Zygmunt Kaczkowski

BRACIA ŚLUBNI III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

BRACIA ŚLUBNI

powieść z czasów augustowskich

Tom III.

Kaczkowski Zygmunt

I.

Kiedy burza ma nagle uderzyć o ziemię, jeszcze ani jednej chmurki nie widać na niebie, a już ją umie przeczuć wszelkie żyjące stworzenie. I człowiek nawet, który wysoko się wzbiwszy swoim rozumem i sztuką, całkiem już zabił w sobie wrodzoną umiejętność rozmawiania z naturą, także jeszcze jest w stanie rozeznać takie wstępne przegrywki przed rewolucjami żywiołów. Wtenczas bowiem, lubo piękna jeszcze do koła panuje pogoda i głucha cisza osiada na ziemi, jednak nad nią szum jakiś straszny daje się słyszeć w powietrzu; grają wichry ze sobą gdzieś w górze, jak gdyby próbowały sił swoich wprzódy, zanim w szranki wystąpią, a któren z nich tam zwyciężony zostanie pod błękitami, pada z świstem na ziemię, a kędy padnie, rozpryskuje się przed nim na Avszystkie strony piasek, jak woda przed rzuconym w nią głazem, ścielą się na ziemię zboża i trawy, opadają z liści drzewiny. W takiej chwili przestaje bydło skubać trawkę pastewną, wznosi mordę do góry, ogląda się niespokojnie i z rykiem często z paszy ucieka do domu. Ptastwo polne się zrywa, odyma pierze i krążąc po powietrzu, ucieka ku lasom, jaskółki wartko szybują powietrze i kryją się do swych gniazdek, psy pospuszczawszy ogony, wietrzą do koła domów i wyją, a słońce, coraz bardziej mdlejące, coraz czerwieńsze rzuca na konającą pogodę promienie.

Takie chwile, pełne duszności i niespokoju, poprzedzają nie raz spaść na nas mające nieszczęścia. Me są one nam jasne, nie przemawiają do nas zrozumiałym językiem, nie są to duchy, powstające z familijnych grobowców, ażeby przepowiedzieć wnukom nieszczęścia i przestrzedz przed niemi: ale są to raczej ciemne, złowieszcze przeczucia, są to owe gwiazdy czerwone z miotłami, które dawnych czasów przepowiadały pomory, głody, śmiercie królów i wojny.

Taka chwila niedobrego przeczucia nawidziła z wiosną pana Dzianotta. Zrzucił on z karku swego co najważniejsze ciężary, umniejszył sobie starań i trosków, i na pewnym gruncie, najpiękniejsze na starość wybudował sobie nadzieje; a tymczasem właśnie teraz, kiedy córkę wydał daleko lepiej za mąż, niżeli się ostatniemi czasy spodziewał, kiedy syn jego już ręką miał dosięgać jakiegoś znakomitego urzędu, kiedy gospodarstwo jego, umniejszywszy sobie wydatków, miało iść kilkakroć lepiej, kiedy nakoniec miały nadchodzić chwile spokojnej starości i za trudy całego życia nagrody — umysł jego jakoś sposępniał, z niewiadomych przyczyn zniepokoiło się serce, ciężki i jednostajny smutek osiadł na jego dworze, a do tego jeszcze każden dzień nowe przynosił ze sobą zgryzoty.

I nie umiał sobie pan Dzianott zdać sprawy z tych niespodziewanych wypadków. Rachuba jego go omyliła i wszystko jakoś się kierowało inaczej, niżeli kierować się miało; ale dla czego tak było, kędy była omyłka w rachubie, tego dojść nie mógł na żaden sposób. On, któren przenikliwym swym wzrokiem nieraz mury przebijał, który uchem słyszał o kilkanaście mil naokoło, który rozumem swoim przez kilkadziesiąt lat tak umiał miarę zachowywać we wszystkiem, że nawet wątpliwa była o jego charakterze opinja w powiecie — dzisiaj chodził jak głupi i jednej cyfry naprzód nie umiał postawić. A im więcej myślał nad sobą, tem go to myślenie więcej konsternowało, tem większa trwoga go obimała, tem cięższe opanowywało zwątpienie. Chociaż gdyby natenczas tylko raz się był po za siebie oglądnął, to byłby ujrzał jasno, że nic złego właściwie nie było ani w nim, ani przed nim, ani po za nim; ale on wlazłszy już raz w obłędne koło, swoich przeczuć i myśli, brnął w nich coraz głębiej i coraz bardziej ze sobą samym się gmatwał, i nie było już dla niego ratunku. Raz na tę drogę wszedłszy, gdyby nim nawet żadne nie wstrząsły nieszczęścia, nigdyby już do swych dawnych sił i czerstwości nie wrócił, i jużby był spruchniał w nieruchomości i powalił się od własnego ciężaru.

Tak ludzie, wierzący w gwiazdę swojego szczęścia i niezwykłemi drogami do niezwykłych dążący celów, pędzą niepowstrzymaną siłą naprzód jak strzały. Z okiem patrzącem w przyszłość, póki biegną przed siebie, najgwałtowniejsze zapory ustępują przed ich palca skinieniem, a żywioły przeciwne jeszcze im żwirują gościniec. Raz tylko niechaj trącą o myśl obłędną, raz niech się po za siebie obejrzą, skamieniają na miejscu i już nic im więcej nie trzeba, aby runęli w tę samą nicość, z której wiarą swoją się wydobyli. Takim atoli chwilom zwykle jeszcze w pomoc przychodzą złe losy, nieszczęścia, wypadki a siły niegdyś na odporność skazane, stają się czynnemi i przyspieszają ostateczny upadek.

Gra życia pana Dzianotta nie była tak pełną i niezwyczajną, ażeby bardzo głośnym miał być jakikolwiek jej ustęp. Tu się toczyło to wszystko na bardzo malutką skalę, co u innych bywa toczonem na wielką, ale i tutaj jednak konieczność odegrała zwyczajną swą rolę. Chwila jego zastanowienia się w pędzie tego sztucznego życia, chwila namysłu nad sobą i zmienienia dawnego trybu sterowania swą łódką, ubezwładniła w nim wszelką siłę żywotną, pokrzyżowała wszelkie dawne drogi i ścieżki, postawiła od razu nad przepaścią moralnego i materyalnego upadku — a tuż zaraz w pomoc się pojawiły nieszczęścia.

Jakoż zaraz na wiosnę zaniemogła żona jego zupełnie. Posłano po lekarzy, podwojono starania, ale śmierć już stała u łoża.

Spokojnie, bez skarg, bez jęków, błogosławiąc swą córkę i żegnając się z mężem, umarła ta pani z początkiem Maja. Julia była nieutuloną w żalu, płakał rzewnemi łzami pan Dzianott.

Kiedy już była wszelka pewność , że umrze, posłał on sztafetę do Warszawy po syna, a kiedy umarła, rozesłał po całej okolicy listy zapraszające na pogrzeb. Pakosz wszakże wymówił się obowiązkami służby, niedawno co branym i przetrzymanym urlopem, a nawet coś wspomniał o zmienieniu się dla niego JW. Ministra, a więc i o wynikającej ztąd potrzebie podwojenia pilności — i nie przyjechał; ale szlachta także nie przyjechała na pogrzeb. I odbył się ten obrzęd tak ponuro, tak smutno, że wyglądał prawie jak Łowczycowe wesele, a nie było to we zwyczaju tamtemi czasy. I najnędzniejsze to już było ubóstwo, kto nawet gości mieć nie mógł na stypach. Czuł to całem sercem pan Łowczyc i srodze był smutny i z indygnowany na tym pogrzebie, ale czuł to także i teść jego i rwał sobie włosy z głowy, nie tyle z żalu za żoną, ile z bólu nad sobą.

Ale na razy takie, które komuś zadaje opinja publiczna, nie masz podobno ratunku; nie pomoże tam ani płacz, ani jęk, ani włosów rwanie. Wielowładna ta pani po macierzyńsku pieści swych ulubieńców, ale po diabelsku obchodzi się z tymi, których nienawidzi, i chłoszcząc ich ustawicznie, miliony uszów swoich na ich jęki zatyka, a milionami ust ich niecierpliwość wyszydza. I prędzej podobno chłoszczącą jej rękę odwróci od siebie ten, który za to plunie jej w oczy, niżeli ten, który wijąc się w bólu, chce jej miłosierdzie wyżebrać. Ale pogardzenie opinią publiczną, także to lekarstwo nie dla tych, którzy przez zwątpienie o sobie, przyprowadzili się do upadku.

Więc rwał sobie włosy pan Dzianott i jęczał z boleści, a kiedy po pogrzebie do domu powrócił i został sam w tem pustem zamczysku, sam, z upadającym swym duchem, z pogmatwanemi myślami swemi i z puszczykami, gnieżdżącemi się napoddaszach i basztach, to nie było nędzniejszego człowieka nad niego.

Jaki był stan jego duszy, jakiemi głosami się w nim odzywało sumienie, jakie mu na to rady dawał błąkający się jego rozum, nikt nie jest w stanie odgadnąć, — bo nikomu nie jest znane dawniejsze życie Dzianotta. Któż wie, jakie z przeszłości wołały dzisiaj doń głosy, jakich cienie uczynków wstawały przed jego pamięcią, jakie dusze pukały do jego sumienia? nikt tego nie wie z pewnością; to jednak pewna, że podczas tej jego samotności, po śmierci żony, różni ludzie się zaczęli jawić na zamku. Rankiem widziano chłopów, którzy pustkami pozostawiwszy swoje chaty i grunta, niegdyś pouciekali ze Żahoczewia, a dzisiaj w brudnych strzępowatych łachmanach, żebraczemi kijami pukali do drzwi zamkowych; w południe widywano jakąś kobietę, która z dwojgiem dzieci obdartych i nędznych kręciła się po galeryi i przypominała się przechodzącym, jako jest żoną onego podstarościego, który niegdy służył na Żachoczewiu, a później, bydło swoje i wszelki dobytek pozostawiwszy, wyścigany został za kopce graniczne; wieczorami stawał jakiś starzec w wyszarzanej kapocie przy bramie, który się powiadał bratem tutejszego dziedzica, mającym prawo do połowy Żahoczewia, i opowiadał przytem historyę, jako małym chłopcem tu mieszkał przed laty, jako poszedł potem na służbę, jako później przez lat kilkadziesiąt służył w wojsku królewskiem, jako nie raz z wojska grosz swój krwawo zapracowany posyłał swojemu bratu dziedzicowi, jako mu posłał swoją malutką sierotkę na wychowanie, i sam głodem przymierał w obozach, a posyłał grosze dla dziecka: gdzież te grosze, gdzie dziecko, gdzie wsi mojej połowa?

Takie i tym podobne subjekta jawiły się teraz ustawicznie na zamku. Ku jednym wychodził pan Dzianott do sieni i tam z niemi rozmawiał, z drugiemi się zamykał w komnatach na długie godziny, trzecich kazał z dziedzińca wypędzać. A kiedy został sam, chodził smutny, ponury, i albo głośno sam ze sobą rozprawiał, albo się rzucał na kolana przed przenajświętszym obrazem, i patrząc weń jako w tęczę, długie tak trawił godziny.

Wstawszy od niemej modlitwy, szedł, i w gospodarstwie wydawał rozkazy. Ale ludzie się nadziwić nie mogli, jakie nie raz z ust jego wychodziły sprzeczności, jak i tych sprzecznych, już po staremu sam nie dopilnował rozkazów; jak mało dbał o zasiewy, jak się już prawie o nic nie troszczył i jak wszystko dokoła upadło i gniło. Jedni, widząc to, powiadali że pan ma jakieś kancellaryjne zajęcia, drudzy, że nazbierawszy pieniędzy, usiadł na nich i nie dbał o resztę, trzeci utrzymywali, że go śmierć żony tak głęboko dojęła, że mu już życie nie miłe; ale inni, zastanawiając się bacznie nad wszystkiem, szeptali z cicha po kątach: Broił całe życie rozumem, otóż i Pan pokarał go na rozumie.

A kiedy tak osamotniał dwór Żahoczewski, dziedzic jego codzień się stawał smutniejszym i coraz bardziej upadał na duchu, niszczały po oborach dobytki, pustkami stawały pola, — dnia jednego wieczorem, prosty wózek półdrabny zajechał śmiało przed samą galeryę. Do wózka były zaprzężone dwa chłopskie koniki, a na nim pomiędzy kuframi i skrzyneczkami, na wiązce słomy, siedział syn pana Dzianotta, Pakosław.

Zajechawszy, zlazł z wózka, ale nie odstępywał od niego, jak gdyby się bał, żeby go nie okradziono w domu ojcowskim, jeno ludzi zwoławszy, kazał rzeczy pozabierać i wraz z niemi poszedł po wschodach na górę. I pchając swoje manatki przed sobą, przeszedł jedną izbę, i drugą i trzecią i czwartą, aż gdzieś w ostatniej narożnej zastał ojca, siedzącego samotnie w kącie, trzymającego głowę swoją nad stolikiem w obudwóch rękach i srodze zamyślonego.

Pan Dzianott, obaczywszy Pakosza, zerwał się, przetarł oczy, stanął na chwilę zdziwiony, lecz potem z głośnym płaczem rzucił mu się na szyję. Była to jedna gwiazda, która wejść mogła na jego chmurnem niebie i weszła. Nastąpiły więc powitania i uściski i łzy, a wszystko nie skłamane i z serca. Pan Dzianott bowiem szczerze był rad przyjazdowi swojego syna, — jakoż nie dopuściwszy go prawie do słowa, opowiedział mu wszystko, co mu ciążyło na sercu. Pakosz zrozumiał doskonale położenie swojego ojca, może mu nawet ten wypadek właśnie był teraz na rękę; nie frasował się więc nadto, ale zawsze, lubo przyrzekał wszelką pomoc od siebie i dawał nadzieję otrząśnięcia się z tylu pretensyi i nagabywań różnych ludzi, nie zabijał w swym ojcu tego przekonania, iż to wcale nie słodkie jest położenie i bardzo skomplikowana historya. Pocieszywszy się jako tako pan Dzianott, jednak nakoniec nie pomału się zadziwił nad Pakosza przyjazdem. Tu dopiero odpisał, że się od swojej służby nie może oderwać i po błogosławieństwo konającej matki nieprzyjechał, a tu nagle się jawi bez żadnej przyczyny.

I lubo przybycie syna zawsze sobie miał za bardzo szczęśliwe zdarzenie, jednak ta uwaga zniepokoiła go cokolwiek — zniepokoiła bardzo i zaczął wtem przeczuwać coś niedobrego. I z daleka jął o to wypytywać Pakosza. Ale Pakosz nie miał na to pewnej i jasnej odpowiedzi. Plótł ni to ni owo przez długą godzinę i jak mógł tak omijał właściwe swojego opuszczenia Warszawy powody. Powiadał tylko, że od czasu jego powrotu do biura, zaraz się zaczął mienić w łaskach pan Minister dla niego, że mu ktoś tam stołka przystawił, że niełaska potem zaczęła się zmieniać w prześladowanie, że przez to tracił chęć do pracy i obrzydziła mu się ta służba, a nakoniec opwiedział jakąś historyę, że niby gdzieś jakieś pofałszowane dokumenta miały się zjawić między ministeryalnemi aktami, że ktoś tam śmiał jego obwinić o udział w tym haniebnym uczynku, że pan Minister, któremu tak wiernie służył przez tyle czasów, nie ujął się za nim w tym wypadku, że go to z indygnowało, że wziął urlop na czas przydłuższy i sam jeszcze nie wie, ale może być, że już całkiem nie wróci.

Śród tego opowiadania, ojciec często spoglądał na syna i różne mu się snuły domysły po głowie, ale nakoniec westchnął tylko i rzekł:

— Ha! stało się; dajże Boże, żeby tylko co gorszego jeszcze z tego nie było.

Odtąd częste i długie toczyły się pomiędzy ojcem i synem rozmowy. Do tych rozmów zamykali się oni w narożnej komnacie i nikogo nie przypuszczali do siebie, a rozmowy te musiały się toczyć o jakichś ważnych rzeczach, kiedy pomimo to, że ich już dwóch teraz było, gospodarstwo tak leżało odłogiem jak pierwej. Stary Dzianott nawet coraz rzadziej się pokazywał w dziedzińcu a Pakosław, rozmawiając z ustawicznie na dwór Żahoczewski cisnącemi się ludźmi, nie raz twierdził jak najwyraźniej, że ojciec jego wyjechał na Żmudź czy na Litwę, gdzie na nich po jakimś stryju niespodziewana spadła spuścizna.

Wkrótce potem wieść się rozniosła po okolicy, że Pakosław kupił Żahoczewie od ojca, prawny dokument, sprzedaż tę zaświadczający, został po wszelkiej formie wniesiony do akt grodzkich Sanockich, a pan Dzianott, pożegnawszy się z córką i zięciem, i mówiąc, że do krewnych żoninych na czas dłuższy wyjeżdża, zniknął nagle jak gdyby go nigdy nie było.

Niespodziewany ten wyjazd teścia, zrazu prawie nic nie obszedł Łowczyca. On tego człowieka ani lubił, ani nienawidził, pogardzał nim tylko zdaleka jako lichem stworzeniem, ale i to uczucie tłumił w sobie o ile mógł i starał się tylko być zimnym i obojętnym. Wyjazd ten nawet byłby go cieszył pod pewnym względem, gdyby w zamian za ojca nie był dostał w sąsiedztwo szwagra. Do tego ministeryalnego aplikanta bowiem czuł on niepowściągnioną antypatyę, a ta antypatya nie tylko zasadzała się na tem, że Pakosz nosił perukę i wązkie pluderki, chociaż i tego byłoby podobno już dosyć, ale pan Łowczyc całą tę figurę jakoś znieść nie mógł. Nie wiedział czemu, ale wyraźnie coś go odrzucało od niego. Deliberował tedy różnie nad tem mąż Julii, który lepszy: stary Dzianott czy Pakosz? ale że całą rzecz tę zbyt mało sobie ważył, nie zdecydował nic i przestał deliberować.

Ale tymczasem rozniosła się wieść o formalnej sprzedaży wsi Żahoczewia, Łowczyc i to za nic sobie uważał i nic w tem nie widział, ale widzieli w tem wiele sąsiedzi. I zrobili na to uważnym Łowczyca i powiedzieli jak najwyraźniej: Stary Dzianott sprzedał synowi Żahoczewie, ażeby od sukcessyi wykluczyć i z kwitkiem puścić twoją żonę. Jest w tem sztuczka ministeryalna, wszystko to Pakoszowa robota. Miej się zatem na ostrożności, dopóki czas jeszcze, a może teraz już jest i po czasie, bo tranzakcya Żahoczewia jak byk stoi już w aktach.

Ta uwaga poruszyła trochę pana Łowczyca; nie chodziło jemu tak bardzo o wiano żonine, onby je był bez wahania się zaraz Dzianottom darował, gdyby był widział, że to do ich zbawienia potrzebne: ale dać się oszukać, dać sobie coś wydrzeć podstępem i żeby za to jeszcze miała spaść hańba na krewnych jego żony, tego znieść nie mógł. To mu się nawet w głowie pomieścić nie mogło i nie dawał wiary temu, chociaż już wszyscy o tem mówili. Przedstawił tedy tę całą rzecz Bobowskiemu jako tak sławnemu legiście i jego opinii zasięgnął. A Bobowski rozpatrzywszy się w tej sprawie dokładnie, tak mówił:

— Panie bracie! pomimo to że znam się na prawie , ja ci tu nic pewnego powiedzieć nie umiem. Albo ludzie mają w tem prawdę co gadają, albo nie mają. Tu bowiem wszystko od tego zależy, jaka jest wola Dzianottów, a tej jeszcze nie znamy. Wszakże wątpić godzi się o tem, ażeby chciał ojciec córkę, brat siostrę obdzierać z majątku.

— Jakto? a prawo? — zapytał Łowczyc.

— Prawo tu już nie ma nic do gadania. Bo jak tylko stary Dzianott sprzedał Żahoczewie synowi, a ten z tranzakcyą formalną jako dziedzic siadł na gruncie i w aktach, to jakież ty prawo mieć możesz do majątku Pakosza?

— Tak? to mnie widać obdarli! — zawołał Łowczyc.

— A! to jeszcze nie wiedzieć — odpowiedział Bobowski; — bo chociaż Pakosz ma na to dokument, że jest wsi właścicielem, jednak w tym dokumencie może być jeszcze założony warunek, że ma spłacić tyle a tyle swej siostrze.

— Kata tam! powiadają że nie ma żadnego warunku.

— To trzeba obaczyć — odpowiedział jurysta — w takich rzeczach nie można się spuszczać na cudze oczy. A gdyby nawet nie było żadnego warunku, to może ten warunek założony jest ustnie...

— Oho! tyleby też go dopełnił ten krętacz warszawski!...

— Poczekaj-no, ten warunek może być założony i na innym papierze, który stary Dzianott zachował u siebie, a na prośbę Pakosza nie wciągnął w akta. Bo i tak bywa.

— To byłby go przecie ojciec oddał mnie albo córce, a nic nie oddał.

— A zresztą, może tu zachodzić jeszcze i taki wypadek, że ta sprzedaż jest tylko zrobiona na oko a drugą znowu tranzakcyę od Pakosza na siebie ma stary Dzianott w zanadrzu. Kto to wie? być może, że Pakoszowi akt ziemskiej posessyi był do jakiego urzędu potrzebnym, być może, że dla kredytu, być może, że stary miał długi i obawiał się, że mu za nie kto ziemię zahaczy, albo zresztą i co innego, bo to różnie bywa na świecie, a w prawie nie wszystko jeszcze jest consumatum, co stoi czarno na białem, a choćby też nawet i w aktach. W każdym razie trzeba pogadać z Pakoszem, ale wyraźnie i finalnie, bo jeżeli w tem jest rzeczywiście jakie oszustwo, to możebyśmy coś na to pomogli. Niechby choć raz się przydały nieboszczyka ojca nauki, które , jak mnie Bóg miły, jeszcze mi tak tkwią żywo w pamięci, że za głowyby się brała palestra, jakbym się odezwał z zakratek. Jedźże tam i przywoź czemprędzej rezultat.

Pakosz tymczasem, odebrawszy wieś w posiadanie, jako to młody, pełen ufności w swój rozum, w swoje siły i worki naładowane pieniędzmi, zawinął się koło gospodarstwa z całą energią. Kilka tygodni dopiero minęło, jak ojciec jego odjechał a już cała wieś wyglądała jak inna obory, pełne koni stajnie, pola pozasiewane choć cokolwiek zapóźno, łąki pokoszone zawczasu i wszędzie pełno ruchu, pełno życia i pracy. Aż się zapomniał pan Łowczyc, widząc taką odmianę, a ledwie swoim oczom uwierzył, kiedy ujrzał Pakosza, którego ręce małe, prawie tylko do pióra zdawały się być stworzone, pokazującego parobkom płoty grodzącym, jak chrust mają zaplatać, ażeby ściana była gęsta i trwała. Widok ten nawet ujął go trochę dla swego szwagra, bo czyż może źle zalecać młodego człowieka pracowitość i dbałość? Przystąpił więc z koniem do niego i: — Daj Boże szczęście! zawołał.

— Daj Panie Boże! — odpowiedział Pakosław, ale obaczywszy Łowczyca, rzucił się jemu w objęcia i serdecznie ale z pewnem uszanowaniem go przywitawszy, począł go oprowadzać po swojem gospodarstwie, opowiadając przytem ze szczegółami wszystko, co zrobił dotychczas, co jeszcze zrobić zamyśla, i zasięgając rady szwagra w niektórych materyach.

Wszystko to niezmiernie się podobało Osuchowskiemu, a nie mogąc się dosyć nadziwić przezorności i rozumowi tego człowieka, którego dotychczas tylko za sprytnego i żydostwem trącącego miał pisarczyka, chwalił go w oczy i mówił:

— Panie bracie! nie musiałeś ty mieszkać na rynku warszawskim, tylko gdzieś na przedmieściu, gdzie to gospodarują na polu tak jak u nas w ogrodzie; bo gdziebyś ty się takiego rozumu nauczył. Ta to, jak mnie Bóg miły! nam starym wygom, którzy cały dzień siedzimy w bruzdzie, a całą noc śpimy w stajni, jeszczeby do ciebie iść na naukę. O! panie bracie! daleko ty zajdziesz, kiedy ty tak zaczynasz.

— Jakże mnie to raduje, — rzekł na to Pakosz, — że mnie Waszmość dobrodziej chwalisz tę lichą robotę. Będzie to zachęcenie dla mnie i da Bóg, na co się przyda. Prawdę bo mówiąc, nie było już innego ratunku. Ojciec mój już od lat kilku nie osobliwie prowadził to gospodarstwo, ale teraz od śmierci matki tak się już jakoś opuścił, że aż strach było patrzeć. Za lat kilka byłoby pewno ani śladu nie zostało z całej fortuny, zwłaszcza przy interesach. Ja też właściwie tylko na dni kilkanaście za urlopem tu przyjechawszy, ot! aby pocieszyć trochę ojca po śmierci matki, anim myślał zasiadać na Żahoczewiu. Ale obaczywszy co się dzieje, pomyślałem sobie: Służbą moją kto wie, jak doprowadzę daleko? tam nie popłaca uczciwość i praca, tara nie można iść prostą drogą, tam potrzeba koniecznie lizania się, pochlebstwa, intryg, a między nami mówiąc nawet po prostu podłości, — a ja tego wszystkiego nie umiem. Bóg widział, ile nie raz głowy sobie musiałem nałamać nad tem, ażeby służąc Panu, zręcznie się wymówić od służb takich, którymby się nie podało serce uczciwe chłopa, a nie dopiero szlachcica. A i tego wykręcania się jeszczem snać dobrze nie umiał, kiedym przez lat tyle nie potrafił sobie zarobić na łaskę pańską i na jaką taką promocyę. A cóż dopiero mówić o tem, żebym się miał nauczyć i nakłonić do owych tysiącznych sztuk i podłości, któremi tam się forytują subjekta? Nigdy podobnoby nic z tego nie było. Owoż tak myślę sobie: ja tam uganiam za splendorami, które może mnie nigdy nie dojdą, a tu fortuna gotowa już stoi na krawędzi. Czyż nie rozumniejsza jest ratować i ulepszyć gotowe, niżeli uganiać za łaską pańską, która jest jak pogoda marcowa? Mając też jeszcze do tego parę groszy gotowych, ręce zdrowe i głowę jaką taką na karku, zdecydowałem się;prędko, a porzuciwszy one pisarczykostwo, prawdę mówiąc, nawet mojemu sercu przeciwne, zasiadłem tu... no i Bogu dzięki, nie najgorzej się dzieje, kiedy Waszmość mnie chwalisz.

Taka mowa Pakosza, której z pewnem nawet ukontentowaniem co do słowa uwierzył Łowczyc, bardzo go chwyciła za serce. Zastanowiwszy się jeszcze cokolwiek nad tem, nie mógł on się dosyć nadziwić swojej lekkomyślności, z jaką tego tak pełnego najlepszych chęci i rozumu człowieka, znienawidził bez żadnej przyczyny. A im więcej się z nim rozgadywał, tem śpieszniej z jego serca znikała wszelka dawna przeciwko szwagrowi nienawiść a zapalało się współczucie i miłość, a to do tego stopnia, że kiedy weszli do górnych pokojów i w Pakoszowej izdebce zasiedli, to pan Łowczyc już tak był uniesiony dla niego, że gdyby był a sprzedaży Żahoczewia ze Stolnikowiczem nie rozmawiał, i nie obiecał mu wyrażny i finalny o tej sprawie przywieść od Pakosza rezultat, to byłby już nawet nie żądał od niego wyjaśnienia tej niepewnej materyi.

Poczynając atoli rzecz swoją o nią, przystępował do tego z wielką delikatnością, i bojąc się tego, ażeby poświęcającego się ratowania familijnej fortuny szwagra na samym wstępie nie zraził, tak rzekł do niego:

— Cieszę się bardzo z tego, mój kochany Pakoszu, że zastaję w tobie całkiem innego człowieka, niżeli ten, któregom dotychczas widywał. Nie prawdziwe to było przeczucie we mnie i przesąd, który się do twojej peruki przywiązał. Daj Boże, ażebym odtąd coraz więcej znachodził powodów do kochania i szanowania ciebie, com już począł dnia dzisiejszego. Ale tandem przyznać się muszę, że mam i interes do ciebie.

— Słucham pana brata — rzekł na to Pakosz — i wyznaję, że za największe szczęście to sobie mieć będę, jeżeli mu w czemkolwiek usłużę.

— Owoż tedy — rzekł na to Łowczyc z ciężkiem westchnieniem — wiadomo jest tobie, jak ja nie wiele sobie ważę wszelkie ziemskie majątki. Nigdy mnie nikt nie dojrzał uganiającego za groszem i nikt wtem już mnie nie dojrzy. Wiesz zresztą sam, że chociaż mało mam, żyjąc uczciwie a wedle staniku i na tem mam dosyć, a twojej siostrze snać nie gorzej jest u mnie, jak jej bywało doma.

— A dla Boga — zawołał Pakosz — gdyby i za senatora była wyszła, nie rozumiem, żeby jej mogło być lepiej.

— Owoż tedy nie zechcesz mnie posądzić, ażebym tykając spraw ojcowizny i wiana, czynił to przez łakomstwo, w czem niechaj mnie jeszcze i to otwarte wyznanie wyświadczy, że jakom dotychczas nic od was dla mojej żony nie żądał, tak i dzisiaj nie żądam. Ale wiesz, co to są ludzkie języki, kiedy się wezmą do kogo: kamieńby poruszyły, kiedyby się na niego uwzięły. Poruszyły też one i mnie, chociaż prawie jestem jak kamień na takie rzeczy. Idzie tu tedy o to, że wieść o ustąpieniu Żahoczewia tobie przez ojca, rozniosła się po całym powiecie, i nic to jeszcze, ale do tej wieści łączą się i wraz z nią chodzą takie paskudne o waszych względem mojej żony intencyach domysły, że mnie to nakoniec zniecierpliwiło i postanowiłem z tobą rozmówić się o tem.

— Hm! mój Boże! — rzekł na to Pakosz ze żalem — i cóż powiadają?

— Powiadają po prostu — odpowiedział Łowczyc — żeście na to te jakieś tam porobili pomiędzy sobą tranzakcye, ażeby moją żonę od wszelkiej po ojcu sukcessyi odsunąć.

— Mój Boże! — westchnął jeszcze raz na to Pakosz i z uprzedzającą grzecznością tak mówił dalej:— Cieszy ranie to bardzo, że mnie Waszmość dobrodziej sam zapytujesz o to i że mnie podajesz sposobność wyspowiadania się z tego, co mnie bardzo cięży na sercu a czegobym z własnego popędu snać nie tak prędko był dopełnił, chociażem był powinien. Bo jak mego ojca wstyd powstrzymywał od tego, ażeby tę nieszczęsną sprawę przedstawić Waszmości, tak i mnie wstyd powstrzymywałby był dopóty, dopókibym jej był nie postawił na nogi. Bo panie Łowczycu dobrodzieju, wy wyobrażenia nie macie , do jakich fatalnych rezultatów przyprowadził mój ojciec tę swoją fortunę. Pracował przez lat kilkadziesiąt, kręcił się jak wąż, zapobiegał wszelkiemi siłami i jam myślał doprawdy, że Żahoczewie jest czyste i prócz niego jeszcze z kilkanaście tysięcy w komorze — a tymczasem, czy uwierzycie wy temu, że jakeśmy się obliczyli dokładnie, to się pokazało, że więcej jak trzy czwarte wartości jest długów? Inwentarze porujnowane, gospodarstwo zniszczone, szpichrz pusty, a gotowizny ledwie tyle, że miał ojciec za co na tę tam

Litwę pojechać. Ale to jeszcze nie dosyć: oprócz długów bowiem, na które są skrypta po ludzkich rękach, mnóstwo jeszcze po świecie do niego pretensyi. Ażem się wziął za głowę, kiedym obaczył, jacy to ludzie i z jakiemi żądaniami poczęli się jawić na zamku! Owoż chłopi jacyś, którym grunta na dwór miano zabrać tam kiedyś, potem Podstarościna, której mężowi nie wypłacono kilkuletnich zasług i zabrano dobytki, więc żydzi, którzy mieli dać ojcu jakieś woły na wiarę, aż nakoniec i brat stryjeczny ojcowski, który sobie rości pretensyę do połowicy Żahoczewia, i nadto jeszcze powiada, że ma summy gotowe u ojca. Ażem łzami krwawemi zapłakał, kiedym to wszystko obaczył, bo cóż począć w takim wypadku? Należy się ludziom, oddać trzeba, niechże więc biorą sioło — a już dla ojca chyba tylko kosztur żebraczy i droga w świat za oczy, bo kiedyby to chcieć wszystko wypłacić, to i dwie takie wsieby nie wystarczyły. Ale rozmyślawszy sobie tę rzecz całkowicie, przyszła mi ta myśl nagle, że gdzieby to być mogło, żeby ojciec, gospodarując jako tako i żyjąc z wielkim rachunkiem, przyjść mógł do takich długów? Czy podobna jest, żeby człowiek, który wziął po ojcu wieś mało że nie czystą zupełnie, po żonie kilkanaście tysięcy, gospodarował dobrze, spekulował szczęśliwie, żył bardzo pomiernie, gości nie miewał, styp nie wyprawiał, sam siedział w domu, jadał po gospodarsku, trunków prawie nie pijał, żeby taki człowiek na końcu życia prawie dwa razy swoją fortunę utracił? Począłem się tedy rozpatrywać w każdej sprawie z osobna, powypytywałem ojca o wszystko, przeglądnąłem jego papiery — i cóż mi się pokazało? Oto że ojciec sam sobie we wszystkiem poczynając uczciwie, za uczciwych miał także i tych wszystkich z którymi miał sprawy, ufał im po nad miarę i to go teraz przyprowadziło do zguby.

— Jakże to panie bracie?

— To jest rzecz bardzo prosta — powiadał dalej Pakosław — a chociaż wszystkiego panu bratu nie wyłożę jakby na dłoni, boby na to potrzeba kilka dni czasu, ale przecie dam jakieś wyobrażenie. Więc np. chłopi się upominają o grunta i powiadają że to ich były. Prawda, siedzieli na nich, ale to były miarki, które ojciec sam odciął z dworskiego łanu i ich tam pod pewnemi kondycyami sam już osadził. Nie dopełnili kondycyi, ojciec grunta odebrał, czy jest co słuszniejszego na świecie? — Dalej, Podstarościego odprawił, należytość zapłacił i nie wziął kwitancyi od niego, bydło od niego za gotowe pieniądze zakupił i wypłacił pieniądze. Teraz Podstarościna, podbechtana przez kogoś, upomina się i o swoje bydło, mówiąc że jej mężowi jedno zostało zatrzymane, drugie gwałtem zabrane. A tymczasem jak byk stoi w kalendarzu ojcowskim z onego roku notatka: Dnia tego i tego odprawił się Kanarkiewicz, wypłaciłem mu reszty zasług złp. 130 gr. 14 — a że za bydło mu gotowizną zapłacił, jest na to dwóch świadków. Ale zaraz to Waszmości pokażę.

To rzekłszy Pakosz, poszedł ku szafie, która stała w rogu izdebki, i wydobywszy z niej olbrzymi fascykuł luźnych papierów, rejestrów i kalendarzów położył koło Łowczyca na stole, a mówiąc dalej, prezentował swojemu szwagrowi przy każdem twierdzeniu odpowiedni dokument, notatkę w kalendarzu albo pozycyę w rejestrze:

— Pożyczył ojciec od pana Jackowskiego dwanaście tysięcy na trzy lata i wydał mu na to skrypt. Po trzech leciech oddał ojciec tę summę do grosza. Pan Jackowski przez lat parę potem siedział cicho i nic nie mówił, teraz nagle wyjeżdża ze swoją pretensją i pozywa ojca do sądu. A cóż to jest, panie bracie? — spytał Pakosz Łowczyca, dając mu papier jakiś do ręki. Łowczyc papier obejrzał, i rzekł:

— A prawda, skrypt twego ojca wydany Jackowskiemu na dwanaście tysięcy.

— Takiż sam wypadek — mówił Pakosz znowu, chowając ten dokument a biorąc inny, — mamy i z panem Tarnowieckim. Wziął od niego ojciec dziewięć tysięcy na lat pięć i dał skrypt na to. Skrypt ten czyli darował, czy sprzedał nieboszczyk panu Koneckiemu nieboszczykowi i dał mu do odebrania tej summy pełnomocnictwo na piśmie. Ojciec tę summę wypłacił panu Konieckiemu do ręki, świadkiem tego jest pan Jermołowicz, któren jeszcze ojcu na wypłacenie tej summy dopożyczał był dwa tysiące. Teraz sukcessorowie pana Tarnowieckiego upominają się o ojcowskie dziewięć tysięcy i wjechali już z tą pretensyą do Ziemstwa. Skryptu ani oni nie mają, ani go nie masz w ojcowskich papierach, ale zkądżeż jest tutaj owa panu Konieckiemu wydana plenipotencya?

— Hm! prawda! — rzekł na to Łowczyc oglądnąwszy dokument.

— Zkądżeż, — mówił dalej Pakosz, pokazując palcem notatkę w kalendarzu, — tutaj te słowa Die 24a Junii pożyczyłem od Imć pana Jermołowicza dwa tysiące Złp. na rok jeden i temi pieniędzmi zapłaciłem dług Tarnowieckich do rąk Imć pana Miecznika. Dalej, — ciągnął znów Pakosz, kładąc na swoje miejsce kalendarz, — wyjeżdża stryj pana brata, Imć pan Cześnik Bielski, na nowo z swojemi pretensyami o chaszcze Żahoczewskie...

— Jakto! — zawołał Łowczyc, — a wżdy się już raz pogodził!

— Pogodził się, ale teraz wziąwszy na kieł z niewiadomych powodów, renowował sprawę w sądach Podkomorskich, i jako słyszę, ma niebawem zyskać już provisorium.

— A! to się nie godzi! — zawołał Łowczyc, — poczekajże to ja pojadę do pana Cześnika.

— I owszem, proszę, ale wątpię, żeby to się na co przydało, bo stary wyga i twardy. Młode latka strawił w palestrze i podobno nie ladajakich sztuk tam dokazywał; dziwne rzeczy powiadają mnie o nim. Ale to zresztą mniejsza; ojciec karki kręcił za temi chaszczami, a to trzy grosze nie warte. Kapitał nie wielki, od niepamiętnych czasów in controversia i martwy, bo nic zgoła nie niesie. Mamy my tu ważniejsze rzeczy. Jest jeszcze sprawa z Balami o trzydzieści i kilka tysięcy, która się jeszcze od tego czasu datuje, jak mój ojciec trzymał Nowotaniec dzierżawą i administrował przy tem Płonne i Szczawne. Spało to wszystko przez lat prawie trzydzieści, a teraz czy zaklęte przez kogo, czy co, także rwie się do światła. A rzecz to taka.

Tu opowiedział Pakosz całą tę sprawę Balowską, a po niej jeszcze i kilka innych, a podczas, kiedy każda z nich coraz więcej była powikłaną i coraz mniej czystą ze strony starego Dzianotta, nie było przecie ani jednej takiej, któraby w ustach Pakosza nie wydawała się sprawiedliwą i jasną, i tylko przez złość i chytrość strony przeciwnej, a przez zaniedbanie się ojca, do takiej komplikacyi wyrosłą. Opowiedziawszy te sprawy, poczynał Pakosz znów inne, aż mu nareszcie rzekł Łowczyc:

— Ej! daj pokój panie bracie tym opowiadaniom, bo ani mnie tem ubawisz, ani ja ci co na to poradzę, a że licho jest koło Żahoczewia, widzę dostatecznie z tego, com już dotąd wysłuchał. A chociaż im więcej słyszę, tem więcej rosnę dla ciebie w szacunku, że się poświęcasz tym rzeczom, jednakże śmiem wątpić o tem, żebyś ty przy najlepszych chęciach i głowie najtęższej wyszedł z tem wszystkiem na czyste pole.

— Prawda, — rzekł Pakosz, — ja sam, kiedy się tak na to wszystko popatrzę, jaki tu chaos jest przedstworzenny, nie raz wszelką chęć tracę a nawet nadzieję. I myślę sobie czasem, kto wie, czy ja w tej gmatwaninie jeszcze sam gdzie karku nie skręcę i czy włożywszy w to pracę i te kilka krwawo zapracowanych, ba, może i głodem na sobie wymorzonych groszy, po latach kilku nie wyjdę ztąd na ten sposób, jak wyszedł ojciec? i kto wie, ażaliby może nie lepiej porzucić to wszystko, niechaj się dobrem naszem nakarmią sądowi pieniacze i palestranty, a samemu wziąć gdzie dzierżawę, i kiedy pracować, to już pracować na swojem? — Ale znowu mi chodzi o ojca, ba, chodzi o siostrę. Jakżeż starego, który koniec końców kiedyś powróci, zostawić w tej opłakanej pozycyi, żeby aż musiał osiadać przy mnie albo przy was na łasce? no, wprawdzie, jabym tego nie przeniósł nigdy na sobie, żeby on się stał ciężarem Waszmości i oddałbym jemu ostatnie; ale cóż ztąd za konsekwencye? Drugie i co ważniejsze, ja aż się trzęsę z obawy, żeby do tego nie przyszło, żebyście wy z ojcowskiej fortuny nic nie wzięli za moją siostrą. Myśmy się stali waszego ożenienia powodem, myśmy was prawie gwałtem w to pociągnęli, ja sam, prawdę mówiąc, z miłości dla mojej Julci kochanej, także dobrze do tego przyłożyłem mej ręki, chociaż zupełnie nie wiedziałem, że to się o was oprze: więc jakżeby mnie teraz to przenieść na sobie, żebyście wy z kwitkiem odeszli? Nie, ja znam siebie, jabym był najnieszczęśliwszym z ludzi, jabym się zagryzł ze wstydu.

— Ej! o to się najmniej turbuj, mój bracie — rzekł na to Łowczyc — twoja siostra nie potrzebuje koniecznie posagu i możesz być pewnym tego, że póki mnie stanie, bez bótów będę chodził a jej na niczem nie braknie.

— Dziękuję wam panie bracie! — zawołał na to Pakosz, ze łzami w oczach całując i ściskając Łowczyca — wiem ja dobrze, ile w was jest szlachetności, ile dobroci dla tej poczciwej Julci, i wiem, że i w niebie jej lepiej nie będzie jak u was; ale zawsze ja przez to nie powinienem przepominać, co moim świętym jest obowiązkiem. No, i uważając znów z drugiej strony, to właściwie nie ma żadnego powodu, dla któregobym się miał przywiązywać do Żahoczewia. Bo jeżeli mi Pan Bóg da szczęście, to go da i gdzieindziej, a mówiąc otwarcie i szczerze, czy ja tutaj co zrobię czy gdzieindziej, wszystko to będzie dla mojej Julci. Ja się żenić nigdy nie będę, rodzeństwa nie mam...

— A, a czemuż ty się żenić nie będziesz?— spytał ciekawie Łowczyc.

— To rzecz nie dla mnie— rzekł Pakosz — to zachody, to korowody, to wydatki, to wielka niewola, a potem mówiąc po prostu, człowiekowi, w którego głowie są myśli większe , w którego sercu jest niezmyślona chęć służenia Rzeczypospolitej i wydobycia się z pospolitego tłumu na widok publiczny, żona i dzieci to wielka zawada. Nie jeden, coby był może dzisiaj co kartka powtarzanym w kronikach, ugrzązł w błocie za życia, a po śmierci ani pies o nim nie brzechnął, bo mu kroku nie dała zrobić żona i domowe kłopoty...

— Jak mnie Bóg miły — rzekł na to Łowczyc — ten człowiek ma wielki rozum.

— Owoż więc — prowadził dalej uśmiechnąwszy się Pakosz — tak i owak to sobie przemyśliwszy i pokombinowawszy ze sobą, chociaż w gruncie to jedno czy ja tu pracować będę czy indziej, jednak żal mi jest ojcowizny. Nie wielki to i nie osobliwy kawałek ziemi dla każdego innego, ale wielki i osobliwy dla tego, którego ojcowie się tu rodzili i umierali, którego matka tu leży, który nakoniec sam się tu urodził i chował, i prawdę mówiąc ze serca, to nie wiem jak tam kto inny, ale ja przynajmniej, chociażbym gdzieindziej Bóg wie jak wielkie ponabywał fortuny i na ogromnych rozsiadł się ziemiach kiedybym ojcowiznę uronił, zawszeby mi się zdawało, że nic nie mam i żem jest żebrak ostatni.

— A! co to, to się chwali Waszmości — rzekł na to Łowczyc — bo utrzymanie ojcowizny jest zawsze dla każdego szlachcica magnum, a powiadają że in magnis et voluisse sat est. Więc chociażby tylko tentare utrzymać tę rodzicielską siedzibę, już to będzie czyn piękny i wielka rozkosz dla własnego sumienia.

— Tak, tak — rzekł znowu Pakosz — ślicznie to Waszmość mówisz, właśnie to, co ja czuję. Więc chociaż ja tu nie raz krwawo na tej ojcowiznie zapłaczę, przecież nie sprobowawszy jej ratowania, tak jej nie rzucę. I mam w Bogu nadzieję, że mi do tego pomoże. A lubo kto inny, wiem pewnie żeby tu nic nie zrobił, mnie jednak łatwiej to pójdzie. Młody jestem, dbały z natury, do pracy przyzwyczajony z dziecka i do walczenia z trudnościami także przyzwyczajony; przytem mam parę groszy w kieszeni, których nie pożałuję, na prawie się znam, mecenasom się w ręce nie oddam, za kratkami w każdej sprawie sam stawać będę, uczciwie sobie z każdym postąpię, co się komu należy, to oddam bez kwestyi — wiec może też przecie Bóg będzie łaskaw, wejrzy na nas sieroty i dopomoże.

— Ha! no! — rzekł na to Łowczyc — źle jest bo źle. ale bierz się Waść ad rem, a może to jakoś będzie. Najpierwej więc ufaj Bogu i Jego proś, bo bez tego nic; potem ufaj sobie, bo i bez tego nic. Na mnie rachuj dobrze, bo co będzie można to pewno pomogę, złe gęby, które są przeciw tobie, pozamykam na klucz, a i pieniędzmi zaratować mogę, bo się znajdą w potrzebie.

— Dziękuję panu bratu, dziękuję — zawołał Pa kosz — wiem, że masz serce i nie opuściłbyś; wszakże teraz więcej mi głowy potrzeba, niżeli pieniędzy, ale jeżeliby tak wypadło... wszakże to nasza wspólna sprawa, ba prawie wasza, bo ja dla siebie, jak Pana Boga kocham, nic a nic nie potrzebuję.

— No, więc jak będzie potrzeba, to powiedz, ani głową się także zaratujesz u mnie, a choć nie mnie, to u pana Józefa; wielki to jest legista i ręczę za to, że cały gród i ziemstwo w mysze dziury pozapędza, a kto wie czy i trybunalskie rozumy nie zmoże. Więc tak rób, nawiedzaj mnie często i bądź zdrów.

To rzekłszy pożegnał się i chciał już iść pan Osuchowski, ale jeszcze się wrócił i rzekł:

— Ale wiesz co Pakoszu, zruć najpierwej ze łba tę paskudną perukę i przebież się zgoła po ludzku. Takie rzeczy nie podobają się Bogu ni ludziom, a snać bez błogosławieństwa Bożego i ludzkiej przyjaźni trudno się kusić o powodzenie i szczęście.

— Myślę ja sam nad tem, ale panie bracie to koszt — rzekł na to Pakosz — bo tak to się gada, ale dużo trzeba na to pieniędzy, aby dobrze ubrać Polaka, a tu u mnie ani jednego pasa nie ma, a cała skrzynia francuskich szat... ale myślę ja nad tem, myślę.

— Myślże sobie jak długo chcesz ale nakoniec zrób i bądź zdrów — odpowiedział Łowczyc i pożegnawszy się jeszcze raz, wsiadł na koń i odjechał do domu. Pakosz odprowadził swojego szwagra aż na galeryę, ale chociaż tamten już odjechał i zniknął pomiędzy drzewami, ten jeszcze stał i oparty o poręcz długo się nad czemś zamyślał. A myślał spokojnie, nie pocierając czoła, nie ruszając rękami, nie przestępując z nogi na nogę, oczy mu się jeno czasem świeciły i twarz uśmiechała; aż nareszcie, jak gdyby kończył myśli swe głośno, ruszył się i patrząc w tę stronę, w którą Łowczyc odjechał, rzekł niby do niego:

— I wy być chcecie narodem? z takiem sercem nie pójść w żebraki? z takim rozumem nie w służbę do innych?... Panie Łowczycu, tyś wielkich rycerzów potomek, tyś ich męztwo i rozum i cnoty odziedziczył w kolebce, tyś pan i król na twych dobrach, za tobą stoi cały powiat i opinia publiczna: jam chudzina, lichy Dzianott bez przodków, podły torbifer warszawski, sam jak palec na świecie, — a przecie ja ci ani kęsu nie dam ze Żahoczewia, twoje summy wezmę do siebie, Żerniczkę ci zabiorę i będziesz u mnie chodził za pługiem jak prosty parobek.

Ale zerwawszy się prędko, poszedł znowu płoty grodzić dokoła zamku.

W następnym czasie Pakosz często nawiedzał swojego szwagra, a postępowanie jego przeciwko niemu zawsze było jednakie; zawsze był sługą uniżonym, zawsze mu czemś nowem pochlebił i to żądaniem rady od niego, to zastępywaniem go w gospodarstwie, to w handlach w coraz bliższe z nim wchodził stosunki, — a wkrótce potem owa summa dwunasto - tysięczna, którą Łowczyc miał u pana Górskiego na Lutowiskach, była już w Pakoszowej kieszeni. Pomimo to jednak Pakosz nie zmienił swojego postępowania ani na jotę i oprócz koło Łowczyca, czując władzę jego matki na tym dworze, a do tego jeszcze i w jej skrzyni pieniądze, deptał także koło niej i pomału pozyskiwał jej zaufanie.

Przy takiem postępowaniu Pakosza, prowadzonem z najmisterniejszą chytrością, wszystko mu się winęło jak z płatka. Interesa ojcowskie, które wszakże ani w połowie nie były tak zgubne, jakiemi je wystawił szwagrowi a zapewne i ojcu, kiedy go z ich przyczyny w świat za oczy wyprawił, w krótkim czasie zupełnie swą postać zmieniły. Więc jedne sprawy załatwione zupełnie, drugie sztucznie odwleczone do czasu, trzecie zaś sprowadzone na drogę prawną, grzęzły po aktach sądowych i kierowały się jak najlepiej, bo wiadoma rzecz jest, czego nie można było dokazać w sądach polskich owego czasu. Jakoż nie mając już ani chłopów ani żydów codziennie na swoim karku, ani podstarościnej z obdartemi dziećmi w cotygodniowej wizycie, ani listów nie miłych od wierzycieli sąsiadów, tem z dokładniejszą pewnością dobrego skutku mógł Pakosz tkać swoje sidła na fortunę swojego szwagra, i tkał je, i byłby już niebawem począł podobno zasnuwać sidła na którego z drugich sąsiadów, gdyby nie jedna sprawa jeszcze, która go wiele martwiła, gdyby niejeden gość jeszcze, który go nie przestawał od czasu do czasu nawiedzać i dotychczas jeszcze żadnym sposobem nie dał się ani załagodzić, ani swoją sprawę odwlec do czasu, ani oddać do sądu.

A tym gościem był starzec już prawie sześćdziesiątletni. Był on wzrostem dość słuszny i krzepkiej budowy. Głowę miał łysą na ciemieniu a zresztą siwemi otoczoną włosami, twarz długą zmarszczkami i szramami okropnie zoraną, nos orli wielki, białe strzępiaste wąsy zakrywały mu usta, a takież brwi gęste zwieszały się nad wielkiemi blękitnemi oczyma. Ubrany on był w siermięgę z grubego prostego sukna, kontuszowym krojem uszytą, pod którą widać było żupan płócienny, bóty na nim były stare i wychodzone, czapka rogata zasmarowana i serpentyna w wężowej pochwie u boku. Ktoby był ten starzec, nikt nie umiał powiedzieć; niczyjej też nie zwracała uwagi jego uboga, wędrująca i w tamtych czasach bardzo pospolita figura; to wszakże pewna, że tylko powierzchownością zdawał się on podobnym do onych włóczących się od wsi do wsi zbankrutowanych szaraków, którzy grunt lub służbę rzuciwszy, jako mrówki krzyżowali po całej Polsce za łatwym chlebem, za jarmarkami, za najmowaniem się na popleczników sejmikowych, na zajezdników, a kiedy tego wszystkiego nie było, to za jałmużną. Jemu widać było z całej postawy, że nie przewałęsał swojego życia bez celu, a pewna duma i pogarda prawie dla świata całego, odbijała się w każdym ruchu jego i w każdem spojrzeniu. Twarz jego lubo szpetna, miłe czyniła wrażenie; widać w niej było determinację j męztwo, a oczy, chociaż chciały być surowemi, zdradzały jego wrodzoną dobroć i głębokie uczucie.

Ten starzec już się raz był pojawił za starego Dzianotta i potem długi czas go nie było, ale z końcem wiosny znów się pokazał i wszedłszy na dziedziniec, śmiało szedł na galeryę; ale Pakosz wyszedł do niego do sieni i krótko z nim pogadawszy prosto z sieni odprawił. Drugiego dnia potem przyszedł znowu ten starzec, ale pan ujrzawszy go z ganku, kazał wypędzić, i słudzy wziąwszy go za ramiona, wyprowadzili za bramę. Starzec płakał i zataczał się w rękach swoich oprawców, ale oni śmiali się z niego i zdali panu relacyę, że był srodze pijany. W kilka dni przyszedł znowu i był rzeczywiście podpity. Wszedł na galeryę, ale drzwi do pokojów zastał zamknięte. Stał więc pod niemi i plótł różne rzeczy; potem dobył szabli i tłukł głownią we drzwi, że aż się zamek trząsł cały, ale po chwili przestał, i z gołą szablą w ręku a przekleństwami na ustach przeszedł przez dziedziniec i zniknął. Od tego czasu często się on jawi u dworu, ale nie idzie już w dziedziniec, tylko siada na kamieniu u bramy, i patrząc to na wieś, to na zamek, czasem głowę opuszcza ku ziemi i myśli, czasem coś mówi do siebie, czasem płacze. Ale kiedy się Pakosz pokaże w dziedzińcu, on się zrywa i woła do niego. A woła rzeczy straszne, że aż włosy wstają na głowie. Pierwszy raz, kiedy ten głos słyszano, wołał do pana:

— Chodź tu, ty nowy Żahoczewia dziedzicu! zdaj mi sprawę z mojej fortuny! obdarliście mnie, zrabowali, okradli! gdzie ojciec twój, ten łotr! dziecko mi zaprzepaścił!

Drugą razą wołał do niego:

— Dobranoc twoja, ty psie przeklęty! bogdajby ciebie diabeł całą noc męczył i rwał tak za serce i palił duszę, jak mnie rwie nędza moja!

Że aż Pakosz, który przez to był niewolnikiem w własnym swym domu, odtąd po całych nocach świecił i kazał spać pacholęciu przy sobie. Aż dnia jednego, kiedy nie widząc starca na głazie, wyszedł nieopatrznie ku bramie, za bramą zaraz stanął nagle jak wryty. Lecz ochłonąwszy, zerwał się i chciał uciekać. Ale starzec zawołał: Stój! — i Pakosz stanął blady i drżący jak liść. A starzec przystąpił ku niemu, patrzał nań chwilę z gniewem i pogardą a potem rzekł:

— Słuchaj ty czeladniku Brylowski! ja tu z tobą długo rozmawiać nie będę! Zmiąłbym ciebie jak kartkę papieru, kiedybym cię wziął w moje ręce! Ogłodziłbym cię z chleba, obrzucił wieczną hańbą na twoim zamku, chociażeś pan!... na mojej wsi! — Ale nie chcę! Niechaj diabeł bierze tę duszę, która mu się należy; niechaj świat plwa w moje własne nazwisko, ale nie ja! Idę precz i słuchaj! Jeżli dziecka mego nie znajdę, to wasze szczęście! Karmcie wasze brudne sumienia moją fortuną; ja umrę z głodu w łachmanach, a policzymy się w dniu ostatecznym! Ale jeżeli znajdę moją dziecinę, wtedy drżyjcie wszyscy, jak tu jesteście — bo się rachować będziemy tu! A teraz precz mi z oczu, ty podły gadzie! precz!

Pakosz, który stał jak posąg przez cały czas tej perory, nagle się teraz odwrócił i szybkim krokiem pobiegł w dziedziniec. Z dziedzińca jeszcze raz się oglądnął ku bramie, jak on pies, który spuszczony z łańcucha, ubiegłszy kilka kroków, ogląda się ku swej budzie, czy go jeszcze nie zawołają i na nowo nie przypną. Ale starca już nie było przy bramie i zdawało się z jego mowy, że tak prędko nie przyjdzie — wszakże zawsze na to nie było żadnej rękojmi. I to gryzło Pakosza, i nie dawało mu sypiać po nocach, i napełniało go grozą w każdej godzinie, w każdej chwili — ale na to nie było lekarstwa. Starzec plunął na kilka tysięcy złotych, któremi chciał raz Pakosz u niego zakupić wieczną zgodę — wsi oddać mu nie mógł, bo cóż to wieś w owe czasy! — a podczas kiedy przy żegnaniu się z ojcem o wszystkiem pamiętał, spytać go się, gdzie jest owa niigdy mu powierzona dziecina, na śmierć zapomniał. I nie było na to żadnego ratunku — i przy wszelkiem swojem szczęściu i powodzeniu, musiał on tego starca cierpieć jak robaka gryzącego mózg jego pod czaszką, jak miecz Damoklesowy na włosieniu wiszący — jeżeli jeszcze więcej takich mieczów nie wisiało nad jego głową!

Tymczasem z siostrą jego działo się wcale inaczej. Jej zamąż pójście zmieniło stan jej, ale nie zmieniło w niczem jej uczuć i myśli. Do jej głowy przybyły teraz nowe myśli, nowe pojęcia, w jej sercu pokazało się miejsce na nowe uczucia i nowe pragnienia — ale treść jej istoty pozostała zawsze ta sama, co była niegdy. A podczas kiedy coraz jaśniejszem okiem przypatrywała się światu i życiu, i wszystkie dawne jej marzenia i dawne nadzieje w coraz wyrazistszych stawały przed nią kształtach, jej położenie teraz o tyle stało się gorszem, ile że z nieograniczonej krainy swobody przeszedłszy w ciasne obowiązków obręby, czuła całą świętość tych obowiązków i całą duszność, której doznawała od ich nieznośnego ciężaru.

Przyczyną takiego stanu jej duszy i serca, była zapewne sama wnątrz jej istoty, której ani świat ją otaczający nie odpowiadał, ani ona się nią mogła nagiąć i zastosować do świata — ale wiele także do takiego jej położenia przyczyniały się i zewnętrzne stosunki. Nieszczęście bowiem tak chciało, że lubo to, co ją otoczyło od czasu ślubu, było samo w sobie dobrem i najpoczciwszem, jednak to wszystko na nią, także dobrą w sobie, działało zgubnie i fatalnie. A najpierwszą fatalnością dla niej był sam jej małżonek. Dobry dla niej niezmiennie, dbały o jej wygody, grzeczny, łagodny, a nawet już przywiązany, tak jednak nie odpowiadał całą swoją istotą jej uczuciom i myślom, że lubo się siliła z początku na to, aby się do niego przywiązać, potem już aby tylko obojętną pozostać, nie potrafiła przecież ani w to ani w owo, i pomimo jej woli a często nawet pomimo wiedzy, z każdym dniem nowe rosły w niej ku niemu niechęci, nowe do niego odrazy, że w krótkim już czasie po ślubie przyszło jej z sobą stanąć na tym punkcie, na którym zimna niechęć zaczyna się przeradzać w nienawiść. Przyzwyczajonej od dawna wiele czuć w sobie i nad sobą, nie uchodziła ta ciągle postępująca zmiana wewnętrznego usposobienia jej bacznej uwagi i myśląła ona nad sobą i nad swym mężem — a kiedy myśląc, nie znachodziła w rzeczy nic w nim takiego, czemby ją gorszył albo obrażał, stanowiła zawsze u siebie odtąd być inną, inaczej czuć i myśleć i całkiem się odmienić. Ale postanowienia takiego nie dotrzymała nigdy, bo lada słówko niewinne powiedziane przez męża, lada żart jakiś, lada drobny jego uczynek, wzruszał jej serce do samej głębi i wtrącał ją znowu w przepaść trawiącego ją smutku, nie objawiającego się nigdy inaczej, tylko niemą ku mężowi niechęcią.

Drugim, równie fatalnie na nią działającym wypadkiem, był brak wszelkiego zajęcia się, brak zupełny owego tysiąca drobnych, domowych zatrudnień, które zajmować powinny trzy czwarte części życia kobiety. Wiadomy nam wewnętrzny porządek Łowczycowego dworu, znajoma owa wiecznie czynna, niespracowanie skrzętna i samowładności łaknąca starej pani Łowczynej figura, i zdaje nam się że dość ją sobie przypomnieć, ażeby być przekonanym, że Julia przy najlepszych swych chęciach, przy najgwałtowniejszem nawet pragnieniu zatrudnienia się czemkolwiek, domowego gospodarstwa tyczącem, ręki do niczego przyłożyć nie mogła. Jakoż rzeczywiście tak było. Pani Łowczyna, lubo w niczem nie chciała ubliżyć swojej synowej i nawet dosyć ją nawidziła, jej wszakże w dom swój przybycie za mało co inny uważała wypadek, jak gdyby jej nowa sługa przybyła. Nie znaczyło to wcale u niej, żeby ją chciała jako sługę traktować, ale też ani jej przychodziło to na myśl, że odtąd urząd gospodyni powinien właśnie tej przybyłej przysłużać. U niej zanadto wiele ważyło to berło nad spiżarnią i saganami, ażeby je miała komukolwiek powierzyć, — wszakże niegdyś spór o nie zakwaszał jej pożycie z nieboszczykiem jej mężem. Śmierć nawet jego o tyle się stała jej lżejszą, o ile oddawała jej władzę nad domem na wieczne czasy. Nieograniczona tylko miłość dla syna potrafiła uszczuplić zakres tej władzy, — miałażby jeszcze tę resztę, stanowiącą całą treść jej żywota, oddawać na to, ażeby się patrzeć na nieopatrzne rządy nieumiejętnej dzieciny? Więc niech się uczy, —mówiła sobie pani Łowczyna, — niech mi się przypatruje zdaleka, a po mojej śmierci, niechaj doświadcza rozumu swego na tej drodze i pozna co to jest gospodarstwo.— I tak od wieczora do rana Julia skazana była na zupełną bezczynność, na przypatrywanie się zapobiegliwości pani Łowczynej, na przysłuchiwanie się jej zrzędzeniu, hałasom, skargom i zmartwieniom, a już to dzień był bardzo szczęśliwy i dowód wielkiego zaufania od starej Jejmości, kiedy jej powierzała klucz od piwnicy i pozwoliła być przytomną przy zbieraniu śmietanki.

Ta niesprawiedliwość, wyrządzana Julii w jej własnym domu, nie uchodziła uwagi jej męża, wszakże nie uważał on ten wypadek za nic innego, jak tylko za ujmę jej osobistego honoru, za obdzieranie jej z przynależnej jej władzy; i przepraszał ją za to po kilka razy i tłumaczył jej się, że już temu żadną miarą niepodobna zaradzić, ale o naturalnych a nie dobrych ztąd skutkach, któreby żadnej młodej nie ominęły kobiety, ani mu się kiedykolwiek marzyło. A tymczasem ten brak zajęcia może najdzielniej się przyczyniał do ustawicznego pogorszenia wewnętrznego usposobienia Julii.

On bowiem przynosił owe długie, nudne godziny, w których głowa do marzeń skłonna, przebłądziwszy już wszystkie znane sobie gościńce i ścieżki, pnie się na najdziksze skały i żadną nogą nie tknięte manowce, — on przyprowadzał i odświeżał najdawniejsze wspomnienia, — on wykazywał i uwydatniał wszystkie choćby najdrobniejsze chwil teraźniejszych niedogodności,— on dopomagał do przędzenia najniepodobniejszych tkanek i do budowania najpiękniejszych zamków na lodzie, — on nakoniec wyrabiał wszystkie niesmaki życia, poduszczał żale, obudzał chętki i pragnienia, i radził ową suchą piekącą czczość duszy i serca, która w najdziksze błędy zwykła rzucać najmoralniejsze przedtem kobiety.

W tak nieprzyjaznem dla swoich wrodzonych usposobień położeniu znalazłszy się Julia, lubo się ciągle po przed jej oczy kręcili ludzie i gwar ich ustawicznie jej uszu dochodził, czuła się dziwnie samotną. Nie miała ona ani jednego serca, któreby razem z nią czuło, nie miała ani jednej duszy, którejby się sama udzielić i nawzajem jej wyznaniami zająć się mogła, i trawiąc długie, samotne nad robótką albo nad książką godziny, nie raz wpadała w tak martwą zadumę, jak gdyby tylko jej ciało pozostało przy życiu, a dusza jej położyła się śmiercią.

Jeszczeż to jeszcze, póki matka jej żyła, miała ona choć jakie takie zajęcie. Matka jej nie była to także istota zupełnie jej odpowiednia, innym torem szły u niej myśli, innym tokiem uczucia, ale zawsze znały się te kobiety od dawna, umiały siebie choć przez połowę rozumieć, wiązały ich wspólne ziemskie stosunki i wiązała je miłość , która umie ogień pomieszać z wodą i stawać się źródłem najtrudniejszych poświęceń. Jeździła tedy Julia po parę razy w tygodniu do matki, zostawiała u niej wszystkie swoje smutki i wszystkie niechęci, odżywiała się jej miłością, i zapełniwszy czczość swojej duszy jej wyznaniami, pokrzepiona i silniejsza powracała do domu.

Ale ze śmiercią matki zniknęło dla niej ostatnie źródło ochłody i pociechy. Ostatnią palmę zieloną, która jedyny cień chłodzący rzucała na piasczystą pustynię jej życia, wicher wywrócił z korzeniem i postawił tylko pień jej zeschnięty na zasypanej oazie, — grób jej na Zahoczewskim cmentarzu. Na ten cmentarz często jeździła Julia i modliła się nad tym grobem, i po modlitwach rozmawiała z onym krzyżykiem drewnianym, któren stał na nim: ale tylko ona mówiła do niego, on głowę pochylał ku niej, kiedy go świeżym zdobiła wieńcem, patrzał na jej łzy, słuchał jej żalów, — lecz milczał. I grób milczał jej matki — i żadnego głosu nie było na całym świecie, któryby do jej serca przemówił, któryby przerywał tę zaklętą ciszę, panującą w jej duszy, któryby choć zadrżał w powietrzu gdzieś daleko koło niej.

I zdawało jej się, że jest puszcza na około piasczysta, że nic nie widać do koła, tylko morze piasku na ziemi i morze błękitów na niebie. Na całej ziemi nie widziała ona ani drzewka jednego, ani kropelki wody, ani jednego żyjątka, — na niebie ani słońca, ani gwiazd migających, ani mdlejącego księżyca. Tylko krzyżyk drewniany na grobie matki gdzieś w oddaleniu widziała. A kiedy się tak długo wpatrywała w ten grób i ten krzyżyk i zupełnie zmartwiała w teraźniejszości i przyszłości, poczęły jej się jakieś mgły cieniuteńkie jawić po nad grobem, a na tych mgłach rysowały się jej lat młodszych wspomnienia. Więc pokazały jej się najpierw jej lata dziecięce, kiedy bawiąc się wstążeczkami, siadywała u kolan matki; potem pokazały się jej ogródki i wirydarze; jej kwiaty w donicach, jej suknie i ozdoby, w których cichy hołd swojej urody odbierała na sąsiedzkich zebraniach; potem stanęły przed nią jej ulubione książki i myśli w nich zawarte i z nich powysnuwane marzenia. Ale to wszystko, przesuwając się w mglistych postaciach, mignęło szybko i zniknęło pomiędzy morzami piasku i błękitów, — tak jak nam jadącym statkami po rzece wspaniałej, znikają prędko z przed oczu ozdobione zamkami i ogrodami brzegi, i giną gdzieś za nami pomiędzy niebem i ziemią.

Ale przecie nakoniec po tych prędko zniknionych obrazach przyszedł jeden wyrazisty i większy. Przyszedł i stanął jak wryty, jak gdyby po długiej wędrówce chciał przed jej oczyma odpocząć. A na tym obrazie wymalowany był człowiek młody, pięknej, białej twarzy, z czarnym wąsem i czarnemi oczyma. Aksamitną miał szatę na wierzchu, białą atłasową pod spodem, pas kapiący od złota i czapeczkę z białą kitką na głowie. Julia się mu przypatrzyła dokładnie, poznała go i serce jej uderzyło gwałtownie. I przypominały jej się wszystkie z nim strawione godziny, wszystkie jego westchnienia, jego słowa. O! jakiż to inny człowiek, niż mąż jej! I długo go jeszcze przed oczyma widziała, — ale potem pokazała się jej nagle Barbarka. Na jej widok, Julia sobie ręką zakryła oczy i krzyknęła pomimowolnie. Potem długo płakała — a po płaczu postanowiła nigdy już nie myśleć o panu Józefie.

Tak wiejskie dziewczęta, chyłkiem się zakradają do pańskich sadów i obrywają zakazane owoce, lecz kiedy nagle usłyszawszy groźny głos sadownika i pogoń stróżów za sobą, przez ociernione płoty uciekną: to za płotami, oglądając swe ręce na cierniach podrapane i sukienki rozdarte, przysięgają sobie nawzajem, że już nigdy nawet na sad pański nie spojrzą, — ale na przyszłą niedzielę znowu się przekradają przez płoty.

Tak się stało i Julii. Drugiego dnia po tym pierwszym, znowu jej stanął przed oczyma dawny kochanek, w trzecim i w czwartym to samo, a potem grobek matki zapadał się coraz głębiej na ziemi i w jej pamięci, krzyżyk napróżno ku świeżym wieńcom długie wyciągał ramiona i chylił się ku ziemi bez wieńców.. a na onej puszczy bezludnej i głuchej wytrysnęło nowe źródło ochłody, i nowe dla jej myśli oparcie w coraz żywiej się malującym dawnego kochanka obrazie.

Taką wynalazłszy dla swego nudnego życia rozrywkę i taką karmę dla swojej czczości i rozgrzeszywszy się do niej nie swojem sumieniem, ale przyzwyczajeniem, urozmaicała ona ją sobie wszelkiemi sposoby. Więc otaczała ona ów obraz wszelkiemi należącemi doń wspomnieniami, przypominała sobie wszystkie sceny, w których on jakąkolwiek odgrywał rolę, przypominała sobie jego słowa, jego ubiory, jego konie i sługi, a nawet osoby, które go otaczały onego czasu. I wszystko to miłem jej było nadzwyczaj. Miłym więc był jej Grott, który z nim często do Żahoczewia przyjeżdżał, miłym mąż jej własny, który jego był przyjacielem, ale miłą nad wszystko Ewa, owa wróżka z Balogrodzkiej granicy, która pierwsze jego przepowiedziała przybycie.— Ewa nie zaprzestawała dotąd rzemiosła swego. Jak dawniej tak i teraz nawiedzała ona często znajome sobie domy, i umiejąc się w każdym do czegoś stać pożyteczną, ciągłe ze wszystkiemi utrzymywała stosunki. Po za mąż pójściu Julii, kilka razy już ona jawiła się na Żerniczce i za każdą razą to coraz nowe zarzucała wędki, aby tę młodą panię czemś do siebie pociągnąć, wszakże nie udawało jej się to dotychczas; Julia ją zawsze zimnemi słowy zbywała, a Ewa, gdyby nie to, że miała trwałe łaski u starej pani i zawsze jej z kart wróżyła, lekarstwa podawała dla bydła, sługi stręczyła i przynosiła nowiny z sąsiedztwa, byłaby nawet nie miała czego pokazywać sio na tym dworze. Teraz atoli już kilka razy sama zaczepiała ją Julia i o różne rzeczy pytała. Ewie dosyć było i na tem, była to bowiem bardzo przenikliwa kobieta, a posiadając wszystkie tajemnice całej okolicy i wieloma z nich własnoręcznie kierując, posiadała przez to i klucz do wielu serc ludzkich i obfite dla swego wróżbiarstwa natchnienie. Zaczepiona też raz przez Julię, wiedziała ona dobrze, kędy szukać tej zaczepki powodu, jakoż go zaraz odkryła. A rzuciwszy natychmiast kilka niechętnych dla jej męża wyrazów, kilka delikatnych politowań nad nią i kilka ciemnych domysłów, że jej dawny kochanek nie bardzo w swem dzisiejszem pożyciu szczęśliwy: tak tem od razu przyciągnęła do siebie i zniewoliła tę tęskniącą za jakiemś zajęciem kobietę, że odtąd stała się jej najpoufalszą powiernicą i najwiarogodniejszą radczynią. Tej wszakże władzy, którą świeżo co uzyskała nad Julią, używała ona z wielkiem umiarkowaniem. Gdyby była chciała, mogła ona była od razu odżywić całą dawną jej miłość, mogła była temu niegdy czystemu uczuciu, które mieszkało w sercu dziewiczem, nadać taki kierunek, jaki ono brać zwykło, kiedy zamieszka w sercu kobiety, mogła może była tę rzecz przyprowadzić i dalej, i przyszłego jakiegoś związku zaraz zasiać nasiona... ale ona tego nie uczyniła. Ona poddawała Julii tylko po drobniutkiej kropelce tej miodowej trucizny, której mogła jej podawać po czarce, a przyszłość zostawiając czasowi i swojej woli, starała się tylko nie stać na jednem miejscu i coraz dalej wieść tę posłuszną ptaszynę na owej nitce, na którą ją ułowiła. I Julia dała się wieść tej czarownicy, z szatanami zmowę mającej, i zrobiła krok jeden i drugi... że wkrótce została niewolnicą rozchorzałego serca swego i tej baby przeklętej.

Zwyczajnie to tak bywa na świecie, że kiedy sobie człowiek z wielkim mozołem i trudem drogę dodobrego otworzy, to nietylko że ją znajduje od razu ostremi cierniami i głazem zjeżoną, ale postępując nią dalej, codziennie nowe znajduje zapory i nowe trudności: ale kiedy się przed nim sama przez się do złego rozściele droga, to nie dość że to będzie od razu bity i równiusieńki gościniec, ale będą stać na nim już gotowe podwody, będą stać przewodnicy i towarzysze podróży i jeszcze tacy którzy swoje szaty jemu pod nogi podścielą, i drudzy, którzy zgoła na swoich barkach nieść go się dalej podejmą. Tak się zdarzyło i Julii.

Niedość bowiem, że same przez się odezwały się w jej sercu afekta, które powinna była już dawno jak najgłębiej zagrzebać i głazem wielkim przywalić, aby nigdy nie wstały, niedość że jej się w oną fatalną chwilę taka stara pojawiła grzesznica i wzięła odrazu wielki wpływ na nią i władzę: trzebaż jeszcze, ażeby miast sztuką przywoływanego obrazu, właśnie teraz sam dawny zaczął jej snuć się często po przed oczy kochanek.

W samej rzeczy właśnie jakoś przy końcu lata zaczął się coraz częściej na Żerniczce pokazywać pan Józef. Nie powinno to było nikogo uderzać w oczy, boć przecie przez lat kilkanaście ledwie nie codziennie go tam widywano, a przecież teraz zarówno to zastanowiło Łowczyca jak jego żonę.

Julia, zastanowiwszy się nad tem, przeczuciami swego rozigranego serca wiedziona, zaraz też i odgadła, jaki jest powód tych tak częstych odwiedzin, ale odgadła go najfałszywiej. Jej się bowiem zdawało, że ta sama miłość, która w niej z martwychpowstała, wstała także i w panu Józefie, i że ona, wiążąc mu oczy i niewoląc dla siebie serce, tak go często do Żerniczki sprowadza: a tymczasem pan Józef, na dwór przyjechawszy albo i pieszo przyszedłszy , rzadko kiedy z nią dwa słowa wymienił, często nawet ani poglądał w tę stronę gdzie była, a zawsze tylko z samym rozmawiając Łowczycem, kiedy go w domu nie zastał, nawet z konia nie złaził i smutny powracał do siebie.

Łowczycowi także wpadły w oko te częste wizyty; nie starał on się odgadywać ich właściwej przyczyny, bo się rzadko wdawał w te rzeczy, ale tak różnie myślał o tem a tymczasem pilne dawał baczenie na każde słowo swojego brata. Dziwne bo też czasem rzeczy gadał pan Stolnikowicz. I tak dnia jednego, siedząc wespół z Łowczycem na darniowej ławeczce w grabowej alei tak mówił:

— Dziwnie to panie bracie Pan Bóg ukształtował ono najprzedniejsze stworzenie na ziemi, które się zowie człowiekiem. Myśląc nad nim i równoważąc sobie w duchu różne jego głowy i serca przymioty, raz się mój rozum zdumiewa nad potęgą ludzkiego ducha i wielmożnością, ale drugi raz zaraz żal mnie ściska za serce i łzy stają w źrenicy nad jego głupstwem i słabością. I tak te różne rzeczy wielkie i maluczkie, wspaniałe i podłe, mądre i głupie w nim są połączone i pogmatwane ze sobą, że kiedy którego człowieka pomacasz, to nigdy nie wiesz co ci tam padnie pod rękę, złoto czy błoto, a paść może i jedno i drugie, bo pewno w każdym jest to oboje. A że tak jest, niema co mówić o tem, bo niedosyć że już tego sam doświadczałem w życiu i powalałem się nieraz o takiego człowieka, który lśnił się od słońca jako czerwony złoty dopiero wydany z mennicy, ale to samo stoi także po księgach, które wielkich ludzi opisując żywoty, naliczywszy siła ich cnót i wielkości, liczą także na końcu i ich słabizny i jako żywo ani się najdzie który taki, coby nie miał w sobie dosyć onych pierwiastków błotnistych, które w nim koniecznie być muszą na znak tego, że jest synem tej ziemi. To się mówi o ludziach wielkich, które opisuje historya; ale na tych małych, których pełno jest w każdym powiecie, chwała Bogu jeżeli na którym dobrego i złego jest po połowie a najwięcej pewno jest takich, na których ledwie kilka sztuczek jest złotej łuski a reszta wszystko ziemia a kał. A kiedy tak jest, jakimże tedy trybem się to dzeje, że niejedna taka z szczerej gliny ulepiona łąteczka, kiedy na nią spojrzysz z daleka, świeci się tak do słońca jako pancerz polerowany na glanc, albo jak on ze szczerego złota ula;y apostoł, których ma być dwanaście na katedrze w Krakowie? I to nie tylko raz ci się tak widzi , ale razy sto i więcej i przysiągłbyś na to, że w niej niema ani grudeczki ziemi, ani żadnego brudu: aż przyjdzie czas, a tu ci się pokazuje, że tam owego złota ledwie jedna grudka lub dwie a reszta wszystko ziemia a proch. Źkądże to idzie? Owóż tedy ja tak myślę, że ci ludzie mając kilka łusek szczerego złota, kowają sobie z nich suknię cieniuteńką a lśniącą i chowają ją w skrzyni, tak jako my chowamy nasze odświętne; kiedy nikogo nie ma koło nich, to oni tak chodzą jako są, ale kiedy się komu mają pokazać, to wdziewają prędko oną złotą sukienkę i wydają się ludziom jak gdyby byli ze złota na wskróś. Ano to psia jest sztuka i bardzo chytra łapka na ludzie uczciwe i łatwowierne! —

Inną razą znowu tak mówił Bobowski.

— Niechaj sobie kto chwali jak chce starożytne filozofie arabskie, niechaj czołem bije przed siedmioma mędrcami Grecyi, niechaj się zdumiewa nad księgarni rzymskich prawodawców i mowców, niechaj hołd oddaje misternemu dowcipowi Francuzów, niechaj poklaskuje teraz głos poważny w naukach zabierającym Niemcom; a ja przecie zawsze tak mówić będę, że rozum ludzki to bardzo znikoma a marna rzecz. Wszystko to, co rozum ludzki uprzędzie choćby jak się mądrem zdawało na oko kiedy mu się bliżej przypatrzeć a wziąć na dobry kamień probierczy, rozejdzie się i zniknie jak mgła, bo wszystko to nie ma żadnej trwałości i stateczności, jeno jest jako błyskawica i blichtr. Prawdać to jest i trudno przeczyć, że rozum ludzki wielkich rzeczy już dokazał na świecie; dziwić się trzeba niejednym księgom, jako ten, który je pisał, stał wysoko nad wszystkiemi pospolitemi ludźmi: ale co mnie po onych głębokich teoryach, co po jasnej jak kryształ logice, co po onych syllogizmach rogatych, co po dilemmatach i wszystkich innych najmisterniejszych figurach, kiedy to wszystko nie nauczy mnie ani jednego kroku pewnego zrobić w tem życiu, które przecie trwa kopę lat? A żeby też człowiek prawił jak Domostenes, umiał na pamięć całego Senekę, pisał takie wiersze jak Horatius, gwiazdy umiał rachować jak Kopernik i znał drogi po wszystkich morzach jak Columbus, nic mu z tego wszystkiego, kiedy nie będzie trafiał na gładkie drogi tego żywota i nie będzie umiał rachować kamieni, które co krok sterczą na tych drogach i srodzę kaleczą nogi wędrowców. Co pomoże znać martwe księgi, które cicho leżą na półkach i nie szkodzą nikomu, skoro się nie zna ludzi, którzy się wciąż podsadzają pod drugich i okrutnie nieraz zakwaszają to życie, któreby mogło upływać tak słodko! Co pomoże rozeznawać po kompaturkach Pandekta od Voluminów, Herbaria od Konstytucyi, kalendarze od Głosów pochwalnych, kiedy człowiek rozeznać nie zdoła w której kobiecie anioł zamieszkał, a w której się diabeł zataił? Owóż tedy ty człek srodze mądry, we wszystko twym rozumem potrafisz. Cycerona bierzesz najeden palec, miotasz Seneką na wsze strony jak piłką, Volumina a Statuta to twój Ojczenasz a Zdrowaś, a Konstytucje, to Credo; kiedybyś rzekł co na sejmie, toby wszystkie senatory gęby rozdziawili od ucha do ucha, kiedybyś się odezwał od kratek, toby padł plackiem przed tobą Trybunał, a i szablą kiedybyś uderzył w nieprzyjacioły, to już jeno je potem gonić a brać na łyka jak ryby po łące! a tu baba kiedy krzyknie na ciebie od kądzieli, to ty uszy po sobie i zapiec.

— A to licha wart panie bracie mąż taki, — rzekł na to Łowczyc, — który za piec idzie przed żoną.

— A zapewne że licha, — odpowiedział na to Bobowski, — ale przecie to samo powiadają o onym wielkim Zamojskim. Mąż to był jakich mało; źrenica w oku Monarchy, primus consul na sejmie istny heros na polu, samowładny pan całego rycerstwa i szlachty, a przecie nieraz motki trzymał Gryzeldzie, że mu aż ręce mdlały, a potem szedł za piec i płakał.

— Ej! bajka to, panie bracie, rzekł Osuchowski, — którą pewnie Mora wymyślił.

Innym znowu wieczorem; pan Stolnikowicz, zasiadłszy do zwykłej z swoim bratem gawędki, taką mu opowiadał historyę:

— Dnia wczorajszego wpadła mnie w ręce książka, która pisze o zakonie Krzyżackim. Bijali ich niegdyś suto nasi ojcowie, a nawet i mój dziadunio srodze ich był poparzył pod Grunewaldem, parzyli też równo i inni, ale jednak dziwna siła i wytrwałość była w tych ludziach. Przez wszystkie bowiem wieki ich egzystencji, mało nie co lat kilka a przynajmniej co kilkanaście taki czas na nich przychodził, że już już jeno co trochę dychali. Zbici, złupieni, z zamków powypędzani, od swego ludu i od swych miast opuszczeni, od sprzymierzeńców zdradzeni i rozsiani pa całym świecie, zdawało się, że już ich koniec nadchodzi i że już nigdy na nogi nie wstaną. A ono w rok lub w dwa lata całe Prusy leżą plackiem przed niemi, wszystkie zamki w ich mocy, wojska wielkie na lądzie i na morzu, pieniądze, skarby, dobytki, sprzymierzeńców pełno dokoła wielkim głosem gadają na sejmach Rzeskich, Cesarzowi ledwie że się pokłonią a Polakom, od których dopiero co brali cięgi, jeszcze statki rozbijają na Wiśle, zamki biorą graniczne, ba, ziemię z pod nóg wydzierają. Mało co potem znowu biorą po łbie z tej strony i z owej, a czasem i do tego przychodzi, że ich zpieszonych i rozpierzchniętych ich właśni chłopi wybijają po lasach, jako młode wilki i inny zwierz szkodny. Ale przecie nigdy nie wyginą od tego, a po największej klęsce wcale nie długo trzeba czekać na to, żeby ich znowu ujrzeć w dawnej chwale i mocy. Owoż długo myślałem nad tem, kiby to diabeł mógł być który w nich utrzymuje takiego ducha, który się żadną miarą nie da pognębić i tak siłę, która już pognieciona na nic i prawie przydeptana do ziemi, wstaje znowu i tak się wzmaga w lot, że jeszcze Mistrz nosi sińce na rękach od sznurów, któremi był związany w nieprzyjacielskiem obozie, a już rozkazuje znowu po całych Prusiech i stutysięcznem wojskiem na swe wrogi uderza. Otóż doszedłem tego, — i nie był to panie bracie w nich ani żaden duch osobliwy, ani siła nadludzka, ani żadne pomazanie Boże, ani też czarownictwo, jeno to jedno, — że żon nie chowali.

Gdyby był przed rokiem lub dwoma pan Łowczyc usłyszał taką mowę z ust swego brata, to byłby mu się może z wielkiej radości rzucił w ramiona, albo do nóg mu upadł i zawołał: Owóż to mi jest rozum nad wszystkie rozumy! — ale teraz, kiedy już obadwa chowali żony w swych domach i kiedy przyjście do tego dobytku tyle ich kosztowało trudu, tyle zgryzot i tyle poświęceń, to takie i tym podobne Stolnikowicza sentencye coraz większy tylko niepokój rodziły w sercu pana Łowczyca. Nie chciał on się domyślać, ani domyśliwszy się mógłby był u siebie dopuścić, żeby źródłem takich jego brata sentencyj były rzeczywiście już jakieś kwasy małżeńskie; wszakże znając go dobrze i wiedząc, jak zwykł był w szczęściu milczeć i tylko cały oddawać się swemu użyciu, musiał choć w to uwierzyć że po nieumiarkowanem nakarmieniu się słodyczami, nastąpiła chwila nudu i przesycenia. I to bardzo było przykro panu Stanisławowi.

Ale wiara pana Łowczyca zawierała tylko połowę prawdy. Nie tylko bowiem nud i przesycenie dawały się uczuwać panu Józefowi i naprowadzały go na takie zastanowienie się nad samym sobą i światem, ale dawały mu się uczuwać nieznośne przymioty Barbarki, które wypędzały go z domu.

I nie były to żadne przywidzenia z jego strony, nie była to niecierpliwość, która zwykła bywać w ludziach gorących a prędkich, nie była to nakoniec niewyrozumiałość i niepobłażliwość, która spółkę trzyma z innemi usposobieniami Polaków; przeciwnie — Bobowskiemu nie przywidywało się nic takiego, coby nie było w rzeczywistości: był on cierpliwy aż nadto, wyrozumiały i pobłażliwy do tego stopnia, że nieraz za jej dąsania się, za jej zrzędzenia i gniewy, sam swoją żonę przepraszał — ale położenie jego istotnie było takie, że znosić je bez szemrania było już niepodobna.

Barbarka bowiem, niedość że się w niej z dniem każdym coraz gorsze objawiały przymioty, jeszcze nim rok minął od ślubu, już sama siebie obdarła ze wszelkiego uroku, jaki ją dotychczas otaczał w oczach męża. Była to niegdyś piękna, czysta, zawsze schludnie a nawet wyszukanie ubrana panienka, i teraz była to młoda i piękna i piękniejsza może niż przedtem kobieta, ale tak jakoś zawsze opuszczona i brudna, że kto na nią popatrzył, temu się zdawało że widzi perłę w śmiecisku. Nieuczesana, nieumyta, w pomiętym jakimsiś pudermanie, w brudnym czepcu na głowie, w kłapających pantoflach na nogach, włóczyła ona się od rana do wieczora po całym dworze i nieznośnie zrzędziła. Przy zrzędzeniu swem i łajaniu nie dobierała wcale wyrazów a jako już i dawniej sam ojciec nieboszczyk delikatnie kartał ją za to, że z jej ust nieraz zanadto szorstkie wylatywały słowa, tak teraz aż włosy powstawały na głowie słuchającym, jakiemi ona szkaradnemi miotała naokoło siebie przeklęctwy. Ale pomimo przeklęctw działy się jeszcze i gorsze rzeczy. Karając bowiem sługi za jakie przewiny, nietylko nie spoczywały przytem jej usta, ale nieraz nie spoczywała i ręka, a gdzie tylko dała się słyszeć jej groźba tam się pewno pokazał i siniec. I to jeszcze dobrze, jeżeli tylko sam siniec, bo trafiały się także i lepsze rzeczy. Kilka dziewek odeszło ze służby z poobcinanemi za karę warkoczami, klucznica omal że na waletę nie została ociętą rózgami, a kilku parobkom dostały się najaktualniejsze bizuny.

Na to wszystko patrzał własnemi oczyma małżonek i z początku porwał się tego zabraniać, jakoż raz albo drugi udało mu się rzeczywiście wyjednać sobie posłuszeństwo u żony; ale kiedy mu się za trzecią razą znowu w swojej sypialni zamknęła, za czwartą pogroziła, że go precz odjedzie i zostawi, niechaj go rozkradnie i rozbije jego rozpuszczone hultajstwo, a nakoniec i jemu samemu skoczyła do oczu z całym słownikiem prawie karczemnych wyrazów na ustach: pan Józef odskoczył od niej jakby pies od jeża, przeżegnał się i uciekł do pana Łowczyca.

Odtąd pani Barbara coraz obszerniejszą władzę zyskiwała w Żernicy i coraz głośniej a czynniej ją sprawowała, a pan Józef, ustąpiwszy raz z placu i ratowawszy się od klęski ucieczką, pomimo to, że się ciągle odzywała w nim chętka wzięcia kiedyś na kieł i oparcia się temu babskiemu hetmaństwu, nigdy jednak już nie potrafił zdobyć się na to: a lubo pare razy się postawił okoniem i w kłótni domowej, mitygując ją ciągle i przewlekając na długość, plac otrzymał zwycięzko, toż jednak na przyszłość żadnej z tego zwycięztwa nie utrwalił dla siebie korzyści — bo co z chwałą zdobył dla siebie we dnie, to haniebnie utracił w nocy. Pan Józef jeszcze ciągle kochał Barbarkę i jakąkolwiekby mógł był mieć siłę, mającą źródło swoje w rozumie, to wszystkę tę siłę zabijała namiętność, mająca źródło swe w sercu.

Krom tych klęsk wszakże, które pan Józef w sporach domowych odnosił, cierpiał on jeszcze i inne rzeczy, a to były długie i arcy-nieznośne jego żony kazania. Cokolwiek bowiem w domu stało się złego, to niedość że Barbarka krzyk za to głośny podnosiła w kuchni, w stajni, albo w dziedzińcu, ale jeszcze powróciwszy na pokój, ognistą reprymendę za to paliła mężowi. Mąż słuchał i patrzał a potem tłómaczył się żonie, że sam nie wie, zkąd nagle tyle złego się bierze na jego dworze, że on tu lat tyle gospodarował i zawsze był wielki porządek i cisza i spokój i wszystko dobrze; ale Barbarka nie zawsze pozwoliłamu się nawet tłómaczyć a często od wymyślania na gospodarstwo przechodziła do przycinków wystosowanych do jego własnej osoby. A przycinki te o tyle były nieznośniejsze dla niego, ile że coraz bardziej rosły w dowcip a nareszcie w dojmującą złośliwość, że nakoniec nieraz zdarzyło mu się usłyszeć od żony: że się srodze na nim oszukała, że go miała całkiem za kogo innego a teraz jej się pokazuje kto inny, że jest człowiek bez rozumu, bez swojej woli, rozlazły, mazgaj i do niczego.

Takie nie zasłużone wyrzuty, do których prawo raczej mężowiby było przysłużało niż żonie, wiele zmartwienia sprawiały panu Józefowi. Widział on należycie ich źródło i wiedział dobrze, coby mu wypadało czynić, ażeby temu wszystkiemu zapobiedz; ale oswajając się ze swojem nowem położeniem pomału i nauczywszy się uśmiechać w nieszczęściu i obojętnie znosić ciosy tego domowego nierządu, miał zawsze krok jakiś stanowczy na myśli, ale zbierając się nań codziennie, coraz sobie dalszy termin wyznaczał i wciąż go odkładał a tymczasem kiedy tylko mógł, do Żerniczki uciekał.

Przy swoich rozmowach z Łowczycem miał on teraz na celu, aby nakoniec jemu się ze swoich cierpień wyspowiadać i przed przystąpieniem do czynu, jeszcze jego rady zasięgnąć, ale i na tę spowiedź nie mógł się jakoś zdobyć pan Stolnikowicz i także ją zawsze odkładał do jutra. Tymczasem Barbarce, rosnącej ciągle dla męża w niechęci i niespracowanie wad w nim i złych przymiotów szukającej, niepodobały się te częste mężowskie wycieczki, i wymówiwszy mu je po kilkakroć, nakoniec całkiem je sobie wymówiła. Pan Józef i temu rozkazowi się poddał, i zaprzestał nawidzania Łowczyca, ale ponieważ ci ludzie żyć bez siebie nie mogli, a już najmniej pan Józef w tem położeniu mógłby się był obejść bez przyjaciela, więc natomiast Łowczyc codziennie prawie bywał w Żernicy, I znowu były pomiędzy nimi gawędki, ale jednakże sposobność do wyspowiadania się z swoich zgryzot stała się tutaj Józefowi trudniejszą, bo bystre oko i ucho miała pani Barbara, — więc ów przedsięwzięty termin jakiegoś stanowczego kroku odwlekał się jeszcze dalej, a tymczasem złe rosło coraz bardziej i nie doznając z nizkąd żadnego oporu, wzmagało się coraz więcej i coraz głębsze zapuszczało korzenie.

II.

Dziwią się ludzie temu, że z tysiąca zamków warownych i grodów, któremi kraj ten był najeżony, w lat kilkadziesiąt zaledwie kilkanaście zostało ruin: a nie pomyślą nad tem, jak to mało potrzeba czasu na to, ażeby najpiękniejsze rąk ludzkich dzieło zniszczało. Żadne też podobno z dzieł takich tak nagłemu nie podpada zniszczeniu, jak zamki, pałace i domy. Niechaj tylko przez lat kilka pozostaną bez ludzkiej opieki, oddane samym sobie i nieprzyjaznemu wszelkiej stagnacyi czasowi, a zachwieją się najsilniejsze baszty, mchami malowane porosną dachy, sczernieją i podziurawią się mury, — a potem jednej tylko silniejszej potrzeba burzy, ażeby z onej wyniosłej twierdzy, o którą niedawnemi jeszcze czasy napróżno się kusili łupów łakomi Tatarzy, bezkształtna tylko pozostała ruina.

Daleko śpieszniej wszakże chylił się ku ostatecznemu upadkowi zamek na Balogrodzie, niżeli jego bliżsi i dalsi sąsiedzi. Starożytna budowa ta widać tylko sztuką i starannością swojego pana utrzymywała się w jakiej takiej całości: zaledwie bowiem rok niepełny minął od śmierci Podkomorzego, a już nikt obcy byłby nie powiedział inaczej, jeno że przynajmniej lat kilkanaście w opuszczeniu stać musi ta poczerniała rudera. Świetne to Podkomorzego mieszkanie rzeczywistą już było ruderą.

Mury, dopiero co przed weselem Barbarki świeżo otynkowane i połatane, teraz już poczerniały, jak gdyby je kto dymem okopcił i podziurawiły się znowu. Okna na całem górnem piętrze, powybijane na poły, w drugiej części z ramami powylatywały w dziedziniec; dach się przez połowę zapadł na strychy, drugą część jego burza zimowa zerwała i z góry do Hoczewki rzuciła, a na jego miejscu sterczało tylko siedm obdrapanych kominów. Na brzegach murów mchy powyrastały i zielska różne, które się z nich na zewnątrz zwieszały; połowa baszty rozsypała się gruzem i powaliła sobą ono kolczaste drzewo, po którem niegdy Bartek wspinał się w górę, a teraz wróble i pośmieciuszki skakały. Galerya frontowa się w jednym końcu obdarła i ku ziemi obwiesiła, a pod nią z sześciu czystych i białych trzy tylko wilgocią pozaciekane pozostały kolumny. I tak wszystko poniszczało i poupadało, a czemu sam czas z burzami zimowemi nie podołał, temu ludzka ręka, na goździe i kołki łakoma, tak dobrze pomogła, że aż strach było spojrzeć na ten skielet szlacheckiego mieszkania.

Widok ten atoli o tyle był jeszcze straszniejszym, o ile jeszcze takież same zniszczenie w całem się rozpostarło obejściu. Od śmierci Podkomorzego bowiem, całe gospodarstwo poruczone dawnemu marszałkowi domu, przeniosło się ze wszystkiem na folwark, a tutaj pustką stanęły oficyny i kuchnia, stajnie i obory. Marszałek, człek już wiekowy i nieutulony w żalu po swoim panu, nie doglądany nawet przez nikogo w administracyi, bo rozrządzenie nieboszczykowskiemi dobrami aż do powrotu Podkomorzyca zawieszono, pilnował jako mógł roli i dobytków, ale siedzibę pańską, na którą bez łez ani popatrzyć nie mógł, wraz z tem wszystkiem co ją otaczało Boskiej poruczył opiece.

Więc padały dachy na stajniach, zaciekały wilgocią mury, kładły się na ziemię parkany i płoty, i dzikiemi chwastami zarastał dziedziniec, którego przez całe lato obca noga się nie dotknęła. I tak wszystko do koła, patrząc na zamkową ruinę, samo się chyliło w proch i zniszczenie.

Na całem tem zamkowem obejściu teraz nikt już nie mieszkał: stary tylko Kapelan, wybrawszy sobie małą izdebkę na dole i obwarowawszy ją jak było można przeciwko wichrom i wilgoci, resztę dni swoich samotnie tam pędził. Staruszkowi temu ofiarowało kilku sąsiadów ciepły kącik u siebie; więc chciał go brać na Żernicę pan Stolnikowicz, zapraszał do siebie pan Łowczyc, bardzo nawet nalegał nań pan Urbański, iżby u niego w Jabłonkach zamieszkał, ale on się wszystkim wymówiłi w swej izdebce pozostał. Przykry mu był widok tej opuszczonej przez przyjaciela siedziby, ale przykrzejby mu było jeszcze, gdyby był zdała od jego grobu. Jakoż w czas pogodny najwięcej godzin spędzał ten srodze osowiały staruszek na Balogrodzkim cmentarzu: tam w nogach grobu Podkomorstwa obojga kazał on sobie kamień wielki położyć, na tym kamieniu, stać już ani klęczeć nie mogąc, siadywał on nie raz przez całe wieczory i przesuwając w rękach bursztynowe różańca koliwa, liczne posełał pacierze za swoim JW. Panem. W tych wędrówkach na grób Podkomorstwa towarzyszył mu zawsze kruk Nestor, sroka Rusinowska i szpak Samozwaniec, — ostatnie troje ptactwa, które kiedy Kapelan udarowywał wolnością nieboszczykowską ptaszarnię, nie chciało porzucić rąk swego karmiciela, — a z niemi pies legawy nieboszczyka Podkomorzego; a kiedy Kapelan siedząc na swoim kamieniu, po ukończonych pacierzach, zamyślił się nad onemi latami spędzonemi z tym, który teraz przed nim leżał pod ziemią, i popatrzył na to ptactwo skaczące i latające około grobu, i na psa leżącego pod krzyżem, i przypomniał sobie Barbarkę, która od przeszłej jesieni ani razu nie nawidziła tego cmentarza, to mu łzy w oczach stawały, mruczał coś sobie pod nosem i płakał.

W innych godzinach siadywał ten staruszek w ganku pod kolumnami i bawił się ptactwem, które koło niego chodziło i brało z jego ręki resztki nie spożytego obiadu; a kiedy ptaki pokarmił i nagadał się z niemi do woli, to zakładał ręce na krzyż na piersiach i patrzał w niebo, jak gdyby w ścianę swego przyszłego mieszkania. Ale czasem się zrywał i szedł na górne piętro. Tamte komnaty dziwnie teraz wyglądały. Chociaż bowiem w kilku miejscach niebo było widać przez pułap, chociaż okien nie było ani połowy i drzwi wszystkie pootwierane , większa połowa sprzętów pozostała w nich na tych miejscach, co dawniej. Czasy były dobre, każden miał dosyć swego i nikt się po cudze nie kwapił; były to zresztą rzeczy stare i nader małej wartości, jak skoro z pomiędzy nich co kosztowniejsze wybrano; teraz zaś wartość ich była prawie już żadna. Więc stały jeszcze na popaczonych posadzkach stoły, kanapy i szafy, leżały powywracane stołki i małe stoliki, leżały drzwi poodrywane z wrzeciądzów, wisiały z ścian całe płaty poodzieranych makat a z pomiędzy nich ówdzie wyglądało potłuczone zwierciadło, tam stary obraz jakiś brudem i pleśnią okryty a gdzie indziej puste ramy tylko, z których przodek jakiś w pancerz zakuty i skórą niedźwiedzią okryty, wypadł i twarzą do ziemi leżał na wypłowiałego kobierca łachmanach. Po tych komnatach wzdłuż od rogu nieraz długo się przechadzał Kapelan, milcząc i w niektórych miejscach w zamyśleniu stawając, jak gdyby sobie chciał przypominać niektóre sceny z tamtych czasów, kiedy tu było życie; potem dobywał klucza z kieszeni i otwierał drzwi onych pokojów, w których była sypialnia i kancelarya Podkomorzego. Te dwie izby najmniej podległy zniszczeniu; stało też w nich wszystko jeszcze na dawnem miejscu; i szafa z książkami i pult z papierami i naczynie do mycia i wszystkie inne sprzęty, nawet łoże nieboszczyka na podniesieniu, tylku trumny pod łożem i papug przy drzwiach nie było. W trumnie spał dzisiaj sam Podkomorzy, a papugi pozdychały wkrótce po śmierci swojego pana. W onych izbach nieraz Kapelan się zatrzymywał, drzwi od ganku otwierał, potem przy swym dawnym pulciku zasiadał i patrząc na on włoczek niedokończony i na krześle rozpięty, kartki w księdze przed sobą leżącej przewracał, tak jak gdyby JW. Pan miał nadejść za chwilę i słuchać jego czytania. Ale potem nagle się budził pult i księgę porzucał a prędko zbiegłszy do swojej izdebki, długo się nie pokazywał na górze. Tak wyglądał teraz zamek na Balogrodzie — takie było życie staruszka w jego ruinach. Szlachta, przejeżdżając tamtędy i poglądąjąc ciekawie na te coraz bardziej czerniejące murzyska, zatrzymywała się nieraz na dolinie Hoczewki, ażeby nad marnościami tego świata podumać. A te ich dumy obwijały się w jakąś szatę dziwaczną i fantastyczną, pamiętną bowiem wszystkim była owa burza piekielna, która jak kara Boża niegdyś na grzeszną Niniwę nagle z nieba wypadłszy, przyniosła prawie nagłą śmierć Podkomorstwu i równie nagłe zniszczenie ich pomieszkaniu. Tak strasznemu i niespodziewanemu zdarzeniu nie umiejąc właściwej wynaleźć przyczyny a nie mogąc je do przypadków policzyć, dziwne baśnie przywiązywała szlachta do niego. Z tych baśni nie pozyskała żadna tak pospolitej wiary, ażeby już na wieki pozostała w ustach okolicznych mieszkańców; wszakże powszechnem stało się to przekonanie, że karząca ręka Boża zniszczyła zamek Balogrodzki za grzechy jego mieszkańców. Tych grzechów nikt nie umiał wyliczyć ani się nawet domyśleć, bo zanadto prawe a nawet świątobliwe było życie rodziców Barbarki, ażeby i najzłośliwsze języki mogły były coś na nich wymyśleć; wszakże nie przeszkadzało to nic do utwierdzenia się tego przekonania, że musiały być grzechy jakieś, kiedy tak straszne nastąpiło przeklęctwo. Ale jak Podkomorstwu dostała się od sąsiadów nie dobra sława za jakieś niewiadome przewiny, tak  znowu Kapelanowi, który śród tego nieszczęścia ocalał, przyczepiano koniecznie jakieś cnoty niepospolite i łaskę Bożą. I w jakim stopniu wzrastał żal i politowanie nad grzesznem Podkomorstwem, w takimże samym rosła cześć i sława dla Kapelana; a ponieważ ten starzec ciągle mieszkał w owych czarnych ruderach, które były grozą dla wszystkich przejeżdżających, więc to roznoszącej się wieści o jego świątobliwości tylko tem więcej jeszcze dodawało uroku — że nakoniec, przyznając mu ciągle wielką z cnót sławę i tę coraz bardziej stopniując, poczęto go nazywać prawdziwym ulubieńcem Bożym, świątobliwym człowiekiem i prawie świętym.

Wieść ta, której wzrostowi i rozwijaniu się między szlachtą dobrze sprzyjały czasy, bardzo spokojne i zupełnie bezczynne, daleko bujniej i wznioślej się krzewiła pomiędzy ludem, który na swoją wieczną nędzę i cierpienia znaleźć nie mogąc pociechy u tych, którzy mieszkają na ziemi, szuka i zawsze znajduje pomiędzy sobą ludzi takich, którzyby mu ją przynosili z nieba. Jakoż w opinii wiejskiego ludu prędko Kapelan postąpił na zupełnie świętego, a ztąd na wybranego pośrednika pomiędzy Bogiem i ludźmi, na umiejącego dawać rady niemylne, uzdrawiać chore i ledwie że nie wskrzeszać umarłe.

Przemieszkawszy tetly w zupełnej ciszy i samotności całą zimę i początki wiosny i wiedząc o tem, jak wszyscy ludzie, pacierz mówiąc i krzyż robiąc na piersiach, zdaleka omijają tę straszną ruderę, nie pomału się zdziwił Kapelan,kiedy z początkiem lata poczęli przystępywać różni ludzie ku niemu, prosząc go, to o rady dla siebie, to o lekarstwa dla swoich chorych, to o pacierze za dusze zmarłe. Przyjaciel Podkomorzego, który swojego długiego życia nie strawił daremnie, oprócz tego, że był żołnierzem i księdzem, rolnikiem i budowniczym, ptasznikiem i rybołowcą, umiał także i wiele jeszcze sztuk innych, a już też znał się także i na medycynie domowej , bo któż się na niej nie znał onego czasu, w którym zaledwie na dworach pańskich utrzymywani byli lekarze? Znając się więc na tem, imając po pani Podkomorzynej pozostałą apteczkę u siebie, a nie będąc zresztą w kłopocie o dobre rady i pacierze, rad był nakoniec z tego, że się może choć na coś jeszcze przydać na świecie, i nietylko że się nie zamykał przed przychodzącemi doń ludźmi, ale nawet nikt od niego nie odszedł, któryby jeśli nie ulgi, to przynajmniej pociechy nie odniósł. Ale nie dosyć na tem, że do niego się tak licznie garnęli ludzie, że nieraz po kilkanaścioro tego ubóstwa stało na zamkowym dziedzińcu; musiał on wszakże jeszcze i do wsi nieraz się spuszczać i do chat wieśniaczych wstępywać, ażeby tam nad konającemi choć jednę odmówić modlitwę. A kiedy się tak kilka razy zdarzyło, że taki, którego miano już za konającego, po przeczytanej nad nim modlitwie wolniej odetchnął a za parę dni powstał z łoża i poszedł za pługiem; to Kapelana sława rozniosła się po ludzie aż po za ziemię Sanocką, klękali i żegnali się przed nim przychodzący do niego, lub na cmentarzu go siedzącego widzący, nachodził go lud wiejski i kapotowy i szlachta nawet niektóra, — a o jesieni rzadko już który dzień tak minął, ażeby jakaś twarz ludzka nie przesunęła się przez zamkowy dziedziniec.

Me długo atoli te zamkowe ruiny miały służyć li za kapelańską pustynię, — żyli bowiem jeszcze Podkomorzego następcy, żyło pokolenie nowe i młode, które nie zwykło ruinami zostawiać intratne ojcowskie siedziby.

Jakoż dnia jednego, prawie w samą rocznicę onych fatalnych dni wesela i śmierci, kiedy o samym zachodzie słońca Kapelan, odprawiwszy swoich natarczywych klientów, bawił się ptastwem koło niego skaczącem, dał się słyszeć turkot jakiś niedaleko od bramy, a w parę minut potem czworokonna kareta zajechała przed ganek. Kareta ta była uprzężona czterema końmi karemi, jak gałki, na jej koźle siedziało dwóch ludzi po niemiecku ubranych... owo zgoła nie trudno było poznać od razu, że to Bartków ekwipaż.

Jakoż, skoro tylko sługa drzwiczki od niej otworzył, w które Kapelan z miejsca swego powstawszy z ciekawością zaglądał, wyszli z niej i przed Kapelanem stanęli oba młodzi Karszniccy. Wincenty, ujrzawszy przyjaciela swojego ojca a swego mentora, z szczerym afektem rzucił mu się na szyję, i staruszek objął go obydwiema rękami i w głowę całował. A kiedy się wypuścili z wzajemnego objęcia, ażeby się dalej słowami już witać, to spojrzawszy po sobie rozpłakali się oba i słowa wymówić nie mogli. I długą chwilę potem jeszcze płakali, a Wincenty, chustką łzy obcierając obfite, poszedł na środek dziedzińca, i patrząc ztamtąd na zamek ojcowski i na całą tę pustkę i zniszczenie odk oła, łez już swych powstrzymać nie mógł, i przyciskając obydwiema rękami chustkę do oczu, aż się w głos zachodził od płaczu jak dziecko.

Tymczasem Bartek przystąpił ku gankowi i oparłszy się o kolumnę, smutno patrzał przed siebie; o drugą kolumnę, równie smutny, z rękami założonemi przed sobą, stał milczący Kapelan.

A wtem wjechał w bramę wóz trzykonny, na którym siedział Halecki i inni słudzy; ten wóz obaczywszy, ruszyła kareta z przed ganku , i przejechawszy po pod zamek wraz z onym wozem, zatrzymała się przed stajniami, ale w tymże momencie, otrzęsiona tym turkotem baszta pękła przez połowę na długość, a kawał ogromny muru, urwawszy się z niej, z trzaskiem i łomotem upadł w chwasty pod basztą rosnące i podniósł nad sobą gęstą chmurę kurzawy.

Na ten huk Podkomorzyc odjął chustkę od oczu i łzy zatamował, ale przystąpiwszy do Bartka i Kapelana, rzekł łzawym głosem:

— Nie, już niech się dzieje z Balogrodem co chce, ja ani do tego zamku nie wejdę, ani tu chwilę dłużej zabawię. Jabym tu duszę wypłakał na tych miejscach.

— Jedź, jedź mój synu — mówił na to Kapelan — starego to trzeba serca na to, ażeby zniosło tyle boleści. Jedź — i tak w onych dobrach Halickiego, które tobie ojciec przeznaczył, kto wie co się dzieje? Jedź a kiedy z czasem się oswoisz z tym bólem twoim, to przyjedź tu, ażebym się choć jeszcze raz nim umrę pomodlił wespół z tobą na grobie rodziców.

— Ach! ojcze — rzekł z noweini łzami Wincenty — ja nie odjadę ztąd, ażebym nie uklęknął na ich grobie i chodźmy tam zaraz... ale w zamek ten ani nogą nie wstąpię; mnieby serce pękło od żalu.

Kazali tedy wyjechać swym powozem z zamkowego dziedzińca i stanąć na rozstajnej drodze; sami zaś tymczasem wraz z Bartkiem szli na cmentarz Balogrodzki, albo raczej Stężnicki, bo tu na wsi a nie przy mieście były pochowane ciała Karsznickich. Szli tedy w górę a za nimi leciało ono ptactwo Podkomorskie i wlókł się pies ze spuszczonym ogonem, i szedł dalej marszałek i inni słudzy nieboszczykowscy, którzy przyszli z folwarku pana młodego powitać, a nie mogąc z nim mówić przez jego żałość i łzy postępowali zwolna za nim na cmentarz.

Podkomorzyc to widząc, wciąż płakał chustkę przed oczyma trzymając i milczący szedł naprzód. I był to jakoby drugi pogrzeb posuwający się ku cmentarzowi, jeno że trumny nie było.

A kiedy tam przyszli, uklękli wszyscy około grobu i długo się tam modlili, aż i słońce zaszło i mrok już dobry począł się ścielić po dolinach i górach.

A potem wstał Podkomorzyc i witał wszystkie sługi ojcowskie, pytając po staremu o ich powodzenie, o zdrowie, o żony i dzieci, a oni mu odpowiadali kłaniając do kolan i pytając nieśmiało, czy ich znowu na długie czasy odjeżdża? A kiedy się dowiedzieli, że zostałby z niemi chętnie, jeno dla swej ciężkiej żałoby nie może i że chociażby został, to nie na długo, bo Balogród z woli ojcowskiej przypada na jego siostrę, Jmć Panią Bobowską: to oni mu się jeszcze kłaniali i prosili, ażaliby tak być nie mogło, żeby przy nim się ostał Balogród? — Ale to już nie mogło być; Podkomorzyc tylko dziękował za afekt i obiecał im to pamiętać od siebie, i dobrze za niemi się wstawić u siostry.

Tak potem pożegnawszy się ze wszystkiemi i pokłoniwszy się księdzu Kapelanowi, odprowadzeni przez cały dwór Balogrodzki, wsiedli panowie młodzi do swojej karety i pojechali wprost do Żernicy.

A tymczasem w Żernicy nikt ich się ani spodziewał, ani mógł nawet spodziewać. Wprawdzie Podkomorzyc pisał parę listów do siostry podczas swej niebytności i w każdym z nich obiecywał, że już w krótkim czasie na zagon ojcowski powróci; ale skoro z jednego z tych listów wyrozumiano, że wraz z Bartkiem do onych dóbr Wielkopolskich, które po pani Podstolinie na nich przypadły, odjechał, z drugiego, że z temi dobrami wiele mają kłopotu i że zapewne przyjdzie z niejedną sprawą aż na rok sądowy poczekać, nim się od nieporozumień sąsiedzkich uwolnią, a z trzeciego nakoniec, że miasto Podstolinej umarłej, jest w ich sąsiedztwie jakaś Podstolina żywa, która ma córeczkę dziwnie miłą panienkę, i że to ich tylko jedno jeszcze ratuje, boby im przyszło się zanudzić z kretesem z onemi Wielkiemi Polaki: tedy ani myślano o tem w Żernicy, żeby miał temi czasy wrócić się Podkomorzyc i spodziewano się prędzej od niego listu, któryby ich na wesele zapraszał, aniżeli jego samego. Tem też mniej jeszcze spodziewano się Bartka. Jakoż wieczora tego, a był to dzień jakiś pogodniejszy pomiędzy tem miodem małżeństwem, kiedy na kominie gorzał ogień suchemi karmiony drzewy i pryskał iskrami na płyty kamienne, które przed nim rozścielone były na miejscu posadzki, a na stoliku paliła się świeca woskowa zasłoniona umbrelką, na której dziwnie pięknie była wymalowana męka Pana Jezusa; siedział pan Stolnikowicz w swojem krześle przy stole, i to kartki po jednej w jakiejś księdze przed sobą leżącej obracał, to znów słuchał Barbarki, która swoim zwyczajem chodząc wzdłuż komnaty, wyprawiała przy kominie grzejącego się Grotta na jarmarki podolskie, ażeby na nich nakupił wołów, które wykarmione przez zimę w Żernicy i Rogach i zakupywane przez kupców niemieckich, znacznie podwyższały intratę. A kiedy mu już wszystkie naprzód oznaczyła popasy i noclegi w tej drodze, opisała naprzód woły od rogów do racic i prawie ceny ich powiedziała, dodała nakoniec:

— Ale co to! ja sobie głowę suszę nad tem, ażeby Waszmości jak najdokładniej wszystko zadysponować i ażeby mu zgoła te trudności opisać, które w takiej sprawie się mogą nawinąć, a on jednem uchem słucha a drugiem wypuszcza, jak gdyby tylko wiatr wiał koło niego. I założę się o to, że albo nad miarę drogo to bydło popłaci, albo przyprowadzi takie gałgany, że ich i bobową mąką nikt nie wypasie, albo jako człek mądry i przezorny, co to zawsze tu strzyże tam goli, zgoła bez wołów powróci.

Grott już przyzwyczajony do wymyślań Barbarki, nic na to nie mówił, a ona znów dalej:

— Ale to zawsze temu tak bywa, który sam się niczego nie imię; więc go tu kradną, tam oszukują, a gdzieindziej zabierają z przed oczu, aż on się dziwi, że za ojca bywało, a on pracuje i pracuje i nigdy nic nie ma. Ale co to gadać napróżno! Trafi się taki, który stanąwszy pod rynną, choć mu się woda leje za kołnierz, nie ustapi się z pod niej przez samo lenistwo: dla czego nie ma być drugi taki, który woli grosz leżany wybrać do dna ze skrzyni, i potem u drugich pożyczać, niżeliby miał popracować.

— Już do mnie pijesz, — rzekł na to kładąc rękę na książce Bobowski, — a znowu niesłusznie, bo było za ojca, jest za syna i zostanie jeszcze dla wnuka, żeby go jeno Pan Bóg dał kiedy doczekać.

Jest i jest dostatecznie, a choć ja tak nie pracuję jako drugi chudzina na kilku zagonach, toż to nic nie ma do rzeczy; wżdy ja dbam przeto o wszystko i pracuje za mnie Grott z takim skutkiem, że jak mnie Bóg miły, tyleby miała Polska pieniędzy, ile ma zboża w jesieni, kiedyby wszystkiej szlachcie tak wiodły się gospodarstwa. A co się tyczy tych wołów, to już darmo jest moje dziecko; żeby mi Niemcy na wagę złota je popłacili, to ja nie pojadę za niemi. Żaden Bobówski takim handlem się nie zabawiał i nie szachrował po jarmarkach wespółek z Ormiany i Żydy, toż i ja tego się nie podejmę. A trzebali mi będzie koni choćby i całe stado, to i na dziesięć jarmarków za niemi pojadę, i kiedy będę miał co na sprzedaż z mej stajni, także sam poprowadzę, bo to jest zwierz mnie godny i prawie mój przyjaciel, współek ze mną na chwałę tej ojczyzny i mego rodu pracujący, zwierz szlachetny, waleczny, chędogi i od najdawniejszych czasów z naszą szlachtą zbracony; owóż z takim to ja się i prześpię i ubiorę go i przedam albo zamienię, zgoła z nim gdzie się pokażę, to mi wszędzie będzie do twarzy; ale wół, a baran, a inny zwierz domowy, to bydle ręki mojej niegodne; jakoż zostawiając zabawkę z niem mieszczukom a Żydom, sam go się ręką za nic w świecie nie dotknę, a nie dopierobym miał za takiemi rzeczami walać się po jarmarkach. Powiedziałem, rzeknę jeszcze raz wtóry i dziesiąty, i na tem koniec, bo inaczej nie będzie! — Skończył ostro pan Stolnikowicz, i zaczął czytać w książce, bo już bierała go niecierpliwość na te żonine zrzędzenia, a zwłaszcza też, kiedy to się działo przy Grocie. Grott też aż się uśmiechnął z radości, że to przecie choć raz w tym domu mąż zagadał swym głosem, a Barbarka popatrzywszy na Stolnikowicza spokojnie, tak jak gdyby ją to także uradowało, że przecie opór jakiś znalazła, parę razy milcząc przeszła się po komnacie, ale potem tak znowu mówiła:

— Co ty mnie zawsze z tem wyjeżdżasz, co ciebie może plamić, albo co ci może sławę przynosić! Jużem ci tyle razy mówiła, że w tem wszstkiem co zawsze klepiesz, nie masz racyi ani za grosz. Gadasz z książki albo z tego, co ci jeszcze ojciec powiadał, jakoby to słyszał od swego dziada, któremu to znowu jego dziad opowiadał...a nie patrzysz na świat i to wszystko, co się dzieje koło ciebie. Szlachcic i szlachcic! to go plami, tamto go kala, a tego jego ojciec, ani dziad, ani pradziad nie czynił. Jakbyś też ty to był taki sam szlachcic, jaki był twój pradziad i dziad! Anoż tamto rycerze byli, którzy małemi chłopięty szli na wojny, na nich trawili życie i na nich ginęli. A prowadząc takie świetne rzemiosło, byli czyści jak łza, i pewno, że takich lada co plamić mogło i już inna rzecz im nie przystała krom tej, której się poświęcili. Im zresztą wolno było, kiedy powrócili do domu, spoczywać, w gospodarstwie przyjaciołmi albo sługami się zastawiać, bo już dosyć z nich było pożytku, że oganiali kraj od nieprzyjacielskich zagonów. Ale wy co! Szlachtaście dla tego, że wasi ojcowie szlachtą byli, ale was nie stać ani za dobre chłopy, bo ani wy się rycerską bawicie, jako szlachcie przypada, ani pracujecie na roli, jak chłopi czynią. Jedno leżycie w domu, wygrzewacie się w łóżkach, ubieracie się świetno, pasiecie się jakby na jatki, pijecie jak bąki i kaleczycie się czasem na biesiadach — i owo całe wasze szlachectwo! Więc was nie plami bezczynność wasza, obżarstwo, opilstwo, a plamićby miała dbałość o to, żeby gębie waszej na mięsie i winie nie brakło? — Więc ja nie przeczę temu, że handel plamił szlachcica czasu Zygmuntów, ale boście wy nie Zygmunty, czasy koło was insze, a ludzie poczynają już sobie dobrze brać na uwagę, że można i pobić się kiedy wojna, i gospodarować sobie, gdy spokój. Jakoż proszę tylko popatrzyć po świecie, czy się dzisiaj ten kto ma rozum sroma takiej rzeczy, która uczciwe przynosi zyski? i czy nie masz tłumów szlachty na naszych jarmarkach? i założę się o to, że dzisiejszych czasów, ten, który dobrze dba o swe spichrze i skrzynie, pierwszy także stanie na wojnie, a który klejnotu swego boi się pokalać jarmarkiem, będzie się go bał pokalać i wojną, i w domu zostanie. Ale co to wam gadać!

— Owóż co można usłyszeć, kiedy podwika ubierze się w komżę i porwie się do kazania! — rzekł na to Bobowski do Grotta a tak znowu do żony: — Gdybym tego nie wiedział, że to co mówisz, nie idzie ci z serca i z przekonania, tobym ci siła rzeczy takich nagadał, któreby cię przekonały najjawniej, jako to nieprzystojno kobiecie jest, sądzić o sprawach mężów, ale tak i ja także powiem: ale co to wam gadać! — To wszakże zawsze dorzucę, że mi i dziś i jutro i do śmierci jedno będzie zupełnie, co tam robi szlachta niemiecka albo która inna. Żal mi jest, jeżeli się mój brat błaźni lub plami, ale ja przez braterstwo a miłość dla niego ani tego nazwę rozumem, ani sam zasie uczynię. Bo to nie rozum jeno głupstwo jest i hańba wielka dla tego, który, że to nie Zygmunt dzisiaj jeno Sas siedzi na tronie, zaraz też po sasku sobie poczyna i ze szlachcica robi się kupcem lub wolarzem; a drugie głupstwo jest myśleć, że kiedy przeszło lat kilkanaście spokojnych, już też tak zawsze będzie; a trzecie głupstwo jest brać to za winę szlachcie, że kiedy ją wojna nie nadchodzi, ona jej sama nie szuka i Panu Bogu dziękując za spokój, jest dobrej myśli i nie trapi siebie w swym domu głodem, pragnieniem i wojennemi niewczasy; a czwarte głupstwo jest, kogoś takiego, który z łaski Bożej ma dosyć dla siebie i jeszcze drugich przy sobie pożywi, napędzać koniecznie do tego, ażeby na gwałt fortunę robił, pieniędzmi skrzynię napychał, inwentarzami się obsadzał, ziemię zakupywał i co tam jeszcze i wmawiać w niego, że mu tak będzie lepiej — i owo wszystko to głupstwo jest, co kto powie o rzeczy takiej, której nie rozumie. I podobno takby było najlepiej, żeby nietylko nie kazać komu drugiemu wojny szukać na stronie, ale i nie poczynać jej w domu.

— Cóż ty mnie gadasz o wojnie w domu! — zawołała na to Barbarka i poczęła znowu po swojemu wymyślać ni w pięć ni w dziewięć, na co pomimo swej woli przecie jeszcze replikował Bobowski, i tak ten spór o nic i tylko dla ćwiczenia się w wymowie przydatny trwał między niemi długi czas. Inną razą byłby się skończył wcześniej, bo mąż miał zwyczaj, kiedy się to działo we cztery oczy, jak najprędzej zamilczać; ale teraz ze wstydu przed Grottem niechciał tak ustępywać z placu i zawsze chcąc rzecz zakończyć, tylko ją jeszcze zapalał na nowo. A Grott do tego się nic nie odzywał, tylko słuchał pilnie i uważał; jakoż dziś zauważał to, że ci małżonkowie nauczyli się już między sobą kłócić na zimno i miał to sobie znak bardzo nie dobry, bo był tego zdania, że pomiędzy kłócącemi się z sobą na zimno nie ma już ani krzty jednej miłości, tylko złość i nienawiść.

I byłby się ten spór i w przytomności Grotta pewno tak samo zakończył jak i bez niego, to jest kapitulacyą męża, bo pani nie ustępywała nigdy, a jeżeli ustąpiła kiedy, to tylko to był rozejm z jej strony wzięty na to, ażeby na drugi dzień z większą furyą wystąpić — ale tą razą skończył się cale inaczej, bo przerwany został turkotem powozu, który zajechał przed ganek.

Na ten głos ucichli małżonkowie oboje, a Grott wybiegłszy na chwilkę do sieni zaraz powrócił i przyniósł wiadomość kto jest. Wbiegli też i Karszniccy obadwa i padł zaraz Podkomorzyc swojej siostrze w ramiona, nuż go jej z rąk wydarł pan Józef, to znowu nazad go odebrała Barbarka, i tak witali się serdecznie; aż też się popłakali z radości. Bartek tymczasem stał koło stołu i widząc, że go zrazu traktują per non sunt, myślał już że źle będzie: ale państwo skoro się tam powitali, przyszli też i do niego. I witała go trochę pomieszana Barbarka, ale pan Józef tak, jak gdyby nic nigdy nie było i już wszystko dobrze się stało.

Jakoż po powitaniu poczęła się pogadanka prędka i żywa, jak to zwyczajnie bywa pomiędzy krewnemi, kiedy się po długiem niewidzeniu niespodziewanie obaczą. Ale ledwie co trochę pogadali o rzeczach ważniejszych około siebie, przyszli zaraz na swoich rodziców; więc znowu zamiast wesela zasiadł smutek pomiędzy niemi i były chwile, w których nikt nic nie mówił, jeno wszyscy płakali. Jakoż po tych łzach nie szła im już dobrze żadna rozmowa, bo co kto tylko jakie słowo wrzucił o innej sprawie, to ktoś drugi niechcący zaraz to nakierował na nieboszczyków, poczem znów zamierały słowa a następywały łzy i westchnienia. Więc już widząc że to nie idzie, dano wieczerzę a po niej rozeszli się wszyscy na swoje noclegi, ofiarując już ten dzień słusznej żałobie a zabawę i sprawy familijne zostawując na później. Bartek tylko jeden jakoś nie brał w tej żałobie udziału i snać inne myśli mu musiały chodzić po głowie, bo kiedy rozkwaterowawszy się w oficynie razem z Podkomorzycem, został z nim tylko sam na sam, to robiąc różne uwagi nad tem, jak tu przez jeden rok tyle rzeczy się całkiem poodmieniało w ziemi Sanockiej, parę razy wspominał o tem, jako cudnie piękna kobieta zrobiła się teraz z Barbarki.

Następnego dnia tedy, kiedy wszyscy zeszli się przy śniadaniu, zaczęły się dopiero dobre o różnych sprawach familijnych rozmowy. Opowiadał tedy najpierw Wincenty, jakie widział tam kraje, jakich ludzi, jakie zwyczaje; wspominał o swoich znajomych i przyjaciołach, z którymi służył razem na kresach albo był w konwikcie w Warszawie, a których ponachodził niespodziewanie po WielkoPolsce a nawet na Kaszubach i Pomorzu, dokąd dla widzenia kraju jeździli z Bartkiem; wspominał o pani Podstolinie i jej dziwnie miłej córeczce, opowiadał przytem, jako ród jest świetny tej panny jako znaczne na nią spadają fortuny, jako wielu najprzedniejszej kręci się koło niej młodzieży i nie taił się z tem wcale, że za prawdziwe szczęścieby to sobie miał od Pana Boga, gdyby się mógł z nią ożenić; jakoż nadmieniał zdaleka, że chociaż nie ma jeszcze teraz żadnej nadziei, jednakże kto wie ażali z wiosną znowu tam nie zaglądnie. Potem przeszedł na one dobra w Wielkopolsce, spadłe na nich po babce, i wyliczył koleją, jakie to grunta egipskie, jakie lasy a jakie łąki! jaki dwór jest wspaniały, wszystkie budynki gospodarskie z kamienia. wszystkie płoty z drzew żywych, wszystkie granice okopane rowami i jaki tam zgoła wszędzie jest ład i porządek, chociaż babka już tak dawno umarła. Mówił tedy, że namawiał Bartka koniecznie, aby to zatrzymał dla siebie, że to tak niedaleko od niego, i żeby mu to bardzo było na rękę. Ale ponieważ Bartek, mając sam dobra rozległe i taki niemiecki w gospodarstwie porządek nie jest jemu nowiną, bo też to wszystko jest i u niego, i wcale nie chciał tych dóbr przyjmować; tedy on się zdecydował je przyjąć na siebie i przyjął, obowiązawszy się Bartkowi gotowizną zapłacić jego połowę; jakoż z pieniędzy gotowych, które się tam nalazły, a któremi się podzielili, zapłacił mu już część jakąś a resztę ma mu tutaj zapłacić z summ pozostałych po ojcu. Na taką o tamtych dobrach wiadomość, rzekła zaraz Barbarka:

— Bardzoś to dobrze zrobił, kochany Wincenty, żeś tamte dobra, kiedy ich nie chciał pan Bartłomiej, przyjął na siebie; jakoż tak myślę, że jeszcze wcale gotowizny ojcowskie na to wystarczą, ażeby je do reszty zapłacić; ale przecie mnie to nie cieszy.

— Dla czegoż to, moja siostro? — zapytał Podkomorzyc.

— Raz dla tego, — odpowiedziała Barbarka, — że może ci się tam tak bardzo podoba, że aż tam zamieszkasz i tak daleko się od nas oddalisz; powtóre, że cóż ja tu pocznę teraz z Balogrodem?

— Jakże to? — spytał jeszcze raz pan Wincenty.

— Bo ja Balogroda nie utrzymam na żaden sposób; to jest dziura paskudna, gospodarstwo wielkie i pracowite a nie wiele intratne, a do tego jeszcze takie tam nas spotkały nieszczęścia, że kiedybym go zatrzymała przy sobie, toby mi się ciągle zdawało, że nad naszemi głowami wiszą już jakieś gromy i błyskawice. A potem, nie podoba mi się Balogród. A potem, ma mój mąż ziemi tyle, że i tak trudno dać radę gospodarstwu, na co nam jeszcze Balogroda? Więc krótko mówiąc, — dodała z uśmiechem pani Bobowska, — kręć panie bracie głową jak umiesz, ale kręć tak, żebyś sobie wziął odemnie Balogród.

Podkomorzyc westchnął tylko na to głęboko i milczał, a siostra go zapytała:

— Coś ciężko z tem panu bratu?

— Ciężko, — odpowiedział Wincenty, — bo i ja za nic w świecie Balogroda nie wezmę.

— A to smutno, — odezwał się na to sam Stolnikowicz, — fortuna to wprawdzie matczyna, ale już się prawie osiedziała w domu Karsznickich; są tam groby rodziców, nie ładnieby to jakoś wypuszczać z ręki; ale myśmy już nad tem na różne strony myśleli z moją miłą dzieweczką i takeśmy postanowili, żeby się tem nie obarczać.

— Ja za nic w świecie Balogroda nie wezmę! — rzekł znowu z westchnieniem Wincenty.

— Ja go także nie wezmę! — rzekła z swojej strony Barbarka.

— No, i cóż tu z tem robić? — zapytał brat jej.

— Cóż robić? — odezwał się na to Bartek, — brat nie chce, siostra nie chce, to sprzedać do kata, a pieniądze potem weźmie z was którekolwiek.

— A zapewne, — odrzekł na to pan Józef — że to by najlepiej, ale bo to najpierwej nieprzyjemna kollizya wypuszczać z imienia majątek, jakożby się nie obeszło bez tego, żeby za to świat na nas nie krzyknął: a powtóre i sprzedać taką fortunę dziś nie tak łatwo, a kiedyby do niej który sąsiad się nie dał nakłonić, to wątpię, ażeby kto do ziemi położystej i urodzajnej przyzwyczajony chciał się zakopywać tu w górach.

— To więcej jak pewna, — rzekł na to Bartek, — a już to snać w tem najważniejsza, że nie przystoi Karsznickim, ażeby się kto inny po ich ojcowiznach rozsiadał, ale... możebym ja co na to poradził.

— A cóż ty zrobisz? — zapytał Wincenty.

— Ja kupię Balogród, — rzekł Bartek, — a będzie i wilk syty i owca cała, bo i wy się go pozbędziecie, i przy Karsznickich zostanie.

— Ej! panie bracie... — zarzucił na to Boboski i chciał mówić coś dalej, ale Barbarka stanąwszy twarzą do niego a plecyma do tamtych, tak ostro nań spoglądnęła, że urwał i nic już dalej nie mówił; a w tem rzekł Wincenty:

— Otóż toby było najlepiej, ale cóż tobie potem?

— Mnie tych dóbr wprawdzie nie potrzeba koniecznie-tłómaczył się Bartek — bo mam dość swoich; ale tak: primo, od przybytku głowa nie boli; secundo, miałby mi leżeć grosz gotowy w kieszeni to woli leżeć ziemia, bo grosz się rozejdzie a ziemia zostanie; tertio, łatwo do tego przyjdę, bo mi się jeszcze znaczna summa od was za tamte dobra Wielkopolskie należy, więc jak uważam nie wiele mi już dopłacić przyjdzie; quarto, wam zrobię dogodność, bo was uwolnię od tego straszliwego zamczyska i około familii się zasłużę, bo fortunę utrzymam w imieniu, a nakoniec i sobie zrobię przyjemność, bo choć tu siedzeć nie będę, jednak kiedy mi się uprzykrzy bić chomiki i łaski u siebie, to będę mógł sobie pojechać na niedźwiedzie i dziki do Balogroda.

Tedy przyskoczył do niego i wyściskał go jeszcze za to Bobowski — mówiąc, że gdyby go był pierwszy mecenas trybunalski do tego kupna namawiał, toby był lepszych argumentów nie postawił.

Jakoż w dniach następnych przez całe dwa tygodnie prawie dwór Żernicki był jakby jaka adwokacka komnata; przeglądano inwentarze, wyrachowywano dochody, z nich ustanowiono wartość realności, szacowano dwory, stajnie, budynki, ruchomości, zliczano gotowe i niegotowe kapitały, doliczano do nich zaległe prowizye, odciągano długi, ustanawiano dla starych sług gracye i odprawy, godzono się, targowano! a pomimo to, że się te sprawy odbywały pomiędzy rodzeństwem i żadna strona drugiej nie chciała ukrzywdzić, jednak taka się massa nakoniec nazbierała różnych wątpliwości, punktów, punkcików, warunków i po wyjaśnieniu tego wszystkiego tyle jeszcze potrzeba było pisać cessyj, transakcyj, rezygnacyj, petycyj do ziemstw i do grodów, że pan Stolnikowicz, który jako tak tęgi legista, sam to wszystko prowadził, nakoniec oświadczył, że aby to wszystko zrobić porządnie. tak jak tego prawo wymaga i na każden akt odpowiedni wystosować dokument, potrzeba jemu koniecznie kogoś do pomocy, bo to jest praca Herkulesowa. Chciano tedy posyłać po dwóch palestran-tów do Sanoka, ale pan Łowczyc, który był temu przytomny, powiedział, że na co to brać cudzych ludzi do spraw familijnych i zaręczył, że jego szwagier, Jmć pan Pakosław, który ma taki rozum, że wszystkich Sanockich legistów jednym palcemby na ziemię obalił, wszystko to zrobi w jednym momencie.

Zaproszono tedy Pakosza, który z największą chęcią podjął się tego wszystkiego — jakoż najprzód kazał sobie po krótce opowiedzieć rzecz całą. Tego obowiązku dopełnił już sam Stolnikowicz bez czyjejkolwiek pomocy, a zasiadłszy z nim w onej komnacie, w której na wielkim stole rozłożone były niesłychane pliki papierów, tych spraw dotyczące, tak się ci panowie ze sobą zagadali, że ich przez cały dzień ani widać było w innych pokojach, i tak się sobą wzajemnie zajęli i takiej admiracyi dla siebie nabrali, że potem wieczorem nachwalić się nie mogli przed resztą familii swoich jurystowskich rozumów. Barbarka zaś, która przez cały dzień jako gospodyni bawić musiała Bartka, powiadała po kilka razy, że obadwa ci panowie wielkie mają rozumy.

Ale potem Pakosz jeszcze na większą u wszystkich zarobił pochwałę, kiedy przysiadłszy fałdów, za trzy dni i trzy nocy tak tę całę sprawę ukończył, że już nic nie brakowało, tylko wzajemnych podpisów. Tak tedy podpisały strony, Pakosz i Łowczyc jako świadkowie, a rezultat pokazał się taki, że Podkomorzyc otrzymał i dobra wielkopolskie i ruskie, Barbarka resztę gotowizny ojcowskiej i jeszcze znaczne summy zahypotekowane na braterskim majątku, od których coroczną miała pobierać prowizyę. Bartek zaś ogłoszony dziedzicem dóbr Balogrodzkich, które nabył za niewielkie pieniądze a nawet poniżej wartości, ale z tem zastrzeżeniem, że miał wymurować piękną i trwałą kaplicę na grobie Podkomorstwa, Kapelanowi płacić po tysiącu złotych rocznie do jego śmierci, wioskę Bystrę dać dożywociem marszałkowi nieboszczyka Podkomorzego, starego arendarza z Balogrodzkiej karczmy nie ruszać, a kiedyby sam zszedł z tego świata nie zostawiając syna, Balogrodzkie państwo miało przypaść na dzieci Wincentego, a kiedyby Wincenty nie miał potomstwa, tedy na potomstwo Barbarki, a kiedyby i Barbaka nie miała potomstwa, tedy Panu Bogu na chwałę a na OO. Franciszkanów w Zagórzu.

To wszystko pięknie wypisawszy, Pakosz wziął po sto czerwonych złotych od każdej z trzech stron interesowanych w tej sprawie i pokłonami się cofając przez wszystkie pokoje i przez sień i przez ganek, precz do domu odjechał; ale drugiego dnia poczęli się także zbierać i panowie Karszniccy.

Nie spodziewając się ich tak prędkiego odjazdu, prosił ich Stolnikowicz, prosiła i pani Barbara, iżby jeszcze zostali, ale już to jakoś nie mogło być, Wincenty ani sobie co mówić dawał i wymawiając się pilnemi sprawami, śpieszył się do swojej nowej własności, do Wielkopolski a w rzeczy podobno do onej tam swojej panienki; Bartek zaś mówił, że chociażby teraz mógł jeszcze czas jaki zabawić, toż zawsze zasiadać tu jeszcze nie może, bo także pilne sprawy w domu; tedy tylko poczynił dyspozycye sługom, ażeby mu zamek Balogrodzki trochę oporządzili, zostawił swego kamerdynera francuza,aby mu tu lasów pilnował, żeby mu nikt nie wybijał zwierzyny, dał pieniędzy na zakupno drobniejszych inwentarzów, pomiędzy któremi psy gończe a brytany główne trzymały miejsce — i zabrawszy się wraz z Wincentym, odjechał.

Przy ich odjeździe Barbarka była jakaś smutna, nieukontentowana i prawie nic mówić nie chciała, ale ledwie się co powóz ich schował za bramę, taka ją nagła złość porwała, że przyszedłszy do izby jadalnej i zastawszy w niej jeszcze nie zebrane naczynie ze stołu, porwała czarę kryształową z konfektem i w łeb ją służącemu rzuciła, a potem jęła się zmiatać wszystko naczynie na ziemię. Na ten brzęk i trzask wpadł pan mąż do jadalni, a obaczywszy co się dzieje, przebrodził prędko przez leżące na ziemi skorupy szkieł i porcelany, przez łyżki i noże, przez sosy, masła i sery, i przystąpiwszy do żony, sam nie wiedząc co jest, chwycił ją za obiedwie ręce. Ale Barbarka wydarła mu się z rąk, i wołając;— Precz! precz odemnie! jesteś człowiek nieznośny! mazgaj, nudziarz, nie chcę ciebie na oczy! — uciekła do swojej sypialni.

Pan Stolnikowicz został w osłupieniu na środku izby i myślał, coby to być mogło, ale nic nie wymyślił. Potem poszedł za żoną, ale drzwi zastał zamknięte; tedy pukał do nich, mówiąc łagodnie:

— Basiu! dziecko moje! puśćże mnie i powiedz, co ci jest.

— Idźże sobie precz! i daj mnie pokój! — wołał głos z za drzwi.

— Ale Basiu! kochanko moja! — prosił pan Józef,— powiedzże dziecko, może ci kto co zawinił, możeś chora...

A wtem tylko huk się rozległ odedrzwi i coś upadło z tamtej strony przed niemi; widać pani cisnęła czemś do drzwi. Stolnikowicz przestraszony odskoczył i srodze zafrasowany stał jakąś chwilę jeszcze zdala ode drzwi, a potem poszedł i pytał Józefki, co pani robi, ale się nie dowiedział niczego więcej, tylko, że pani zła jest i płacze. Pytał dalej onego sługi, który wziął guza, co była za przyczyna gniewu pani, ale sługa klął duszę i ciało, że ani się odzywał natenczas i zgoła nic nie wie. Chodził tedy pan Stolnikowicz jak gdyby podcięty i nic nie mogąc wymyśleć, przecie myślał i myślał. A pani już się nie pokazywała przez cały dzień.

Nad wieczorem przyjechał Łowczyc i wydziwić się nie mógł, że kawalerowie tak prędko wyjechali, bo wszakże nic o tem naprzód nie wspominali.

Pan Józef, który przed nim jeszcze żadnego wyraźnego nie uczynił zwierzenia ze swoich kłopotów domowych, zataił się ze swym smutkiem dzisiejszym i udawał, jak gdyby nic się nie stało. Ale Łowczyc jakiś był smutny i nie swój. Pytał tedy go Stolnikowicz, coby mu było, a on tak mówił:

— Kontent jestem z tego, żeście ten dział majątkowy zrobili, bo to zawsze jest rzecz, która waży niemało. Rodzeństwo kocha się między sobą i pewnoby jedno dla drugiego nietylko fortuny swej, ale i szyi nastawiło, kiedyby tego była potrzeba; nie masz tedy co mówić o tem, żeby jedno drugiemu zawidziło fortuny i chciało go na niej ukrzywdzić. Ale przecie to lepiej, że się dział zrobi czysty jak dzień , bo lubo to się rzadko trafia, żeby między rodzeństwem były spory o ojcowiznę ale kiedy się trafią, to wielki ztąd wstyd i wielkie zgorszenie. A nie stanie się to między rodzicami, nuż się stanie między ich dziećmi, a choćby też i między wnukami, to i to źle. Owóż przednia rzecz jest ten dział. Druga rzecz dobra, coście zrobili, to, żeście Balogród sprzedali; nie fortunna to ziemia jakaś i jak gdyby kara Boża nad nią wisiała, na cóż to taką rzecz mieć? Ale przecie w tem dobrem nachodzi się także i złe.

— Jakież to, panie bracie?

— Złe, żeście to Bartkowi sprzedali a przeto wpuścili tu między nas takiego człowieka.

— A cóż to jest panie bracie? — rzekł na to Bobowski, — przecie się nic nie pokazało na niego. Kawaler piękny i czysty jak łza, imie dobre i krew, i chowa to czysto, serce wielkie i odwaga w nim jest, boć dał tego dowody. Zawijał się wprawdzie koło mojej Barbarki, ale he, he, he ! panie bracie, za Bożą pomocą odsadzony jest, sobie na wstyd a nam na sławę i cześć... Gniewał się podobno cokolwiek na to, no! ale teraz już się wygniewał i pokorniuteńki jest a gładziutki jak przynależy. Chybażby mu tedy to tylko brać za złe, że się stroi z niemiecka, ale to darmo; nie lubieliby my tego, gdyby nam to przykrawywał nasze żupany, nie przykrawujmyż mu jego kurty. Owóż zgoła nic ja złego nie widzę na nim.

— Już to prawdę mówiąc, — replikował na to pan Łowczyc, — i ja tak znowu dokumentnie nic nie wiem, coby jego plamiło; ale przecie mi się tak widzi, że mu jakoś nie dobrze z oczu patrzy. Gładki jest, męstwo ma i duch w nim wcale rycerski, a nawet do kompanii nie zły jest, ale zawsze jakoś mi tak Niemcem pachnie, że ja przynajmniej nos zawsze przy nim zatykać muszę. A co już zgoła mi się w nim nie podoba, to jest mores; słyszałem ja nieraz jego maksymy, jako je z drwinami ciskał nam w oczy, i to mnie się bardzo nie podoba. Tu u nas kącik cichy i spokojny, chowa się jeszcze cnota stara i ojcowski obyczaj, po Bogu, po cnocie, skromniuteńko a wedle staniku; pobożność, pokora, a zgorszenia żadnego ani na oko, ani też o nim gdzie słuchu. Nuż wpuścisz takiego diabła rogatego pomiędzy te białoszyjki nasze, a to diablik czysty jak lalka, a zwinny jak Avąż, a wonie od niego lecą jak z wirydarza, a do tego jeszcze ma sztuki różne, gęba jak kołowrotek, komplimentów cały wór, ręka jak na sprężynie, nogi jak u linoskoka, ba, i cały gnie się jak pręcik wierzbowy, — nuż gdzie zbałamuci jakie dziecko uczciwe, nuż świśnie potem na cztery wiatry, nuż zapłaczą rodzice, a na kogo zapłaczą? na was, żeście go tu wpuścili. Owóż to mnie niepokoi i smuci. Drugie znowu co mnie także niepokoi, to jest de publicis. Frant panie jakiś i okrutnie przebiegły, tenax przytem propositi, bo to widać po nim. Więc co przedsięweźmie, to zrobi: a wiesz panie bracie za kim on trzyma?

— A nie wiem.

— Owóż tedy. Nuż w nim Czartoryszczyk ukryty, nuż czapka biała, nuż skórka na buty. Nuż weźmie wichrzyć, nuż szlachtę tumanić, nuż podchodzić, nuż sejmikami trząsać — a wiesz panie-bracie, co szlachta nasza. Nie lubi, nie lubi, ale kiedy polubi, to źle; nuż jej się podoba ten diablik gładziutki, który chodzi po rynnach, nuż przystanie do niego i da się mu wywieść w jakie sto szabel albo i więcej, i zburzy gdzie co przeciwko woli króla i pana naszego, przy którym my? — A cóż to, burdę zrobić wcale malutka rzecz, ale co potem? przyjdzie, żal, smutek i zgryzota sumienia a nakoniec i Łzy — a na kogo to wszystko? na was, żeście go tu wpuścili. Owóż to mnie wszystko niepokoi i smutno mnie jest.

— Ej! bo sobie to bardzo dopuszczasz — rzeki na to Bobowski — ano potem z tego wszystkiego pokaże się nic.

— Dajże Boże, ażeby nic — odpowiedział Łowczyc — a choćby też co mało nie wiele, to i temu się jeszcze jakoś zaradzi, ale nuż będzie dużo? Bo to panie bracie, tak mnie się to widzi, że od tego człowieka tak złe strzela na wszystkie strony, jak owo ta woń, która od niego idzie. Ledwież wstąpił teraz pomiędzy nas, już też mi zaraz przyniósł zgryzotę.

— No, cóż takiego? — spytał Stolnikowicza na to Łowczyc:

— Co! otóż spaskudził mi szwagra. I pięknaż rzecz, żeby szlachcic, possessyonat, za przyjacielską posługę dał się płacić jak żyd na jarmarku, który przy jakiem kupnie służy! anoż był taki z respektem głupi który dał, byłże zaraz i głupi który wziął. A to jest wielkie paskudztwo i wstyd. Wybuzowałem za to jak burą sukę, ale tandem się stało i przepadło.

— A toż to tobie się niepodoba, że Pakosz wziął od nas trzysta dukatów.

— No pewna rzecz, bo jużci pytam się ciebie, jak może człowiek taki konsyderacyę mieć, który się płacić daje jak żyd?

— A! to najniesprawiedliwsza pod słońcem! — zawołał pan Józef. — Pakosz jest jurysta i każden o tem wie! toż to już u nich jest taki obyczaj, że każda rzecz płaci się im na rękę. Przyjaciel przyjacielowi, czasem krewny krewnemu, jeden tylko pozew napisze i bierze za to grosz, który sio u nich zwie honorarium; i niemasz u nich za to wstydu, i owszem jeszcze cześć, jeżeli tylko rzecz była zrobiona jak należy. A już ani mówić nic o tem, kiedy kto co weźmie za dział. Dział majątkowy, kiedyby robił i Komornik a nawet sam Podkomorzy i z przyjaźni to robił, to jeszczeby wziął, a choćby nie wziął gotowizny, to bez prezentuby się obejść nie mogło. Bo już taki jest zwyczaj.

— Tak to mnie mówił i Pakosz — dodał do tego Łowczyc — a przecie ja powiadam, że choć jest zwyczaj, toż to zwyczaj paskudny. I tak mnie to jedno to drugie to martwi, to niepokoi, żem przyjechał do ciebie trochę pogadać i porozpędzać te chmury brzydkie z czoła, które coraz to czarniejsze. — Na to Bobowski z cieżkiem westchnieniem:

— Ej! panie bracie! ot nie grzeszyłbyś przeciwko Panu Bogu, bo co to wymyślać, kiedy tak prawdę mówiąc, niema na co. Mam ja sroższego mola, który mnie gryzie, a przecie milczę i znoszę cierpliwie.

— Już to prawdę mówiąc po Bogu — zaczął z powagą Stanisław — uważam ja to już nie od dzisiaj, że coś nie bardzo pogodno na firmamencie Waszmości. Pani żona gładka i rozumna kobieta, ale widzi mi się jej rozum cokolwiek za ostry. Masz i ty rozum i pewno nie ladajaki, ale przecie u niej albo go więcej, albo zasie prędszy, a czy tak jest czy owak, to zawsze nie dobrze; bo biada temu domowi, gdzie krowa dobodzie wołowi, a i tego darmo nie mówią, że zawsze tam wiercimak błądzi, gdzie donica rządzi. Ani na wsi ani w mieście, nie trza dowierzać niewieście, a co powie białogłowa, pisz na bystrej wodzie słowa. Z tego widać, że i nasi Polaczkowie, chociaż srodze gromili Turki i Tatary i na miazgę zgniatali żelazne Niemce, jednakże dużo nadokazywawszy rycerstwa a do domu wróciwszy, często gęsto w spódniczkach chadzali; ale nie na to nam pamiętać, że im tak bywało, ano raczej z ich nauki korzyści brać i chronić się tego, bo zawsze lepiej cudze ucho gryźć niż swoje. Ale to darmo gadać otem po czasie, bo u nas tak, kiedy się który z nas rozmiłuje w kobiecie, zarazże jej to powie, ano to głupstwo jest, bo miłość taka to słabość, a ze słabością się odkrywać nie rzecz. I nie tylko nie rzecz, ale i szkoda, bo nieprzyjaciel słabość odkrywszy, nuże bić w tę stronę i przecie zabije. A nie masz takiej niezaradnej kobiety, żeby nie korzystała ze słabości mężowskiej, a kiedy raz weźmie górę, to już dużo trzeba na to, aby ją z tego placu spędzić; tedy pan mąż, chociaż sam rozum ma, chodzi chyłkiem przed żoninym rozumem, a żona górą, pan mąż na stopniu a żona w landarze, pan mąż ścieżeczką a żona gościńcem. Jeszczeż to póki miłość jest taka, że ją ludzie widzą, toż i myślą, że tak pan ustępuje z miłości; ale kiedy się one ognie wyburzą a kwiateczki odkwitną, a obyczaj stary wciąż trwa, tedy już wstyd i sromota. Owóż uważam ja to już nie od dziś, ale nie mówię nic... twoja rzecz, tobie pierwszeństwo.

— Kochany Stasiu! — zawołał na to pan Józef, — nie spodziewam się przecie, żebyś mnie to chciał za złe brać, żem cię nie nudził onemi drubniutkiemi chmurkami, które w małżeństwie zdarzają się w każdy dzień. Bóg świadkiem moim, żem się już do tego zabierał po kilka razy, ale zawsze mnie powstrzymywał ten widok, że przecie to Bóg da inaczej. Myślałem sobie: młode to, płoche, rozpieszczone przez ojca, toć bryka jeszcze, ale przyjdą inne czasy, zastanowienia się i powagi zdarzy Bóg z dzieci pociechę, ztąd inne zajęcia, inne myśli i inne uczucia, i wszystko się to odmieni. I nie wiele dawałem na to, że mi się to pogodne pierwszych dni niebo chmurzyło, — ale tymczasem nadzieje moje przez nieopatrzność matki pękły na niczem, inne myśli i uczucia nie przyszły, a niebo moje stało się szczerą ziemią.

Tu zaczął pan Stolnikowicz opowiadać swojemu bratu wszystkie swoje zmartwienia, których doznawał od swojej żony, aż do najdrobniejszych szczegółów. Mówił więc, jako on jest do dziś dnia pełen dla niej miłości, jako stara się być delikatnym i wyrozumiałym na wszystko, jako przewiduje naprzód jej humor i najstaranniej unika tego wszystkiego coby ją razić mogło albo być jej niemiłem, jako nakoniec stosuje się już do jej woli we wszystkiem: a jak to przecie wszystko nic nie pomaga, bo nie masz na całym świecie tego rozumu, któryby naprzód oznaczyć potrafił, co ją rozgniewa a co ukontentuje. Opowiadał tedy wszystkie jej kaprysów rodzaje, wszystkie fochy i dąsy, i wyliczał z kolei, jako często zrywa się nagle do gospodarskiego zarządu, prędko dyspozycye wydaje, jego dawne rozkazy kasuje i nie po ludzku obchodzi się z temi wszystkiemi ludźmi, którzy śmią jej się sprzeciwić; jak on już wiele sług dawnych przez nią postradał, a nie chcąc, ażeby krzywdy swe roznosili po świecie, co go to kosztowało; jak już i Grotta raz chciała koniecznie wysadzić, jak nakoniec nieraz w niepohamowany gniew wpada, jak wtenczas jest niegrzeczną i na nic nieuważającą, i jak mu nieraz przez to tyle wstydu przynosi, że aż się kryć musi przed ludźmi; koniec końców, wszystko, co tylko było i jest, aż do onej gwałtownej sceny, która się dziś wydarzyła.

Pan Łowczyc słuchał tego opowiadania z uwagą i jeszcze się wypytywał o rzeczy te, których nie zupełnie zrozumiał, a pojąwszy nakoniec całą tę fatalną historyę, wzdychał tylko i nic nie mówił.

Śród tego milczenia Łowczycowego, pan Stolnikowicz jeszcze uzupełniał obraz swej biedy, objaśniając go przedtem zapomnianemi szczegółami, ale podczas, kiedy on, ciężar zrzuciwszy ze swego serca, trochę wolniej odetchnął i nawet się zrobił weselszy, Łowczyc tylko smutniał i smutniał coraz to bardziej. Nakoniec łzy mu aż w oczach stanęły. Temu wcale nienaturalnemu smutkowi nie mógł się dosyć nadziwić pan Józef, jakoż zapytywał o to od serca swojego Stasieńka, ale Stasieńko żadnych na to nie dał objaśnień, jeno posiedziawszy jeszcze chwilę a nawzdychawszy się do woli, powstał i rzekł:

— Tak to panie bracie zawsze bywa w tem życiu. Kto raz sobie nieuczciwie postąpi, temu już nie być wolnym od kary Bożej na długie czasy; a kto zgrzeszy miłością, tego Bóg karze nienawiścią. Było mnie słuchać, albo swego własnego sumienia, a byłoby tego wszystkiego nie było: a tyś posłuchał swojej namiętności, i oto jesteś w rosole. Bądź zdrów, pogadamy jeszcze o tem wyraźniej.

To rzekłszy, ze łzami w oczach uściskał swego brata i odjechał. A Stolnikowicz długo jeszcze po tem myślał, i nad onym smutkiem Łowczyca i nad jego zagadkowemi słowy. Ale nic nie wymyślił, — bo też i nie mógł wymyśleć, nie wiedząc o tem, dla czego Łowczyc ożenił się z Julią.

Wszakże te wszystkie smutki niczem jeszcze prawie nie były w porównam z tem, co się odtąd zaczęło dziać w Żernickim dworze. Niczem mówię, od tego czasu bowiem istny szatan wlazł w panią Barbarę, i nie gniewał się, nie wymyślał i zrzędził, ale łomotał i nabijał tem wszystkiem. co mu się nawinęło pod rękę. Wprawdzie te furye nie napadały ją codzień, ani nawet co drugi, a często nawet się tak zdarzało, że po całych tygodniach siadywała w swojej sypialni jak mruk, nic do nikogo nie mówiąc, ale też za to, kiedy na nią przyszła ta chwila, straszne rzeczy co wyrabiała. Ludzie dworscy się temu nadziwić nie mogli, bo czy słyszał kto kiedy, ażeby marna kobiecina taką grozą napełniła dwór cały, żeby przed nią drżało wszystko co żyło? a przecież tak było w istocie. Cały dwór chodził przed jej rozkazami jak na zawiasach, a kiedy sam pan nie potrafił się jej w niczem sprzeciwić, toż inni już na jej samo skinienie upadali na ziemię. I zaiste lepiej było zawczasu upaść na ziemię, niżeli placu dotrzymać, bo u niej uderzyć własnoręcznie w twarz kogo, rzucić komuś flaszką lub talerzem do głowy, albo kazać sypnąć kilkadziesiąt bizunów, była to rzecz nie wymagająca żadnego namysłu. Służący szeptali sobie nawet po kątach, że i u pana samego czasem pokazują się guzy, że i on czasem całe dnie przesiaduje po oficynach, i różne inne rzeczy jeszcze, a chociaż temu niepodobna było dać wiary, toż jednak pewna, że pani dnia jednego kazała łóżko mężowskie wyrzucić ze swojej sypialni, że później odebrała mu wszystkie klucze i u siebie schowała, że mu nie wolno było bez jej pozwolenia ani krokiem ruszyć się z domu, że mu zakazała tytuń palić przy sobie, że kiedy na niego krzyknęła , to on drżał jak liść osikowy i jak najprędzej się jej z przed oczu wynosił, — a wszystko to się działo z taką gwałtownością, że w samej rzeczy nic nie pozostawało innego, jak albo jej rozkaz wykonać, albo czemprędzej uciekać.

Gdyby był ktoś cokolwiek tylko baczniejszy na miejscu pana Józefa, ten byłby nie mógł tego nie dostrzedz, że Barbarkę napadały te furye prawie zawsze li wtenczas, kiedy jej coś przypomniało Bartka Karsznickiego; wszakże nawet mało sto razy najwyraźniej to wyrzucała mężowi, że jej braci tak prędko ze Żernicy wypuścił, że podstępem wymógł to na rodzicach, że mu jej rękę przyrzekli, że najpodlejsze dołki kopał pod Bartkiem, że wraz ze swoim przyjacielem oczernili go przed całym światem, że nawet na jego życie nastawali; kto inny mówię, byłby takich rzeczy nie puścił pomimo siebie a raz natrop wpadłszy, byłby pewno niebawem doszedł i do onego źródła, z którega wypływały one furye Barbarki — ale pan Józef był tem nieszczęściem swojem tak od razu rzucony o ziemię, że nawet nie wiedział ażali żyje. On już chodził jak ogłupiały, stąpał na palcach przed swoją żoną; kiedy była w dobrym humorze, klękał przed nią, ręce jej całował i płakał, a kiedy zła była, uciekał od niej i chował się w jak najodleglejsze zakątki. Zgoła, zamiast co złość i szaleństwo żonine miały w nim także żółć poruszyć, ambicyę męzką zapalić i pogardę a nienawiść dla takiego tyrana podniecić, to on z tego wszystkiego tylko coraz głębiej czuł swoje nieszczęście i coraz bardziej smutniał na humorze i upadał na duchu.

Taki stan rzeczy trwał od wyjazdu Bartka przez całą jesień i zimę — i w niczem się zupełnie nie zmieniał. Przez ten czas, ponieważ Stolnikowiczowi nie wolno było ani krokiem ruszać się z domu, często bardzo bywał Łowczyc w Żernicy i wiedział zawsze o wszystkiem. Jakoż zrazu najpierwszy on podał tę myśl swemu przyjacielowi, ażeby koniec końców zrzucić te nieprzyjemności domowe ze siebie, i różne na to rady podawał; ale kiedy raz mu się zdarzyło widzieć i słyszeć zdaleka, jako pani Barbara w paroksyzmie swym obeszła się z nieposłusznemi sobie sługami, nabrał także respektu przed nią i umilkł z kretesem. Odtąd i on już jakoś głowę opuszczał coraz niżej ku ziemi, smutniał z każdym dniem bardziej, posępniał i wzdychając tylko z głębi piersi, milczał na wszystko.

A smutek ten jego i sposępnienie nie było li samą manifestacyą współczucia dla swego brata — zaczęły bowiem i jemu dokuczać jego własne zgryzoty.

Źródłem tych jego zgryzot był wprawdzie li sam szwagier jego, Jmć pan Pakosław, człowieczek mały, niepoczesny i tak słabiutki, żeby go Łowczyc mógł był zdusić w dwóch palcach; ale przecie zgryzoty, których ten olbrzym od niego doznawał, były tak wielkie, że go mogły nawet obalić. I nic w tem dziwnego — wszakże pruchnieją nieraz i upadają na ziemię niebotyczne dęby, stoczone tylko przez małego robaczka.

Owóż w tym krótkim czasie, jak na Żernicy zapanowała słaba niewiasta nad panem Józefem, tak tam znowu zapanował lichy kancelaryjny aplikant nad panem Łowczycem. Pomiędzy panowaniem tem a tamtem była wielka różnica, bo jeżeli Barbarka swoje berło zdobyła sobie siłą i przemocą i strzegła go swoją gwałtownością i nieprzełamanym uporem, to Pakosław i zdobywał sobie władzę i zachowywał ją w sposób zupełnie przeciwny. W aplikancie Brylowskim nie było żadnej gwałtowności ni siły, nie było nawet tego oporu, któren odkrywszy się całkowicie od razu, nie ustępuje już ani kroku; nie robił też on nic nagle, nic prędko, nic z namiętnością ani też dla ambicyi. Ale był u niego ustawicznie czynny praktyczny rozum, była najchytrzejsza przebiegłość, ona może najpożyteczniejsza wytrwałość, którą w tak wysokim stopniu znajdujemy u żydów: robił on też wszystko zwolna, przezornie i zawsze li dla pożytku. Celem jego zachodu około pana Łowczyca nie było właściwie zapanowanie nad nim i jego domem, tylko li zapanowanie nad jego fortuną, obdarcie go z niej z czasem zupełne i wtrącenie tego poczciwego człowieka w nędzę i nicość, bo Pakosz nienawidził poczciwych i szlachetnych ludzi. I co można było ku temu celowi uczynić przez czas tak krótki, to już wszystko uczynił Pakosław. I tak najpierw, pod pozorem oczyszczenia wspólnego im Żahoczewia z ciężarów, poodbierał on wszystkie Łowczycowe kapitaliki i pochował je do swej skrzyni; potem wytumanił od starej pani Łowczynej kilkanaście tysięcy i także je schował. Dalej zaczął się mieszać w gospodarstwo swojego szwagra, a że pan Łowczyc o tyle tylko był gospodarzem, o ile nim być musiał dla chleba, więc z ochotą nawet pozwolił wyręczać się w tem Pakoszowi. Pakosz też prędko powybierał co lepsze woły i przeniósł do siebie, dawszy natomiast gorsze, kilka stadnic rasy tureckiej wziął niby na zimowlę do siebie a swój własny jałownik postawił na stajni szwagrowskiej. A kiedy Łowczyc oponował coś przeciw temu, to Pakosz składał przed nim ręce, mówiąc: Panie bracie! o co chodzi? wszakże to wszystko wasze, ja dla siebie nic nie chcę.

W dalszym czasie Pakosz pościągał długi, jakie Łowczyc miał na gromadzie, powyduszał zaległości na propinacji, powysprzedawał ze spichrzów zapasy. Później kilka drogocennych wyniósł ze skarbca klejnotów, a nawet doprowadził Łowczyca do tego, że się jeszcze zapożyczył na kilkanaście tysięcy i dał to szwagrowi na Żahoczewskie potrzeby.

Takie czynności prowadzone z wielkim taktem i przezornością, pociągnęły niebawem i to za sobą, że się pomału sługi poodzwyczajały od dawnego posłuszeństwa dla swego pana, Julia poczęła się robić ostrzejszą i surowszą dla męża, Pakosza głos coraz samowładniejszy się stawał na Łowczycowym dworze; tylko jedna pani Łowczyna stara utrzymywała się przy swej dawnej władzy w swoim szczupłym obrębie, — a pan Stanisław, zajęty to nieszczęściami swojego brata, to jakiemiś wielkiemi myślami, to nakoniec sprawami publicznemi powiatu, z samowładnego pana na swoim dworze, z onego króla na swem małem królestwie, stawał się figurą coraz podrzędniejszą w swym własnym domu, i niby jakby jakimś ubogim szlachcicem siedzącym na respekcie u Pakosza i swojej żony.

Nim Pakosz przeprowadził to wszystko, co się dotąd już stało, nieraz pomiarkował się był pan Łowczyc i oburzył się przeciw niemu, ale szwagier jego w takim razie nigdy się mu nie sprzeciwiał i nie upierał przy swojem. I owszem, ustępywał na ten raz, wszelką słuszność dając szwagrowi, ale za kilka dni, czy to pochlebstwem, czy tumanami jakiemi, czy obietnicami, czy odwróceniem jego uwagi gdzieś w inną stronę, nietylko dawne sobie zdobywał miejsce, ale jeszcze o krok dalej postępował po swojej drodze. I zawsze tak było, — dość na tem, że pan Łowczyc i widział czasami, jak go jego szwagier coraz ciaśniejszem jarzmem przygniata, i powstał przeciwko temu, wszakże za każdą razą, nie tylko że jarzma ze siebie nie zrzucił, ale i sam go głębiej wtłoczyć pozwolił, i jeszcze słuszność przyznał jarzmicielowi.

Wszakże z wiosną, kiedy z powodu jakiejś nowej sztuki Pakosza, pan Stanisław był przymuszony zastanowić się nad swym stanem, i to rzeczywiście uczynił, — to kiedy sobie zesumował wszystkie wypadki, które z jego bliższych ze szwagrem stosunków wyniknęły dla niego, aż się sam siebie przestraszył. Jakoż zaraz pod pierwszem wrażeniem tego przestrachu srodze wjechał na Pakosława i mało co, że go zgoła nie wypędził ze swego domu, ale Pakosław znowu jak wąż, jak się wziął giąć i łasić, a pochlebiać, a obiecywać, tak się znowu wykręcił, a pan Łowczyc, choć czuł, że to wszystko są tylko sztuki łamane i wykręty, jednak nie miał i nie wiedział już co na to mówić.

Potem, wziąwszy jeszcze raz całą tę rzecz na uwagę i pomyślawszy nad tem, za wiele to go już Pakosław tysięcy zahaczył, na które ani świstka nie ma od niego, jeszcze się bardziej przestraszył, ale zarazem i tak upadł na duchu, że już nie czuł nawet w sobie dość siły, aby się przeciw temu oburzyć.

I ztąd zesmutniał, skwaśniał, i myśląc nad sobą coraz więcej, coraz bardziej się tylko wikłał w swych myślach, tracąc fantazyę, humor, odwagę i wszystkie te piękne przymioty serca, któremi się szczycił dawniej.

W takiem usposobieniu nawiedził on raz swego brata. Stolnikowicz na samym wstępie przywitał go znowu jakąś świeżą cięgą, którą dostał od żony, i opowiadał to z żalem i ze łzami w oczach, tak, jak on stary kaleka, który się skarży na nędzę i ubóstwo. Łowczyc przyjął te skargi z prawdziwem współczuciem i w rozdrażnione swe serce, — ale też już dalej i o sobie nie mógł zamilczeć.

I opowiedział swojemu bratu wszystko, wszystko, co tylko się z nim stało, i jak się to stało.

Po objaśnieniu sobie swoich wzajemnych położeń, z początku poczęli sobie panowie bracia dawać wzajemne rady i podawać lekarstwa. Wiedział tedy Stolnikowicz, jakby sobie postąpił będąc na miejscu Łowczyca, wiedział Łowczyc, coby uczynił na miejscu Józefa. Bo zawsze to jest w nas ludziach, że tylko swoje czuć umiejąc nieszczęścia, nie umiemy pojmować nieszczęścia drugich, — i to jest jeszcze w nas zawsze, że tylko siebie uniewinniamy z niedopełnionych uczynków, a potępiamy za to naszych sąsiadów. Więc za nic sobie miał zrazu Stolnikowicz opętanie Łowczyca przez szwagra, za nic Łowczyc tyraństwo Barbarki.

Ale kiedy sobie dokładnie opowiedzieli wszystkie szczegóły swoich wzajemnych sytuacyi, kiedy się zrozumieli i pojęli wzajemnie, tak jak to oni umieli, i kiedy sobie otwarcie przyznali swoją wzajemną bezsilność, brak wszelkiej nadziei i na duchu upadek; to popatrzyli sobie strasznie przeciągniętemi twarzami w oczy, i powiedzieli sobie straszne słowo: — niewola.

Ale cóż z tem robić? — opuścić głowy ku ziemi, czekać spokojnie śmierci, w grób sio potem położyć, a w grobie czekać zmartwych-powstania na sąd ostateczny, na którym winnym będą dawane kary a niewinnym nagrody? — nie, — my sobie będziem radzić! — powiedzieli na to panowie bracia.

I odtąd poczęli się oni zmawiać pocichu. A zmawiali się tajemnie, po kątach i z wielkim namysłem. Więc najpierw przetrutynowali wszelkie prawa, które im przysłużały, a które potracili; potem wyliczyli wszystkie nadużycia, jakich się dopuszczali przeciw nim chytry Pakosz i gwałtowna Barbarka, a nakoniec poczęli sobie głowę łamać nad sposobami, jakiemiby mogli w najgładszy i najpewniejszy sposób sami powrócić do onej władzy, która się im należała, a swe nieprzyjacioły zepchnąć napowrót na one stanowiska, z których powychodzili.

Śmieszna to była, jak ci silni i rozumni zkądinąd mężowie suszyli sobie głowy nad tem, jak wykonać rzecz taką, do której wykonania nie potrzeba było właściwie więcej, jak tylko niewzruszonej ich woli a potem jednego słowa; śmieszna była, jak oni nad tem, co im w obec całego świata przysłużało z natury, naradzali się pokryjomu, z jaką ostrożnością i z jaką bojaźnią: ale i śmiać się już z tego nie było można, bo oni, skołatani i oszołomieni swojemi nieszczęściami, potracili już i sił swoich i praw swoich świadomość — a nad takiemi ludźmi raczej płakać należy.

Ale przecież pomału przemyślili oni wszystko, co było potrzeba, i nakoniec ukuli całą plantę dokładną, jak i co im uczynić wypadnie, a kiedy już to wszystko mieli gotowem, byli weseli i radośni próżną nadzieją, tak prawie, jakby już sama rzeczywistość nadeszła. Dnia tedy jednego, prawie w samą wigilię tego, kiedy Łowczyc miał wziąć za łeb Pakosza a pan Józef do komory napędzić Barbarkę, siedzieli oni sobie w Stolnikowicza pokoju a Osuchowski tak mówił:

— Rzecz tedy skończona, amen i niech Pan Bóg da szczęście. Ja jutro zaraz, skoro mi się tylko Pakosz pokaże na dworze, przystąpię sobie po swojemu do niego, ani słowa nie mówiąc, porwę go za łeb i cisnę na ziemię. A kiedy już będzie leżał na ziemi, przydepcę go zlekka nogą na piersi i rzeknę: Teraz panie bracie, obrachuj się ze mną. Gdzie są moje pieniądze, gdzie moje dobytki, gdzie tureckie stadnice, gdzie grosz za zboże, gdzie klejnoty ze skarbca? Na coś to brał, kiedy to nie twoje a cudze? czego mi się pchasz w moje obejście, czego moim sługom wydajesz rozkazy, czego mi żonę poduszczasz i bałamusisz? czego mi tu wpuszczasz na dwór tę czarownicę z Balogrodzkiej granicy, czego dla niej zawsze żebrzesz u mnie? czego moim domem rządzisz, kiedy ja cię o to nie proszę? — Dawajże teraz moje summy, któreś pewno pochował do skrzyni, boś jest frant i oszust; dawaj moje dobytki, dawaj grosz wzięty za zboża, z arendy i od gro-mady,boś go pewnie w moje gospodarstwo nie wraził, które zniszczało pod tobą — a bierz sobie swoje jałowniki, które pasiesz mym chlebem i ruszaj sobie do kroć sto tysięcy, póki kości masz całe!

To mówił Łowczyc głośno i dobitnie z wielką emfazą bo już był przy dobrej fantazyi a Stolnikowicz, który aż się uśmiechał z radości, dodawał ciągle:

— Tak, tak panie bracie. Szkodzić mu nie trza, bo brat, ale przestraszyć, zgromić i napędzić. — A Łowczyc tak zasie dalej:

— A ty panie bracie, również jutro przystąp do twojej żony, popatrz jej srodze w oczy, jak gdybyś ją zgoła chciał zjeść a miej też jaki karbaczyk przy ręku, nie dla tego, ażeby Boże uchowaj go użyć, ale tak dla postrachu...

— O tak, tak — mówił Bobowski — trzeba będzie postraszyć...

— Tak tedy groźno się postawiwszy — ciągnął dalej Łowczyc — rzeknij: Mościa pani! dosyć już tego! czekałem, wyglądałem, znosiłem, bom miał nadzieję, że się upamiętasz, ale kiedy nie, to ja inaczej!

— Tak, tak!

— Inaczej, i oto dzisiaj koniec jest twego regimentu! Leliwa nie Leliwa w kąt i do komory! do przęślicy, do garnków, do misek, do saganów!

— Do misek, do saganów i do komory! — zawołał śmiejąco się Stolnikowicz.

— Do komory! — krzyknął jeszcze tubalnym głosem Stanisław.

A w tem drzwi się roztrzasnęły na ściężaj i jakby z obłoków spadła, stanęła nagle przed nimi Barbarka.

Obadwa bracia struchleli.

Ale ona nie dała im długo truchleć, jeno obróciwszy się do skamieniałego na środku izby Łowczyca, poczęła z wielką złością a prędko:

— Do komory! do przęślicy! do garnków! do misek! do saganów! i jeszcze gdzie? no mów Wasze, mów teraz konsyliami, rajco, bracie ślubny, Salomonie, burmistrzu! mów, oto stoję przed tobą i słucham co każesz!... Toż to Waść męża będziesz buntował na mnie, będziesz poduszczał tego mazgaja, któren i tak nic nie robi, tylko się karmi po samą szyję, pije jak suseł i wysypia się po całych dniach i nocach, że mu i w niebie lepiej nie będzie? To taka to przyjaźń wasza? na toście ślub brali przed księdzem, po to tu Waść przyjeżdżasz, ażebyś niezgodę w dom wnosił, kłótnię zaszczepiał pomiędzy małżeństwem, na wstyd, na hańbę, na sromotę przed całym światem? W oczy mi niech srodze popatrzy, karbaczyk niech weźmie do ręki? Karbaczyk do ręki! — zawołała z wściekłą złością Barbarka — ruszajże sobie Wasze na cztery wiatry z mojego domu i żeby cię oko moje tu nie zajrzało!

Na tę przemowę, która wyleciała z ust Barbarki jak garść kulek z garłacza, Stolnikowicz aż się zachwiał na nogach i zatoczywszy się pod ścianę, usiadł bezwładnie na ławie; ale Osuchowski ochłonął tymczasem i jak tylko Barbarka trzepać przestała, obrócił się do swego brata, mówiąc miękkim głosem: — Józefie! — jak gdyby go tem chciał napomnieć, że i teraz jeszcze jest pora plan zamierzony wykonać. Ale Józef tylko głowę opuścił ku ziemi i milczał. A na to znowu Barbarka:

— Józefie! Józefie! ruszajże sobie Waść do kroć sto tysięcy! — Na to znów Łowczyc smutno do brata:

— Bądź zdrów! więcej tu moja noga nie postanie!

Na te słowa Józef się trochę ocucił i wyciągnąwszy obiedwie ręce do niego, bolesnym głosem zawołał:

— Stanisławie!

— Siedź tu i ani się rusz! — krzyknęła srodze do niego Barbarka.

Poczem Łowczyc wyszedł z gniewem, Józef został na swojem miejscu.

Tak się o silną wolę i gwałtowność Barbarki rozbiły na nic wszystkie przez braci ślubnych mozolnie ukute plany, zaciemniły się wszystkie widoki i upadły nadzieje. I Józefa położenie jeszcze się nawet pogorszyło; Łowczyc zaś przyjechawszy gniewny do domu i zastawszy Pakosza u siebie, nietylko jego samego, ale nawet i wszystkie jego jałowniki powypędzał ze swego domu, wszakże będąc już w dawnym swym planie zwichnięty, nie powiedział mu dla czego to czyni i nie zabezpieczył się od niego na przyszłość.

A tymczasem nadeszła wiosna, a z nią się nowe gotowały wypadki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej