Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

III.

IV

ROZDZIAŁ II.

II.

III

IV

ROZDZIAŁ III.

II

III.

IV.

ROZDZIAŁ IV.

I.

II

ZAKOŃCZENIE

I.

II.

CHOROBY OSOBOWOŚCI

Ribot Théodule

Przełożył z francuskiego J. K. Potocki.

WSTĘP.

I.

Pod wyrazem "osoba" rozumie się pospolicie w psychologii, osobnika (indywiduum) posiadającego jasną świadomość siebie i odpowiednio postępującego: jest-to najwyższa forma indywidualności. Psychologia metafizyczna, dla wytłómaczenia sobie tej cechy, którą przypisuje wyłącznie człowiekowi, zadawalnia się przypuszczeniem jakiegoś "ja" zawsze jednego, prostego, identycznego. Niestety, jest-to fałszywa jasność; rozwiązanie pozorne. Jeżeli nie chcemy przyznawać owemu "ja" początku nadprzyrodzonego, potrzeba koniecznie wytłómaczyć, jak się łono rodzi i z jakiej formy niższej powstaje. To też psychologia doświadczalna nie może, ani stawić zagadnienia w sposób powyższy ani go powyższą metodą rozwiązywać. Uczy się ona od przyrodników, o ile trudnemi sa w wielu wypadkach do określenia — cechyi znamienne świadomości (o wiele mniej złożone jednak od, cech osobowości); psychologia doświadczalna nie ufa rozwiązaniom prostym i, nie przypuszczając zgoła jakiegoś ryczałtowego roztrzygnięcia sprawy, widzi je na końcu swych poszukiwań, — jako wynik mozolnego badania. Jest więc dość zrozumiałem, dlaczego przedstawiciele dawnej szkoły, zbici cokolwiek z tropu, oskarżają stronników nowej, że skradli im ich,. "ja" chociaż nikt się o coś podobnego nie kusił. Lecz w jednym i drugim obozie mowa jest tak odmienną, sposoby działania — tak sobie przeciwne, iż porozumienie stało się już niepodobieństwem. Gdybym miał bodaj powiększyć panujące w tej sferze zamieszanie, to i wtedy starałbym się dowiedzieć, czego nauczyć nas mogą o tworzeniu się i rozprzęganiu osobowości wypadki teratologiczne, (potworności) chorobne, lub wprost tylko rzadkie; nie żywię zresztą żadnych uroszczeń co do ujęcia przedmiotu w całej jego rozciągłości: zamiar taki uważałbym za przedwczesny.

Ponieważ osobowość jest najwyższą formą indywidualności duchowej, nastręcza się zaraz na wstępie zapytanie, co to jest osobnik, (indywiduum)? Mało zagadnień było za dni naszych przedmiotem tak gorących sporów pomiędzy przyrodnikami i niewielu roztrzygnięcie pozostało tak ciemnem — w odniesieniu do niższych szczeblów drabiny ustrojowej. Nie czas tu i nie miejsce mówić o tem szczegółowo. W końcu tej pracy, po zbadaniu składowych pierwiastków osobowości rozpatrzymy ją w jej całokształcie; wtedy to stosownem będzie porównać osobowość wyższą z jej formami niższemi, przy pomocy których przyroda starała się ją wytworzyć; wtedy wykażemy, iż osobnik duchowy jest tylko wyrazem ustroju: niskim, prostym, niespójnym, albo też złożonym i jednolitym — jak sam ustrój. Obecnie wystarczy, gdy przypomnę czytelnikom — wdrożonym już nieco w te poszukiwania, iż, ztępując coraz niżej w szeregu istot ożywionych, widzimy, jak osobnik duchowy tworzy się dzięki mniej, lub więcej dokładnemu zlewaniu się osobników prostszych, jak się wytwarza świadomość zbiorowa (coloniale) przez współdziałanie świadomości pojedyńczych, miejscowych (locales). Te odkrycia przyrodników posiadają dla psychologii największą wagę. Dzięki im— zagadnienie o osobowości przeobraża się: widzimy, iż roztrząsanie jego należy rozpoczynać od dołu i jesteśmy zmuszeni zapytać siebie, czy osoba człowieka nie jest również pewną "całością zjednoczoną, " (tout de coalition) której nadzwyczajna złożoność ukryła przed nami swe początki i której źródła byłyby dla nas całkiem niedostępne, gdyby istnienie form pierwotnych nie rzucało jakiegoś światła na mechanizm owego zlewania się. Osobowość ludzka, jedyna o jakiej możemy mówić z pewną dokładnością, zwłaszcza w studyum patologicznem, jest całością konkretną, jest pewnym splotem (complexus), który aby poznać, należy rozwikłać. Rozbiór musi tu być nieodwołalnie sztucznym, gdyż rozczłonkowuje takie grupy zjawisk, jakie nie sa współrzędne, lecz podporządkowane sobie; jakich stosunkiem nie jest prosta współczesność, lecz wzajemna zależność. Praca taka jest jednak niezbędną. Przyjmując podział jasny, który, mam nadzieję, sam przez się zdoła się usprawiedliwić, rozpatrzę kolejno organiczne, uczuciowe i umysłowe warunki osobowości, kładąc szczególniejszy nacisk na anomalie i zaburzenia; w ostatecznym wywodzie będziemy mogli zgrupować na nowo te rozłączone pierwiastki.

II.

Zanim jednak przystąpimy do wykładu i tłómaczenia faktów, pożytecznem będzie, dla większej jasności i dobrej wiary, porozumieć się przedewszystkiem co do natury świadomości. Nie idzie tu o monografię, która, że tak powiem, byłaby całkowitą psychologią; wystarczy — gdy postawimy zagadnienie w formie ściśle określonej.

Nie zwracając uwagi na szczegóły, mamy tu przed sobą tylko dwie hipotezy: pierwsza z nich, bardzo dawna, widząca w świadomości zasadniczą własność "duszy, " albo "ducha" coś, co stanowi ich istotę; druga — całkiem nowa, patrzy na nią, jak na proste zjawisko wiążące się z dziąłalnością mózgową jak na objaw, posiadający właściwe sobie warunki istnienia i powstający lub znikający w miarę okoliczności.

Pierwsza hipoteza panuje już od tylu wieków, iż łatwo pozwala ocenić zasługi swe i błędy. Nie mam zamiaru wytaczać jej tutaj sprawy i zaznaczę tylko rdzenną jej nieudolność w tłómaczeniu objawów bezwiednego (nieświadomego) życia naszego ducha. Najprzód przez długi czas nie robiła ona o tych objawach żadnej wzmianki; głębokie i ścisłe poglądy Leibnica na tę sprawę pozostawały w zapomnieniu, lub przynajmniej nic czyniono z nich użytku. Prawie aż do chwili obecnej najgłośniejsi psychologowie bieżącego stulecia (z małemi wyjątkami) zamykają się w granicach tylko objawów świadomych. Kiedy nakoniec sprawa narzuciła się im sama i kiedy stało się widocznem dla wszystkich, że sprowadzanie życia duchowego do objawów samej tylko świadomości jest pomysłem tak ubogim i ciasnym, iż w praktyce nie przedstawia on żadnego pożytku, natenczas powstało wszędzie wielkie zakłopotanie. Przypuszczono istnienie "stanów bezwiednych" (nieświadomych) — termin dwuznaczny i nawpół-sprzeczny; rozpowszechnił się on prędko, równoważnik jego znajdujemy we wszystkich językach, lecz samą naturą swoją zdradza on ów okres pomięszania pojęć, w jakim powstał. Co to są owe "stany bezwiedne''? Najrozsądniejsi zaznaczają tylko ich obecność, nie kusząc się bynajmniej o wyjaśnienie. Zuchwalsi mówią o pojęciach utajonych (idées latentes), o "bezwiednej świadomości: " — wyrazy tak dalece uiejasne i pełne sprzeczności, iż wielu z ich twórców przyznaje się do tego otwarcie. Jeżeli w rzeczy samej duszę uważać będziemy, jako istotę (substance) myślącą, której modytikacyami są tylko stany świadome, to nie podobna, bez oczywistej sprzeczności, przypisywać jej stanów bezwiednych Wszystkie wykręty językowe i dyalektyczne łamigłówki nic tu nie pomogą: ponieważ zaś owym stanom bezwiednym nie można odmówić wysokiego znaczenia czynników życia, więc niepodobieństwem jest wydostać się z tego zagmatwanego położenia.

Druga hipoteza — uwalnia nas od całej tej gadaniny; usuwa ona wszystkie urojone zagadnienia, jakich jest pełno w pierwszej (np. czy świadomość jest własnością szczególną czy ogólną i t. d. ); możemy więc bez obawy przyznać jej legem parcimoniae. Jest ona prostszą, jaśniejszą, gruntowniejszą. W przeciwstawieniu do tamtej — możemy scharakteryzować ją, mówiąc, iż określa objawy bezwiedne, nieświadome słownictwem fizyologii (stany układu nerwowego) — nie zaś psychologii (pojęcia utajone, czucia nieodczute, i t. d. ) Lecz jest-to tylko jeden z wypadków szczególnych tej hipotezy, którą trzeba rozważyć w całości.

Zauważmy najprzód, że jak wszystkie inne nazwy ogólne, tak też i świadomość powinna znaleźć rozwiązanie w danych konkretnych. Tak samo, jak niema woli w ogóle, lecz tylko chcenia, podobnież nie istnieje jakaś ogólna świadomość, lecz stany świadomości, one jedne tylko są rzeczywistością. Co zaś do określenia samego stanu świadomego, samego faktu posiadania świadomości, to określanie takie byłoby przedsięwzięciem próżnem i jałowem. Stany świadomości bowiem należą już wprost do danych obserwacyi, — są faktem zasadniczym.

Psychologia uczy nas, iż wytwarzanie się stanów świadomych jest zawsze związane z działalnością układu nerwowego, w szczególności zaś — mózgu. Ale twierdzenie przeciwne byłoby błędem: chociaż wszelka czynność duchowa każe przypuszczać działalność nerwową, to jednak nie wszelki proces nerwowy wywowołuje działalność duchową. Zakres działalności nerwowej jest o wiele rozleglejszy od sfery działalności duchowej: świadomość, więc jest czemś naddatkowem. Innemi słowy: należy utrzymywać, iż wszelki stan świadomości jest objawem złożonym, który każe przypuszczać jakiś szczególny stan układu nerwowego; że ów proces nerwowy nie jest czemś dodatkowem; lecz częścią zjawiska istotną, co więcej, że jest on jego podstawą, jego zasadniczym warunkiem, że z chwilą, gdy się odbywa, — zjawisko istnieje już w sobie samem; kiedy zaś przyłączy się doń świadomość, zjawisko istnieje dla siebie samego, że świadomość uzupełnia je, wykończa, ale go nie stanowi.

Z hipotezy tej łatwo zrozumieć, w jaki sposób wszystkie objawy życia duchowego: czucia, pożądania, uczucia, chcenie, przypomnienie, rozumowanie, wynalazczość i t. d. mogą być po kolei, to świadomemi to bezwiednemi. Niema nic tajemniczego w tych przemianach, gdyż za każdym razem warunki istotne t. j. fizyologiczne pozostają dla każdego objawu te same, świadomość zaś jest tylko ich udoskonaleniem. Pozostałoby więc jedynie objaśnić dlaczego udoskonalenie owo, albo się łączy z objawami fizyologicznemi, albo im nie towarzyszy: gdyż — jeśliby w samem zjawisku fizyologicznem nie było w jednym wypadku nic więcej nad to, co jest w drugim — to przyznawalibyśmy tem ubocznie słuszność hipotezie przeciwnej. Gdyby można było wykazać, iż zawsze pewnym warunkom fizyologicznym towarzyszy pojawienie się świadomości, iż zawsze ze zniknięciem ich i ona zanika, ze zmianą ich się zmienia, — natenczas mielibyśmy już nie hipotezę, lecz pewnik naukowy. Dzisiaj daleko nam do niego. W każdym razie z pewnością przepowiedzieć wolno, że wyjaśnień co do istoty świadomości oczekiwać nie możemy od niej samej. Nie może ona, jak słusznie powiada Maudsley, być jednocześnie skutkiem i przyczyną, być sobą i tem co ją poprzedza w układzie drobinowym (molekularnym); trwa ona chwilę tylko i nie może drogą bezpośredniej intuicyi wrócić się wstecz, aż do swych najbliższych poprzedników fizyologicznych; zresztą zniżyć się aż do nich — byłoby to pochwycić nie tylko samą siebie, lecz i swoje przyczyny.

Jak na dzisiaj, byłoby dziwactwem starać się określić nawet w grubych zarysach niezbędne i dostateczne warunki zjawiania się świadomości. Wiemy, iż obieg krwi w mózgu tak pod względem jej ilości, i jak i jakości, ma tutaj wielkie znaczenie. Doświadczenia, wykonywane nad głowami zwierząt świeżo ściętych -dostarczają po temu wybitnych dowodów; wiadomo dalej, że czas trwania procesów nerwowych w ośrodkach znaczy też wiele. Poszukiwania psychometryczne wykazują codziennie, iż stan świadomości trwa tem dłużej, im jest bardziej złożonym, i że — przeciwnie — czyny automatyczne, wrodzone, lub nabyte, których szybkość jest nadzwyczajną, nie dochodzą naszej świadomości. Można przypuścić jeszcze, iż zjawienie się świadomości połączone jest z okresem rozkładu (dyzasymilacyi) tkanki nerwowej, jak to szczegółowo wykazał Herzen (1). Lecz wszystkie te wyniki są tylko zdobyczami częściowemi, gdy tymczasem naukowa znajomość powstawania danego zjawiska wymaga ścisłego określenia wszystkich jego istotnych warunków.

Przyszłość może ich nam kiedy dostarczy. Tymczasem pożyteczniejszem będzie dla wzmocnienia naszej hipotezy, gdy wykażemy, iż ona jedna tylko może wytłómaczyć nam główną cechę (nie zaś warunek) świadomości, a mianowicie jej przerywalność (intermittence). Aby uniknąć na samym wstępie wszelkich nieporozumień, zauważmy, iż nie idzie tu o brak ciągłości pomiędzy rozmaitemi stanami świadomemu. Każdy z nich posiada swoje granice, które, pozwalając mu skojarzyć się z innym stanem, strzegą jednak jego własnej indywidualności. Mowa tu nie o tem, lecz o owym dobrze znanym fakcie, że świadomość ma swoje przerwy, lub mówiąc językiem potocznym, że nie zawsze się myśli.

Prawda, iż twierdzeniu temu zaprzeczała większość metafizyków. W rzeczywistości nie dostarczyli oni nigdy dowodów na poparcie swego założenia; ponieważ zaś wszystkie pozory mówią przeciwko niemu, zdaje się więc, iż onus probandi (obowiązek dowodzenia) do nich należy. Cała ich argumentacya sprowadza się do tego, że — skoro dusza w istocie swej jest czemś myślącem, nie podobna więc, aby świadomość nie istniała w stopniu jakimkolwiek zawsze, nawet wtedy, gdy w pamięci żadnego nie pozostawia śladu. Lecz jest to zwykłe błędne koło (petitio principii) rozumowania, gdyż hipoteza przez nas podtrzymywana zaprzecza tu właśnie przesłance większej. Mniemany dowód naszych przeciwników jest ostatecznie tylko wnioskiem wyciągniętym z hipotezy przez nich zbijanej. Uchylmy wszelkie z góry powzięte rozwiązania i zbadajmy rzecz w niej samej. Pomijając wypadki zemdlenia, sztucznego znieczulenia, epileptycznych zawrotów głowy, letargu i t. d. — zatrzymajmy się tylko nad zjawiskiem najpospolitszem i najbardziej częstem: nad stanem psychicznym podczas snu.

Twierdzono niegdyś, iż niema wcale snu bez sennych widziadeł; jest to twierdzenie czysto teoryczne, wynikające z przytoczonej przed chwilą zasady. że dusza zawsze myśli. Jedynem potwierdzeniem tego faktu, na jakieby się można było powołać, jest to, iż śpiący odpowiada niekiedy dość stosownie na zapytania, jakkolwiek po przebudzeniu się wcale o tem nie pamięta. Ale fakt powyższy nie usprawiedliwia wcale wniosku ogólnego i teoryi metafizyków fizyologia przeciwstawia inną. Zwraca ona uwagę na to, iż życie wszelkiego narządu składa się z dwóch okresów: pierwszy — względnego spoczynku, albo asymilacyjny, drugi — okres czynny, albo dyzasymilceyjny; że mózg nie stanowi wyjątku od tego prawa to rzecz jasna — doświadczenie wykazuje bowiem, iż w rozmaitych epokach i okolicznościach życiowych, długotrwałość snu jest w stosunku prostym do wymagań asymilacyi. Przyczyną tej ostatniej jest potrzeba wynagrodzenia strat, potrzeba zastąpienia cyrkulacyi czynnościowej przez cyrkulacyę odżywczą. W stanie czuwania mózg zużywa materyałów więcej, niż mu ich krew dostarcza. Wskutek tego, proces utleniania słabnie niebawem, a z nim i pobudliwość tkanki nerwowej. Doświadczenia Preyera wykazują, iż sen następuje wtedy, kiedy — wskutek długotrwałej działalności — istota mózgu, tak samo jak istota zmęczonego mięśnia, napełnia się pewną ilością szczątków kwaśnych. Sama ich obecność powstrzymuje w danej chwili działalność mózgową, która też odradza się wtedy, gdy spoczynek pozwoli na zupełne wydalenie owych szczątków z ustroju (2).

Trzeba przyznać, iż sen zupełny, bezwzględny, bez wszelkich marzeń jest wyjątkiem; wystarcza jednak, że się go spotyka — i to niezbyt rzadko — dla udowodnienia przerywalnego charakteru świadomości.

Twierdzenie fizyologii posiada wiec siłę dowodu o wiele większą, niż — w metafizyce. Zauważmy nadto (okoliczność wielce znacząca), iż wszyscy ci, co się starali zbadać na sobie, czy sen mózgu może być zupełnym, należą do ludzi o umyśle wykształconym i ruchliwym (psychologowie, doktorzy, literaci); mózg ich jest więc zawsze czynnym, wibrującym, za najlżejszym pobudzeniem jak delikatny instrument i, że tak powiem, posiada on świadomość nałogową. Dla tego tez ci, co stawią sobie zagadnienie: "czy zawsze się marzy?" są najmniej zdolni do rozstrzygnięcia go przecząco. Inaczej ma się rzecz z ludźmi pracującymi ręcznie. Wieśniak, żyjący zdala od wszelkiego ruchu umysłowego, ograniczony do zajęć wiecznie jednakich i do rutyny, wogólności nie miewa snów. Znam kilku takich, którzy uważają marzenia senne za wypadek rzadki w swem nocnem życiu. "Dowodem najbardziej przekonywającym, że duch może podczas snu pozostawać w zupełnej bezczynności, że istnienie jego może być na chwilę przerwanem, lub zawieszonem, jest bezzaprzeczenia ta okoliczność, iż zdarza nam się ściśle łączyć chwilę uśnięcia — z chwilą przebudzenia i że niekiedy okres czasu pośredni wcale dla nas nie istnieje. Filozofowie, nie wierzący w sen zupełny, sami wskazali ten dowód, jakkolwiek przeczą, aby kiedykolwiek był dostarczonym. A jednak sam byłem świadkiem takiego faktu wśród następujących okoliczności.

Zawołano mnie o godzinie drugiej zrana do pewnej osoby z sąsiedztwa, która zapadła na cholerę. W chwili gdy wychodziłem, żona moja zaleciła mi ostrożne obchodzenie się ze świecą, którą miałem w ręku, i — natychmiast zasnęła. Kiedym wpół godziny po tem powrócił, trzask klucza w zamku obudził ją nagle. Sen jej był tak głębokim, moment uśnięcia tak ściśle połączył się z momentem obudzenia, iż sądziła, że nie spała wcale, i, kiedym powrócił, myślała, że dopiero opuszczam pokój. Widząc mnie wchodzącego, przypuszczała, że poprostu wróciłem się tylko po coś i zapytała o przyczynę; była też bardzo zdziwioną, dowiedziawszy się o mojej półgodzinnej nieobecności (3). "

Nie widzę, co można byłoby zarzucić faktom podobnym, jeśli dla wytłómaczenia ich nie będziemy powracali do nieuniknionej hipotezy takich stanów świadomości, które nie pozostawiają po sobie w pamięci żadnego śladu; ale — powtarzam raz jeszcze, hipoteza ta jest zbyt dowolna i nieprawdopodobna. Osoby, podpadające omdleniom z utratą przytomności, wiedzą dobrze, iż w wypadkach podobnych mogą upaść, skaleczyć się, przewrócić krzesło i, przyszedłszy do siebie — nie mieć żadnego pojęcia o tem, co się stało. Czyż prawdopodobnem jest, aby tak ważne wydarzenia, gdyby im towarzyszyła świadomość, nie pozostawiły po sobie choć krótkotrwałych wspomniń? Nie przeczymy bynajmniej, iż w pewnych okolicznościach normalnych, albo chorobnych (np. u zahipnotyzowanych), stany świadomości, nie pozostawiając żadnego śladu w chwili obudzenia się pacyenta, mogą jednak ożyć nieco później. Ograniczmy tu do możliwych granic liczbę wypadków zupełnego przerwania się świadomości; ale nawet jednego tylko dość będzie, aby nastręczyć hipotezie pojmującej duszę, jako istotę myślącą, nieprzezwyciężone trudności. W hipotezie zaś przeciwnej, wszystko da się wytłómaczyć łatwo. Jeżeli świadomość jest objawem zależnym od określonych warunków, to niema w tem nic dziwnego, że niekiedy nie widzimy jej wcale. Gdyby to było stosownem, moglibyśmy zbadać tutaj do głębi kwestyę świadomości i wykazać, iż w naszej hipotezie stosunek stanów świadomych do bezwiednych nie ma w sobie nic chwiejnego, ani też sprzecznego. Wyraz bezwiedny można zawsze określić zwrotem następującym: jest to stan fizyologiczny, któremu niekiedy, a nawet najczęściej towarzyszyła świadomość; który, będąc świadomym w początkach nie jest takim w chwili obecnej. Charakterystyka ta jest o tyle negatywną, co i sama psychologia, i o tyle pozytywną, oile nią jest flzyologja. Twierdzi ona, iż w każdym objawie ducha — zasadniczym i czynnym pierwiastkiem jest proces nerwowy; — psychiczny zaś jest mu tylko współrzędnym. W ten sposób łatwo już będzie zrozumieć, że wszystkie objawy życia duchowego mogą być po kolei bezwiednemi, lub świadomemi. W pierwszym wypad -ku niezbędnem i wystarczającem jest, aby się zjawił jakiś określony proces nerwowy, t. j. by weszła w grę pewna określona liczba pierwiastków nerwowych, skojarzonych ze sobą w pewien sposób określony i wyłączający wszystkie inne pierwiastki nerwowe i wszystkie inne możliwe skojarzenia. W drugim wypadku (świadomości) niezbędnem i wystarczającem jest, aby warunki dodatkowe (jakiemikolwiek są one)

przyłączyły się do pierwotnego zjawiska, nie zmieniając w niczem jego natury i tylko czyniąc je świadomem. Zrozumiemy również, w jaki sposób nieświadoma praca mózgu wykonywa bez hałasu tak znaczną robotę i po bardzo długiem niekiedy kiełkowaniu objawia się w skutkach niespodziewanych. Wszelki stan świadomości przedstawia tylko jedną bardzo słabą część naszego życia duchowego, gdyż w każdej chwili jest on podtrzymywanym i, że tak powiem, wypychanym przez stany bezwiedne. Wszelkie chcenie, naprzykład, korzeni się w największych głębiach naszej istoty; pobudki, które mu towarzyszą i tłómaczą je pozornie, są zawsze tylko słabą częścią jego istotnej przyczyny. To samo da się powiedzieć o wielkiej liczbie naszych skłonności; fakt ten jest do takiego stopnia oczywistym, iż nawet umysły najmnie, spostrzegawcze dziwią się często, że nie mogą zdać sobie uprawy ze swojej miłości lub niechęci.

Byłoby nużącem i niestosownem przedłużać tutaj dowodzenie. Czytelnik, gdy zechce, niech weźmie z Philosophie de l'inconscient Hartmana, tę część, która nosi napis "Plienomonologie. " Znajdzie on tam klasyfikacyę wszystkich objawów bezwiednego życia umysłu i zobaczy, iż niema ani jednego faktu, któregoby broniona tutaj hipoteza nie wyjaśniała. Niech zażąda potem tego samego od teoryi przeciwnej.

Jeden jeszcze, ostatni punkt pozostaje nam do rozpatrzenia. Teorya, rozważająca świadomość jako zjawisko, i będąca częścią (można byłoby tego dowieść, gdyby zboczenie takie było na miejscu) tej podstawowej zasady fizyologicznej, że "odruch jest typem czynności nerwowej i osnową wszelkiej działalności psychicznej, " teorya ta wielu dzielnym umysłom wydała się paradoksalną i lekkomyślną. Zdaje im się, iż odbiera ona psychologii wszelką moc i dostojeństwo. Nie chcą też przypuścić, aby najwyższe przejawy natury były nietrwałe, przelotne, dodatkowe i, pod względem warunków istnienia, zależne. A jednak jest to przesąd tylko. Świadomość, jakimkolwiek będzie jej początek i przyroda, nie traci nic na swojej wartości: należy ją oceniać w niej samej; dla tych zaś, co stają na punkcie widzenia ewolucyi, największe znaczenie ma nie początek, lecz osiągnięte w rozwoju wyżyny. Doświaczenie pokazuje nam zresztą, iż w miarę wznoszenia się po drabinie ustrojowej, ciała naturalne są bardziej złożone i coraz mniej stałe. Gdyby stałość była skalą godności, to pierwszorzędną rolę przypisaćbyśmy musieli kruszcom. Tak więc zarzut ów — jedynie uczuciowy — nie może być uwzględniony; co zaś do trudności, jakie przedstawia nasza hipoteza w tłómaczeniu jedności i ciągłości świadomego osobnika, to o tem mówić tu byłoby jeszcze za wcześnie. Do zagadnienia tego przyjdziemy w czasie właściwym.

Jest jednak pewna słaba strona w hipotezie świadomości, jako zjawiska; najbardziej przeświadczeni jej stronnicy utrzymali ją w takiej formie, jaka zjednała im nazwę teoretyków czystego automatyzmu. Według ich ulubionego porównania świadomość jest jakby rzutem światła, które wychodzi z machiny parowej i oświetla ją, nie wpływając jednak bynajmniej na jej działanie. Posiada ono wpływ nie większy, niż miewa cień, towarzyszący krokom wędrowca. Jeżeli celem wszystkich tych przenośni jest tylko bardziej obrazowe przedstawienie doktryny — nie mamy o nich nic do powiedzenia; lecz rozważane dosłownie są one przesadne i nieścisłe. Świadomość jest sama w sobie i sama przez się czynnikiem nowym; niemasz tam, jak zobaczymy wkrótce, nic mistycznego, ani też nadprzyrodzonego.

Najprzód z samej już hipotezy wynika, iż skoro stan uświadomiony każe przypuszczać większą ilość warunków fizyologicznych (lub przynajmniej inne), niż taki sam stan nieuświadomiony (bezwiedny), to dwa osobniki, z których jeden znajduje się w pierwszym, drugi w drugim wypadku, wobec innych zresztą jednakich warunków, nie mogą być ściśle ze sobą porównywane.

Można przytoczyć dowody jeszcze bardziej przekonywające — już nie wnioski rozumu, lecz fakty. Skoro jakiś stan fizyologiczny staje się uświadomionym, przybiera on przez to samo cechę szczególną. Zamiast bowiem odbywać się w przestrzeni, zamiast przedstawiać działalność pewnej grupy pierwiastków nerwowych, zajmujących określoną powierzchnię, przyjmuje już położenie w czasie: ujawnia się, wcześniej, lub później; gdy tymczasem dla stanu bezwiednego nie istnieje ani "przedtem, " ani "potem" (4). Stan uświadomiony nadaje się przeciwnie do odnowienia go sobie w pamięci, to jest do oznaczenia, iż zajmował kiedyś ściśle określoną pozycyę pomiędzy innymi stanami świadomości. Stal się więc on nowym czynnikiem w życiu duchowem osobnika, stał się wynikiem, mogącym służyć za punkt wyjścia dla jakiejś nowej pracy świadomej, lub bezwiednej i tak dalece nie jest skutkiem jakiejś sprawy nadprzyrodzonej, iż daje się sprowadzić do owych pierwiastków organizmu, które są podstawą wszelkiej pamięci.

Dla większej ścisłości weźmy kilka przykładów. Chcenie jest zawsze stanem świadomym, jest twierdzeniem, iż daną rzecz należy wykonać, lub jej zaniechać, jest ostatecznym i jasnym wynikiem wielkiej liczby stanów świadomych, nawpół uświadomionych i bezwiednych; lecz chcenie raz już powzięte staje się w życiu osobnika nowym czynnikiem i w jakiemś danem położeniu oznacza ono tylko pewien ciąg dalszy, może być powtórzonem, zmienionem, lub zawieszonem. Nic podobnego nie widzimy w czynach automatycznych, bezwiednych.

Powieściopisarze i poeci, będący przecie dobrymi spostrzegaczami natury ludzkiej, opisywali często położenie, w którem namiętność jakaś — miłość lub nienawiść, przez długi czas utajona, nieświadoma, niewiedząca o sobie — w końcu wybucha poznaje siebie, jasno się wypowiada i staje się świadomą. Charakter jej zmienia się wtedy, natężenie się podwaja i osobnik uwikłany bywa w walkę sprzecznych popędów; tutaj więc świadomość jest znowu czynnikiem nowym, zmieniającym sytuacyę psychologiczną. Można instynktowo, to jest drogą bezwiednej pracy mózgu rozwiązać zagadnienie, lecz bardzo możliwem jest, że innym razem podobne tamtemu rozwiązanie nie uda się. Jeżeli zaś, przeciwnie, rozstrzygniemy sprawę za pomocą świadomego rozumowania, to niepowodzenie staje się mniej prawdopodobnem, gdyż wszelki krok naprzód — oznacza pozycyę zdobytą, a wtedy już się nie idzie na ślepo. Wszystko to nie osłabia zresztą znaczenia pracy bezwiednej w dziedzinie wynalazków.

Przykłady te, wzięte na chybił trafił, wykazują dostatecznie, iż przytoczone wyżej przenośnie prawdziwemi są w stosunku do każdego stanu świadomości, wziętego w samym sobie. Rzeczywiście, sam w sobie jest on tylko "światłem" bez skutecznego wpływu, jest tylko prostem objawieniem się pracy bezwiednej; lecz w odniesieniu do przyszłego rozwoju osobnika staje się czynnikiem pierwszorzędnym.

To, co jest prawdziwem względem osobnika, jest takiem również dla całego gatunku i całych następujących po sobie ich szeregów. Po za obrębem wszelkich dociekań psychologii — już dla samej tylko teoryi rozwojowej, pojawienie się świadomości na ziemi było faktem wielkiego bardzo znaczenia. Dzięki jej bowiem, możliwem stało się dla organizmu doświadczenie — przystosowanie się wyższego rzędu. Nie potrzebujemy doszukiwać się jej początków. Robiono w tym względzie bardzo dowcipne przypuszczenia, wchodzące w zakres metafizyki, lecz psychologia doświadczalna nie może się niemi zaprzątać, gdyż na świadomość patrzy ona wprost jak na fakt dany. Prawdopodobnem jest, iż świadomość, jak i wszelki inny objaw życia, ukazała się zrazu w postaci zaczątkowej, bez wielkiej na pozór skuteczności. Lecz z chwilą, gdy stała się ona zdolną pozostawiać w organizmie ślad pewien, wytworzyć w nim pamięć — w znaczeniu psychologicznem, gdy pamięć ta zużytkowała przeszłość na korzyść przyszłości — wtedy organizm zdobył nowy oręż w walce o byt. Do przystosowania bezwiednego, ślepego, przypadkowego, zależnego od okoliczności, dołączyło się przystosowanie świadome, skuteczne, zależne od zwierzęcia, prędsze i pewniejsze: skróciło ono pracę doboru.

Udział świadomości w rozwoju życia duchowego jest więc widocznym; jeżeli na okoliczność tę kładłem tak wielki nacisk, to dla tego, iż twórcy bronionej tu hipotezy, rozważali świadomość tylko w jej stanie obecnym, nie troszcząc się bynajmniej o to, co wyniknąć mogło z jej pojawienia się. Przyznali jej oni wprawdzie znaczenie wyjaśniające, nie wykazali zaś, iż nie tylko wyświetla, ale i dodaje. Powtarzam raz jeszcze: świadomość — rozważana sama w sobie — jest tylko objawem towarzyszącym (un acconipagnement). Jeżeli istnieją zwierzęta, u których znika ona i zjawia się co chwila, nie pozostawiając śladu, to z całą ścisłością nazwać je można duchowemi automatami; lecz jeżeli stan świadomości składa jakąś pozostałość, zapisuje coś w księgach umysłowego dorobku, to niedziała wtedy tylko, jako wskazówka, lecz posiada nadto znaczenie "kondensatora. " Przenośni o automacie przyjąć już wówczas nie można. Po tym wyjaśnieniu upada wiele zarzutów, czynionych teoryi świadomości, jako objawu; upadają one same przez się. Teorya zaś, nie tracąc nic na swej sile, zostaje uzupełnioną.

(1) Revue Philosophique, t. VII, str. 353 i la Condizione fisica delia conscienza. Rzym 1879.

(2) Przyjmując pewną ilość mleczanu sodu, wziętego za typ produktów rozkładu w mózgu, Preyer wywoływał ziewanie, senność, a nawet sen.

(3) Despine. Pychologie naturelle t. I, str. 522. Psychiatrzy wspominają o wypadkach, gdzie w razie raptownego zawieszenia świadomości wskutek stanu patologicznego, chory po dłuższej, lub krótszej przerwie rozpoczyna rozmowę od wyrazu na jakim się zatrzymał. Inne fakty tego rodzaju znaleść można w dziele Winslow'a: On obscure diseases, str. 322 i następne.

(4) Nie istnieje w naszej świadomości (przyp. tłum. ).

ROZDZIAŁ I.

Zaburzenia organiczne.

I.

Zmuszony jestem zatrzymać się dłużej nad organicznemi warunkami osobowości; na nich bowiem spoczywa wszystko, one są wyjaśnieniem innych. Psychologja metafizyczna mało się niemi zajmowała; było to całkiem logiczne, gdyż dla niej nasze "ja" pochodzi zgóry nie zaś z dołu; co do nas, to — przeciwnie, pierwiastków osobowości szukać musimy w najbardziej elementarnych przejawach życia; one to bowiem nadają jej właściwą cechę i charakter. Podstawą indywidualności duchowej jest dla każdego zwierzęcia zmysł organiczny, zmysł ciała (1) niejasno tkwiący w nas zazwyczaj i ciemny, niekiedy zaś bardzo wyraźny (2): Jest on owym "pierwiastkiem indywiduacyi"— tak poszukiwanym przez mistrzów scholastyki, gdyż na nim pośrednio, lub bezpośrednio wszystko spoczywa. Przypuścić można z wielkiem prawdopobieństwem, iż w miarę przechodzenia do niższych ustrojów, zmysł ciała staje się coraz bardziej przeważającym, aż nakoniec sam jeden stanowi całą, indywidualność duchową. Ale u człowieka i zwierząt wyższych na owem tle milczącem rysuje się cały gwarny świat pragnień, namiętności, wrażeń, obrazów i pojęć.

Dzieje się tu tak samo, jak w sferze zjawisk społecznych. Miliony istot ludzkich, składających jakiś wielki naród, redukują się w jego własnych oczach i w oczach innych narodów — do kilku tysięcy ludzi, stanowiących jego jasną świadomość i streszających w sobie jego działalność społeczną pod wszelkiemi postaciami: polityki, przemysłu, handlu, kultury umysłowej. A jednak, — owe to właśnie miliony istot nieznanych, o egzystencyi ograniczonej i zacieśnionej, żyjących i umierających w cichości — owe to właśnie miliony — stanowią o wszystkiem; bez nich nie istnieje nic. Przedstawiają one ów niewyczerpany zbiornik, z którego — dzięki szybkiemu, albo nagłemu doborowi, ci lub inni wypływają na powierzchnię; lecz istnienie tych istot, mających przywilej władzy lub bogactwa — jest tylko krótkotrwałem. Zwyrodnienie — dosięgające niechybnie wszystkiego, co się wzniosło, obniży osobistą ich wartość, lub wartość ich potomstwa — podczas gdy głucha praca nieznanych milionów nie przestanie wytwarzać nowych wybitnych jednostek i nadawać im odpowiedniej barwy. Psychologia metafizyczna spogląda tylko na wyżyny, a obserwacya wewnętrzna nie robi sobie wiele zachodu z tem, co się dzieje wewnątrz ciała; to też badanie czuciowości ogólnej było najpierwej i przeważnie dziełem fizyologów.

Henle (1840) tak określił czuciowość ogólną, albo "cenestezyę: " Jest to nastrój (tonus) nerwów czuciowych, albo też postrzeganie stanu zwykłej działalności, w jakim te nerwy znajdują się ciągle, nawet w chwilach, gdy żadne wrażenie zewnętrzne ich nie drażni. " Na innem zaś miejscu: "jest to suma, nierozgmatwany chaos sensacyi, które ze wszystkich punktów ciała przesyłane są ciągle do ośrodka czuciowości (sen-sorium. " (3) E. H. Weber, bardziej ścisły, pod wyrazem tym rozumiał: wewnętrzną wrażliwość, wewnętrzny zmysł dotykania, dostarczający owemu sensorium wiadomości o stanie mechanicznym i chemiczno organicznym skóry, błon śluzowych i łącznych, wnętrzności, mięśni, stawów. We Francyi lekarz-filozof Ludwik Peisse, pierwszy powstał na teoryę Jonffroy'a, który utrzymywał, że ciało nasze znamy nie inaczej, jak tylko przedmiotowo (objektywnie), jako pewną masę posiadającą daną rozciągłość i miąższość, podobną do wszystkich innych ciał umieszczonych po za obrębem nas we wszechświecie i o tyle obcą, otrzymującemu wrażenie osobnikowi, o ile np. jego stół lub kominek. Peisse wykazał, jakkolwiek w słowach dość ostrożnych, iż poznanie naszego ciała jest przedewszystkiem podmiotowe (subjektywne. ) Jego opis świadomości organicznej uważam za tak ścisły, iż nie mogę go nie przytoczyć w całości: "Czy tylko pewnem jest, powiada on, że nie posiadamy najmniejszej świadomości naszych funkcyi organicznych? Jeżeli idzie o świadomość jasną, wyraźną, umiejscowioną, taką jaką jest np. świadomość wrażeń zewnętrznych, to oczywiście brak nam jej zupełnie; lecz możemy posiadać świadomość głuchą, ciemną i, że tak powiem, utajoną, podobną np. do tej, jaka towarzyszy sensacyom ruchów oddechowych, seusacyom. które, chociaż ciągle się powtarzają, to jednak przechodzą prawie niepostrzeżenie. Czy tego, tak godnego uwagi uczucia, które nas bez ustanku ostrzega o rzeczywistem istnieniu i obecności naszego ciała, czyż nie można go, w rzeczy samej, uważać za daleki oddźwięk, słaby i niejasny ogólnej pracy życiowej? Prawie zawsze łączono całkiem błędnie uczucie to z przypadkowemi miejscowemi wrażeniami, jakie w stanie czuwania budzą w nas, podniecają i podtrzymuią grę wraźliwości zmysłów. Sensacye owe, jakkolwiek nieustanne, zjawiają. się przelotnie tylko i przejściowo na widowni naszej świadomości, podczas gdy uczucie, o jakiem mowa, trwa ciągle pod ową pełną ruchu areną. Condillac nazywa je — dość stosownie — "za sadniczem poczuciem istnienia; " Maine de Biran "poczuciem istnienia zmysłowego; " dzięki temu poczuciu, ciało przedstawia się naszemu ja, jako jego własne, a podmiot duchowy odczuwa i spostrzega, że istnienie jego jest niejako umiejscowione w ograniczonej przestrzeni ustroju. Jak jakieś wieczne i niestrudzone przypomnienie — uświadamia w nas ono ciągle stan naszego ciała, wykazując najgłębiej nierozerwalne związki życia duchowego z cielesnem. W stanie zwykłej równowagi, czyli zupełnego zdrowia, poczucie owo jest, jakeśmy powiedzieli, ciągłem, jednolitem i jednostajnie silnem, co mu przeszkadza uświadamiać się w formie odrębnej, specyalnej i umiejscowionej sensacyi. Aby być zauważonem wyraźnie, musi ono dojść pewnego stopniu natężenia: wtedy ujawnia się, jako nieokreślone wrażenie dobrobytu lub ogólnej przykrości, z których pierwsze jest oznaką nadmiaru życiowej działalności fizyologicznej, drugie zaś — chorobowem przeciwstawieniem pierwszego; w tym ostatnim jednak wypadku umiejscawia się ono niebawem w formie sensacyi szczególnych, odnoszących do danej okolicy ciała. Niekiedy objawia się sposobem bardziej pośrednim, dość jednak widocznym. Kiedy np. osłabnie w danym punkcie organizmu, jak w członku, który uległ paraliżowi. Członek sparaliżowany należy jeszcze do żyjącej całości, nie wchodzi on już jednak, jeżeli tak wyrazić się wolno, do sfery naszej jaźni organicznej. Nie jest już uważanym przez nasze "ja" za własny i fakt tego wywłaszczenia jakkolwiek ujemny, wyraża się szczególną sensancyą dodatnią — taką mniej więcej, jakiej doświadczamy przy zupełnem zdrętwieniu danej części ciała, pod wpływem chłodu, lub ucisku nerwów. Sensacya ta nie jest niczem innem, jak tylko wyrazem pewnego rodzaju przerwy, lub braku w ogólnem poczuciu życia cielesnego; dowodzi ona, iż stan życiowy członka był w rzeczy samej, choć nie jasno, odczuwanym i stanowił jeden ze składowych pierwiastków ogólnego poczucia życiowego w całym organizmie. W taki sam sposób nie postrzegamy naprzykład, siedząc w powozie, jego ciągłego, jednostajnego turkotu, jakkolwiek słyszymy go ciągle, gdyż — skoro ustanie nagle — natychmiast to zauważymy. Porównanie takie, może dopomódz w zrozumieniu natury i sposobu działania zasadniczego poczucia życia organicznego; w naszej hipotezie poczucie to nie jest niczem innem, jak tylko pewną wypadkową in confiuso tych wrażeń jakie na wszystkie cząstki żyjące wywiera wewnętrzny ruch funkcyi organicznych; do mózgu wrażenia te dochodzą, albo bezpośrednio przez nerwy mózgo-rdzeniowe, albo też pośrednio przez włókna układu węzłowego. (4)"

Od chwili pojawienia się słów powyższych (1844) fizyologowie i psychologowie pracowali nad zbadaniem pierwiastków owego ogólnego zmysłu ciała. Określili oni, jaką cząstkę przynosi tutaj każda funkcya życiowa, wykazali, o ile złożonem jest owo niewyraźne poczucie życia, które dzięki nieustannemu powtarzaniu się, stało się tak dalece numi, iż szukać go — znaczy to szukać siebie samego. W dzieiach specyalnych(5) znaleść można szczegółowe zbadanie tych czynności życiowych i ich duchowego znaczenia; co do mnie to nie mam zamiaru podejmować tutaj tej pracy; wystarczy, gdy streszczę ją w kilku słowach. Mamy więc najprzód sensacye organiczne, połączone z oddychaniem, uczucie dobrobytu pod wpływem czystego powietrza, uczucie duszności w atmosferze zasieśnionej; dalej uczucia, pochodzące z przewodu pokarmowego; inne — jeszcze ogólniejsze, związane ze stanem odżywiania się. Tak np. głód i pragnienie, pomimo pozorów, bynajmniej nie są ściśle umiejscowione; wynikają one z wrażenia ogólnej przykrości, jakiej doświadcza cały organizm: jest-to nawoływanie naszej krwi zbyt już wycieńczonej. W sprawach, mianowicie, pragnienia dotyczących — doświadczenia Kl. Bernard'a wykazały, iż źródłem tego uczucia jest brak wody w organizmie, nie zaś suchość przełyku. Pomiędzy wszystkiemi funkcjami ustroju ogólne i miejscowe krążenie krwi należy do tych właśnie, których wpływ psychologiczny jest największym i których różnice w dwóch odmiennych osobnikach, lub w jednym osobniku, lecz w czasie rozmaitym, posiadają największe znaczenie. Zróbmy tu jeszcze wzmiankę o sensacyach organicznych, wypływających ze stanu mięśni: uczucie zmęczenia i wyczerpania się, lub jemu przeciwne, nakoniec o grupie takich sensacyi mięśniowych, jakie — w połączeniu z zewnętrznym czuciem wzroku lub dotyku odegrywają tak wielką rolę w wytwarzaniu się naszych wiadomości. Wrażliwość mięśniowa, zredukowana nawet do siebie samej, do swojej czysto podmiotowej postaci, poucza nas o skurczu, lub rozluźnienia się mięśni, położeniu naszych członków i t. d. Nie bez zamiaru opuszczam tutaj organiczne sensancye narządu rozrodczego; powrócimy do nich, rozpatrując uczuciowe podstawy osobowości. Jeżeli czytelnik zechce wyobrazić sobie mnogość i rozmaitość czynności życiowych, któreśmy zszeregowali przed chwilą w zarysach najbardziej ogólnych, to poweźmie on niejakie pojęcie o tem, co należy rozumieć pod fizyczne mi podstawami osobowości. Wiecznie czynne — ciągłością wynagradzają one swoją słabość, jako pierwiastków duchowych. To też z chwilą, gdy wyższe formy życia umysłowego znikają, sensacye owe występują na plan pierwszy. Wyraźny tego przykład widzimy w przyjemnych, lub przykrych snach, wywołanych przez czucia organiczne (zmora, sny lubieżne, i t. d. ); oznaczyć nawet można z pewną ścisłością rolę, przypadającą w podobnych marzeniach, każdemu z naszych organów: uczucie ciężaru związanem jest, jak się zdaje nadewszystko z zaburzeniem procesów trawienia i oddychania; uczucie walki i pasowania się z zaburzeniem czynności serca; w wypadkach nie tak częstych sensacye chorobne — niedostrzegalne w stanie czuwania — odzywają się podczas snu, jako symptomata ostrzegające. Armandowi de Villeneuve przyśniło się. iż został ukąszonym w nogę przez psa; w kilka dni później na tej samej nodze zjawił się złośliwy wrzód. Gesner'owi wydało się podczas snu, iż ukąszonym był w lewy bok przez węża; wkrótce potem na tem samem miejscu rozwinął się wrzód karbunkułowy, który spowodował śmierć. Macario'wi przyśniło się, iż doznaje silnego bólu gardła; obudził się w stanie zupełnego zdrowia, lecz w kilka godzin został dotknięty silnem zapaleniem ślinianek.

Pewien człowiek zobaczył we śnie epileptyka; w jakiś czas potem sam zapadł na epilepsyę. Pewnej kobiecie przyśniło się, iż rozmawia z jakimś mężczyzną, który nie może jej odpowiadać, będąc niemym; obudziwszy się, — wstała niemową. We wszystkich tych wypadkach, występują w naszej świadomości — w roli faktów spełnionych — owe niejasne pobudzenia, które z głębin naszego ustroju przybywają do ośrodków nerwowych, lecz którym zamieszanie i wieczna ruchliwość życia świadomego nie pozwala się objawiać i pozostawia je w ukryciu.

Jasnem jest, iż wyłączna wiara, jaką tak długo psychologowie pokładali w samych tylko danych naszej świadomości, musiała zatrzymywać w cieniu organiczne pierwiastki jaźni; przeciwnie, lekarze — z samego już powołania swego — powinni się byli ich trzymać. Nauka o temperamentach stara, jak medycyna sama, wiecznie krytykowana6) wiecznie przerabiana, jest niejasnym i chwiejnym wyrazem głównych typów osobowości fizycznej, o jakich mówi nam codzienna obserwacyą, odkrywająca ich główne rysy psychiczne. To też nieliczni psychologowie, badający rozmaite typy charakteru, w nich przeważnie szukali punktu oparcia. Kant czynił to przeszło sto lat temu. Gdyby określenie temperamentów mogło się stać ściśle naukowem, kwestya osobowości byłaby znacznie uproszczoną. Tymczasem najpierwej uwolnić się należy od tego przestarzałego mniemania, że osobowość jest cechą tajemniczą, spadłą z nieba i nie mającą przyczyn swych w naturze. Jeżeli tylko zwrócimy wzrok nasz na zwierzęta nas otaczające, to bez trudności będziemy mogli przypuścić, iż różnica pomiędzy koniem i mułem, pomiędzy gęsią i kaczką, że ich "pierwiastek indywiduacyi'" może pochodzić tylko z różnicy ustrojów, z przystosowania się do otoczenia wraz z wynikającemi ztąd następstwami psychicznemi, i że w tym samym gatunku różnice pomiędzy jednym i drugim osobnikiem początkowo nie mogą pochodzić zkądinąd. Nie ma żadnego naturalnego powodu do stawiania pod tym względem człowieka na uboczu; tylko że w nim — nadmierny rozwój umysłowych i uczuciowych zdolności jest przyczyną naszego złudzenia i ukrywa początki.

Ale czy też osobowość fizyczna, jeśli pod tym wyrazem rozumieć będziemy proste poczucie stanu organizmu, pewien sposób istnienia, gdzie według hipotezy, nieobecną jest świadomość jasna, lub ciemna, istotna, lub odtworzona na podstawie pewnych danych zewnętrznych, — czy osobowość taka istnieje w naturze? Oczywiście nie — u zwierząt wyższych — gdzie też musi być ona uważaną za abstrakcyę całkiem sztuczną. Prawdopodobnem jest, iż ta forma indywidualności psychicznej, polegająca poprostu na świadomości, jaką ma zwierzę o własnem swem ciele, iż forma taka istnieje w gatunkach bardzo niskich, chociaż nie najniższych.

U tych ostatnich (przykładem ich mogą być osobniki wielokomórkowe, t. j. złożone z komórek całkiem do siebie podobnych) — skład organizmu jest tak jednorodnym, iż każdy z pierwiastków żyje tam dla siebie, każda komórka ma własne działanie i oddziaływanie, ale całość ich tak dobrze nie przedstawia osobnika, jak sześć koni, ciągnących powóz w jednym kierunku, nie stanowią jednego konia. Niemasz tam ani podporządkowania, ani zgodności; — istnieje tylko proste przyleganie (juxtaposition) w przestrzeni. Jeżeli, wzorem niektórych pisarzy, przyznamy każdej komórce jakiś równoważnik świadomości (będący tylko duchowym wyrazem jej wraźliwości na pobudki zewnętrzne), to będziemy tu mieli świadomość w stanie zupełnego rozprószenia (diffusion). Można powiedzieć, iż pomiędzy jednymi drugim pierwiastkiem składowym istnieje tutaj zupełna nieprzenikliwość, dozwalająca masie ogólnej pozostawać w stanie materyi żyjącej, lecz bez zewnętrznej nawet jedności. Dopiero nieco wyżej, u hydry np. spostrzeżenie wykazuje pewną zgodność działania i oddziaływania i pewien podział pracy. Lecz indywidualność jest tu jeszcze dość nędzną: z jednego osobnika Trembley, za pomocą nożyczek, zrobił pięćdziesiąt. Przeciwnie — z dwóch hydr można zrobić jedną: dość jest tylko mniejszą z nich, przed włożeniem jej do większej wywrócić w taki sposób, aby entodetmy obydwóch(7} zetknęły się ze sobą i zrosły. O ile można odważyć się na wnioski w tak ciemnej sprawie, przystosowanie ruchów zdradza już tu jakąś zgodność — nietrwałą, czasową, zależną od okoliczności, która już prawdopodobnie istnieje nie bez pewnej, niewyraźnej świadomości organizmu. Gdyby ktoś twierdził, że znajdujemy się jeszcze zbyt nisko, można byłoby dowoli wznieść się (gdyż wszelkie tego rodzaju określenie jest samowolne) po drabinie ustrojowej dla oznaczenia punktu, na którym zwierzę posiada tylko świadomość swego organizmu, tego, czemu podlega i co wytwarza, posiada jednem słowem tylko świadomość organiczną. Może być nawet, że ta postać świadomości w stanie zupełnie czystym nie istnieje; gdyż — z chwilą, kiedy zjawiają się zaczątki poszczególnych zmysłów, zwierzę przebywa już poziom czuciowości ogólnej; z drugiej zaś strony — zachodzi pytanie, czy sama tylko czuciowość ogólna wystarcza do wytworzenia świadomości? Wiadomo, iż zarodek ludzki czyni usiłowania, aby się uwolnić od chłodu, bolesnych podrażnień, niedogodnego położenia, lecz czy to są odruchy bezwiedne? Spieszno mi wyjść ze sfery tych przypuszczeń. Jedno, co przynajmniej nie może podlegać sporom, to to, że świadomość organiczna, (t. j. ta, jaką posiada zwierzę o swojem ciele — i tylko o niem) ma w najznaczniejszej części świata zwierzęcego olbrzymią przewagę; że dalej — jest ona w stosunku odwrotnym do wyższego rozwoju duchowego, że wszędzie i zawsze bywa podstawą, na której spoczywa indywidualność. Wszystko się dzieje przez nią, — nic bez niej. Czegoś przeciwnego niepodobna zrozumieć: czyż bowiem nie za pośrednictwem organizmu dochodzą nas wrażenia zewnętrzne, ów najpierwszy materyał wszelkiego życia umysłowego? Co więcej, czyż nie w organizmie samym wyryte są i utrwalone dziedzicznością, popędy, uczucia, skłonności — właściwe każdemu gatunkowi? Wyryte i utrwalone w sposób nieznany, lecz tkwiące w nas z niezachwianą stałością; o tem przekonywają nas fakty.

(1) Ogólne poczucie naszego ciała. (Przyp. tłóm. )

(2) Zauważmy tu mimochodem, iż wielki metafizyk Spinoza bronił tego samego założenia — tylko innemi słowy: "przedmiotem pojęcia, składającego duszę ludzką jest ciało... i nic więcej" — "pojęcie, składające istotę formalną duszy ludzkiej nie jest prostem, lecz złożonem z wielu pojęć " (Etyka część 2-ga zdanie 13 15 patrz również Scholie od zdania 17-go).

(3) Pathologishe Untersuchungen, 1848, str. 114. — Allgenieme Anatomie 1841 str 728.

(4) Nota załączona przy jego wydaniu Rpports du morai. Cabanis'a str. 108 i 109.

(5) Patrz głównie Bain'a Les sens et 1'intelligence tłóm. Cazelles część I-sza rozdział 2-gi i Mandsley'a Pathologie de l'esprit tłóm. Germont'a str. 33-42.

(6) Henle spróbował niedawno (Anthropologische Voztrage, 1877 r. str. 103 — 130) postawić temperamenty w zależności od rozmaitych stopni energii albo nastroju (tonus) nerwów czuciowych i ruchowych. W wypadku stopnia najniższego mamy temperament flegmatyczny; na stopniu wysokim, lecz przy nerwach prędko się wyczerpujących — sangwiniczny; choleryk każe przypuszczać również nastrój podniesiony, lecz działalność nerwową trwałą. Temperament melancholiczny nie da się określić wprost zasobem energii nerwowej: każe on przypuszcza nastrój podniesiony — z dążeniem raczej do wzruszeń, nie zaś do działalności dowolnej.

(7) Warstwy wewnętrzne. (Przyp tłóm. ) Choroby osobowości.

II.

Jeżeli więc przypuścimy, że sensacye organiczne, pochodzące ze wszystkich tkanek, narządów, ze wszystkich dokonanych ruchów, słowem ze wszystkich stanów naszego ciała, mają w jakimkolwiek stopniu ł formie przedstawicielstwo swe w ognisku czucia (sensorium), jeżeli dalej osobowość fizyczna jest tylko całokształtem owych stanów, to wynika ztąd, iż zmieniać się musi ona wraz z niemi i tak, jak one, i że te zmiany przedstawiać muszą wszystkie możliwe stopnie — od uczucia zwykłej niedyspozycyi, aż do całkowitego przeobrażenia się osobnika. Przykłady "sobowtórów, " o których narobiono tyle hałasu (powiemy o nich później), są tylko wypadkiem skrajnym. Przy pewnej cierpliwości i dostatecznej liczbie poszukiwań znaleźlibyśmy w patologii umysłu dość materyałów do ustanowienia pewnej postępującej, a raczej zstępującej gradacyi owych przemian — od najbardziej przelotnej, aż do całkowitego przeinaczenia się naszej jaźni. Głównym warunkiem jej, jest ciągła zmienność; punkt ten nie podlega zaprzeczeniu. Co do tożsamości naszego "ja, " to — jest ona tylko kwestyą liczby: istnieje o tyle, o ile suma stanów względnie stałych przewyższa sumę stanów dodatkowych, łączących się z pierwszą grupą, lub od niej odpadających.

Jak na teraz — mamy rozpatrywać tylko zakłócenia osobowości, połączone bezpośrednio z grupą sensacyi organicznych. Ponieważ z samej natury swojej czuciowość ogólna posiada niewielką wartość psychiczną, wytwarza więc ona tylko nieład częściowy, z wyjątkiem tych wypadków, gdzie przemiana jej jest całkowitą, lub nagłą.

Zacznijmy od zaznaczenia stanu — jeszcze prawie nie chorobnego i wszystkim, jak sądzę, znanego: wyraża się on w uczuciu nieuzasadnionego przygnębienia, lub nadmiaru sił. Zwykły nastrój życia zmienia się, wznosi się on, lub zniża. W stanie zwykłym istnieje pewna "euforyja''(1) obojętna. Ciało niedostarcza nam wrażeń dobrobytu, ani przykrości. Niekiedy przeciwnie czuje się nadmiar czynności życiowych; wybujała działalność szuka dla siebie dróg ujścia. Wszystko zdaje się łatwem i korzystnem; ten stan dobrobytu — zrazu tylko fizycznego, rozszerza się po całej organizacyi nerwowej, wywołując tłumy uczuć przyjemnych z wyłączeniem innych. Wszystko się wtedy widzi w świetle różowem. Czasem znów — dzieje się naodwrót: stan przykrości, upadku, bezwładności, niemocy, a, w następstwie ich, smutek, obawa, przykre, lub przygnębiające uczucia. Wszystko przedstawia się wtedy czarno. Nakoniec w jednym i w drugim razie — nagłej radości owej, lub smutku, nie usprawiedliwia żadna wiadomość, żadne wydarzenie zewnętrzne. Zapewne, nie można powiedzieć, że osobowość przeobraziła się tutaj bezwględnie; podległa ona tylko względnej przemianie. Osobnik zmienił się i nie jest już tym samym ani dla siebie samego, ani tembardziej dla tych, którzy go otaczają. W tłómaczeniu na język psychologii analitycznej, znaczy to, iż osobowość jego składa się z pierwiastków już to względnie stałych, już zmiennych i że- ponieważ zmienność przeszła o wiele swą zwykłą miarę — grupa pierwiastków stałych, chociaż nie znikła, została jednak naruszoną.

Jeżeli przypuścimy-teraz, (przypuszczenie to da-je się sprawdzić codziennie) że owe zmiany — zamiast zniknąć w powrocie do stanu normalnego — trwają ciągle, innemi słowy, że wywołujące je, przyczyny fizyczne są stałe, nie zaś przejściowe, to wytworzy się wtedy w ustroju nowy obyczaj fizyczny i umysłowy i środek ciężkości osobnika dążyć będzie do zmiany miejsca. Ta pierwsza zmiana może sprowadzić inne, tak iż przeobrażenie będzie się wzmagało bez ustanku. Tymczasem nie kładę na to nacisku. Chciałem poprostu wykazać, w jaki sposób od stanów pospolitych można powoli przejść do zupełnych przeobrażeń: jest-to tylko kwestya stopnia.

Badając zaburzenia osobowości, niemożliwem jest ściśle określić takie z pomiędzy nich, których bezpośrednia przyczyna tkwi w zakłóceniach czuciowości ogólnej, gdyż podobne zakłócenia dalszym swym wpływem wywołują stany psychiczne wyższego porządku (halucynacye, chorobliwe uczucia i pojęcia). Ograniczę się więc do wypadków, gdzie rola takich zaburzeń organicznych jest tylko przeważającą.

W Annales medko-psychologiques znaleść można pięć spostrzeżeń, zebranych przez autora pod ogólnym napisem "zboczeń osobowości fizycznej. " Pominąwszy sprawę nagłówka, więcej może obiecującego, niż było stosownem, widzimy tutaj — jak bez przyczyny zewnętrznej, jakiś nieznany stan organiczny, jakaś zmiana w cenestezyi wywołuje uczucie cielesnego zaniku: "w pełni najbardziej kwitnącego zdrowia, w samym rozkwicie życia i siły doświadczamy (wtedy) uczucia wzmagającej się codzień słabości, tak wielkiej, iż rodzi się co chwila obawa zemdlenia i śmierci. " Pod innemi względami czuciowość pozostaje nie tkniętą: chory je z apetytem i, kiedy ktoś chce działać przeciw jego woli, sprzeciwia się temu energicznie; powtarza, iż czuje bliski zgon, że zamiera powoli, że mu pozostało już tylko kilka godzin życia. Rzecz prosta, że na tem tle, całkiem fizycznem, zarysowują się błędne pojęcia: jeden więc mówi, że go otruto, drugi utrzymuje, że zły duch w nim się zagnieździł i "ssie jego życie. " — Ale ograniczmy się tylko do bezpośrednich następstw takiego stanu fizycznego; znajdujemy tu uczucie owego przygnębienia, opisanego już i powszechnie znanego, lecz zjawia się ono w formie o wiele poważniejszej i trwalszej. Zaburzenie umysłowe wzmaga się też odpowiednio i systematyzuje się. Osobnik zaczyna się przemieniać na inny. Jest-to nowy przystanek w drodze do rozprzężenia się osobowości, do czego jednak jeszcze daleko. Ten początek przeobrażeń, wynikły z przyczyn czysto fizycznych, spotyka się również u osób, mówiących o sobie, iż są otoczone jakąś osłoną, lub  chmurą, że są odgrodzone od świata zewnętrznego, nieczułe. Inni znów z rozkoszą (objawy takie tłómaczy się naturalnie zboczeniem zmysłu mięśniowego) napawają się lekkością swego ciała, czują się jakby zawieszonymi w powietrzu, sądzą, że mogą latać; albo też przeciwnie, doświadczają uczucia ciężkości w całem ciele, czy też w jednym, lub kilku członkach, których ciężar i objętość wydaje się im niezwykłemi. "Pewien młody epileptyk, uczuwał niekiedy tak nadzwyczajną ciężkość ciała, iż zaledwie mógł się podnieść. Innym razem czuł się tak lekkim, iż sądził, że nie dotyka ziemi. Czasem znów — zdawało mu się, że ciało jego dosięgło takiej objętości, iż nie będzie mógł przecisnąć się przez drzwi. "(2)

Przy tem ostatniem złudzeniu, odnoszącem się do wymiarów ciała, chory czuje się o wiele mniejszym, lub większym, niż jest w rzeczywistości.

Zboczenia miejscowe czuciowości ogólnej, jakkolwiek z natury swojej ograniczone, posiadają nie mniejszą doniosłość psychologiczną. Niektórzy z chorych twierdzą np., iż nie mają zębów, ust, żołądka, kiszek i t. d., wytłómaczyć to można zawieszeniem, lub zakłóceniem sensacyj wewnętrznych, jakie istnieją w stanie normalnym i przyczyniają się do wytworzenia w nas świadomości naszego "ja" fizycznego. Tej samej przyczynie, połączonej niekiedy ze znieczuleniem skóry, przypisać potrzeba takie wypadki, gdzie chory utrzymuje, że jeden z jego członków, lub nawet całe ciało jest drewniane, szklarnie, kamienne, maślane, i t. d. Jeszcze krok jeden, a dowiemy się od niego, że nie posiada już ciała, że umarł. Przykłady takie się zdarzają. Esquirol opowiada o pewnej kobiecie, która sądziła, że dyabeł porwał jej ciało: powierzchnia skóry była zupełnie znieczuloną. Lekarz Baudelocque, w ostatnim okresie życia nie posiadał już świadomości o istnieniu swego ciała; mówił on, iż nie ma głowy, ramion, i t. d. Nakoniec wszyscy znają wypadek przytoczony przez Foville'a. Pewien żołnierz uważał siebie za umarłego od czasu bitwy pod Austerlitz, gdzie był ciężko ranionym. (3) Kiedy go zapytywano co porabia, odpowiadał: "Chcesz pan wiedzieć, jak się miewa ojciec Lambert? Nie żyje już! kula armatnia go porwała. To co pan tu widzisz, to nie jest on, to kiepska maszyna, którą oni zrobili na jego podobieństwo. Powinienbyś pan poprosić ich, aby sporządzili inną. " Rozmawiając o sobie, nigdy nie mówił "ja, " lecz "to. " Skóra była znieczuloną, i często wpadał on w stan całkowitego odrętwienia i kilkodniowej bezwładności. "

Zbliżamy się tutaj do zaburzeń poważnych, spotykając po raz pierwszy osobowość dwoistą, lub mówiąc ściślej; przerwę, brak łączności pomiędzy dwoma okresami duchowego życia. Sądzę, iż wypadek ten można wytłómaczyć w sposób następujący. Przed katastrofą, żołnierz nasz posiadał jak i wszyscy, świadomość organiczną, poczucie swego ciała, swojej osobowości fizycznej. Po wypadku, w głębi jego organizacyi nerwowej nastąpiła zmiana. O naturze jej możemy, niestety, robić tylko przypuszczenia, gdyż znamy jedynie jej skutki. Jakąkolwiek jednak jest ona, wynikiem jej było pojawienie się innej świadomości organicznej, świadomości "kiepskiej maszyny. " Pomiędzy pierwszą a drugą, o jakiej pamięć trwała uparcie, nie było żadnej spójni, brakowału tu poczucia tożsamości, gdyż tak dobrze dla stanów organicznych, jak i dla innych, poczucie takie wyniknąć może tylko z powolnej, stopniowej i ciągłej asymilacyi nowych stanów. Tutaj nie weszły one do dawnego Ja" w charakterze składników rdzennych, ztąd właśnie pochodzi owo dziwaczne położenie, gdzie dawna osobowość zjawia się, jako coś byłego, lecz nie istniejącego już i gdzie stan obecny jest czemś zewnętrznem i obcem, czemś, co nie istnieje. Zauważmy nakoniec, iż w takim stanie, kiedy powierzchnia ciała nie dostarcza nam już sensacyj, wrażenia zaś pochodzące z narządów są prawie w zaniku, kiedy czuciowość zewnętrzna i wewnętrzna zagasła — iż w takim stanie organizm nie wywołuje już owych uczuć, obrazów i pojęć, wiążących go z wyższą postacią życia duchownego. Jest on zredukowanym do czynów automatycznych, stanowiących "obyczaj'" lub rutynę życia; jest on, właściwie mówiąc, "maszyną. " Jeżeli zechce ktoś utrzymywać, iż jaźnią w tym wypadku jest tylko to, co o sobie pamięta, to zdaniu temu przyznamy całą ścisłość; trzeba będzie jednakże dodać, iż jaźń owa posiada naturę bardzo niezwykłą, istnieje bowiem tylko w przeszłości, i że — zamiast nazywać ją osobą — sprawiedliwszem byłoby nadać jej nazwę pamięci. Cechę wyróżniającą wypadek powyższy, od tych, o jakich mówić będziemy na innem miejscu, stanowi to właśnie, iż zboczenie jest tutaj całkiem fizyczne, pochodzi tylko z ciała i do niego się tylko stosuje. Ów stary żołnierz nie uważa siebie za kogoś innego (np. za Napoleona, jakkolwiek był pod Austerlitz). Przykład ten jest, w granicach możliwości, wolnym od wszelkich pierwiastków umysłowych (duchowych).

Do tej samej sfery zaburzeń czuciowości ogólnej odnieść należy złudzenia chorych, lub rekonwalescentów, którzy się uważają za dwie osoby. Złudzenia owe bywają niekiedy proste, bez właściwego rozdwojenia się; stan chorobliwy odniesionym bywa na zewnątrz; osobnik uważa za obcą jakąś część swojej osobowości fizycznej; takim jest przykład chorych, o jakich mówi Bouillaud. Utraciwszy czucie w jednej połowie ciała, wyobrażają sobie, iż mają obok siebie w łóżku inną osobę, lub nawet trupa. Lecz kiedy splot chorobliwych sensacyj organicznych, zamiast stać się czemś obcem, spaja się z normalną jaźnią ciała, istnieje z nią wespół przez czas jakiś, nie zlewając jednak całkowicie, wtedy, w ciągu tego czasu, chory sądzi, iż sam posiada dwa ciała. "Pewien człowiek, powracając do zdrowia — po wyjściu z gorączki, myślał, iż składa się z dwóch osobników, z których jeden leżał w łóżku, podczas gdy drugi się przechadzał. Jakkolwiek nie miał apetytu jadł wiele, mając, jak mówił, do wyżywienia dwa ciała" (4).

"Pariset, zapadłszy w czasach swej pierwszej młodości na tyfus epidemiczny, przez kilka dni pozostawał w stanie osłabienia, graniczącego ze śmiercią. Pewnego poranku zrodziło się w nim wyraźniejsze poczucie jego własnej istoty; zaczął już myśleć, co było dla niego jakby zmartwychwstaniem; ale, rzecz cudowna, w owej chwili posiadał on, a przynajmniej sądził, że posiada dwa ciała, leżące, jak mu się zdawało, w dwóch różnych łóżkach. I — dopóki dusza jego znajdowała się w jednem z nich, czuł się wyleczonym i napawał się rozkosznym spokojem. W drugiem ciele — dusza cierpiała i chory wtedy mówił: Jak to się dzieje, że mi jest tak dobrze w tem łóżku i żem taki słaby i przygnębiony w tamtem?" Myśl podobna zajmowała go przez czas długi. Człowiek ten — tak subtelny w analizie psychologicznej, opowiadał mi kilkakrotnie szczegółowe dzieje, doznawanych podówczas wrażeń (1).

Mamy więc tutaj dwa przykłady zdwojenia osobowości fizycznej. Jakkolwiek mało jeszcze posunęliśmy się w naszej pracy, czytelnik może już spostrzedz, o ile wypadki owe, przy bliższem ich zbadaniu, są różne. Powszechnie przyjęty termin "zdwojenie osobowości" jest tylko abstrakcyą. Z chwilą gdy, opierając się na spostrzeżeniach autentycznych, chcemy znaleść jego wytłómaczenie konkretne, tom znajdujemy tylko rozmaitość. Każdy wypadek wymaga, że tak powiem, osobnego wyjaśnienia. Z góry moglibyśmy już tego oczekiwać. Jeżeli, jak to utrzymujemy i jak postaramy się uzasadnić jeszcze gruntowniej, jeżeli osobowość jest całością bardzo złożoną to oczywicie zboczenia jej powinny być różnorodne. W każdym wypadku podlega ona innemu rozkładowi. Choroba staje się delikatnym środkiem analizy i wykonywa ona dla nas doświadczenia, zkądinąd niedostępne. Trudność polega jedynie na dobrem ich objaśnieniu; lecz nawet błędy muszą być tylko przejściowe, gdyż fakta przyszłości posłużą do sprawdzenia ich, lub sprostowania.

(1) Ogólne poczucie cielesnego i duchowego dobrobytu. (Przyp, tłom. )

(2) Griesinger. Traité des maladies mentales, tłóm. Doumic'a

(3) Michio Annales Medico-Psychologiques. 1856 str. 2491 następne.

(4) Leu et Fragments psychologiques sur la folie, str. 95.

(5) Gratiolet. Anatomie comparée du systéeme nerveux tom II, str. 548.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej