła Tygrena. — Korauge wtedy sam wymyślił historię o brunatnym niedźwiedziu. Niepotrzebnie kazał spalić papierek. Ci ludzie całe swoje życie opierają na oszustwie. Ja już dobrze wiem, że wierzyć im nie można. Myslę, Alek, że Waamczo powinien zostać przewodniczącym. Może przestaną się z niego śmiać. Kiedy Korauge wrócił do ogniska, słyszałam, jak śmiali się razem z Alitetem. Z Waamcza się śmiali.

— Dlaczego ty, Tygreno, nazywasz go Alitetem? Przecież on zmienił imię — zauważył poważnie Waamczo.

— To nic. Umyślnie to robię, żeby duchy posłyszały, jak on im myli ślady. Zrób się, Waamczo, przewodniczącym!

— Słyszysz, Alek, co mówi Tygrena? Chyba to prawda.

— Nie wiem. Ty sam wiesz... Tylko po korzonki w tundrę — ja nie pójdę, Nie chcę, żeby mnie rozszarpał niedźwiedź, tak jak twego ojca — odrzekła gniewnie Alek.

— No cóż! Będę musiał sam chodzić — mruknął niechętnie mąż.

— Nie, Waamczo, ty chodzić nie możesz — wmieszała się Tygrena. — Jak zaczniesz zajmować się babską robotą, ludzie znowu śmiać się z ciebie będą. Lepiej ja sama nazbieram wam korzonków, jak tylko Alitet wyjedzie z osady.

Wamczo słuchał, słuchał i nagle wpadł w gniew: nie godzi się łowcy rozprawiać o kobiecych zajęciach. Wstał i bez słowa wyszedł z jarangi. Tygrena go dopędziła.

— Poczekaj, Waamczo! Zatrzymajmy się tu na chwilę, żeby nas nikt nie widział.

— Pójdę, Tygreno. Zajdę do Rosjanina. Nazywa się Dworkin. Mćwił, że powinnaś go odwiedzić. A nowiny słyszałaś, Tygreno?

— Jakie?

— Kiedy przyszedł parostatek, który przywiózł ten dom, był tutaj także Ajje.

— Ajje?! — wykrzyknęła Tygrena w podnieceniu. — Był tutaj? Po co?

— Parostatek zabrał go na Wielką Ziemią. Do Rosjan. Przepadł teraz Ajje! — Waamczo westchnął.

— Wywieźli go? ... Rosjanie? ... — spytała zalękniona.

— Tak, wywieźli... Smutny był tutaj. Cały czas był bardzo zatroskany. Opowiadała mi Alek.

Tygrena milczała, patrzyła na Waamcza szeroko otwartymi oczami, oddech jej stał się ciężki i urywany.

Pokazując na budynek szkolny Waamczo rzekł:

— Chodźmy do nauczyciela, Tygreno. Dowiemy się od niego czegoś o rosyjskim kraju.

Tygrena nie odpowiedziała. Stała jak przykuta do miejsca. Oczy jej zapłonęły gniewem.

— Ja nie pójdę do niego! — oświadczyła. — Nigdy nie pójdę do tego Rosjanina!

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Szkołę postanowiono otworzyć w jarandze Waamcza, ponieważ do drewnianego domu, w którym można było uczyć się aż do nadejścia zimy, dzieci nie chciały przychodzić. Ale nie poszły również i do jarangi: nie puścili ich rodzice.

Wówczas nauczyciel na kajaku Waamcza wyprawił się razem z kobietami-wdowami na jesienne łowy na morsy.

Mikołaj Dworkin był człowiekiem silnym. Całymi dniami siedział bezustannie przy wiosłach i kobiety przyzwyczaiły się do niego, a nawet zaczęły z nim żartować. Od dawna już się nie śmiały; chyba od czasu kiedy dowiedziały się, iż ich mężowie utonęli. Doszły do wniosku, że ów Rosjanin przyjechał, by pomagać im w polowaniu. Okazało się przy tym, że jest również doskonałym strzelcem. Po prostu prawdziwy łowca.

Tak się złożyło, że przez cały tydzień łowy były pomyślne. Codziennie kajak przywoził morsy. A kiedy na gospodarstwie jest mięso, wszyscy są syci, mniej jest kłopotów i serce ogarnia radość.

Zapasów nagromadzono dość dużo, a nauczyciel wciąż wzywał i wzywał na łowy, Uakat — żona łowcy Tumatuge — nigdy nie miała w domu tyle mięsa, jakkolwiek mąż jej był przecież najlepszym myśliwym na szalupie Aliteta, Uakat czuła się szczęśliwa. I chociaż Tumatuge utonął, jadła starczy na całą zimę. Dziwne tylko było to, że Rosjan cały swój przydział mięsa oddawał kobietom, nie zostawiając sobie ani kawałka. Przy wyładowywaniu kajaka dźwigał na brzeg najcięższe części morsa. Cała odzież nauczyciela pokryła się krwią morskiego zwierza. Kobiety co prędzej uszyły mu płaszcz od deszczu z jelit morsa i kiedy Mikołaj Dworkin nałożył go, pokładały się ze śmiechu.

Nawet Alek, spoglądająca na nauczyciela krzywym okiem, zaczęła się do niego przyzwyczajać.

Dworkin w czasie tych wypraw przestudiował anatomię morsa i sam doskonale rozbiera, mięso, ale w żaden sposób nie mógł się nauczyć ostrzenia noża o kamień, co również bawiło kobiety. Jedna przez drugą chwytały jego nóż, by go naostrzyć, po czym śmiały się serdecznie w ogóle był podobny do prawdziwego człowieka!

— Na przyszły rok przyślą nam z Komitetu Rewolucyjnego szalupę z maszyną. Wtedy dopiero będzie polowanie! — opowiadał nauczycie] sprawnie dzieląc mięso.

Niepostrzeżenie zorganizowała się spółdzielnia łowiecka. I wszyscy nagle zobaczyli, że nauczyciel — to wcale niezły człowiek.

W spółdzielni było wesoło. Z jakąż radością Tygrena przyłączyłaby się do niej! Ale do tej grupy Tygrena nie pójdzie, bo między  nimi jest Rosjanin, a Rosjanie wywieźli Ajjego.

Alitet sadowił swoje żony w kajaku i także zdobywał zapasy żywności — trzeba wziąć się do roboty, bo mogłoby się. tak zdarzyć, że musiałby prosić w zimie kobiety ze spółdzielni o kawałek mięsa lub tłuszczu.

W życiu Aliteta wszystko zupełnie się odmieniło, a winien temu był wyłącznie Rosjanin z drewnianej jarangi.

Ale oto nadeszła zima, morze pokryło się lodem i wyprawy na morsy ustały. .

Dworkin zebrał kobiety w zimnym budynku szkoły i zaczął im mówić o nauce dzieci. Kobiety me mogły odmówić Rosjaninowi. Przecież przy jego pomocy zaopatrzyły się w mięso na cały rok. Zgodziły się posyłać do jarangi Waamcza tylko dziewczynki. Pomimo wszystko bały się trochę szamana, który zakazał oddawać chłopców do szkoły.

Alek pogodziła się z tym, że nauczyciel przebywa w ich jarandze, i krzątała się przy gospodarstwie nie zwracając uwagi na uczennice. Co prawda, było ich tylko trzy. Rozciągnąwszy się na brzuchach, malowały jakieś zakrętasy. Dziewczynki z zachwytem poświęcały się tej nowej dla siebie „zabawie”.

Alek spoglądała z ukosa na nie i na nauczyciela i myślała:

„Trudno zrozumieć tych Rosjan, Taki wielki, a sam jak dziecko. Wyprawiłby się na foki, w lody! W osadzie mało mężczyzn, a on bawi się z dziećmi.”

Półnaga, w samej tylko opasce na biodrach, Alek przestępowała przez uczennice. To zawieszała nad lampą tłuszczową imbryk, to wyciągała mokrą, kwaśną skórę foki j od razu na miejscu zaczynała ją oskrobywać z tłuszczu. Często płakało dziecko.

Dworkin ciężko wzdychał, ale nie przerywał lekcji, W namiocie było duszno i gorąco. Rosjanin też był bez koszuli: natychmiast robiła się mokra od potu.

W ciągu pierwszych dni Dworkinowi zdawało się, że nie zdoła tego wszystkiego wytrzymać. Ale wytrzymać trzeba było. I przyzwyczaił się. Dziewczynki tak dalece zainteresowały się lekcjami, że w osadzie nie mówiono o niczym innym, tylko o szkole. Niebawem zjawiło się jeszcze troje nowych uczniów: dwie dziewczynki i jeden chłopiec.

Alek nie mogła się nadziwić, że dzieci tak się zapaliły do szkoły. To pewnie z braku rozumu ...

Wieczorem w jarandze Waamcza odbyło się pierwsze posiedzenie rady rodowej, do której niedawno wybrano dwie kobiety. Nauczyciel mówił, że niedobrze jest zostawiać padlinę w pobliżu mieszkań. W osadzie poniewierały się dwa zdechłe psy Aliteta z rozprutymi brzuchami, a żywe rozwlekały ich kiszki.

Rada rodowa powzięła uchwałę, by nie rzucać padliny w osadzie, a wynosić ją dalej w tundrę.

Nazajutrz wczesnym rankiem Waamczo udał się do Aliteta. Przypomniało mu się, jak to jeszcze za życia ojca, starego Waala, chodził do niego prosić o kawałek mięsa i tłuszczu. Nie chciało mu się wtedy iść, ale żal mu było marznącej w zimnym namiocie staruszki-matki. Stanęła mu w pamięci butelka z naftą, którą Alitet oblał jego przynętę na lisy polarne... Słowa ojca: „Jednakże Alitet to chyba całkiem zły człowiek, skoro zalał naszą przynętę tłuszczem do świecenia...” I pies Czegyt, którego sam zarżnął na rozkaz szamana ... I wszystko, wszystko złe, co go spotkało przez Aliteta...

Teraz, pełen otuchy, czując oparcie w nauczycielu, Waamczo szedł z godnością, postanowiwszy sobie, że będzie mówił z Alitetem śmiało — tak, jak go nauczył Dworkin.

Wszedł do namiotu Aliteta i nie doczekawszy się zwykłego powitania ze strony gospodarza, stanowczym głosem wypowiedział zawczasu przygotowane słowa:

— Zabierz zdechłe psy z osady! Rada rodowa uchwaliła. Bezwzględny ton Waamcza zbił Aliteta z tropu. Zmieszał się

i długo patrzył na niego w milczeniu.

— Natychmiast uprzątnij psy! Żeby nie poniewierały się po osadzie! — powtórzył groźnie Waamczo.

Alitet podniósł się nieco na posłaniu, usiadł na skórze, splótł ręce na gołych kolanach i patrząc młodemu łowcy prosto w oczy rzekł drwiąco, niemal szeptem:

— A ty z jakiej osady jesteś? Może pierwszy raz widzisz zdechłe psy w Enmakaj? Co? Jak ty się nazywasz?

— Nazywam się przewodniczący — odrzekł hardo Waamczo rozwinąwszy papier dodał: — Oto on, papierek-przewodriiczący! Znowu wrócił!

— Skąd ci się wzięło tyle śmiałości, żeby tak ze mną rozmawiać? Co?

— Miałem ją zawsze. Tylko była schowana, a teraz wychodzi na wierzch. Dlatego, że ty przestałeś być silny. Zawsze straszyłeś mnie ł chwaliłeś się przyjaźnią z Merykaninem. Teraz go nie ma. Za to ja mam mnóstwo rosyjskich przyjaciół... — i zaginając po kolei palce zaczął wyliczać: — Łoś — przyjaciel, Andriej — przyjaciel, nauczyciel — przyjaciel, człowiek, który handluje w rosyjskiej faktorii — także mój przyjaciel ... Widzisz,” ilu przyjaciół! Oni silniejsi są od Charliego-Czerwonego Nosa. Charlie przyjaźnił się tylko z tobą, a ci przyjaźnią się ze wszystkimi łowcami. Tak mówi nau-

czyciel. Teraz nie będę milczał, jeżeli znowu zalejesz mi przynętą tańgowskim tłuszczem do świecenia... Uprzątnij zdechłe psy! — powtórzył tonem rozkazu.

— Głupcze, chcesz ściągnąć na osadą złe duchy? — powiedział Alitet tonem pogróżki. — Psy będą leżały, dopóki nie zgniją!

— Nie, nie będą. Nowe prawo nie chce patrzeć na zdechłe psy — odrzucił Waamczo w rozdrażnieniu i wyszedł z komory.

— Pluję sobie na wasze prawo, mam własne prawo! — krzyknął za nim Alitet.

Tygrena słyszała całą rozmowę spoza futrzanej zasłony i teraz patrzyła na wychodzącego Waamcza z uśmiechem triumfu. Pierwszy raz widziała w nim tyle odwagi. Łowca szedł śpiesznie ku drzwiom wyjściowym i nie zauważył kobiety.

Udał się prosto do nauczyciela. Razem skierowali się do padliny. W drodze Dworkin rzekł:

— Waamczo, odciągniemy psy do połyni.

— Do wody nie trzeba. Źle będzie. Można rozgniewać złe duchy. Morski zwierz przestanie zbliżać się do naszego wybrzeża. W tundrę trzeba je zaciągnąć.

Nauczyciel na znak zgody uśmiechnął się. Wzięli zdechłe psy za tylne łapy i powlekli w tundrę, jak najdalej od brzegu.

Alitet, stojąc w drzwiach swojej jarangi, śledził ich nienawistnym wzrokiem, Z bezsilnej wściekłości zacisnął pięści i twarde jak fiszbiny paznokcie wpiły mu się w dłonie.

W szkole nadal trwały lekcje.

Pewnego razu w jarandze Waamcza zjawił się Alitet, Był pijany. Policzki jego już się wypełniły, zaokrągliły się; w tej chwili były czerwone od silnego mrozu i alkoholu. Alitet, ubrany w lekką spodnią kuchlankę z gładko wyprawionej skóry, zdawał się nie odczuwać zimna. Oczy jego z nienawiścią zatrzymały się na nauczycielu.

— Po coś ty tu przyjechał? Chcesz zepsuć naszych ludzi! Nasi ludzie nie chcą, żebyś tutaj mieszkał! Jedź do Rosjan! — krzyknął gniewnie.

Dworkin nie zrozumiał wszystkiego, co tamten mówił, i zwracając się do niego rzekł:

— Nie przeszkadzaj nam, Alitecie!

— Aliteta tu nie ma! Przyszedł Charlie. Ja jestem Charlie! — waląc się w piersi mówił przybysz.

Rosjanin zajrzał do zeszytów Łosia i zawołał: — Kanto!

Oczy Aliteta błysnęły jak oczy drapieżnego zwierza. Chwycił nauczyciela za nogę i zaczął wyciągać go z jarangi.

— Puść! — krzyknął Dworkin.

Ale Alitet zawzięcie wlókł go dalej. Za namiotem nauczyciel przewrócił się na plecy i silnym kopnięciem prawej nogi odtrącił ręce napastnika. Zerwał się z ziemi i z całej siły uderzył Aliteta w wystającą kość policzkową. Alitet rzucił się na nauczyciela. Dworkin odskoczył w bok i drugim potężnym ciosem zwalił go W śnieg.

Z twarzą nabiegłą krwią, groźnie patrząc na przeciwnika czekał, kiedy tamten wstanie.

Ale Alitet leżał na śniegu i szczerząc zęby uśmiechał się do niego. Nie podnosząc się rzekł:

— Na tym wybrzeżu nikt mnie jeszcze nigdy nie powalił na ziemię.

Dworkin pogroził mu pięścią i wrócił na lekcję. Na drugi dzień w czasie zajęć szkolnych do jarangi Waamcza przyszedł mały Goj-Goj, syn Aliteta.

— Ojciec mnie przysłał, żebym się uczył — oświadczył chłopczyk.

— Doskonale! — odrzekł Dworkin. — Rozbieraj się.

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Dwunastego dnia po wyjeździe z Rewkomu Łoś przybył do Zatoki Źródlanej. Spadziste wybrzeże wydało mu się zupełnym odludziem. Tu, na zboczu góry, rysowały się niewyraźnie szczyty zaledwie trzech zasypanych śniegiem jarang. Ale i te domostwa rozrzucone były daleko jedno od drugiego.

Po ziemi kurzyła zadymka i niebo wisiało tak nisko, jakby to ono przygniotło swym ciężarem owe trzy nędzne chałupiny. Aż trudno było uwierzyć, że tu, gdzieś w pobliżu, żyją ludzie.

Łoś zatrzymał” zaprzęg przy najbliższej jarandze. Jakby spod śniegu wyrósł mężczyzna z odkrytą głową i przywitał Łosia przyjaźnie.

— Staruszku — rzekł do niego naczelnik. — Nie słyszałeś czegoś o rosyjskim człowieku, który ubiegłe] jesieni miał wysiąść na brzeg w tej zatoce?

— Czy ten człowiek to nie „kaczak”? — spytał stary.

Słowo „milicjant” nie przyjęło się jeszcze na wybrzeżu i ludzie dawnym zwyczajem nazywali milicjanta „kaczakiem”, czyli kozakiem.

— Oto tam zbudowaliśmy mu małą jarangę — staruszek wskazał kijem.

Milicjant Chochłow spał wyciągnąwszy się z kąta w kąt swojej małej komory. Koło lampy tłuszczowej siedziała przystojna dziewczyna w barwnej perkalowej sukience i coś szyła.

— Dzień dobry! — rzekł Łoś.

Dziewczyna spojrzała na niego zdumiona i rzuciwszy robotę zaczęła tarmosić Chochłowa. Milicjant przeciągnął się, ziewnął szeroko i otworzywszy oczy szybko podniósł się z miejsca. Ubrany w pyżykowe spodnie i milicyjną bluzę z naszywkami, klęcząc, szybkim ruchem ręki przygładził nastroszone wąsy.

— Melduję, towarzyszu pełnomocniku ...

— Czekaj no, czekaj! — przerwał mu Łoś. — Cóż to ja jestem dla ciebie Mikołajem-Cudotwórcą? Czemu klęczysz przede mną?

— Inaczej się nie da, towarzyszu pełnomocniku. Nie mogę tu stanąć wyprostowany — odrzekł stropiony milicjant.

— I nie trzeba. Kładź się będziemy rozmawiać. Przede wszystkim, co to za dziewica siedzi tu u ciebie?

— To nie dziewica, towarzyszu pełnomocniku, tylko moja żona. — Jak to, na serio ożeniłeś się?

— No, oczywiście, towarzyszu pełnomocniku. Już jest w ciąży ... A jakże tu żyć w samotności? Jak człowiek nie przyzwyczajony, to powiesić się może z nudów. I do tego jeszcze: ugotować jedzenie, obszyć — wszystkiego tego przecież człowiek potrzebuje. A poza tym i rozmawiać ich językiem prędzej się z nią człowiek nauczy. I ludzie odnoszą się jak do swojego. Dzięki ich pomocy — mam już sanie z pełnym zaprzęgiem. Czyż pieniędzy państwowych starczyłoby na wszystko? W Komendzie Gubernialnej Milicji myślą pewnie, że tutaj pies kosztuje pół rubla, a on — jak koń. Słowo daję, ze u nas w Barnaule koń taniej kosztuje. A dobry pies-przywódca jest wprost bezcenny. Płacą za takiego po pięć lisów polarnych! A jeden lis — to czterdzieści rubli. No, to proszę, liczcie. Zresztą, wy przecież sami to wiecie.

— No, to ślicznie! — rzekł Łoś spoglądając na małżonką milicjanta. — A jak się nazywa?

— Oni ją nazywają Tajurintina, ale ja przerobiłem jej imię na Tatjana. No, Tania, czego się gapisz? Dawaj herbatę!... A może, towarzyszu pełnomocniku, wpierw zjecie zupy z reniego mięsa?

— Dwanaście dni żywiłem się w drodze herbatą. Dawaj zupę.. . A jak u ciebie z produktami?

— Dobrze. Jeździłem do faktorii, do Rusakowa.

— Jak pracuje Rusakow?

— Dobrze, towarzyszu pełnomocniku. On tam wszystkim kieruje: i handlem, i łowami. Mieszka jak w mieście. Żona jego — to zuch: otworzyła szkołę, uczy pięcioro dzieci. Jak popatrzyłem na nią, wróciłem — dalejże uczyć czytania i pisania swoją Tatjanę. Rozumie się, jaki tam ze mnie nauczyciel! Ale zawsze przeszedłem z nią cały alfabet...

W namiocie było ciasno, lecz czysto, jasno i ciepło. Wszędzie jak dywany leżały puszyste skóry reniferów. Futrzane ściany i sufit były obciągnięte perkalem. Na bocznej ściance wisiały przypięte szpilkami liczne fotografie milicjanta w rozmaitych pozach, nawet jedna z szablą, na drewnianym koniu.

Na dworze szumiał wiatr, zaczynała się zamieć.

Pierwszy raz w ciągu całej swej jazdy Łoś smacznie sobie podjadł.

— Skąd ty taki chleb bierzesz? — spytał wskazując na drożdżowe ciasto.

— Nauczyłem się piec w rondelku nad lampą tłuszczową. Dół się wypiecze — przewrócę na drugą stronę i znowu piekę. Od Rusakowa przywiozłem sobie drożdży. I wszystkich w osadzie nauczyłem. Teraz i oni jedzą chleb. Mąki tu mnóstwo, a wszystko grysikowa. Po pięć pudów za lisa polarnego się dostaje, a pieczemy w rondelku. Ale wiecie co? Nauczyli się samogon pędzić z mąki: zakwaszą, lufę z winchestera zdejmą — mają oziębiacz i kapie z niego, i kapie. Zabroniłem: przecież to marnowanie mąki.

Milicjant obrócił się do żony i powiedział:

— Dawaj kawę, Taniu! Wpadłem w nałóg picia kawy. Ledwie wstanę, już mnie do niej ciągnie. Skondensowane mleko, wszystko pierwszorzędne.

— Słowem, widzę, całkiem nieźle się urządziłeś?

— Nawet dobrze, towarzyszu pełnomocniku. Cośkolwiek tylko za ciasno tutaj i długo nie mogłem się przyzwyczaić do siedzenia na własnych nogach. No, ale przecież podobno i zwierzęta uczą wyprawiać różne sztuczki.

— Wszystko to głupstwo, Chochłow, przywieziemy ci i dom. Ty tylko dobrze żyj z nią, z tą Tatjaną.

— I tak żyjemy jak dwa gołąbki.

Milicjant uśmiechnął się i potężnym łapskiem przyciągnął do siebie żonę.

— A jak z kontrabandą? — zagadnął naczelnik.

— Jeszcze w jesieni jedna łódeczka przepłynęła, ale daleko, daleko od brzegu... A może byśmy się przeszli, towarzyszu pełnomocniku?

— Nie, przyjacielu, tak się nałykałem świeżego powietrza w czasie jazdy, że teraz najchętniej — prześpię się porządnie!

— No, więc co, kładźcie się, a ja pójdę przenocować do sąsiadów. Wszyscy razem tu się nie zmieścimy.

— To lepiej ja pójdę gdzie indziej — zaproponował Łoś.

— Skądże znowu, towarzyszu pełnomocniku! U nich przecież niezbyt czysto.

Łoś przywykł do wszelkich warunków, ale z mieszkania milicjanta wychodzić mu się nie chciało. Chochłow zwrócił się do żony:

— Taniu, idź nocować do staruszka.

Przez całą noc Łoś ani razu się nie zbudził. Rano, kiedy wstał, zobaczył, jak milicjant kręci korbką maszynki do mielenia mięsa, przytrzymując ją mocno nogami. Tania piekła pierożki z mięsem.

— Tak oto pracujemy wspólnie, towarzyszu pełnomocniku — rzekł wesoło milicjant.

Niebieskie oczy Łosia śmiały się, twarz dziwnie złagodniała.

Chochłow czuł taką potrzebę rozmawiania, że przez całą noc nie zmrużył oka. I teraz kręcąc mięso przez maszynkę jednocześnie składał szczegółowe sprawozdanie ze swej działalności.

— Słuchaj, Chochłow — przerwał mu wreszcie Łoś. — A dlaczegoś żadnych wieści o sobie nie przysyłał? Muszę się przyznać, że zaczynałem się już o ciebie niepokoić.

— No, wiecie, towarzyszu pełnomocniku, jest też o co się niepokoić! Ja nie zginę. A jeśli chodzi o wiadomości, to ciągle groma-

dziłem rozmaite dane. Chciałem napisać wszystko ściśle i dokładnie i już nawet zacząłem. Są tu różne ciekawostki. I tak, na przykład, Tatjana powiedziała mi, że podobno przy ujściu jednej rzeki mieszkają jacyś Rosjanie. Pojechałem sprawdzić. Pięć dni drogi. Jakieś dwanaście kilometrów od ujścia. Jadę ja swoimi psami. Śnieżyca. Osiedli żadnych. Z początku było mi nieswojo. Aż tu patrzę — naprzeciwko mnie jadą sanie. Zatrzymały się. Psy — jak wilki. Olbrzymie, silne. Z sań schodzi człowiek. Spod futer wyziera rosyjska twarz. Zaczęła mówić, poznałem — kobieta. Pytam: „Dokąd jedziesz?” — „Na potrzaski, powiada, popatrzeć. Jedźcie nad ujścia rzeki, tam, powiada, chatka stoi i mąż jest w domu, a ja niedługo wrócę.” Krzyknęła na psy i znikła w śnieżnej zamieci. — To ci dopiero, myślę ja sobie, niezrozumiała historia! — Pojechałem. Szukałem, szukałem, ledwie znalazłem ten domek. Wszędzie dokoła biało, a stron świata — cztery. Nic nie widać. Po dymie wreszcie znalazłem. Chatka cała zasypana śniegiem, tylko komin sterczy. Wchodzę, a ta kobieta już w domu. Rosła, tęga. A mąż — niepozorny, trzech groszy nie wart, ale czyściutki, wygolony, w amerykańskim ubraniu. A z rozmowy widać — uczony.

— Czekaj no, przyjacielu. Nie śniło ci się to przypadkiem? — spytał Łoś.

— Słuchajcie dalej, towarzyszu pełnomocniku... Chatynka cała zrobiona z drzewa wyrzuconego przez morze. W tym miejscu, jak on mi opowiadał, jest taki prąd, od oceanu. W czasie wylewów na brzegach dużych rzek woda podmywa las, drzewa się walą i fale niosą je do morza. A morski prąd wyrzuca je właśnie w tej okolicy. Trafiają tu pnie i znad Leny, i znad Kołymy, i znad amerykańskiego Yukonu. Z różnych stron, rozmaite gatunki. I tam u nich, w tej chacie, stół, ławki — wszystko z tego drzewa. Piec — z wielkiej beczki, także wyrzuconej przez morze. Ja sam znajdowałem na wybrzeżu takie beczki. Mam ich siedem sztuk: z gazoliną, wodą destylowaną, naftą. Miejscowi ich nie biorą. Na nic im one... No i krzątają się ci Rosjanie koło mnie, sadzają, ugaszczają... Mąż pyta: „Wy dawno z kontynentu?” Mówię: „Nie bardzo.” „A nie zdarzyło się wam słyszeć o prawie zmęczenia metali?” Pytam: „Co to jest? Dekret jakiś?” A tu ten człowiek zaczyna mi zawracać głowę. Że niby metal, tak samo jak żywy organizm, męczy się i kiedy przychodzi odpowiedni czas, bez żadnej przyczyny, po prostu ni z tego, ni z  owego pąka, łamie się.  W jakimś laboratorium ten człowiek pracował i podobno z terenu działań wojennych, jak mówił, przysyłano mu rozmaite odłamki, żeby wykrywał to „prawo zmęczenia”. Spytałem go: „Kto wy jesteście?” — „Inżynier — mówi — a żona — lekarz. Teraz zajmuje się łowami, poluje na lisy polarne.” — No, myślę sobie, ładne z was ptaszki! Nie wiem nawet, jak z nimi rozmawiać. Ale mimo wszystko powiadam: „Pozwólcie mi, jako przedstawicielowi miejscowej władzy, zarejestrować was.” Milicjant zwrócił się do żony i rzekł:

— Wydostań no, Taniu, moją torbę polową!

Łoś leżał na brzuchu, podparty łokciami i zmarszczywszy potężne czoło słuchał uważnie opowiadania gospodarza. Chochłow zajrzał do notatnika.

— I nazwisko mają jakieś nierosyjskie: Sabler Wadim Pietrowicz, a jego żona — Walentyna Jurjewna. Widzisz więc, towarzyszu pełnomocniku, jakie tu się trafiają grube ryby!... Wykryłem ich dzięki Tatjanie, a tak — ani mowy, żebyś znalazł.

— Skądże się tu wzięli? — zdumiał się Łoś.

— Także ich o to spytałem. A wtedy on mi cały wieczór opowiadał. Podobno jeszcze przed wojną car wydał dekret, żeby zbudować w tym kraju szereg radiostacji. Miało ich być dziesięć czy dwanaście. A kiedy wybuchła wojna, dekret ten poszedł w diabły. W roku tysiąc dziewięćset szesnastym mimo wszystko jedną stacje postanowiono zbudować. Na Kołymie. I właśnie Sabler ją zbudował. Po rewolucji z kimś tam nie doszedł do ładu, nawymyślał mu i postanowił rzucić służbę. Kupił psy, posadził żonę na sanie i pojechał Wybrzeżem. Przeszło dwa tysiące kilometrów przejechali. Znaleźli się nad tym ujściem, spodobała mu się okolica i osiedlił się. Powiada: „Lepszego życia niż tutaj nigdy nawet nie znałem, Nie mam Zwierzchników i nie mam podwładnych.” A czego mu brak? Wszystko ma. W ciągu zimy nałowi z żoną jakieś półtorej setki lisów polarnych, latem zrobi zapas ryb, grzybów, jagód. I tak sobie żyją we dwójkę z dala od ludzi. Mimo wszystko, ja myślę, że nie bez przyczyny oni tu zamieszkali, Może metalu jakiegoś szukają? Przecież tam latem pies z kulawą nogą nie zajrzy. Zupełne bezludzie. A jeśli chodzi o rozmaite produkty — to mnie się zdaje, że on się w nie za-opatrywał z amerykańskich szkunerów. Ale w tym roku u niego z produktami krucho. Wprawdzie mówi: „Mnie żadnych produktów nie potrzeba. Mogą żyć mięsem rena i rykami jak Koczownicy.” Ale tu jest coś nie tak. Coś on tam kręci.

— Będziesz musiał, towarzyszu Chochłow, jeszcze raz do niego pojechać. Każ mu się stawić w Rewkomie. Tylko nie wcześniej niż za jakieś dwa miesiące. Sam chciałbym się z nim widzieć.

— Rozkaz, towarzyszu pełnomocniku. Tylko że sprawa nie kończy się na nim. Co prawda, jeszcze nie zbadałem wszystkiego jak należy. Ale jestem już na tropie. Nad brzegiem innej rzeki, daleko stąd, prawie w górach, mieszka jakiś Amerykanin. Dawniej przebywał tam tylko w lecie. Na wiosnę przyjeżdżał motorówką, a jesienią odjeżdżał. Ale tego roku podobno został na zimę. Takie słuchy; krążą. Tam także trzeba będzie pojechać, przewąchać sprawę.

— Tak — potwierdził Łoś. — Nie zapominaj, towarzyszu Chochłow, że w tym roku, a najdalej w przyszłym, powinniśmy wysiedlić stąd wszystkich awanturników-aferzystów.

— Przed nami się oni nie ukryją towarzyszu pełnomocniku... Ten ostatni nazywa się podobno mister Nick.

Następnego dnia zamieć śnieżna uciszyła się i Łoś. razem z Chochłowem wyruszyli do faktorii futrzarskiej Rusakowa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej