Honore de Balzac

BLANKA BRUYN

Konwersja: Nexto Digital Services

BLANKA BRUYN

(sukkub)

Honore de Balzac

tłum. Celina Hańska

Niektórzy, co z zacnego kraju Turenii pochodzili, a widzieli, jak autor gorliwie uganiał się za starożytnościami, dziwnymi przygodami i cudnościami tej błogosławionej okolicy, zapytywali go (wierząc, że o tym na pewno wiedzieć musi), z jakiej przyczyny jedną z ulic miasta Tours Ciepłą zowią, co najwięcej panie zaciekawiło. Odpowiedział im, jako mu bardzo dziwno, że dawni mieszkańcy zapomnieli o wielkiej ilości klasztorów, które przy tej ulicy postawiono; tedy od surowej wstrzemięźliwości mnichów i mniszek tak mury rozgorzały, że kilka niewiast uczciwych, które po tej ulicy zbyt często na odwieczerz chodziły, o stan odmienny pomawiano. Jeden pyszałek, co mądrego chciał udawać powiadał, że na tej ulicy stały cekhauzy całego miasta. Drugi, na uczonej osnowie kręcił słowami, że go nikt zrozumieć nie potrafił, choć wyrazy dobierał, ze starożytnych a nowych czasów czerpał, o różnych obyczajach prawił, słowa na litery drobił, alchemika języków z siebie czyniąc już od potopu, Hebrajczyków, Chaldejczyków, Egipcjan, Greków, Latynów, a wreszcie Turnusa, założyciela Tours, na pomoc wzywał, tedy wreszcie od ogona nazwę ulicy wywiódł, a panie z miasta tylko ten koniec zrozumiały.

Jeden starzec powiadał, że był na tej ulicy zdrój wody gorącej, a jego prapradziadek raz wody skosztował. Nuż tedy bardzo prędko urosła góra podań, o których w winiarniach rozprawiano i łatwiej byś w brodzie cuchnącej kapucyny wesz znalazł niż w tych opowieściach prawdę.

Ale był jeden człowiek uczony, który często do klasztorów chadzał, oleju w lampach wiele po nocach wypalał, siła książek wyczytał — i żeniec tyle ździebeł słomy do stodoły w lato nie nawiezie, ile on wiadomości o dziejach Turenii nagromadził.

Ów starzec schorzały już i wiekiem zgarbiony, w kącie wino spijał i nic nie mówił, jeno uśmiechał się, usta wykrzywiając modą uczonych, aż wreszcie wyrzekł:

— Bajdy!...

Bardzo wyraźnie, co autor usłyszał i wnet zrozumiał, że za tym „bajdy" kryje się pewno prawda, którą mógłby te ucieszne historie przyozdobić.

Jakoż nazajutrz starzec mu powiada:

— Poemat jeden napisałeś tak, że cię zawsze za to szanować będą, bo prawda tam jest od początku do końca, co za rzecz waloru niezwykłego,, arcywspaniałego uważam. W tym poemacie piszesz o rycerzu Bruyn, ale pewno nie wiesz, co stało się z oną Mauretanką, którą tenże rycerz w klasztorze umieścił. Ja to wiem dokładnie. Jeżeli wiedzieć chcesz, skąd nazwa ulicy Ciepłej pochodzi, a także jaki był koniec owej mniszki, użyczę ci foliałów, które w archiwach arcybiskupstwa znalazłem, pochodzą one z biblioteki bardzo naruszonej w tych czasach, kiedy nie wiedziałem wieczorem, azali mi do rana głowy z karku nie zdejmą. Daćże ci tę sprawę do ręki?

— Owszem — odpowiedział autor.

Tedy ów godny zbieracz prawdy użyczył autorowi kupę starych, zżółkłych i poobdzieranych pergaminów, z których nie bez trudu, na francuską mowę przełożył akty dawnego sądu duchownego. Wierzył bowiem, że nic ucieszniejszego być nie moróe nad taką opowieść, która na jaw wyprowadza naiwną ciemnotę dawnych dobrych czasów. Tedy sami się o tym przekonajcie. Oto, w jakim porządku szły te szpargały, z których autor według swego rozumienia skorzystał, bo język w nich był diablo od obecnego różny.

I

IN NOMINE PATRIS ET FILII ET SPIRITUS SANCTI. AMEN.

W roku pańskim tysiąc dwieście siedemdziesiątym pierwszym, przeze mnie Hieronima Cornille, penitencjariusza, sędziego duchownego, na ten urząd przez członków Kapituły z Saint Maurice, przy katedrze miasta Tours wybranym, przedstawiono panu Jehan de Monsoreau, arcybiskupowi, żale i skargi mieszkańców miasta, których podanie poniżej dołączone będzie: stanęło kilku z panów szlachty, mieszczan i poddanych z diecezji, którzy opowiedzieli o czarodziejskich sprawach i sztukach złego ducha, który podobno kobiecą postać na się przybrał, wiele krzywdy duszom w diecezji wyrządził, obecnie zaś w więzieniu kapituły zamknięty został. Aby prawdziwość tychże krzywd wyjaśnić, rozpoczęliśmy sądy dnia jedenastego grudnia po odprawieniu mszy świętej. Niechajże każdy wypowie swoje krzywdy złemu duchowi, aby go wybadać co do zarzutów stawianych i osądzić według praw, ustanowionych contra demonies.

W spisywaniu tej sprawy pomagał mi Wilhelm Tourne-bousche, rubrykator kapituły, człowiek wielce uczony.

Najpierw stawił się przed nami Jan, zwany Tortebras, mieszczanin z Tours, utrzymujący zajazd Pod Bocianem na placu Mostowym, który przysiągł na zbawienie swej duszy, rękę na Ewangeliach położywszy, jako nic innego nie powie, jeno to, co sam usłyszał i widział. Potem mówił, co następuje:

— Wyznaję, że przed dwoma laty zanim nadszedł dzień Św. Jana, kiedy ognie wesołe palą, szlachcic jeden, przeze mnie nie znany, ale niewątpliwie człowiek do króla Jegomości należący, a który wtedy do Turenii z Ziemi Świętej powrócił, przyszedł do mnie i chciał, abym mu wynajął dom, który na gruntach kapituły wybudowałem w pobliżu miejsca zwanego Saint Etienne i który mu też wynająłem na lat dziewięć za trzy miary czystego złota.

W tymże domu ów pan umieścił piękną nałożnicę swoją, do kobiety podobną, ubraną według zagranicznej mody saraceńskiej i mahometańskiej; nikomu na nią patrzeć nie pozwalał, ani też zbliżyć się do niej chyba na odległość strzału, ale ja widziałem, że na głowie miała pióra pstrokate i cerę blasku nigdy nie widzianego, oczy bardziej gorejące, niżbym to umiał wypowiedzieć, a ogień piekielny z nich buchał.

Ów rycerz, już dziś nieboszczyk, śmiercią zagroził każdemu, kto by śmiał wejść do tego domu, tedy z lękiem dom wynajmowałem i aż do dnia dzisiejszego w tajemnicy zatrzymałem różne myśli i wątpliwości moje co do niesamowitego wyglądu tej cudzoziemki, a taka była urodziwa, że nigdy podobnej do niej nie widziałem.

W owym też czasie wielu mówiło, że ów rycerz już umarł, a że jeszcze po świecie chodził, to tylko przez sił czarów, napojów diabelskich i uroków tej niby to kobiety, która chciała zamieszkać w naszym kraju; ja zaś świadectwo daję, że rycerza tego widziałem zawsze tak bladym jak świeca z wosku białego; wiadomo też wszystkim ludziom z zajazdu Pod Bodanertt, że rycerza pochowano w dziewięć dni po jego powrocie. Giermek jego opowiadał, że przez siedem dni pan jego trwał w miłosnym uścisku z tą Mauretanką. Ze zgrozą wielką wyznał mi to na łożu śmiertelnym.

Drudzy opowiadali, że ta diablica oplatała rycerza swymi włosami długmi, które miały tę własność, że wzbudzały w człowieku choćby i chrześcijaninie żądze piekielne w miłosnej postaci, te zaś dotąd działają, póki duszy na pożytek szatanowi z ciała nie wyrwą. Wszelako oświadczam, że tego nie widziałem, a jeno rycerza umarłego, białego jak chusta, który był już całkiem bez ruchu, a chociaż go spowiednik strofował, do swej nałożnicy jeszcze chciał powrócić; i wielu poznało w nim rycerza de Bueil.

Z wojny krzyżowej wrócił. Drudzy dodawali, że oczarował go zły duch, którego napotkał w Damaszku, kraju azjatyckim, czy może innym.

Tedy pozostawiłem wynajęty mój dom owej nie znanej Mauretance wedle zawartej umowy. Nieboszczyk rycerz, chociaż już umarły, był u mnie, aby dowiedzieć się, czy kobieta z obcych krajów chce w moim domu pozostać; doprowadził mnie też do niej człowiek z obcych krajów, na pół nagi, czarny na ciele, z oczami białymi. Zobaczyłem wtedy Mauretankę w komnacie błyszczącej od złota i drogich kamieni, światłami jaśniejącej; siedziała na dywanie z Azji przywiezionym, lekko odziana, a przy niej jakiś szlachcic, który już dla niej duszę zatracał; nie miałem dość odważnego serca, aby na nią spojrzeć, bo jej oczy zmusiłyby mnie do poddaństwa; sam jej głos już mi wnętrze poruszał, głowę rozpalał i duszę znieprawiał. To czując i lękając się Boga a także piekła, uciekłem stamtąd, zostawiając onej dom, dopóki mieszkać w nim zechce, tak niebezpiecznie było patrzeć na tę cerę mauretańską, z której szły piekielne żary. Nóżkę miała taką maleńką, jakiej u żadnej prawdziwej kobiety nie widziałem, zaś głos jej serce świdrował. Od tego dnia nigdy już do mego domu nie zaszedłem, bo lękałem się wpaść w sidła diabelskie. Otom rzekł.

Powyżej wymienionemu Tortebras przedstawiliśmy człowieka z Abisynii, z Etiopii czy z Nubii rodem, czarnego od stóp do głowy a męskości pozbawionego, tenże trwał w uporze, mimo tortur zadawanych, w milczeniu, choć mocno przy tym jęczał. Udowodniono mu, że wcale naszej mowy nie rozumiał.

Wyżej wzmiankowany Tortebras wyznał, że ów heretyk Abisyńczyk przebywał w domu wyżej wzmiankowanego diabelskiego ducha i że pomawiano go o dawanie pomocy w sztukach urocznych.

Wymieniony Tortebras o żarliwej swej wierze katolickiej nas zapewnił i oświadczył, że nic więcej nie wie, chyba jeno to, co od drugich słyszał, ale czego sam na własne oczy nie widział.

Zawezwany z kolei Mateusz Cognefestu, parobek w folwarku Saint Etienne wyznał, że zawsze widział wiele świateł w domu owego ducha piekielnego, a w dnie i w noce świąt albo postów słyszał śmiechy nadzwyczajne i diabelskie, szczególniej w Wielkim Tygodniu i przed Bożym Narodzeniem, jak gdyby moc ludzi w tym domu przebywała. W oknach zaś widywał zimą rośliny, siłą czarów zielone i kwitnące jako te róże, chociaż mroźno na świecie było, i inne, które wielkiego ciepła potrzebują; to go przecie wcale nie dziwiło, bo ona kobieta z obcych krajów tak gorzała, że kiedy na odwieczerz koło jego muru chodziła, to nazajutrz widział, że mu sałata podrosła; a innym razem przez samo jej ubioru dotknięcie pąki rozwijały się na drzewach. W końcu wymieniony Cognefestu rzekł, że już nic nie wie, jako że cały dzień w polu orał, a wraz z kurami spać chadzał.

Potem przywołaliśmy żonę jego, aby nam, najpierw przysięgę złożywszy powiedziała, co wie o rzeczach tego procesu dotyczących, lecz ona rzekła, że tylko chwalić może obcą niewiastę, bo od czasu kiedy w domu Tortebrasa osiadła, mąż żonę w lepszym miał zachowaniu, nieznajoma bowiem żary miłosne wokoło rozrzucała jak słońce promienie swoje rozsiewa i inne niedorzeczności prawiła zapisania niegodne.

Temuż Cognefestu i jego żonie przedstawiliśmy nieznanego Afrykańczyka, którego oni widzieli w domu przez złego ducha zamieszkałym.

Potem stawił się przed nami szlachcic Harduin z Maille, który przez nas bardzo uproszony, aby raczył sprawy wiary Kościoła objaśnić, rzekł, iż to z jego wolą się zgadza, tedy, powołując się na swoje sumienie nieskazitelnego rycerza, obiecał o tym jeno mówić, o czym sam wiedział.

Owóż zeznał nam, że będąc w szeregach Krzyżowców znał owego diabła w niewieściej postaci. Potem, kiedy w Damaszku przebywał, widział owego nieboszczyka rycerza jak na udeptaną ziemię szedł, o tegoż diabła walcząc, aby tylko do niego jednego należał. Ów diabeł czy może nałożnica należała w owym czasie do pana Godfryda IV z Roche-Pozay, który mówił, że ją z Turenii wiózł, chociaż Saracenką była, czemu bardzo dziwowali się rycerze francuscy a także i piękności jej, o której wszyscy opowiadali, i wielkie w obozie skandale z tej przyczyny były. W czasie podróży kilka zabójstw popełniono dla tej wszetecznicy, bo pan Gotfryd IV dla siebie jeno chciał ją mieć i śmierć gotował takim, którzy do niej potajemnie przychodzili, aby użyć rozkoszy, że pono równych nigdzie byś nie znalazł. Kiedy wreszcie rycerz Bueil zabił pana Godfryda IV, aby oną ladacznicę jemu odebrać, umieścił ją w klasztorze, haremem po saraceńsku zwanym. Że zaś owa nałożnica rozumiała rozliczne mowy zamorskie: arabskie, greckie i łacińskie, mauretańskie, a po francusku też mówiła, czego by żaden chrześcijanin nie potrafił, tedy już wonczas mówiono, że z diabłem trzyma.

Wyżej wymieniony pan Harduin V wyznał też, że nigdy w czasie pobytu w Ziemi Świętej, dla tej nałożnicy na udeptanej ziemi nie stawał, a to nie przez bojaźń, jeno dla innej przyczyny: oto nosił on zawsze na piersiach drzazeczkę z drzewa prawdziwego Krzyża, poza tym wiózł z sobą szlachetną panią z Grecji rodem, która go od niebezpieczeństw chroniła, dając mu tyle miłości i tyle jej od niego odbierając, że mu już nic dla innych nie pozostawało. Powiedział nam też ów rycerz, że niewiasta zamieszkała w domu Tor-tebrasa była tą samą, którą widział w Syrii, bo raz zaprowadził go do niej młody pan de Croixmare, co w siedem dni później umarł, całkiem z życia przez oną nałożnicę wyzuty, jak o tym jego matka opowiadała.

Potem zapytywany przez nas, aby jako człek zacny, w mądrości ćwiczony i w okolicy wszystkim znany, powiedział, co o tej kobiecie myśli a całe sumienie swe tu odkrył, bo już o bardzo plugawy przypadek wiary chrześcijańskiej a sprawiedliwości boskiej chodzi, rzekł, że ów zły duch zawsze dla każdego dziewicą był i wciąż mu siły piekielne dziewictwo odnawiały, o czym powiadali opilcy i inne rzeczy mówili, którym wiary dawać nie łacno. Ale to prawdą jest, że on sam, człowiek wieku statecznego, nagle młodzika w sobie znalazł, kiedy u tej nałożnicy raz wieczerzał, będąc tam z panem de Cromre; głos jej serce mu łaskotał, że prawie życie zeń uchodziło. Tedy wino cypryjskie pił, aby się z tych uroków uwolnić i pod ławą legł, by go tam już nie ścigały gorejące oczy diabelskie; inaczej zabójcą młodego de Croix-mare by został, a z tej złej myśli wyspowiadał się co najprędzej, po czym relikwię prawdziwego Krzyża żonie odebrał i na sobie nosił, a to z przezorności chrześcijańskiej. Wszelako nieraz mu jeszcze głos nałożnicy do pamięci wracał i żywot stateczny mącił; tedy prosił nas też, aby oskarżonej mógł już nie widzieć, skoro jeżeli diabłem nie jest, Bóg Ojciec taką ją władzą nad ludźmi obdarzył, że każdy ulec jej musi. Tedy tylko Afrykańczyka zobaczył, w nim sługę a pazia nałożnicy poznał, i odszedł.

Na czwartego świadka powołaliśmy (i przyrzekli w imieniu Kapituły i naszego pana arcybiskupa, że ani na tortury brać, ani w jakikolwiek sposób męczyć nie będziemy, ani też później przywoływać, aby przeszkód z tego powodu w sprawach swych nie miał) Żyda, imieniem Salomon al Raszyld, który pomimo niegodnego swego pochodzenia był przez nas wysłuchany, aby nam dał wiadomość o występkach owego złego ducha. Przysięgi żadnej ów Salomon nie złożył jako poza Kościołem żyjący i przez krew Zbawiciela naszego od nas oddzielony (trucidatus Salvator inter nos).

Zapytany, czemu staje przed nami bez zielonej czapki na głowie, koła żółtego na sercu wedle rozkazów duchownych i królewskich, wyżej wymieniony al Raszyld okazał nam dekret króla Jegomości przez rządcę Turenii podpisany, który go od tego zwyczaju uwalniał. Ów Żydowin powiedział nam, że niewieście z obcych krajów sprzedał wiele świeczników złotych, pięknie ozdobionych, a także srebrne misy i puchary nasadzane szmaragdami i rubinami; że sprowadzał dla niej ze wschodu wiele kosztownych tkanin, perskich dywanów, siła jedwabi, cienkich płócien i takich cudności, że równych żadna królowa chrześcijańska nie posiadała, takoż klejnotów i sprzętów domowych; otrzymał też od niej trzysta tysięcy liwrów tureńskich za one kwiaty indyjskie, ptaki, pióra, korzenie, wina greckie, diamenty.

Na wezwanie nas, sędziów, aby rzekł, czy dostarczał jej jakich ingrediencji do czarów potrzebnych, jako krew noworodków, zaklęć pisanych i innych rzeczy przez czarownice używanych (a to bez złych dla niego następstw i bez żadnej kary niech nam wyzna), ów al Raszyld poprzysiągł na swoją wiarę hebrajską, że nigdy środkami tymi nie kupczył. Potem dodał, że zajmują go całkiem inne, ważne sprawy, aby czarownicom miał usługiwać, bo jest on złotnikiem margrabiego z Montferrat, króla Anglii, króla Cypru i Jerozolimy, hrabiego Prowansji, panów weneckich i drugich w niemieckich krajach mieszkających; ma on też własne statki morskie, które do Egiptu pływają i do Sudanu, a że ze złotem i ze srebrem wciąż ma do czynienia, tedy i do Turenii zagląda. Powiadał potem, że niewiasta z obcych krajów nie diabłem a kobietą jest najprawdziwszą a najłagodniejszą i najwspanialszej urody, jaką widzieć mu się w życiu zdarzyło. Albowiem tyle słysząc, że ma umysł jakby diabelski, fantazją motyla poruszany, że przy tym okrutnie mu się podobała, tedy jednego dnia, korzystając, że wdową była, zapytał, czy by go swoim przyjacielem dzisiaj nie nazwała, czego mu też nie odmówiła.

Wprawdzie nazajutrz ledwo ducha czuł w sobie, ale tego wcale nie przyznawał, o czym inni świadectwo dawali, aby nikt już od niej odejść nie mógł i topił się jak ołów w misce alchemika.

Po czym ów Salomon, któremu wolność pozostawiliśmy wedle umowy naszej, chocia zaraz poznać było, że z diabłem trzyma, skoro uszedł cało tam, gdzie każdy chrześcijanin zgorzał, tedy ów Żydowin taką obietnicę nam zrobił, że jeśliby owa niewiasta spaloną żywcem być miała, to on za nią okup taki złoży Kapitule, że największą wieżę w kościele Św. Maurycego, w budowie będącym za niego postawią.

Słowa Żydowina zapisaliśmy, aby rzecz tę w czasie stosownym Kapitule przedstawić. Rzeczony Salomon odszedł, nie chcąc wskazać nam, gdzie mieszka, mówiąc przy tym, że o postanowieniu Kapituły dowie się od jednego Żyda z Tours, imieniem Tobiasz Nathaneus. Zanim odszedł, przedstawiliśmy mu Afrykańczyka, w którym zaraz pazia diablicy poznał. Powiadał też, że Saraceni zwyczaj mają, niewolników męskości pozbawiać, aby im kobiet pilnowali, a czynią to według dawnego zwyczaju, o którym dziejopisarze świeccy wspominają jako to Narsez, wódz z Konstantynopola, a także i inni.

Nazajutrz po mszy świętej piątego świadka przywołaliśmy wielce szlachetnego rodu panią de Croixmare, która na Świętą Ewangelię poprzysięgła i, łzy rzęsiste roniąc, opowiedziała, jako syna swego pierworodnego w ziemię złożyła, który z przyczyny nadzwyczajnej miłości dla złego ducha życia był pozbawiony. A był to chłop silny, lat dwadzieścia trzy mający i brodaty jak jego nieboszczyk ojciec. Tedy pomimo swej siły, w dni dziewięćdziesiąt wyblakł jak chusta z powodu ciągłego przebywania u sukuba z ulicy Ciepłej, bo na władzę matczyną wcale nie zważał. W ostatnich dniach przed śmiercią był już jako ten robak zeschły, którego gospodyni z kąta wymiecie, kiedy izby czyści, a dopóki jeno chodzić mógł, szedł do tej przeklętej życie trawić. Kiedy zasie już na łożu śmiertelnym legł, a ostatnia godzina jego nadchodziła, wtedy kląć zaczął, wymyślać wszystkiemu; bratu, siostrze, matce; kapelanowi w nos się roześmiał, Boga się wyparł i jako potępieniec umrzeć chciał, co żałością okrutną napełniło wszystkich, nawet służbę dworską, która, aby wybawić duszę nieboszczyka od mąk piekielnych, dwie msze rocznie w katedrze zakupiła; zaś rodzina Croix-mare przyobiecała Kapitule przez lat sto dawać wosk na świece wielkanocne. Szlachetna matrona zeznała jeszcze, że krom słów bluźnierczych i nieprzystojnych, jakimi nieboszczyk baron de Croixmare obsypał wielebnego Loysa Pot, mnicha z Marmoustiers przybyłego dla udzielenia ostatniej pociechy umierającemu — tenże nigdy nie wspomniał słowem o diable, który go opętał.

Tedy odeszła pani rodu wielkiego w żałobie swojej.

Po szóste, stawiła się przed nami Jakubka, pomywaczka najemna, obecnie przy Rybim Targu zamieszkała i na wiarę swoją świętą zaklęła się, że jeno prawdę mówić będzie. Owoż pewnego dnia przyszła do kuchni diablicy nie bojąc się jej wcale, jako że ta wszetecznica tylko mężczyzn pożerała i widziała ją w strojach przepysznych po ogrodzie chodzącą w towarzystwie rycerza, z którym mówiła jak zwyczajna niewiasta. W tej diablicy poznała Mauretankę, niegdyś w klasztorze Notre Damę d'Esgrignolles umieszczoną przez rycerza Bruyna, hrabiego Roche — Corbon, seneszala Turenii i Poiton. Tę Mauretankę zostawiono tu na miejsce obrazu Najświętszej Panny, matki naszego Zbawiciela, skradzionego przez Egipcjan przed laty osiemnastu; podstawiona dziewczyna lat dwanaście liczyła i na stosie spalić ją miano, ale rycerz Bruyn ochrzcić ją kazał, wraz z żoną do chrztu podawał i od śmierci tę dziewczynę z piekła rodem ocalił. Ona, Jakubka, która teraz świadczy, była wonczas praczką w klasztorze i pamięta, że w dwadzieścia miesięcy później Egipcjanka chociaż pilnie strzeżona, niewiadomo kiedy i którędy z klasztoru uciekła czy wywiezioną była. Wszyscy też powiadali, że przy pomocy diabła powietrzem uleciała, jako że nigdzie w klasztorze ślad po jej ucieczce nie został i wszystko w nim było w porządku.

Afrykańczyka, którego jej przedstawiliśmy, nigdy nie widziała, choć tego pragnęła, bo on pilnował tych komnat, gdzie pani życie z rycerzy wysysała.

Siódmym wezwanym przez nas świadkiem był Hugon du Fou, syn pana na Bridore, który lat dwadzieścia mając, pod opiekę ojca swego oddany został, a to z tej przyczyny, że mu dowiedli jako pomoc nie znanym żakom dawał w obleganiu więzienia arcybiskupiego i Kapituły, aby z niego siłą diablicę wydobyć. Pomimo występku takiego wezwaliśmy tegoż Hugona du Fou, aby dał świadectwo prawdzie, co o tej córze piekła wie, o czym wszyscy wiedzieli z wszetecznicą będąc w stosunkach. Przestrzegaliśmy też owego młodzieńca, że tu o zbawienie jej duszy i o życie niewiasty uwięzionej chodzi, a on przysięgę złożywszy rzekł:

„Przysięgam na zbawienie wieczne i święte Ewangelie, na których ręce trzymam, że niewiasta oskarżona nie diabłem jest a aniołem, niewiastą prawą, wspanialszej jeszcze duszy niżeli ciała, w uczciwości żyjącą, w miłości zaś miody niewypowiedziane daje; nie złość w niej przebywa a dobroć wielka dla ubogich i cierpiących. Oświadczam, że widziałem jak rzewnymi łzami śmierć młodego Croixmare opłakiwała, a także dnia tego votum Najświętszej Pannie złożyła, że już nigdy miłośnie przyjmować nie będzie młodych rycerzy na jej siły za słabych, a mnie się nie oddała, z wielką odwagą i stałością odmawiając i tylko serca swego nie broniąc, panem mnie swoim mianowała. Od tej pory chociaż płomień mojej miłości gorzał coraz silniej, sama w domu swym przebywając, mnie gościła jednego i tyle tylko szczęścia miałem, że ją oczy moje oglądały i uszy słyszały. I cudnie mi tam było oddychać tym samym co ona powietrzem i używać tego światła, które się w jej pięknych oczach odbijało, większa była mi w tym radość niżeli zbawionym duszom w raju przebywanie. Bo postanowiłem, że ona zawsze panią moją będzie, w przyszłości gołąbką moją, żoną i jedynym towarzyszem miłym, chociaż nic od niej w zadatku przyszłych szczęśliwości nie dostałem; przeciwnie, rady jeno cnotliwe: żebym sławę uczciwego rycerza zdobył, mężem wspaniałej duszy ostał, niczego prócz Boga się nie lękał a niewiasty szanował przez pamięć na tę jedną, którą pokochałem; a kiedy mi już w bojach duch zmężnieje a serce jej wierne mi pozostanie, wtedy moją będzie, i poczeka na mnie, bo kocha mnie nade wszystko...”

Tu rozpłakał się Hugo i jeszcze mówił, że nie zdzierżył, myśląc o kajdanach, które nałożono na ręce tak nadobne i wiotkie, że nawet złote łańcuszki ciążyć się im zdawały; toteż na więzienie napadł. I prawo miał o swej boleści w obliczu sądu wspominać, bo jego życie tak już z życiem tej pani jego i przyjaciela było złączone, że jej śmierć i jemu zgon pewny przygotuje. Ów młodzieniec tysiące jeszcze pochwał dla diablicy wygłosił, co jest dowodem opętania, któremu uległ, a także i żywota obmierzłego, smrodliwego i podstępnych czarów, którymi go teraz piekło trzyma, co sądowi Arcybiskupa pozostawiamy, aby przez egzorcyzmy i pokuty zadane uratował tę młodą duszę z sideł szatańskich, jeśli już jej zbyt mocno nie oplatały. Tedy oddaliśmy młodzieńca w ręce pana ojca. Wcześniej poznał on w Afrykańczyku sługę oskarżonej.

Po ósme, ludzie dworscy Arcybiskupa z wielką czcią przywiedli wielce wielebną panią Joannę de Champchevrier, ksienię klasztoru Notre Damę pod wezwaniem Karmelu; pod jej to władzę nieboszczyk rycerz Bruyn oddał Egipcjankę, której na chrzcie świętym dano imię Blanki Bruyn.

Tejże pani, w krótkich słowach powiedzieliśmy, jako chodzi tu o sprawę, która i kościoła świętego dotyczy, i chwały Bożej, i dostąpienia raju przez ludzi w diecezji zamieszkałych a obecnością diablicy trapionych; dotyczy też życia istoty, która wcale niewinną być może. To wyłożywszy, prosiliśmy panią ksienię, aby nam powiedziała, co wie o czarodziejskim zniknięciu swej córki w Chrystusie, Blanki Bruyn, zaślubionej Zbawicielowi naszemu pod imieniem siostry Klary.

Tedy wielce szlachetna, wysoce urodzona pani ksieni tak się ozwała.

Siostra Klara, nieznanego pochodzenia, posądzona, że z rodzica i matki heretyków pochodzi, Bogu wrogami będących, do klasztoru jej, ksieni podwładnego (chociaż tej łaski niegodna się czuje) oddaną została; przez nowicjat chwalebnie przeszła i zakonnicą została, stosując się we wszystkim do reguły klasztornej, jednakże w smętek wielki wpadła. A kiedy ją o powód melancholii zapytano, odpowiedziała ze łzami, że nic o tym nie wie; że żałość okrutną czuje, bo już z włosów ma ostrzyżoną głowę, że też powietrza łaknie i oprzeć się chęciom dziwnym nie może, by to już na drzewo właziła a biegała, skakała jak dawniej bywało; że w nocy we łzach tonie, wspominając owe bory zielone, kędy dzieciństwo spędziła, przez to obrzydło jej powietrze klasztoru. Że ją wapory złe nurtują a bywa, że i w kościele od złych myśli obronić się nie może. Tedy surowo ją upominając, o jej ślubach zakonnych myśleć kazałam; niechaj zawsze pamięta, jako szczęście wieczne niewiastom cnotliwym w raju jest przyrzeczone, jako krótkie jest życie doczesne a dobrotliwość Stwórcy wieczna, który za każdą utraconą a gorzką rozkosz miłością nieskończoną nas nagradza. Pomimo tych napomnień macierzyńskich zły duch siostry tej nie opuścił; wciąż na liście drzew i zieleń łąk przez okna kościelne spoglądała, nawet podczas mszy świętej i pacierzy. Bladła też coraz bardziej, aby tylko w łóżku leżeć, albo po klasztorze jak szalona biegała niby koza ze sznura spuszczona. Na koniec wychudła i piękność wielką straciła. Tedy lękając się, aby nie zmarła, w izbie dla chorych jlon umieszczono. Aż jednego poranka zimowego siostra Klara uciekła, żadnych po sobie śladów nie zostawiając, jako to drzwi wyłamanych czy uszkodzonych, okna otwartego, nic takiego, po czym można by poznać, którędy wyszła. Straszna to była przygoda, o której mówiono, że stała się za przyczyną diabła, który w siostrze siedział i ją męczył. Władza kościelna orzekła wreszcie, że temu złemu duchowi potęgi piekielne kazały mniszki z prawej drogi sprowadzać, ale że go olśnił święty żywot siostrzyczek, tedy powietrzem na sabat czarownic powrócił, skąd go wysłano, i bluźnierczo szydząc z naszej religii, na miejsce obrazu Matki Bożej postawiono.

Po tym rzeczy objaśnieniu panią ksienię, według rozkazu pana naszego arcybiskupa, z wielkimi honorami do klasztoru Saint Carmel odprowadzono.

Dziewiątego świadka wezwaliśmy, niejakiego Józefa, zwanego Leschalopeir, wekslarza na górach za mostem zamieszkałego, pod znakiem „złotego grosza”, który, na wiarę swą katolicką przysiągłszy, że prawdę jeno powie, o czym mu w rzeczach tego procesu dotychczas wiadomo, tak przed sądem duchownym zeznał:

— Jestem ojcem nieszczęsnym, srogo świętą wolą Bożą doświadczonym. Zanim diabeł w niewiastę zaklęty na ulicy Ciepłej zamieszkał, całym dobrem moim był syn, urodziwy jak szlachcic, uczony przy tym, bo do obcych krajów po razy dwanaście jeździł, we wszem dobry katolik. Nie bodły go też żadne miłości, bo od małżeństwa stronił wiedząc, że podporą mojej starości być winien, radością moich oczu i stałym weselem mego serca.

Z takiego syna sam król Francji mógł być dumny; człowiek to był dobry i odważnego serca, najlepszy w moim handlu doradca, radość mego domu, na koniec bogactwo nieocenione, bo sam jestem na świecie, straciwszy żonę, miłego towarzysza, a za stary jestem, bym mógł drugiego szukać. Tedy ów skarb największy ukradł mi zły duch i do piekła wtrącił. Panowie sędziowie! Kiedy mój syn ujrzał tę pochwę do każdego noża, tę diablicę, która jest cała jako warsztat potępienia, zlew sprośnych rozkoszy, którego nikt nasycić nie zdoła, mój nieszczęsny chłopak ugrzązł w tym lepie miłości. Wenerze cały się oddał, ale niedługo tego było, bo taki tam żar płonął, że otchłani pragnienia nic zadowolić nie zdoła, choćbyś w nią nasienie całego świata rzucił, zginął tam mój biedny chłopak, i jego sakwy, i wszystkie nadzieje, jakbyś ziarnko prosa w paszczę byka wpuścił. Tedy ja, który tu świadczę, na starość sierotą zostałem i tej jednej tylko radości oczekuję, abym widział, jak palić się będzie ta diablica krwią i złotem karmiona, ten pająk, który więcej ludzi zamordował, więcej rodzin w zawiązku, a serc chrześcijańskich natracił, niżeli jest zbójów w borach całego świata chrześcijańskiego. Spalcie, umęczcie tego upiora, niech się duszami nie pasie! Tego tygrysa krew spijającego, tę pochodnię miłości napojoną jadem tysiąca żmij! Zatkajcie tę otchłań, której człowiek zgruntować nie może... Ofiaruję Kapitule pieniądze na stos i sam do niego ogień przyłożę. Baczcież, sędziowie, aby wam ten diabeł nie umknął, bo w niej mocniejszy płomień goreje od wszystkich ziemskich ogni. Ogień piekielny w niej gości! Siłę Samsona we włosach ma, a w głowie zdradliwą muzykę anielską. Czaruje ona, aby duszę i ciało zatracić, uśmiecha się, aby kąsać, a całuje, aby pożreć. Nawet i świętego by omotała, aby się dla niej Boga wyparł.

O synu mój, synu mój, gdzie jesteś teraz kwiecie żywota mojego, diabelskimi nożycami obcięty! Biada mi! Po co mnie tu sędziowie wezwaliście? Któż mi syneczka mego odda, kiedy brzuch go pochłonął, który wszystkim śmierć gotuje, a nikomu życia nie daje? Diabeł jeno rozkoszuje się, a nie płodzi. Takie tu daję świadectwo i proszę pana Tourne-bouscha, aby je spisał, jednego słowa nie pomijając, i mnie odpis zeznania darował, abym te słowa moje codziennie przy pacierzu powtarzał. Niechaj do uszu Boskich codziennie krzyk niewinnej krwi dochodzi, aby Stwórca w nieskończonym miłosierdziu swoim winę synowi memu odpuścił!

Po czym dwudziestu siedmiu świadków jeszcze przesłuchano, wszelako, że opisanie tego, co powiadali, bardzo by długie a dla czytającego nużące było, wielce też by całą tę historię przeciągnęł, która, według przepisów, już w starożytności danych powinna walić prosto ku mecie jak byk ku swej ofierze — tedy, w krótkich słowach, co rzekli, tu powtarzamy.

Wielce bardzo uczciwych chrześcijan, mieszczan i mieszczanek sławetnego miasta Tours tak nam powiadało: ów zły duch codziennie uczty rozkoszne, królewskie wyprawiał; nigdy go w kościele nie widziano, Boga przeklinał; drwił ze stanu duchownego; nigdy znaku krzyża świętego nie uczynił; mówił wszystkimi językami na ziemi znanymi, a tą umiejętnością Bóg jeno apostołów świętych obdarzył; na polach go nieraz widziano, jadącego na zwierzęciu nie znanym, które w obłokach pędziło; diabeł zawsze twarz młodą miał i nigdy się nie starzał; jednego dnia ojcu i synowi rozkosze dawał; a takie od niego czary miłosne szły, że pewien bednarz, jeno przez to, że u drzwi jego domu na ławce posiedział, kiedy do siebie wrócił, żonę swoją pożądaniem prawie zamęczył, a sam żywota w tymże małżeńskim łożu zaraz dokonał! Starzy ludzie z miasta dnie u diabła tracili, aby sobie grzechy młodości odnowić a zebrane pieniądze zostawić i wnet potem jako zatrute muchy padali, wszyscy ze zbawieniem w niezgodzie, i niejeden po śmierci czerniał; tego diabła nikt nie widział, aby śniadanie, obiad czy wieczerzę jadał, bo żywił się tylko ludzkimi mózgami; widziano go też chodzącego po cmentarzu, aby młode nieboszczyki gwałcić, bo inaczej nie mógł zaspokoić pragnienia, które w jegno wnętrznościach niby burza gorzało; za jego to przyczyną byli ludzie plugawymi wrzodami, plamami, opu-chlinami opaskudzeni, połamani, dychawiczni, na wióry wyschli, nędzni a koślawi, schorzali; od narodzenia Zbawiciela naszego, który pana diabła mocno uwięził, na całym świecie nie widziano gładkości tak szkodliwej, jadowitej, drapieżnej; żebyś całe miasto Tours na owe pole Wenery rzucił, to zamieniłoby się w nasienie, które ten diabeł połknąłby jak pies muchę.

Inne jeszcze rzeczy opowiadali i świadczyli, a z tych jasno wypływało piekielne pochodzenie tej diablej żony, córki, siostry, babki, gospodyni czyli też brata szatańskiego, przy czym świadkowie moc przykładów dawali, jakie nieszczęścia i klęski na rodziny przez niego spadły. A gdybyśmy je tu wszystkie podać mogli, jak je opisano, rzekłbyś, że to krzyki straszliwe Egipcjan w dzień siódmej plagi słyszysz. To też akta tego procesu wielki zaszczyt przynoszą panu Wilhelmowi Tournebousche, który je wszystkie napisał. Na dziesiątym posiedzeniu skończone zostało to śledztwo, w pełni dowodów i świadectw wiarygodnych; nie brakło też szczegółów, skarg, klątw, sprzeczności, zarzutów, skruchy i spowiedzi publicznych i tajemnych, przysiąg, zaklęć, świadectw, na które diabeł opowiadać miał. Tedy mówili mieszczanie, że choćby diablicą była i wewnątrz rogi miała, które ludzi z krwi wysysały i na śmierć ich bodły, przecie długo musiała w tym morzu pisma pływać, zanim by zdrowo i cało do piekieł powróciła.

II

JAKO POSTĄPIONO WZGLĘDEM ONEGO DEMONA W POSTACI KOBIECEJ

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti Amen.

Roku Pańskiego tysiąc dwieście siedemdziesiątego pierwszego, przed nami, Hieronimem Cornille, wielkim peni-tencjariuszem, sędzią duchownym, w tej sprawie kanonicznie postawionym, następujący obywatele stanęli:

Pan Filip d'Ydre, ławnik miasta Tours i prowincji Turenii, mieszkający w pałacu swoim przy ulicy Rotissere w Chateau-neuf; pan Jan Ribon, cechmistrz sukienników, przy ulicy Bretońskiej zamieszkały pod znakiem Św. Piotra w okowach; jegomość Antoni Jehan, cechmistrz wekslarzy, mieszkający przy ulicy Mostowej pod znakiem Św. Marka, liwry tureń-skie liczącego; pan Marcin Maupertuis, kapitan łuczników miejskich, na zamku zamieszkały; Jan Rabelais, smolarz okrętowy, który łodzie wyrabia, na wyspie Św. Jakuba mieszka i na skarbnika marynarzy rzecznych powołanym został; Marek Hierosme, zwany Maschefer, szewc, pod znakiem Św. Sebastiana mieszkający, wreszcie Jakub de Villedomer, karczmarz i winiarz, przy Wielkiej ulicy zamieszkały, pod znakiem Szyszki. Temuż ławnikowi d'Ydrè i innym mieszczanom miasta Tours odczytaliśmy podanie, przez nich podpisane, a które trybunał duchowny miał rozważyć.

Podanie:

My, niżej podpisani mieszczanie miasta Tours, przybyliśmy do pałacu pana d'Ydre, ławnika Turenii, w nieobecności wójta naszego, i złożyliśmy podanie, aby skargi nasze wysłuchał w sprawach, na które przysiąc możemy wobec trybunału arcybiskupa, sędziego występków przeciw religii, któremu przedstawione ma być wszystko, co dotyczy sprawy przez nas podjętej.

Od niedawnego czasu przybył do naszego miasta demon obmierzły pod pozorami niewiasty, która mieszka na folwarku Sant-Etienne, w domu Tortebrasa, właściciela zajazdu, na czynszowych gruntach Kapituły postawionego i podlegającego władzy świeckiej pana naszego arcybiskupa. Ta niewiasta, z obcych krajów przybyła, rzemiosło nałożnicy obrała, a uprawia je w sposób tak sprośny a szkodliwy, że wierze katolickiej tego miasta zagraża, bo ci, co u niej bywają, wychodzą stamtąd zatraceni, pociechy kościelnej nie uznają, przy czym słowa obelżywe dla wiary naszej miotają.

Tedy zważywszy, że wielu z tych, którzy do niej chodzili, już pomarli, że niewiasta, która tu jeno z własnym ciałem przybyła, wielkie już skarby, jak o tym wszyscy mówią, posiadła, nieledwie królewskim równe, w czym ją o sztuki czarownicom znane posądzają albo i o kradzież, przez jej ponęty niezwykle ułatwioną, jako że jest nadprzyrodzenie miłością pałająca;

Zważywszy, że tu o cześć a spokój rodzin idzie, że nigdy w tym kraju nie widziano niewiasty tak rozpustnej ani dziewki ulicznej, która by tak silnie i otwarcie zagrażała życiu, majętnościom, obyczajom, czystości, religii i wszystkiemu dobru mieszkańców tego miasta; zważywszy, że zachodzi potrzeba sprawdzenia, czy są tu jeno sprawy miłosne dozwolone czy też sprawy szatana, który często świat chrześcijański pod postacią niewieścią nawiedza, jak o tym w księgach świętych czytamy, kędy powiedziano, że naszego Zbawiciela na górę porwali, a tam Lucyfer czy Astarot ukazał mu żyzne pola w Judei i że w wielu miejscach widziano skarby czyli diabły pod postacią niewiasty, które do piekieł wrócić nie chciały a ogień w nich nienasycony goreje i jeno wchłanianiem dusz jako tako zaspokoić go mogą; zważywszy, że w sprawie tej niewiasty tysiące ludzi o jej diabelskości świadectwo dają, głośno o tym gadając, dla spokoju tejże niewiasty potrzeba, aby rzecz całą rozjaśnić, niech jej nie prześladują niektórzy przez nią z mienia wyzuci.

Dla takich przyczyn błagamy, aby podanie nasze arcybiskupowi a panu naszemu duchownemu przedstawiono, ojcu tej diecezji, szlachetnie urodzonemu i świątobliwemu arcybiskupowi Janowi de Monsoreau, niech usłyszy żałosne skargi swych owieczek i onym zaradzi.

Tak czyniąc, spełnijcie sędziowie powinność waszą, jako i my, sługi bezpieczeństwa tego miasta, a każdy według praw jego pieczy powierzonych.

A podpisaliśmy to podanie Roku Pańskiego tysiąc dwieście siedemdziesiątego pierwszego w dzień Wszystkich Świętych, po mszy świętej.”

Jegomość Tournebouche odczytał poważnie, po czym my, Hieronim Cornille, odpowiedzieliśmy petentom:

— Panowie, czy w dniu dzisiejszym również obstajecie przy waszych żądaniach, czy macie jeszcze inne dowody oprócz tych, które nam przedłożyliście, i czy świadczyć będziecie przed Bogiem, ludźmi i przed oskarżoną?

Wszyscy na to zgodę swoją dali oprócz Jana Rabelais, który rzekł, że ta Mauretanka jest zwykłą niewiastą, dziewką wielce ucieszną i jedną wadę jeno ma, że w miłosnych żarach nie zna pomiarkowania.

Tedy my, sędzia, po namyśle dojrzałym orzekliśmy, że podanie mieszczan z miasta Tours pod uwagę weźmiemy i że przeciw oskarżonej, w więzieniu zamkniętej, wystąpimy według praw pisanych a kanonicznych c o n t r a demonias. To postanowienie nasze ma być po mieście obwołane z głośnym trąbieniem, ażeby o nim wszyscy wiedzieli i aby każdy świadczył wedle sumienia swego w obecności oskarżonej, która, jak zwyczaj każe, obrońcę mieć będzie, aby wszystko według prawa przeprawadzone było.

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti Amen.

Roku Pańskiego tysiąc dwieście siedemdziesiątego pierwszego, dnia dziesiątego lutego, po mszy świętej, my, Hieronim Cornille, sędzia duchowny, kazaliśmy wyprowadzić z więzienia demona w niewieściej postaci, aby stanął przed nami, a że mieszkał w domu Tortebrasa, zbudowanym na gruntach do Kapituły należących, tedy podlega sądowi świeckiemu a pańskiemu arcybiskupa miasta Tours, a również jako pomawiany o zbrodnie sądom duchownym oddane, o czym powiadomiliśmy oskarżoną, aby wiedziała.

Potem, przeczytawszy jej dokładnie w całości: po pierwsze, podanie mieszczan; po drugie, świadectwa, skargi, wyznania i oskarżenia spisane w dwudziestu dwu księgach przez jegomościa Tournebousche'a a powyżej powtórzone, przystąpiliśmy przy pomocy Boga i Kościoła do zbadania prawdy, najpierw przez zapytania stawiane oskarżonej.

Tedy zapytaliśmy ją: w jakimże kraju albo mieście urodziła się?

Ona rzekła:

— W Mauretanii.

Potem zagadnęliśmy ją, czy ma ojca, matkę albo krewnych. Ona rzekła, że ani ich widziała, ani znała.

Tedy pytaliśmy, jakie imię nosi. Ona rzekła:

— Zulma, w mowie arabskiej.

A czemu naszym językiem mówi? Odpowiedziała:

— Bo do tego kraju przybyłam. Pytaliśmy: w jakim czasie? Odrzekła:

— Przed laty dwunastu prawie. Pytaliśmy: jaki wiek wtedy miała? Odpowiedziała:

— Lat piętnaście bez mała. Rzekliśmy:

— Tedy przyznajesz, że lat dwadzieścia siedem liczysz?

— Tak jest — odpowiedziała.

Potem powiedzieliśmy jej, że jest właśnie ową Maure-tanką, znalezioną w nyżu Najświętszej Panny obrazu, ochrzczoną przez naszego pana arcybiskupa, a do chrztu podaną przez nieboszczyka pana de la Roche Corbon i pannę d'Azay, jego małżonkę, po czym do klasztoru karmelitanek przyjętą, w którym śluby czystości, ubóstwa, milczenia i miłości Bożej złożyła, pod wezwaniem Sw. Klary, na co odrzekła:

— Tak jest.

Zapytaliśmy ją, czy w słowach wielebnej i szlachetnej ksieni karmelitanek a także w gadaniach Jakubki, pomy-waczki, prawda jest, na co odrzekła, że prawie w całości.

Wówczas rzekliśmy:

— Chrześcijanką tedy jesteś? Odpowiedziała:

— Chrześcijanką, ojcze duchowny.

Rozkazaliśmy jej znak krzyża świętego uczynić i palce umaczać w wodzie święconej, którą jej Wilhelm Tourne-bousche podał, co gdy uczyniła i sami to dokładnie widzieliśmy, uznaliśmy jako prawdę oczywistą, że Zulma Maure-tanka, w naszym kraju Blanką Bruyn zwana, mniszka, karmelitanka, imieniem siostra Klara i posądzona, że diabła w sobie ukrywa, w obecności naszej akt religijny spełniła i przez to poddała się wyrokom trybunału duchownego.

Wówczas wyrzekliśmy do niej te słowa:

— Moja córko, jesteś silnie posądzona o to, że ci diabeł w ucieczce z klasztoru pomagał, bo w niepojęty sposób z niego zniknęłaś.

Odpowiedziała, że wyszła z klasztoru zwyczajnie przez furtę, mając na sobie odzienie Jana de Marsilis, wizytatora klasztoru, który umieścił ją w izbie przez niego przy ulicy Kupidyna wynajętej, w pobliżu wieży miejskiej. Tam ów wizytator o rozkoszach miłosnych ją pouczał, o których wcale nie wiedziała, ale smak w nich przedziwny znalazła. Aż razu pewnego pan d'Amboise ujrzał ją przy oknie siedzącą i miłością wielką do niej zapłonął; ona zasie jako więcej do niego niż do księdza serca miała, uciekła z ulicy Kupidyna, kędy ją wizytator dla swej przyjemności uwięził, do zamku d'Amboise, gdzie wszelkich uciech, łowów i tańców używała, niby jako królowa ubrana. Pewnego dnia pan de la Roche — Pozay, zaproszony przez pana d'Amboise, aby na zamek dla użycia rozrywek przybył, ujrzał ją, tu mówiącą, kiedy z kąpieli wychodziła, i taką miłość ku niej poczuł, że nazajutrz na udeptaną ziemię pana d'Amboise wyzwał i pokonał przeciwnika; po czym, chociaż ona cała we łzach tonęła, gwałtem ją porwał i do Ziemi Świętej powiódł. Tam ona, tu mówiąca, w wielkim była poszanowaniu, a to dla swej urody, jako i wiele innych ulubienic przez rycerzy do owej Ziemi zabranych. Po wielu przygodach tutaj ją znowu,do Turenii, przywieziono, chociaż ten powrót lękiem ją przejmował; ale taka była wola jej pana, jegomościa de Bueil, który ciężko w owych azjatyckich krajach chorzał i ojcowiznę swoją przed śmiercią ujrzeć pragnął. Tedy obiecał jej, że ją od zła wszelkiego uchroni, a ona w zaufaniu za nim poszła, bo wielce go miłowała. Ale zaraz po powrocie wzmogła się słabość rycerza i bez ratunku skonał pomimo jej próśb i zaklęć, bo nieprzepartą do medyków i aptekarzy niechęć czuł i widzieć ich nie chciał. Tedy wszystko, co tu powiedziała, prawdą było.

Zapytaliśmy oskarżoną, czy miłowała rycerzy, mieszczan i innych, o których oskarżyciele mówią, i czy ich nałożnicą była? Na to odrzekła:

— Miłowałam, a czy nałożnicą ich byłem, nie wiem.

Powiedzieliśmy jej, że ci wszyscy ludzie już pomarli z jej przyczyny. Na to odrzekła, że uśmiercić ich nie mogła, bo zawsze ich od siebie odpychała, ale im więcej uciekała, tym silniej ją napastowali z gwałtownością okrutną; tedy, kiedy ją siłą brali, na wolę Bożą zdawała się tylko, bo wielką rozkosz w tych rzeczach widziała. A potem powiadała, że tak szczerze o tym mówi jeno dlatego, że ją o to sąd zapytuje i że bardzo wielką ma trwogę o mękach i torturach myśląc. Tedy zażądaliśmy, aby nam pod grozą tortur wyznała, co czuła wtedy, kiedy rycerz jaki przez nią umierał, na co nam odpowiedziała, że już w takim wypadku z melancholii o własnej śmierci myślała; Boga prosiła, Pannę Najświętszą i Świętych Pańskich, aby ją do raju przyjęli, bo przychodzili do niej jeno piękni i wspaniałego serca rycerze, skazy na sobie nie mający, tedy ich śmierć w okrutną ją żałość pogrążała i przeklinała samą siebie jako istotę, która innym nieszczęście tylko przynosi.

Zapytaliśmy ją z kolei, gdzie pacierze swoje odmawia. Odpowiedziała, że modliła się przed Boskim wizerunkiem, na klęczkach i że wedle Ewangelii Bóg jest zawsze na każdym miejscu.

Tedy zagadnęliśmy, czemu jej w kościele ani na mszy, ani na nieszporach nie widywano, na co odrzekła, że ci, którzy ją miłowali, zawsze w niedziele i święta po uciechę do niej szli, a ona zawsze wedle ich woli czyniła.

Objaśniliśmy oskarżoną, jako przez to więcej ludzkich aniżeli Boskich przykazań słuchała. Ona zasie odrzekła, że dla miłośników swoich byłaby na stos gorejący poszła, w tym jeno swego przyrodzenia słuchając, ale za największe skarby królowi nawet by się nie oddała bez miłości dla niego, dla jego serca, głowy, włosów i całej osoby. Nigdy ona taką nałożnicą nie była, żeby za złoto chociaż musnąć się dała, jeno zawsze miłowała tych, którzy ją posiadali, albo choć jednym jej pocałunkiem uszczęśliwieni być mieli.

Zapytaliśmy ją, skądże tyle miała skarbów, klejnotów, złota, srebra, drogich kamieni, sprzętów królewskich et ce-tera, na dwieście tysięcy dublonów złotych ocenionych i opiece Kapituły oddanych. Odpowiedziała, że całą nadzieję swoją w nas pokłada jak w Boga samego, ale że o tym mówić nie śmie, bo to już dotyczy najsłodszych tajemnic miłości, których zawsze używała.

Powtórnie zapytana odrzekła, że gdybyśmy my, sędziowie, o tym wiedzieli, jak gorąco swoich przyjaciół miłowała, jak za nimi po każdej drodze, złej czy dobrej, dążyła w posłuszeństwie, a z jaką ochotą ich pragnienia zadowala, jak na słowa ich zważała, a w jakim osobę ich miała poszanowaniu i jakim uwielbieniem ich otaczała — to nawet my, sędziowie, powiedzielibyśmy, jako mówili jej rycerze ukochani, że żadnym skarbem nie opłacisz tej rozkoszy, którą ich darzyła, a za którą wszyscy mężowie gonią. Ona sama nigdy od żadnego, krom miłości, niczego nie pragnęła i o tym jeno myślała, aby im dać więcej szczęśliwości a uciechy aniżeli oni jej dać mogli i to już wystarczyło, że serce swoje nieśli jej w darze, a ona pogrążała się w nim cała, przekładając je nad wszystkie bogactwa.

Ale pomimo jej oporu, wszyscy jej przyjaciele zawsze o tym myśleli, by ją sowicie obdarować. Ano jeden przychodził z naszyjnikiem z pereł i mówił: „Nie wiedzą ludzie, że łono mej miłej od pereł jest bielsze i gładsze.” I kładł naszyjnik na jej piersi, całując ją gorąco. Ona gniewać się chciała, ale jakże to było odrzucić podarunek, który samemu dawcy tyle przyjemności dostarczał, kiedy ją, miłą, w klejnot ubierał. Każdy dawał, co mu jego fantazja na myśl przywodziła. Drugi znów lubił rozdzierać na niej kosztowne szaty, które wkładała, aby mu się piękniejszą wydawać, inny znów szafirami otaczał jej ręce, szyję i stopy albo włosy; ktoś jeszcze na dywanach drogich ją układał, jedwabiach i aksamitach kosztownych, całymi dniami w zachwycie nad jej pięknością tonąc, a ona rada temu była, bo widziała, ile szczęścia ukochanemu daje. Potem powiedziała, że jako to najlepiej lubimy, co uciechę nam sprawia i pragniemy, aby nadobność taka była na zewnątrz jak i w sercu, tedy wszyscy chcieli jej gniazdo jak najcudniej przyozdobić. Ano słali jedwabie, złoto a kwiaty, co też i ona bardzo lubiła. Że te piękności nic nie psuły, to już ona ani siły ani władzy nie czuła, by rycerzowi albo i mieszczaninowi miłowanemu przeciwstawić się w jego woli, stąd u niej nigdy nie zbrakło pachnideł i innych rzeczy, bo je okrutnie lubiła: a więc dywanów, mis złotych a klejnotów, które pachołkowie sądowi u niej znaleźli.

Na tym zakończono pierwsze badanie siostry Klary, posądzonej, że jest demonem w postaci kobiecej, bo już i my, sędzia, Wilhelm Tornebouche nie mogliśmy zdzierżyć jej głosu, który nam nieledwie rozum zaciemniał. My, sędzia, naznaczyliśmy drugie badanie za dni trzy od dnia dzisiejszego licząc, aby poszukiwać dowodów przebywania demona w ciele oskarżonej, którą na nasz rozkaz odprowadzono do lochu pod strażą Wilhelma Tournebouche'a.

In Nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.

Trzeciego, następnego dnia tegoż miesiąca lutego przed nami, Hieronimem Cornille et cetera, stanęła ponownie siostra Klara, a to dla badania czynów jej zarzucanych i dowiedzionych.

Oznajmiliśmy jej, iż z odpowiedzi przez nią danych łacno widzieć, że nie w mocy zwykłej niewiasty, chociażby nawet i wolno jej było wieść żywot tak w zmysłowości zapamiętały — do śmierci ludzi przywodzić i takimi czarami ich oplątywać bez pomocy jakiego demona, który by w jej ciele przebywał, a któremu duszę by zaprzedała umową osobliwą. Tedy było widoczne, że porusza się w niej zły duch, sprawca tych klęsk rozlicznych i że teraz nakazujemy jej, aby nam wyznała, ile lat liczyła, kiedy demon w nią wstąpił, jaki z nim układ czyniła i jakie czary wspólnie odprawiali. Odrzekła nam, że do nas, jakby przed obliczem Boga stanęła, mówić będzie, tego Boga, który nad nami wszystkimi sądy odprawuje.

Tedy wyznała, że nigdy demona żadnego nie widziała, ani z nim mówiła, ani też widzieć go pragnęła; nigdy też ona nałożnicą niczyją nie była, bo jeśli miłości się oddawała to tylko dla tej rozkoszy, której odczuwaniem Stwórca wszechrzeczy każdego człowieka obdarzył, a zawsze wiodła ją w tych rzeczach przyjemność miłego towarzystwa, nie zaś własna gorąca ochota. Ale choćby nawet jeno o siebie dbała, błaga nas, abyśmy pamiętali, że mamy do czynienia z biedną afrykańską dziewczyną, której sam Bóg dał krew bardzo gorącą i serce tak na miłosne rozkosze czułe, że niechby na nią jaki rycerz spojrzał, to już wzruszenie je ogarniało. A jeśli jeszcze dotknął jej miły gdzieniebądź ręką, to już władzę nad nią miał, jako że serce w niej topniało i wszystkie dawniejsze słodkie żary miłości do pamięci jej przy tym dotknięciu wracały, krew w jej żyłach gorzała tak, że od stóp do głowy jeno miłością była. Od owego dnia kiedy wielebny Marsilis w cuda miłości ją wtajemniczył, już jej się oddać musiała, gdyż te rzeczy tak jej przyrodzeniu odpowiadały, że bez męża przyszłoby jej skonać w murach klasztornych dla braku przyrodzonej czułości a oddechu swobodnego. Niech o tym zaświadczy i to, że od tej godziny, kiedy z klasztoru uciekła, ani jednego dnia, ani jednej chwili w tęsknocie a melancholii, jeno w radości żyła i takim sposobem wolę boską spełniła, której sprzeciwiała się jeno w klasztorze przebywając.

Na to my, Hieronim Cornille, odpowiedzieliśmy temu demonowi, że tak mówiąc bluźni Bogu samemu, bo dla Jego chwały stworzeni jesteśmy i na tej ziemi żyjemy, abyśmy go czcili i Jemu służyli, a przykazań Jego słuchali i świątobliwy żywot wiedli o szczęście wieczne się ubiegając, nie zaś abyśmy ciągle leżąc to czynili, na co zwierzęta nawet tylko porę swoją ograniczoną mają. Odpowiedziała nam oskarżona, że Boga zawsze wielbiła, że w każdym kraju ubogich a cierpiących w pieczy miała, pieniążki i ubranie im dając, łzami rzewnymi oblewając ich nędzę; że w dniu sądu ostatecznego jej dobre czyny, Bogu miłe, przy niej staną i za nią się wstawią. Dalej powiadała, że gdyby nie pokora jej a bojaźń obrażenia panów sędziów Kapituły, z radością byłaby dopomogła do ukończenia budowy katedry Św. Maurycego i ofiary na fundację złożyła, by zaś modlono się za jej duszę; nie żałowałaby na to ani siebie, ani swego mienia; jeszcze by radośniej noce spędzała myśląc, że każda z nich cegłę do budowy świętego przybytku dokłada. Także i jej miłośnicy chętnie by mienie swe na korzyść katedry uszczuplili wiedząc, że przez to zbawienie wieczne dla niej okupują.

Oskarżonej rzekliśmy, że nie może dowieść swojej niewinności, bo pomimo tylu miłosnych stosunków dziecka wcale nie miała, co dowodziło, że demon w niej przebywa; także tylko Astarot albo apostoł tyloma językami przemawiać mogli co ona, a to dowodzi również, że zły duch w niej siedzi.

Odpowiedziała nam, że co się tyczy rozlicznych języków, po grecku umie tylko mówić Kyrie eleison!, co często powtarza, a po łacinie jeno Amen, co też często mówiła prosząc Boga o wolność; wielce ją też zawsze frasowało, że dziecka nie poczęła, a jeśli inne niewiasty potomstwo mają, to może dlatego, że mało w miłości smaku widzą. Ale taka jest pewno wola Boża, żeby ze zbytniego szczęścia koniec światu nie groził.

Takie słysząc od oskarżonej obrony i wiele rzeczy innych, które dostatecznie dowodziły obecności złego ducha w ciele siostry Klary, jako że zawsze Lucyfer umie znaleźć dowodzenia heretyckie, co pozory prawdy mają, zasądziliśmy oskarżoną na tortury a męki w naszej obecności, aby cierpieniem zmusić demona do uległości władzy kościelnej. Tedy wezwaliśmy do pomocy Franciszka de Hanguet, lekarza Kapituły, polecając mu nakazem poniżej przepisanym, aby rozpoznał cechy przyrodzenia niewieściego (Virtutes vulvae) oskarżonej dla oświecenia kościoła, jakich sposobów używa ów demon, by łowić dusze tą drogą i jakich tu używać może czarów.

Owa Mauretanka rzewnym płaczem wtedy buchnęła a jękiem i pomimo oków swych uklękła, z krzykiem błagając o odwołanie wyroku; powiedziała, że kości ma tak słabe, iż jak szkło je pokruszą. Na koniec okup za siebie ofiarowała, wszelkie mienie oddając Kapitule, a sama do innego kraju powędrować obiecywała.

Orzekliśmy, że sama przez te słowa potwierdza posądzenie jako jest i była zawsze demonem niewieścim, czyli sukubem, który po to jest, aby chrześcijan do zguby doprowadzać przez miłości znikome, marne rozkosze.

Mauretanka krzyknęła, że sąd taki byłby kłamliwością straszliwą, bo ona zawsze czuła bardzo wyraźnie niewieścią płeć swoją.

Tedy zdjęto z niej okowy, po czym oskarżona zrzuciła z siebie kiecki i niegodnie zaciemniła i pomieszała nasze umysły widokiem swego ciała, które zaprawdę nadprzyrodzone ma własności.

Jegomość Wilhelm Tournebouche w tym miejscu odłożył pióro i odszedł; wcześniej rzekł, że znieść nie może pokusy nadzwyczajnej i na tortury zadane patrzeć nie zdoła, bo go już diabeł zanadto ku sobie ciągnie.

Taki koniec miało badanie drugie, że zaś woźny Kapituły podał do wiadomości naszej, jako jegomość Franciszek de Hanguet poza miastem dnia tego bawił, odłożono męki i tortury do dnia następnego w godzinę południa po mszy świętej wysłuchaniu.

Co w nieobecności Wilhelma Tournebousche'a my, Hieronim, spisaliśmy i na czym podpis nasz kładziemy.

Hieronim Cornille.

wielki penitencjariusz.

Podanie:

Dnia dzisiejszego, czternastego miesiąca lutego, przede mną, Hieronimem Cornille, stanęli wyżej już wymienieni: Antoni Jahan, Marcin Maupertuis, Jan Ribon, Jakub de Ville d'Omer i pan d'Ydre, na miejsce wójta miasta Tours, natenczas nieobecnego, a wszyscy jako oskarżyciele wymienieni w akcie procesu spisanego w Ratuszu. Im tedy odczytaliśmy podanie Blanki Bruyn, mniszki w zakonie karmelitanek pod imieniem siostry Klary, o sąd Boży, o próbę ognia i wody w obecności Kapituły i mieszczan miasta Tours, aby od oskarżenia o stosunek ze złym duchem wolną była i niewinność swoją wykazała, na co oskarżyciele zgodę swoją dali, obiecując stos ułożyć za wiedzą i zgodą obrońców oskarżonej. Po czym my, sędziowie, wyznaczyliśmy na dzień próby pierwszy dzień Wielkanocy najbliższej, w godzinę południa po mszy świętej, co wszyscy jako słuszne uznali.

To postanowienie nasze ma być obwołane dla wiadomości każdego we wszystkich miastach, osadach i zamkach Turenii i Francji.

Hieronim Cornille

III

CO SUKUB UCZYNIŁ, ABY DUSZĘ STATECZNEGO SĘDZIEGO POCHWYCIĆ I CO Z TYCH DIABELSKICH ZAMYSŁÓW WYNIKŁO!

Tu jest spowiedź uczyniona dnia pierwszego marca roku tysiąc dwieście siedemdziesiątego pierwszego po narodzeniu Zbawiciela naszego, przez Hieronima Cornille'a, księdza, kanonika Kapituły przy katedrze Św. Maurycego, wielkiego penitencjariusza, który siebie za niegodnego tych tytułów uznał. Tenże w ostatniej godzinie żywota swego za grzechy swoje, nikczemne postępki a sprośne myśli żałując, to wyznanie uczynił, aby prawda zajaśniała, wzrosła chwała Boska i trybunału sprawiedliwość, zasie jemu samemu karę na tamtym świecie zmniejszyła. Tedy Hieronim Cornille już na łożu śmierci będący, przywołał Jana de la Haye, wikariusza kościoła Św. Maurycego, Piotra Guyarda, skarbnika Kapituły, któremu Jan de Monsoreau, arcybiskup, polecił spisać słowa umierającego; dalej Ludwika Pata, wybranego na spowiednika i ojca duchownego; tym trzem towarzyszył jegomość Wilhelm de Censoris, lekarz, rzymski dostojnik, jako wysłannik (legatus) Jego Świątobliwości papieża w Tours bawiący. Na koniec przybyło wielu chrześcijan, aby naocznie przypatrywać się skonaniu Hieronima Cornille'a wedle jego życzenia, aby ogólnie wiadomą jego spowiedź była i skrucha, jako że pora Wielkiego Postu nadeszła, zatem słowa umierającego wielu chrześcijanom oczy otworzyć mogły, którzy już na oślep ku drodze do piekieł dążyli.

Zamiast Hieronima, że ten dla wielkiej słabości sam mówić nie mógł, Ludwik Pat wyznanie całe odczytał i wielkie wzruszenie w obecnych tam wywołał.

„Bracia moi! Aż do roku siedemdziesiątego dziewiątego, oprócz grzechów powszednich, którymi każdy chrześcijanin, choćby i świętym został, Pana Boga oskarża, ale które przez pokutę odkupić możemy, życie wiodłem chrześcijańskie i sądziłem, że zasługuję na stanowisko, które mi w tej diecezji przypadło, gdzie mnie tytułem wielkiego penitencja-riusza obdarzono, czego nie jestem godzien. Olśniony chwałą niezmierzoną Boga, przerażony mękami piekielnymi, na które skazani są grzesznicy, pragnę zmniejszyć ogrom win moich największą pokutą, którą czynić mogę do ostatniej godziny żywota mego dobiegłszy. Kościół święty, którego sławę i prawa sprawiedliwości Jego zdradziłem a zaprzedałem, udzielił mi jeszcze tej łaski, abym mógł spowiedź głośną odprawić, jak to dawni chrześcijanie czynili. Pragnąłbym tyle jeszcze życia mieć w sobie, by wyspowiadać się w obecności wszystkich braci moich, na progu katedry przez dzień cały klęcząc, boso, z powrozem na szyi, bo straszne są moje przeciw Panu występki. Ale w tym potopie mej kruchej cnoty — niech wam to będzie przestrogą i nauką, abyście zła unikali i w kościele schronienie przed sidłami szatana znaleźli — Lucyfer już mi siły odebrał! Zbawiciel nasz, Jezus Chrystus, za was wszystkich wstawieniem może ulituje się nade mną, grzesznikiem nędznym, którego oczy już w łzach się roztopiły. Toż chciałbym jeszcze drugie życie przebyć w pokusach. Tedy słuchajcie i zadrżyjcie z trwogi. Wybrany przez Kapitułę, aby rozpocząć i prowadzić proces wszczęty przeciw demonowi, który przybrał postać niewieścią w osobie mniszki zbiegłej z klasztoru, szkaradnej i wypierającej się Boga, zwanej Zulmą w krajach heretyckich, z których przybyła, zasie w naszej diecezji znanej pod imieniem Klary z zakonu karmelitanek, który to demon srodze miastu zaszkodził, pociągając ku sobie mężów, aby dusze ich Mamonowi, Astarotowi i Szatanowi na pastwę rzucić, gdyż z ziemi w stanie grzechu śmiertelnego schodzili, i śmierć im zadając tą drogą, skąd życie powstaje, ja, sędzia, w tak późnej porze żywota mego wpadłem w sidła diabelskie i rozum postradałem, nieuczciwie sprawując urząd mej chłodnej starości powierzony.

Słuchajcie, jak chytry jest demon, i uzbrojcie dusze przeciw jego zamachom. Ledwiem pierwszą odpowiedź sukuba usłyszał, już z trwogą zauważyłem, że okowy, w których go trzymano, żadnych na jego rękach ani nogach śladów nie zostawiły; olśniła mnie przeto jego ukryta siła wobec pozorów słabości. Widok cielesnej powłoki, w której się ukrywał, zmysły mi zamącił, sam głos jego wszystką krew mi rozgrzewał i do młodości tęskniłem, żebym się mógł z tym demonem zetknąć; bo jedna godzina jego miłości wydawała mi się bardziej pożądana od zbawienia wiecznego, a to na widok jego ramion pieściwych. I odstąpiła ode mnie surowość sprawiedliwości sędziowskiej! Ten demon podczas drugiego badania tak mnie słowami swymi oplątał, że męki, na które skazać go byłem powinien, zbrodnią w duchu nazwałem, tak niewinnej istoty przybrał pozory, płacząc niby małe dziecię. Ale głosem z niebios ostrzeżony, aby obowiązek mój spełnił, pomnąc że te słówka jedwabne, ta muzyka niebiańska — to tylko sztuki diabelskie; że to nadobne, giętkie ciało zmieni się w bestię włochatą z pazurami ostrymi, oczy tak czułe — w piekielne żagwie, że z zadu — ogon w łuskach wyskoczy, że usta cudne zmienią się w paszczę krokodyla — ocknąłem się i na tortury skazałem sukuba, dopóki by nie wyznał, po co tu przybył, jako to już nieraz w chrześcijańskim świecie uczyniono. Tedy obnażono demona, ale kiedym go ujrzał nagim, znów sztuką czarów pod jego władzę poszedłem. Oto stare kości moje skrzypnęły, mózg żar ogarnął, a wrząca, młoda krew serce mi zalała i siłę w sobie poczułem; taki dur spadł na moje oczy, że o mojej starości zapomniałem i życiu chrześcijańskim. Byłem jako żak, co ze szkoły uciekł i do jabłek się bierze. Już znaku krzyża świętego uczynić nie mogłem; zapomniałem o Kościele świętym, o Bogu Ojcu i Synu, Zbawicielu człowieka. Tak opętany szedłem przez miasto, miody głosu tego wspominając i okropnie cudne ciało, a jeno złe myśli po głowie latały. Widłami diabelskimi pędzony, które już we mnie jak kosy na polu pracowały, szedłem do więzienia demona, chociaż mnie anioł-stróż za rękaw ciągnął i od pokusy odganiał. Alem, pomimo jego ostrzeżeń świętych szedł i tysiącami szatańskich pazurów drapany, przed demonem stanąłem. Żadnego też więzienia nie ujrzałem jeno komnatkę purpurą i jedwabiami wyłożoną, a na nich spoczywał demon cudnie odziany, pośród kwiatów i pachnideł, bez oków na szyi i nogach. Pozwoliłem zdjąć z siebie sukienki duchowne, po czym zanurzono mnie w kąpieli wonnej. Demon ustroił mnie w szaty saraceńskie, zastawił ucztę z wybornych potraw na pięknych misach podanych, wina azjatyckie w złotych pucharach, a grał i śpiewał, i chwalił mnie, trafiając przez słuch do duszy. Sukub wciąż przy boku moim spoczywał, żary niecąc piekielne. Wtedy mój anioł-stróż mnie opuścił. Żyłem już tylko w okropnym blasku oczu Maure-tanki, uścisku tego cudnego ciała pożądałem, jej ust różowych, które za naturalne uważałem i nie lękałem się wcale jej białych ząbków, które w najdalszą głąb piekieł wciągają. Lubowałem się w dotyku jej rączek zapominając, że to są pazury wstrętne. Postępowałem jak mąż do swej wybranej tęskniący, nie myśląc, że ta kochanka potępieniem wiecznym była. Nic nie dbałem o sprawy tego świata ani o chwałę Bożą, miłości jedynie oddany na piersiach tej niewiasty, które mnie paliły, dążąc do tej bramy piekielnej, która już moc ludzi o śmierć przyprawiła. Niestety! Bracia moi, przez trzy dni i trzy noce w jej uścisku trwałem, a ręce tego sukuba kłuły mnie jak dwie włócznie ogniste, płomieniem miłości paliły moją starość, moje kości wysuszone. Najpierw ogarnęła mnie słodycz, a potem bolesne rozkosze, które stu igłami pokłuły mi kości aż do szpiku, pokłuły ciało i żyły. Zapłonęła mi głowa, krew i ciało istnym ogniem piekielnym, aż w stawach ciągotki poczułem wielce rozkoszne i życie ze mnie uchodziło. Włosy owego demona, które moje biedne ciało okrywały, były jak rosa płomienna, a każdy warkocz jako pręt z rozpalonego żelaza. W tej śmiertelnej rozkoszy widziałem twarz demona roześmianą, a z gęby płynęły miodowe słowa: a to rycerzem jej jestem a panem, jej włócznią, szczęściem, uciechą, piorunem, życiem, jej najmocniejszym, najlepszym kochankiem; a jeszcze silniej łączyć się ze mną chciała. To słysząc, jeszcze głębiej w piekło się zanurzyłem, a przepaść była niezgłębiona. Tedy, kiedy już kropli krwi w sobie nie miałem, kiedy duszy w ciele nie czułem, rzecze do mnie demon wciąż świeży, biały, rumiany, roześmiany:

— Biedny szaleńcze, wierzysz, że demonem jestem?

Hejże! Gdybym zażądała duszy twej wzamian za jeden pocałunek, czyżbyś mi jej nie oddał?

— Oddałbym — rzekłem.

— A gdybyś musiał krew niewinnych dzieciątek spijać, abyś zawsze mógł być kochankiem moim, czyżbyś tego nie uczynił?

— Uczyniłbym — rzekłem.

— A gdybyś musiał Boga się wyrzec i w twarz Jezusowi napluć, aby zawsze być przy mnie pełnym młodych sił, życia używając, w rozkoszy pławiąc się niby nurek w rzece, nie uczyniłbyś tego?

— Uczyniłbym — rzekłem.

— Gdyby ci jeszcze dwadzieścia lat życia zakonnego użyczono, czy nie oddałbyś ich za dwie godziny tej miłości, która cię pali?

— Oddałbym — rzekłem.

Wtedy poczułem, że sto pazurów mnie rozdziera, jakby tysiące ptasich dziobów szarpało mnie z wrzaskiem. Nagle zostałem uniesiony nad ziemię na tym sukubie, który skrzydła rozpostarł a wołał:

— Pędź, pędź, gnaj ciągle, mój rycerzu. Trzymaj się mocno swej klaczy i pędź, gnaj rycerzu całą siłą.

Tedy miasta na ziemi we mgle pode mną znikały i jakimś darem diabelskim opętany, ujrzałem wszystkich mężów w objęciach sukubów, a wszyscy okrzyki miłosne wydawali, w miłości tonęli. Klacz moja z twarzą Mauretanki ukazała mi ziemię złączoną ze słońcem, wydającą gwiazd nasiona, a każdy świat żeński zwarty ze światem męskim; zaś mowa ich były burze, błyskawice i gromy. Potem wciąż wyżej pędząc, ponad światami ujrzałem przyrodzenie żeńskie wszelkiej rzeczy złączone z książęciem ruchu. Przez szyderstwo sukub wrzucił mnie w ten wir straszliwej miłości, w którym zginąłem jak ziarnko piasku w morzu. A wciąż mówił mi demon: „Pędź, mój rycerzu, mknij, gnaj z całej siły.” Widząc jak mało znaczy ksiądz w tym potopie miłosnym, w którym brały się w objęcia metale, kamienie, wody, powietrze, gromy, ryby, rośliny, zwierzęta, ludzie, duchy, światy, planety — wyparłem się wiary chrześcijańskiej. Wtedy sukub, wskazując mi wielkie zbiorowisko gwiazd na niebie, powiedział, że jest to kropla nasienia, spadła z potoku złączonych światów. Więc dalej pędziłem na sukubie przy świetle tysiąca milionów gwiazd, a zapragnąłem poznać przyrodzenie tego tysiąca milionów stworzeń. Przez ten wielki wysiłek upadłem bezwładny i śmiech piekielny nad sobą posłyszałem. Ujrzałem się na łożu wśród mej służby, która odważnie walczyła z demonem i aż cały kubeł wody święconej na łóżko moje wylała, gorące modły do Boga wznosząc. Pomimo tak wielkiej pomocy, okrutną walkę musiałem stoczyć z demonem, bo pazurami targał mi serce, niezmierne mi zadając męki. Chociaż obecnością sług, krewnych i przyjaciół wzmocniony chciałem znak krzyża świętego uczynić, sukub nieustannie po łożu moim krążył, śmiał się, zębami zgrzytał, a tysiące sprośnych obrazów pod oczy mi podsuwał i wszeteczne pożądania we mnie budził. Ulitował się nade mną pan nasz, arcybiskup i przysłał mi relikwie Św. Gatiena, a kiedy dotknięto nimi mego wezgłowia, sukub uciekł, tak silny zapach siarki po sobie zostawiając, że moi słudzy i inni ludzie przez cały dzień chrząkali a kichali. Wtedy światło niebieskie padło na moją duszę i poznałem, że przez grzechy moje i walkę ze złym duchem niebezpieczeństwo śmierci mi zagraża. Tedy błagałem Stwórcę, aby mi choć tyle życia zostawił, żebym mógł jeszcze cześć oddać Bogu, Kościołowi świętemu i niezmierzonym zasługom Jezusa, ukrzyżowanego dla zbawienia wszystkiego chrześcijaństwa. I udzielił mi Bóg tej łaski, abym grzechy moje głośno wyznawał i wszystkich członków kapituły prosił o pomoc w zmniejszeniu kary czyśćca, w którym winy swoje przez niesłychane męki odkupię. A w końcu oświadczam, że wyrok mój, który w sprawie tego demona o sąd Boży woła i na próbę wody a ognia zezwala, jeno podstępem jest diabelskim przez złego ducha podanym, który chciał w ten sposób sądu arcybiskupa uniknąć, bo demon sam mi powiedział, że na swoje miejsce wysłać może innego demona, do prób takich nawykłego. Wreszcie oznajmiam, że całe moje mienie oddaję kapitule Sw. Maurycego i proszę o wystawienie kaplicy i przyozdobienie jej, a to pod wezwaniem świętych Hieronima i Gatiena, z których jeden jest patronem moim, zasie drugi duszy mojej zbawcą.”

Powyższe, przez wszystkich zebranych wysłuchane, trybunałowi duchownemu złożono za pośrednictwem Jana de la Haye (Johannesa z Hagi).

My, Jan de la Haye (Johannes z Hagi), wielkim peniten-cjariuszem kościoła Sw. Maurycego przez zgromadzenie ogólne Kapituły obrany według zwyczaju i praw tego kościoła, mając polecone prowadzić proces demona-sukuba, obecnie w lochu kapituły uwięzionego, rozpoczęliśmy na nowo badanie. Wezwani będą w tej diecezji wszyscy, którzy jakiekolwiek o tym demonie wiadomości mają. Ogłaszamy też nieważność procedury poprzednich badań, śledztwa i wyroków, a to w imieniu członków Kapituły; odwołujemy też sąd Boży przez demona podsunięty, jako że była to jeno zdrada wszeteczna piekieł. To postanowienie otrąbione będzie we wszystkich miejscach diecezji, w których poprzednie wyroki ogłoszono, bo były one dziełem szatana, jak to wyznał nieboszczyk Hieronim Cornille. Niechajże wszyscy chrześcijanie wspomogą Kościół Święty i poprą jego przykazania.

Jan de la Haye

IV

NĘDZNY KONIEC ŻYWOTA MAURETANKI Z ULICY CIEPŁEJ, KTÓRĄ Z WIELKIM GWAŁTEM ŻYWCEM SPALONO I UPIECZONO, DO PIEKIEŁ JĄ WYSYŁAJĄC

To napisano w miesiącu maju tysiąc trzysta sześćdziesiątego roku jako testamentum.

„Synu mój najukochańszy a sercu memu najmilszy, kiedy to czytać będziesz, ja, twój rodzic, spoczywać będę w grobie o modły twoje prosząc i błagając, abyś w życiu swoim tak postępował, jako ci tu poradzę dla ładu statecznego rodziny, dla twego szczęścia i bezpieczeństwa; bo spisałem te słowa w tym czasie, kiedym miał umysł uderzony okrutną ludzką niesprawiedliwością.

W wieku męskim będąc zapragnąłem w szeregi osób duchownych wstąpić i wielkie znaczenie osiągnąć, bo taki żywot za najwspanialszy uważałem. Takie mając zamiary, nauczyłem się pisma a potem z wielkim trudem do stanu duchownego się dobijałem, ale że możnej opieki ani dobrej rady u nikogo szukać nie mogłem, tedy zapragnąłem zostać skrybentem albo i rubrykarzem Kapituły Sw. Marcina, do której należą najbogatsze a najdostojniejsze osoby w chrześcijaństwie, jako że sam król Francji w niej zwyczajnym jest kanonikiem. Myślałem, że tutaj łacniej aniżeli gdzie indziej znajdę sposobność przysłużenia się możnym panom, przez co patronów a opiekunów znajdę i do duchowieństwa wstąpiwszy, mitrę dostanę jak niektóry inny, może i na stolcu arcybiskupim zasiądę w której bądź diecezji. Ale cel taki tylko zarozumiałość moja a ambicja wytworzyć mogła, o czym się wkrótce przekonałem, bo urząd, o którym prosiłem, dano panu de Villedomer (później kardynałem został), mnie zaś odprawiono z niczym. W tym moim strapieniu znalazłem pocieszenie u dobrego Hieronima Cornillea`a, penitencjariusza przy katedrze, o którym często z tobą rozmawiałem. Zacny ten mój mąż namówił mnie, abym skrybentem przy Kapitule Św. Maurycego został, a urząd ten zaszczytnie spełniałem, bo sławę dobrego pisarza posiadłem. W onym roku, w którym już mnie w suknię duchowną oblec miano, rozpoczął się proces bardzo głośny demona z ulicy Ciepłej, o którym dotąd starcy wspominają i młodzieży o nim podczas wieczornych wywczasów prawią. Nie było też we Francji domu, gdzie by o nim nie wiedziano. Hieronim Cornille sądząc, że zamiary moje poprze i że Kapituła wynagrodzi mnie za moje trudy, wybrał mnie na pisarza w tak ważnej sprawie. Od pierwszego dnia ten zacny, sprawiedliwy, szlachetnego umysłu człowiek już osiemdziesięciu lat bliski, podejrzewał w tej sprawie niesłuszne oskarżenie. Chociaż nigdy do nałożnic nie miał pociągu i nigdy żadnej niewiasty nie dotknął w ciągu żywota swego, który był święty i czcigodny, dla tej świętości właśnie sędzią Hieronima Cornille'a mianowano, przecie po zbadaniu sprawy onej biednej dziewki, chociaż z klasztoru uciekła, widne było, że nigdy ona z diabłem nie trzymała, jeno że majętności zagrabić chcieli jej nieprzyjaciele i inni, których to innych przez ostrożność tu nie wymienię. Każdy wtedy mówił, że tyle ma ona złota a srebra, że by za nie całe hrabstwo Turenii kupiła, gdyby taka była jej wola. Tedy tysiące kłamstw a oszczerstw wymyśliły na nią uczciwe mieszczki, zazdrością wiedzione i jakby w Ewangelię w ich gadanie wierzono. W okolicznościach takich wielebny Hieronim Cornille widząc, że w tej dziewce nie ma innego diabła krom miłosnego, nakazał jej zamieszkać w klasztorze aż do dnia śmierci.

Potem zawiadomiony przez niektórych rycerzy dzielnych w boju, w majętności zasobnych, że wszystko uczynią, aby Mauretankę uratować, namówił ją tajemnie, aby od oskarżycieli sądu Bożego zażądała, a dobra swoje oddała Kapitule, niechby jej wrogowie zamilkli. Takim sposobem od stosu uchronić miano najcudniejsze kwiecie jakie niebo na tę ziemię spuściło i które grzeszyło jeno zbytnio folgę dając miłości, jaką jej oczy w rycerzach i innych rozpalały. Lecz prawdziwy diabeł w postaci mnicha wmieszał się w tę sprawę, oto jak: srogi nieprzyjaciel cnoty, uczciwości i świątobliwości Hieronima Cornille'a imieniem Jan de la Haye dowiedziawszy się, że z Mauretanką więzioną obchodzą się jak z królową, oskarżył penitencjariusza o tajemne stosunki z oskarżoną, która, mówił ten zły ksiądz, daje mu młodość, siłę, szczęście; takie oskarżenie o śmierć ze zgryzoty przyprawiło czcigodnego starca, boć zmiarkował, że Jan z Hagi zgubę jego postanowił, aby godności po nim otrzymać. Zaiste pan nasz arcybiskup zwiedził więzienie i zobaczył Mauretankę wygodnie umieszczoną bez oków żadnych, albowiem potrafiła ona duży diament ukryć przy sobie w takim miejscu, że nikomu na myśl nie przyszło tam go szukać i nim dozorcę więzienia przekupiła. Drudzy mówili, że dozorca rozmiłował się w niej i że z miłości to czynił, a prędzej ze strachu przed baronami, którzy ją kochali i ucieczkę jej obmyślili. Hieronim Cornille wtedy dogorywał, a Kapituła, z poduszczenia Jana de la Haye, postanowiła poprzednie badania i wyroki obalić. Tenże Johannes z Hagi, wówczas zwykły wikariusz przy katedrze Św. Maurycegu, poradził, aby w tej sprawie umierający spowiedź głośną uczynił. Tedy członkowie Kapituły oblegać a męczyć zaczęli biedaka; otoczyli go i duchowni z kościoła Św. Marcina, z Marmoustiers przybył arcybiskup, nawet legat papieski, niechajby odwołał wszystko, co w tym procesie postanowił, a to dla korzyści Kościoła, na co Hieronim zgody swej dać nie chciał. Wszakże po długich udręczeniach, które mu zadano, spisali jego spowiedź publiczną, której wysłuchali co najznakomitsi mieszczanie; a jaką tym wywołano zgrozę i przerażenie, tego ci opisać nie potrafię. We wszystkich kościołach diecezji modły odprawiano, każdy człek lękał się, aby mu diabeł kominem do domu nie wleciał. Ale cała prawda taka była, że wielebny Hieronim Cornille gorączkę miał i bredził, wówczas jego spowiedź spisywano. Kiedy gorączka minęła, rzewnie płakał biedny święty, gdy się ode mnie o wszystkim dowiedział. Zaraz potem na rękach moich skonał w obecności swego doktora, zrozpaczony tym podstępem. Mówił nam, że idzie do Boga i błagać go będzie u stóp jego leżąc, aby do tak żałosnej niesprawiedliwości nie dopuścił. Biedna Mauretanka łzami swymi i żalem wielce go wzruszyła, bo zanim jej poradził, by sądu Bożego zażądała, wyspowiadał ją, przez co oczyścił duszę w jej ciele przebywającą i o duszy tej powiedział, że jest diamentem czystym, godnym umieszczenia w koronie Boga Najwyższego, kiedy już ona wreszcie z tej ziemi po odbytej pokucie odejdzie. Tedy, synu mój kochany, wiedząc, co w mieście o całym procesie gadają, i znając naiwne odpowiedzi Mauretanki, postanowiłem, za radą idąc doktora Franciszka de Hanguet chorobę udać, aby porzucić zajęcie pisarza przy Kapitule i arcybiskup-stwie i nie maczać ręki w krwi niewinnej, która woła dotąd i wołać będzie do dnia sądu ostatecznego o pomstę do Boga. W tym samym czasie wypędzono dozorcę więzienia, a na jego miejsce wzięto młodszego syna pana kata, ten zaś do ciemnicy wrzucił Mauretankę, w ciężkie dyby ją okuł i pas drewniany na nią włożył. Łucznicy miejscy i ludzie zbrojni arcybiskupa lochu odtąd strzegli. Dziewkę męczono, torturowano, kości jej połamano, aż bólem zmuszona wyznała wszystko według woli Jana de la Haye.

Skazano ją na stos, który został ułożony w folwarku Saint Etienne, a przedtem postawiono ją przy wejściu do kościoła w siarkową koszulę odzianą, zasie skarby jej Kapituła zabrała. Ten wyrok wielkie rozruchy i bójki w mieście spowodował.

Trzej rycerze z Turenii rodem przysięgli, że życie swoje na usługi tej dziewki oddadzą i w jakikolwiek sposób ją uwolnią. Przybyli do miasta, wiodąc za sobą tysiące włóczęgów, wyrobników, dawnych żołnierzy, rzemieślników i innych, których Mauretanka nieraz wspomagała.

Zeszła się ta gromada na wzgórzu Św. Ludwika i pod opieką żołnierzy owych młodych panów rajcowała. Przyłączyli się do niej łotrzykowie z całego hrabstwa Turenii i pewnego dnia obiegli więzienie arcybiskupstwa, domagając się, aby im Mauretankę wydano, bo uśmiercić ją trzeba; tak wołali, ale w rzeczywistości chcieli ją tylko uwolnić i potajemnie wywieść daleko na dobrym rumaku, bo ona z najpierwszymi jeźdźcami w zawody iść mogła.

Tedy ujrzano z dziesięć tysięcy ludzi skupionych koło dworu arcybiskupstwa nie licząc tych, którzy na dachy albo drzewa powłazili, aby przyjrzeć się rozruchom. Krzyk leciał aż za rzekę Loarę. Taki był napór a ścisk ludzki wśród tych, którzy niby krwi biednej dziewki pragnęli, a byliby na kolana przed nią padli, że siedmioro dzieci, jedenaście kobiet i ośmiu mężczyzn uduszono, zmiażdżono tak, że zwłok ich nikt by nie rozpoznał, bo jeno kupa błota po nich została. Wrzaski szły daleko w okolice, taki był gniew tego ludowego lewiatana, potwora groźnego.

Jeden krzyczał: „Śmierć sukubowi! Wydajcie nam demona!” Drugi: „Dajcie mi kęs tego demona!”

— Dawajcie nogę!

— Włosy mi jego dajcie!

— Dawajcie głowę!

— Czerwony musi być ten demon!

— Kiedy go upieką?

— Na śmierć! Na śmierć!

Każdy swoje słowo dorzucał. Wszakże nad wszystkim górowały głosy: „Chwała niech będzie Bogu Najwyższemu! Śmierć sukubowi!”

Aż uszy puchły i głowa pękała od tego tumultu i wrzawy. Aby ten tłum uspokoić, arcybiskup umyślił wyjść z procesją z kościoła niosąc Przenajświętszy Sakrament, co też Kapitułę uratowało, gdyż łotrzykowie ogień pod domostwem podkładać a mury roznosić chcieli i wszystkich kanoników wymordować. Ale przed monstrancją każdy cofnąć się musiał. Tedy pany i mieszczanie lękając się rozbojów ze strony tej rzeszy, w nocy się zebrali i po stronie Kapituły stanęli. Z ich polecenia straż, złożona z łuczników, ludzi zbrojnych i mieszczan wielu łotrzyków, włóczęgów, rzezimieszków powybijała.

Pan Hardouin du Maille, szlachcic wieku statecznego przemówił do młodych rycerzy, obrońców Mauretanki. Pytał ich, czy dla jednej nałożnicy chcieliby krwią i pożogą zalać Turenię; a choćby zwyciężyli, czy po tym sami zapanują nad tłumem, który tu ściągnęli? Tłum taki ograbi zamki przeciwników, ale łacno później i do rozbijania swoich panów chęć poweźmie — jeno że bunt zaraz upadnie, bo Kapituła króla Francji na pomoc wezwie. I wiele innych mądrych rad i zdań powiedzieli. Na to młodzi rycerze odrzekli, że Kapituła może cichaczem wypuścić Mauretankę, a wtedy ustałby przyczyna buntu. Na tę zacną i mądrą odpowiedź legat papieski rzekł, że zawsze w religii Kościołowi słuszność przyznawać należy. Skończyło się na tym, że biedna dziewka za wszystko zapłaciła, a buntownikom zapewniono bezkarność za rozruchy. Kapituła mogła teraz bez przeszkód umęczyć dziewkę i srogie tłumy przybyły, by widzieć demona na stosie. Toteż tego dnia, kiedy Mauretankę wydano władzy świeckiej, aby ją żywcem na stosie spalić, za cały funt złota nie dostałbyś w mieście jednego kąta wolnego.

Już w przeddzień wielu za miastem obozowało pod namiotem, czy też jeno na słomie leżąc. Żywności zbrakło i kto z pełnym brzuchem przyszedł, z pustym wracał i nic prócz płomienia z daleka nie zoczył. Po czym rzezimieszki sztuki swoje po drogach sprawowali.

Biedna nałożnica życia w sobie prawie nie czuła. Włos jej posiwiał, szkielet z niej pozostał, a okowy więcej od niej samej ważyły. Jeśli w życiu uciechy doznała, to dnia owego stokroć ją opłaciła. Ci, którzy ją widzieli, powiadali, że jej łzy i jęki najzaciętszego wroga mogłyby rozbroić. Toteż musiano jej przed kościołem kneblem usta zamknąć, ona zaś gryzła go niby jaszczurka, której patyk w gębę wsadzono. Kat do pala musiał ją przywiązać, bo o siłach własnych stać nie mogła, ale przecie nagłej siły w ręku nabrała, bo jak mówiono, ze sznurów się wydobyła i do kościoła wpadła, gdzie niby kot po kolumnie w górę się wdrapała i jako ptak po fryzach przelatywała. Byłaby może i na dach wlazła, kiedy stare żołnierzysko dosięgło ją w nogę strzałą, z łuku puszczoną. Pomimo tej rany biedna dziewka biegła dalej, krwawe ślady po sobie zostawiając, tak straszliwie lękała się stosu. Na koniec pochwycono ją, związano i w taczkach na miejsce męki zawieziono, a ona ani razu nawet nie zajęczała. Opowieść o jej lataniu po kościele sprawiła, że prostactwo diabła w niej widziało, bo niektórzy opowiadali, że w powietrzu fruwała.

Kiedy już ją kat na stos wrzucił, dwa razy jeszcze wysoko podskoczyła i wpadła w głąb płomieni, które przez cały dzień i całą noc jaśniały. Nazajutrz wieczorem poszedłem zobaczyć, czy się co z tej słodkiej dziewki zostało; znalazłem tylko kosteczkę miednicową, która jeszcze trochę wilgoci w sobie miała. Nie umiem ci opowiedzieć mój synu, w jak ciężkim zmartwieniu przez lat dziesięć żyłem, ciągle rozmyślając o tym aniele przez złych ludzi zamordowanym, widząc te oczy, o słodkim miłowaniu mówiące; tedy ciągle nadprzyrodzone jej zalety przed oczami mymi stały i modliłem się za jej duszę w kościele, w którym ją męczono. Na koniec nigdy nie miałem tyle siły ani odwagi, aby na Jana z Hagi spojrzeć, którego nareszcie wszy zjadły. Ławnik od trądu zginął, a żona Jehana i ci wszyscy, którzy do stosu rękę przyłożyli, swój płomień z niego wynieśli. To właśnie, synu mój najukochańszy, nasunęło mi wiele myśli, które ci tutaj spisuję, aby nimi nasza rodzina postępki swoje mierzyła.

Służbę kościelną porzuciłem i matkę twoją za małżonkę pojąłem, a samo dobro od niej otrzymałem, tedy dzieliłem z nią życie moje, majętności, moją duszę i wszystko. Ona także myśli moje uznawała, a te są: po pierwsze, aby żywot szczęśliwy pędzić, trzymaj się z dala od duchowieństwa; bardzo je szanuj, ale do domu swego nie wpuszczaj, jako też i takich, którzy z prawa, słusznego czy nie słusznego jakoby wyżsi od nas byli. Po drugie, wybieraj skromny staniczek, a trzymaj go się, i o bogactwie twym niechaj inni nic nie wiedzą. Pamiętaj, aby ci niczego nie zazdroszczono i nikogo w oczy nie kłuj, bo trzeba być jak dąb silnym, który drobne zioła u stóp swych zabija, ażeby zwyciężyć i zazdrośników pokonać. A i tak jeszcze upadek możliwy, bo o wyjątkowe rzeczy trudno i żaden Tournebousche niech sobie wyjątkowości nie obiecuje, dopóki jest tylko Tournebouschem. Po trzecie, jeno czwartą część swych dochodów wydawaj, o majętnościach swoich nie opowiadaj, grosze chowaj i do urzędów nie pretenduj; chadzaj do kościoła jako i inni chodzą, myśli swoje dla siebie chowaj, bo wtedy tylko twoje są, nie zaś ludzi, którzy się w nie wdzierają, na swoją modłę przekręcą i w oszczerstwa na cię rzucone przerobią. Po czwarte, zawsze Tournebouschem pozostań i że sukiennikiem jesteś, pamiętaj. Córki twoje niechaj też za sukienników wychodzą, a synów sztuki swej naucz, aby w innych miastach Francji sukiennictwem się zajmowali i według zasad moich żyli i w stanie sukienników wiek swój przeżywali.

Niechajże sukiennictwo będzie im chlubą, herbem, życiem. Tedy, będąc zawsze sukiennikami, pozostaną nieznani i żyć będą jako drobne owady, co raz już w belce zagnieżdżone siedzą w niej bezpiecznie do końca dni swoich. Po piąte, mów zawsze tak, jak sukiennicy mawiają, o rządzie, o religii nie rozprawiaj. A chociażby rząd państwa, prowincji, albo religia w prawo czy w lewo zbaczały, ty zawsze w su-kienniczym stanie pozostawaj. Takim sposobem rodziny Tournebousche'ów nie znane, w mieście przebywając, żyć będą w spokoju, płacąc dziesięciny, podatki, wszystko, co płacić nakazano Bogu i królowi, miastu czy parafii, z którymi nigdy zwady szukać nie trzeba. Tedy skarbczyk rodzinny w pieczy miej, aby ci pokoju nie mącono, abyś go sobie kupił; długów też nigdy nie zaciągaj, zapasy w domu trzymaj, a przy drzwiach i oknach zamkniętych zabawy i uciechy używaj.

To już nikt się do Tournebousche'ów nie dobierze, ani państwo, ani kościół, ani magnaci, którym, kiedy potrzeba ich przyciśnie, pożycz kilka dukatów, ale nie żyw nadziei, aby ci je kiedykolwiek oddano. Tedy wszyscy w każdej porze lubić będą Tournebousche'ów. Niejeden sobie z nich żartuje. Nie obrażaj się o to. Ale nikt Tournebousche'ów na stos nie rzuci ani też nie powiesi dla dobra króla, kościoła czy kogo innego. Rozsądna rodzina mieć będzie pieniądze i uciechę w domu, z dala od wszystkich.

Tedy mój synu, średniego, skromnego trzymaj się stanu. Tę zasadę w rodzinie umacniaj. Niechaj po twojej śmierci twój następca wiernie się tego trzyma, tej Ewangelii Tourne-bousche'ów, aż do dnia, w którym Bóg rozkaże, aby żadnych Tournebousche'ów na ziemi już nie było.”

List ten znaleziono przy spisywaniu inwentarza w domu Franciszka Tournebousche'a, kanclerza Delfina, który zbuntował się przeciw szuemu ojcu, królowi francuskiemu, po czym kanclerza skazano na ścięcie, a dobra jego skonfiskowano wyrokiem parlamentu paryskiego. List oddano jako dokument ciekawy gubernatorowi miasta Tours, a ten zostawił go w archiwum procesów arcybiskupstwa.

Autor dokumenty powyższe odczytał i dawne, zapomniane słowa i wyrażenia zrozumiałymi obecnie zastąpił; wtedy zaś ten, który mu stare papierzyska pożyczał, rzekł, że ulica Ciepła nazwę swoją wzięła z tego powodu, że nad nią słońce dłużej świeciło niż nad innymi ulicami. Ale szerszego umysłu ludzie w historii sukuba znaleźli prawdziwy powód tej nazwy. Autor zaś ich zdanie podziela. Bierzmy stąd naukę, że nie trzeba ciała nadużywać, lecz pomiarkowanie w tym mieć, a to ze względu na zbawienie nasze.