Teodor Tomasz Jeż

CI i TAMCI 1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

CI i TAMCI

Powieść z czasów kampanii węgierskiej.

Tom I.

Jeż Teodor Tomasz

ROZDZIAŁ I.

W mniemaniu własnem wielki z niego był wojownik, bystry polityk, głęboki dyplomata, niepospolity administrator, znakomity ekonomista i finansista, niezrównany jurysta, znakomity uczony, kuty teolog, biegły znawca literatury i sztuk pięknych. Mniemanie to usprawiedliwiały dwie rzeczy: piastowanie wysokich urzędów dworskich i publicznych, wojskowych i cywilnych, i pochodzenie wysoko arystokratyczne. Dzięki temu ostatniemu, czuł się uzdolnionym jednakowo do noszenia togi senatorskiej, szlif generalskich i infuły arcybiskupiej, do pisania dziejów jak Tacyt, epopei jak Wirgil, do malowania jak Apelles, grania na skrzypcach jak Paganini, pokazywania sztuk jak Pinetti. Nie raczył się atoli imać pióra, pendzla, smyczka i pałeczki kuglarskiej; nie wypadło mu przywdziać sutanny; losy skierowały go do szeregów orężnych i wyprowadziły następnie na pole dyplomatyczne. W młodych latach był ozdobą ambasad w Paryżu, Londynie i Rzymie, następnie sam został ambasadorem; przyozdobił się tytułem tajnego radcy dworu, wielkiego koniuszego etc. i w wieku sędziwym używał wczasu dobrze zasłużonego. Urzędowe jednak tytuły gasły w obec tytułów rodowych, był bowiem panem, baronem, grafem i księciem w osobje jednej; przez skrócenie atoli podpisywał się i zwąno go "Książe Jerzy Barkonyay, pan na Czernej, UjFalwie, Małym i Wielkim Bacie, Kiedrogu, Wyższej i Niższej Kocicy, Balsamany, Nowym Toroku, Fürstenbergu, Starej Karoly, etc. etc. etc." Wiek sędziwy na postaci jego zaznaczał się, ale jej nie chylił. Trzymał się prosto, puszył się, włosy miał siwe, wąsy czarne, bujne i ułożone w sposób taki, że idąc od ucha do ucha, stanowiły na obliczu dział pomiędzy tą częścią, na której się znajdowały nos, oczy i czoło, a tą, którą charakteryzowała szczęka dolna. Dzięki wąsom, zdawało się, jakby część jedna do drugiej była przyklejona. W części górnej zwracało uwagę na siebie czoło, przyozdobione marsem, który nadawał fizyognomii wyraz odpowiedni postawie, wyciosanej do munduru. W czasach dawniejszych nadawałaby się ona do pancerza. Że jednak w wieku dziewiętnastym pancerze służą tylko do zapełniania składów archeologicznych, książę przeto nie popełniał anachronizmu i nie wkładał blach na siebie. Wkładał za to mundury wynalazku własnego, wykazującego się pod postacią rozmaitą. Wynajdowanie kroju i formy mundurów było jego zamiłowaniem, i dlatego do składu licznego dworu, jakim się otaczał, należeli: nadworny malarz i nadworny krawiec; pierwszy, obowiązany pomysły księcia na kartach, drugi w postaci odzieży wykonywać. Malarz był Polakiem, rodem z Lublina, krawiec Żydem węgierskim: ten ostatni przemieniał się niekiedy na Cygana z powodu zamiłowania do muzyki, mianowicie do klarynetu, z którym występował w orkiestrze nadwornej z Cyganów złożonej. Biegłym był zarówno na klarynecie, jako też z igłą i nożycami, jak grał, tak krajał i szył sukna i aksamity, wyprowadzając z nich wedle pomysłów księcia: spodnie obcisłe, bekiesze, kurty, dolmany, mentyki czerwone, szafirowe, granatowe, ciemnozielone etc, szamerowane na szwadł, klapach, kołnierzach, rękawach jedwabiem, srebrem, złotem, przyozdabiane guzami, guzikami, guziczkami i pętlicami, sznurami i kutasami, wyrażającemi się pod postacią malowniczych kombinacyj. Księciu zajmowało to czas i umysł, jako rzecz bardzo poważna, wchodząca do zakresu reprezentacyi. W młodości swojej, gdy pełnił funkcyę attache przy ambasadach, w ten sposób reprezentował Koronę Węgierską i na wystąpieniach oficyalnych na dworach zagranicznych bywał przedmiotem ogólnego podziwu. Le prince hongrois oczy zrywał, idąc o lepsze z nababami indyjskimi, i na Węgry uwagę zwracał. Po każdem wystąpieniu o nim i o Węgrzech mówiono i pisano, co mu sprawiało wielkie zadowolenie, był bowiem Węgrem ciałem i duszą, i mimo oficyalnego stanowiska, jakie zajmował, znajdował, że na świecie nic w porównanie iść nie może z węgierskiem winem, z węgierskim tytuniem, z węgierską słoniną, gulaszem, paprykaszem i z marszem Rakoczego. "Hej, hej, Madiarember!" — brzmiało w nim i huczało w młodości, brzmiało i huczało na starość i pobudzało do myślenia ustawicznego o bekieszach, Spencerach, dolmanach, mentykach, spodniach obcisłych, szamerowaniach, guzach, pętlicach, spinkach, kołpakach, kitach, butach i ostrogach. Myślenie o tem stanowiło oś myślenia o sprawach publicznych. Książę Jerzy Barkonyay, pan na Czerny, Uj Falwie, Małym i Wielkim Bacie etc. etc. etc, odziewał się i szamerował, jadał, pijał i muzyki słuchał dla dobra, pożytku i sławy ojczyzny, pojmowanej w sposób partykularny.

Rezydencya jego był pałac zamek, wznoszący się obok miasteczka, zwanego Czerna, położonego u stóp Karpat nad jednem z prawobrzeżnych dopływów Cissy górnej, w cudnej miejscowości. Miasteczko rozrzucało się nad rzeczką, grupując się około starożytnego kościoła, z którego ściętej wieży zegar znaczył czas; zamek stał na wzgórzu, a był to pół zamek, pół pałac, wyobrażał bowiem kombinacyę przeszłości z teraźniejszością. Na fundamencie murów, pamiętających czasy Macieja Korwina i dawniejsze zapewne, wznosiła się budowla w stylu włoskim, do której wstęp otwierała brama monumentalna, pozostająca pod strażą dwóch lwów kamiennych, drzemiących na szerokich podmurowaniach. Nad bramą sterczał na tarczy granitowej z marmuru wykuty herb wielce skomplikowany, złożony z ptaków, czworonogów, płazów, roślin, wieżyc i figur symbolicznych, rozmieszczonych na szachownicy, a świadczących o parantelli wysokiej, ogniskującej się w nazwisku rodowem. Figurująca na jednym z kwadracików kawka znaczyła pokrewieństwo z Korwinami, na innym lilia wykazywała, że w żyłach Barkonyay'ów płynie krew Burbonów. I temu podobnie. Ztąd ten wynikał wniosek, ze księciu Jerzemu roiły się po głowie prawa i różne pretensye, które uważał za rzeczy do osiągnięcia niemożliwe, wkładające jednak na niego obowiązek reprezentowania godnie przeszłości, przemawiającej z nad bramy, reprezentowania jej w każdym czasie i na każdem miejscu, wobec monarchów zagranicznych i tłumu ulicznego stolic świata, wobec króla węgierskiego, który był cesarzem austryackim, wobec palatyna, który króla zastępował, wobec magnatów, z którymi w izbie panów zasiadał, wobec samego siebie wreszcie, księżny małżonki swojej, książąt i księżniczek synów i córek swoich, wobec wszystkich, słowem, nie wyjmując Trójcy Przenajświętszej, w imię której, jako Madiar-ember rzetelny, klątwy ciskał.

Książę Jerzy Barkonyay, zawinąwszy w latach sędziwych na wywczas do portu czernieńskiego, nie opuścił przez to areny spraw publicznych. Nastąpiło to w piątem dziesięcioleciu naszego wieku. Od służby królowi przeszedł do służby narodowi, i w izbie magnatów należne mu miejsce zająwszy, doznał tego, czego doznaje człowiek, gdy się nagle i niespodzianie znajdzie w towarzystwie mówiącem językiem niezrozumiałym.

 — Czego oni chcą?... Poszaleli!...

W sposób ten wyraziło się w umyśle jego wrażenie, jakie odniósł z obrad sejmowych, gdy w takowych po raz pierwszy wziął udział. Słuchał, słuchał, nic nie rozumiał, a gorszył się niezmiernie. Gorszyły go dwie mianowicie i szczególnie rzeczy: język, w którym obradowano, i odzież, w jakiej większa część członków izby magnatów w sali sejmowej zasiadała. Uszom i oczom własnym wierzyć nie chciał. Co to znaczy? W co się obróciła ta godność narodowa, której on w Europie przestrzegał, a którą na gruncie własnym ci, którzyby o nią przedewszystkiem dbać powinni, na szwank wystawiają? Słuchał tedy i patrzył, patrzył i słuchał, na sesyi pierwszej milczał, na następnej najpierwszy do głosu się zapisał i wypalił mowę, po łacinie, biorąc za punkt wyjścia rozumowania swego założenia następujące:

 — Duas res habemus, quae nobis permaneverunt: nostrem regem et nostras habitudines...

Prawił dalej o minionej Królestwa Węgierskiego wielkości i sławie, o tem, że z nich pozostała pestka, z którejby się wielkość i sława odrodzić mogły, gdyby pestka ta szanowaną i przechowywaną była. A to — co?...

 — Co słyszę?... — wołał. — Mowa piękna, wspaniała, mowa Cyceronów i Tacytów, mowa la zastąpiona została przez język, którym się posługuje pospólstwo... Co widzę?... zamiast świetności przodków naszych fracos, tużurcos, pantalonos ac żiletos cum coleos et cravatos...

Mowa ta nie sprowadziła rezultatu pożądanego. Książę się do spraw publicznych zraził; niby Achilles do namiotu, do zamku swego się usunął w tem przekonaniu, że się sprawy rozgmatwają i ostatecznie o interwencyę jego wszyscy, Metternich'a, którego mądrości stanu ufał, nie wyjmując, kołatać będą. Na kołatanie to oczekiwał i gorliwej aniżeli przedtem z malarzem Polakiem i krawcem Żydem pracował.

Książę, pomimo, że w mniemaniu własnem niepospolitym był administratorem, jako też znakomitym ekonomistą i finansistą, nie umiał z administracyą i gospodarzeniem w dobrach własnych do ładu trafić. Kilka razy zabierał się do uporządkowania interesów, zawsze atoli odkładał to na później, tymczasem zaś wiedział tylko napewno, że ma długi, ale nie wiedział ile, i irytował się, gdy się trafiło, że w kasie znajdował pustki. Trafy tego rodzaju srodze go gniewały, a zdarzały się dosyć często, zwłaszcza od czasu, jak do czerpania z kasy obok niego przystąpił najprzód syn starszy, następnie razem z synem starszym młodszy, wreszcie dwaj starsi i najmłodszy. Część dóbr poszła na wyposażenie księżniczki starczej i stałą się powodem procesu ze strony zięcia, który się uważał za srodze pokrzywdzonego, dostały mu się bowiem długi, przewyższające wartość majątku. Sądził się przeto nietylko pokrzywdzonym, ale i oszukanym; miał bowiem długi własne, na których spłacenie na posag rachował, a to celem zapewnienia sobie kredytu na przyszłość. Kredytu sobie nie zapewnił, i w żonę się ubrał; wytoczył przeto teściowi proces, domagając się od niego najprzód oczyszczenia majątku, następnie tego, ażeby zabrał i majątek i córkę. Nastąpiło to ostatnie tylko. Baronowa Eliza Kösticzicz zamieszkała przy rodzicach i po sprowadzeniu się do nich obdarzyła ich wnukiem. Ten obrót procesu był wypadkiem fatalnym, albowiem skompromitował młodych książąt i młodszą księżniczkę, potrzebujących, oni żenić się, ona zamąż iść.

Oni, jak oni. Książę miał synów, jak stary Budrys, "tęgich jak sam Litwinów", tęgości przeto mogła im dawać niejaką nadzieję pod względem trafienia na towarzyszki życia dozgonnego w posagi sute zaopatrzone, zwłaszcza, że posagi nie stanowiły już w wieku XIX właściwości spotykanej tylko w sferach wysokiej arystokracyi. W sferach mieszczańskich trafiały się również panienki milionami podszyte i na tytuły łakome. Pozostawał wreszcie resurs ostateczny — Żydówki, mające do książąt, hrabiów i baronów pociąg nieprzeparty. Młode przeto męzkie latorośle rodu Barkonyay'ów mogły się nie lękać uschnięcia. Latorośle atoli żeńskie — jedna, synem obarczona, znajdowała się już w powietrzu, druga, której na imię było Karolina, przez skrócenie Lina, zgoła pewną nie była, ażali nie zwiędnie w stanie dziewiczym. Zdawało się, że jej to nie obchodziło wcale — o tem wszakże rzecz będzie później, tymczasem zaś nie obchodziło to ani jej, ani księżny matki, ani księcia ojca, a to z tej przyczyny, że nadszedł rok 1848 i sprowadził wypadki, które wszystkich do głębi poruszyły; nie pora była myśleć o żenieniach, za mąż wydawaniach i t. p. Na stół wytoczyły się groźnie a przeważnie sprawy publiczne.

Od spraw tych książę usunął się jak Achilles i zajął względem nich stanowisko proroka wobec góry. Czekał na to, ażeby przyszła do niego; góra nie przychodzila, dziwiło go to mocno.

 — Metternich... cóż Metternich?... — myślał sobie — albo Wesselenyi, Deak, Schechenyi, Bathany: czy myślą oni, że się bezemnie obejdą?...

Najprzód go to dziwiło, następnie niepokoić poczęło. Tego, żeby się nim nie troszczono, ani przypuszczał, i dla tej racyi nie przypuszczał, ażeby sprawy brać miały obrót nader ważny, tembardziej, że wysuwały naprzód nazwiska, nie mające, zdaniem jego, najmniejszego znaczenia. Obok Wesseleny'ch, Schechenyi'ch, Bathyany'ich — jakiś Kossuth! czy był w tem sens? Sensu w tem nie było; książę jednak odmówić nie mógł znaczenia zdarzeniu takiemu, jak ucieczka Metternich'a z Wiednia.

 — Ach!... — wykrzyknął i na siedzeniu, jakby go co z dołu do góry podnosiło, podskoczył.

Na szczęście jego, w gabinecie nie znajdował się w chwili tej nikt, nikt przeto świadkiem nie był tego ruchu niedyplomatycznego.

Po wykonaniu tego ruchu książę usta ścisnął, przez nos odsapnął, w zamyślenie się pogrążył, w zamyśleniu w zwierciadło spoglądał, i po upływie kwadransa mniej więcej rękę wyciągnął, leżący na założonem papierami biurze dzwonek w garść ujął i poruszył. Srebrny odgłos przywołał na próg gabinetu postać poważną, starannie wygoloną a odzianą we frak krojem wieku XVIII, w pończochy i w trzewiki z klamrami.

 — Jaśnie oświecony pan rozkaże?... — odezwała się owa postać.

 — Niech malarz Polak stawi się tu z kartonami... — była księcia odpowiedź.

Jegomość we fraku znikł; książę się znów w przeplatane spoglądaniem w zwierciadło zamyślenie pogrążył, i czas upływał. Upłynął kwadrans jeden, dalej drugi, dalej trzeci. Kiedy czwarty upływać poczynał, książę znów zadzwonił. Jegomość we fraku znów się na progu pojawił.

 — Jaśnie oświecony panie?...

 — Malarz...

 — Rozesłałem za nim hajduków...

 — Czemu?...

 — Ażeby go odszukali, wyszedł bowiem i nie wiadomo, w którą udał się stronę...

 — I nie opowiedział się nikomu?...

 — Nie, jaśnie oświecony panie...

 — Hm?... — mruknął książę. — I nie widział go nikt?...

 — Widział.

 — Kto?

Jegomość we fraku wymienił kilka nazwisk, zapewne ze służby.

 — Samego? — zapytał książę.

 — Towarzyszącego jaśnie oświeconej księżniczce...

Książę na jegomościa spojrzał z wyrazem trzymającym środek pomiędzy zapytaniem a zdziwieniem, chwilkę pomilczał i odrzekł:

 — Jak będzie odszukany, niech się niezwłocznie z kartonami stawi.

Sam pozostawszy, książę po namyśle następujący wygłosił monolog:

 — Lina... uhm?... Dziewczyna jużby za mężem być powinna; że zaś jeszcze nie jest, więc... malarstwem się zabawia. Uhm. !

Głową skinął z tym akcentem, który powiada: "Zaniepokoiłem się niepotrzebnie" i — dalej w zwierciadło spoglądając, myślał. Osnowa jego myślenia w następujący, krótko a wyraźnie, wytłómaczyć da się sposób: "Ponieważ góra do proroka nie przyszła, przeto prorok zrobi górze ten zaszczyt, że pójdzie do niej. " Kwestya ta w zasadzie była rozstrzygnięta, pozostawało tylko wprowadzić ją w wykonanie. Nad tem właśnie medytował i z tego właśnie powodu z malarzem porozumieć się potrzebował.

Po półgodzinnem może jeszcze oczekiwaniu jegomość we fraku na progu się zjawił i oznajmił:

 — Pan Andrzej Rzeski.

 — Prosić...

Do pokoju wkroczył z teką pod pacha młody, lat dwudziestu siedmiu, może dwudziestu ośmiu, człowiek, wyglądający nie tak, ażeby w nim artystę od pierwszego rzutu oka poznać można. Nie nosił na sobie żadnej z cech artystycznych: włosy miał krótko przystrzyżone, odzież zwykłą, trochę za zbyt przechodzoną, ale całą i czystą, postać zaś nie odznaczała się niczem osobliwem — wzrost średni, wyrost szykowny, rysy oblicza pospolite, włosy płowe, oczy szafirowe, zarost na policzkach i na brodzie niezbyt obfity, wziąć go było można za urzędnika pospolitego lub folwarcznego niższej kategoryi, za rzemieślnika, za studenta wreszcie, najprędzej zaś za nauczyciela domowego, nigdy za artystę. Wszedł, skłonił się i przybrał postawę oczekującego na zapytanie lub na rozkaz.

 — Od godziny z górą czekam na pana — odezwał się książę.

 — Towarzyłem księżniczce do rysowania z natury...

 — Lekcye jej dajesz?

 — Tak jest, mości książę. — Oddawna?

 — Od kilku dni — odpowiedział, oczy do góry wznosząc, jakby wspomnienia zbierał.

 — Uhm... to dobrze... Pokaż mi ostatnie modele...

Młody człowiek rozłożył tekę i wyjął z niej trzy kartony, wyobrażające podmalowaną farbami wodnemi postać księcia w ten sposób, w jaki wystawiają wzory w żurnalach mód. Na każdym kartonie książę prezentował się dwojako, z przodu i z tyłu, zawsze stojący, lewą ręką w bok oparty, z prawą od łokcia do góry wzniesioną. Podobieństwo oblicza i postawy uchwycone było zupełnie. Spojrzawszy, odrazu się poznało księcia, mimo, że ręka, która rysy jego kreśliła, nie zdradzała tej wprawy, jaką się widzi, gdy ołówkiem i pendzlem kieruje ćwiczenie umiejętne. W wizerunkach tych, ' acz trafnych, poznawało się dzieło samouka, który w dobrej szkole mógłby może wyjść z czasem na artystę. W wizerunku tym atoli chodziło nie o artyzm w wykonaniu postaci, ale o piękno w nakreśleniu, ubarwieniu i przyozdobieniu odzieży, mianowicie o skombinowaniu co do odzieży samej trzech barw: ciemno - czerwonej, seledynowej i ciemno - zielonej; co do naszycia zaś, o zdecydowanie bądź na złoto, bądź też na czarny jedwab. Co do kroju, rzecz była zdecydowana i rozchodziło się głównie o to, czy spodnie mają być czerwone, a spencer seledynowy, czy też na odwrót, spencer czerwony, a spodnie seledynowe. Trzy podwójne wizerunki, właściwie zaś dwa, tę kwestyę rozstrzygnąć miały — trzeci bowiem tyczył się szczególniej naszywań, świadcząc, jako książę przychylał się do jedwabiu czarnego, a to dla dwóch powodów: artystycznego i politycznego. Pierwszy polegał na tem, że od koloru czarnego wyraźniej i piękniej aniżeli od złota odbijają klejnoty, drugi na tem, że kolor czarny odpowiada lepiej czasom smutnym.

W kombinacyach księcia "czasy smutne" stały się rodzajem osi. W rzeczy samej: Metternich uciekł, Batyany'owie, Weselenowie i inni krzątają się, on zaś, on! — Barkonyay, rzeczywisty tajny radca stanu, wielki koniuszy, były abmasador, kawaler orderów krajowych i zagranicznych, pan na Czarnej etc., on, zdawało się, jakby został w Czarnej zapomniany.

Myśl ta trapiła go srodze. Kiedy przeto zamienił z malarzem kilka słów powyżej przytoczonych po tych słowach kazał mu wizerunki ustawić w oddaleniu perspektywicznem, popatrzył, pomyślał i rzekł:

 — Nie... kolor seledynowy nie idzie, nie! nie idzie on ani na bekieszę, ani na spodnie. Za jaskrawy, zmienić go potrzeba, ale na jaki?

Zamyślił się. Myśląc, to na wizerunki, to w zwierciadło spoglądał.

 — Na jaki? — zapytał po chwili.

Pytanie to, powtórzone jeszcze kilka razy, zwracało się do niego samego. Dlatego malarz nie odpowiadał na nie. Stał obok kartonów i na rozkazy czekał.

 — Na jaki?... — powtórzył książę raz jeszcze i odpowiedział sobie: — Na ciemno - pomarańczowy. Hm?... Co pan myślisz?... — zapytał malarza nareszcie.

 — Spróbujemy — odrzekł zapytany.

 — Tak, spróbuj pan. Że jednak czas nagli, więc seledyn na tych — na kartony wskazał — wzorach pokryj kolorem ciemno-pomarańczowym. Idź więc i śpiesz się,

Malarz wyszedł, książę zadzwonił i rozkazał przywołać do siebie krawca.

Na krawca nie czekał dłużej niż kwadrans.

 — Możesz się wystarać o sukno koloru ciemno-pomarańczowego? — było zapytaniem, którem go spotkał.

 — Sukna koloru ciemno - pomarańczowego? — powtórzył żyd w zamyśleniu, a po chwili odrzekł:

 — Można... Dla jaśnie oświeconego pana wszystko się znaleźć musi.

 — Ciemno-czerwone i ciemno-zielone sukno masz?

 — Mam, jaśnie oświecony panie.

— Zasiadajże niezwłocznie do roboty i śpiesz się, czas nagli... Biada ci, jeżeli przed szabasem nie wygotujesz spodni, bekieszy i dolmana. Rozumiesz?...

 — Rozumiem, jaśnie oświecony panie.

 — Induj ( marsz! ).

Żyd się zwrócił i za drzwiami znikł. Niebawem później wyszedł i książę, wezwany przez kamerdynera, który mu oznajmił, że obiad na stole.

Przy stole zgromadziła się cała w Czernej obecna rodzina, a mianowicie: księżna, baronowa Kösticzicz, księżniczka i pięcioletni synek baronowej, zasiadający obok matki krzesło wysokie i obsługiwany przez piastunkę, za jego krzesłem stojącą.

Księżna, z domu hrabianka L., reprezentowała dobrze wielką damę poważną. Liczyła wieku lat o parę mniej, aniżeli dostojny jej małżonek i nosiła na postaci swej świadectwa staranności, z jaką się przeciwko napaściom czasu broniła. Niestety, obrona ta nie na wiele się przydała. Na lokach znać było przyprawność, na głowie perukę; oblicze, lubo czerstwe, okrywały zmarszczki; wyrost, lubo smukły, nie posiadał gibkości, jaką się zalecać musiał w dobie młodości pierwszej i powtórnej. Znać na niej było przygniecenie wieku, którego nie maskowały ani gorset, ani suknia jedwabna, ani wszelkie inne sposoby i środki tualetowe, takie bogate i do tak wysokiego stopnia doskonałości doprowadzone! Księżna posługiwała się niemi nadaremnie.

Inaczej miała się rzecz z jej córkami. Te nie potrzebowały się uciekać do żadnych sposobów i środków tualetowych, ażeby młodość wykazać. Baronowa, blada i smagła brunetka, liczyła lat mniej aniżeli trzydzieści. Tak się prezentował jej wiek z powodu cierpień i smutku, których ślady na swojem obliczu nosiła. Widać po niej było, że się w życiu dużo gryzła i gniewała; nie było jej z tem do twarzy; twarz jej wszelako ani harmonią rysów, ani wyrazem nie wchodziła do rodzaju pięknych. To samo powiedzieć należało o jej młodszej siostrze, ale co do wdzięków tylko. Księżniczka pięknością nie uderzała, miała jednak w wyrazie postaci swojej i w wyrazie oblicza coś, co na niej uwagę zatrzymywało. Wzrostem należała do kobiet średniej miary, zbudowana tak, iżby rzeźbiarzowi za model służyć mogła, w przegibach ciała, w zaokrągleniach niewieścich posiadała ten ruch, który świadczy o życiu i jędrności życiowej. Cerę na obliczu miała smagławą, oczy czarne mieniły się zielonym odblaskiem, z po za ust koralowych przeglądały zęby, może nieco przydługie, ale równe i białe; głowie ciężył warkocz czarny, jedwabisty; — wydzielał się z niej wdzięk kwiatu egzotycznego, uderzającego nie kształtem kielicha, ani blaskiem barw, ale wonią narkotyczną, sprawiającą odurzenie, niekiedy śmierć nawet.

O dziecku nic do mówienia niema.

W towarzystwie wnuka, dwóch córek i małżonki dostojnej zasiadł książę do stołu, zastawionego z całym wielkopańskim szykiem. Pośrodku bukiet, dokoła kryształy, porcelany, srebra, złocenia.

Przy stole rozmowa toczyła się w dwóch językach: po niemiecku i po francusku. Wierny regule nietraktowania przy jedzeniu ważnych spraw, książe, potrącał o przedmioty obojętne, wyzywał na dowcipy, które mu się nie zawsze udawały, które go jednak zawsze rozweselały. Śmiał się i dary Boże spożywał, zapijając jadło winem z własnej winnicy. Pod koniec obiadu książę się do młodszej córki zwrócił z zapytaniem:

 — Wzięła cię ochota do malarstwa?

 — A tak, papo — odparła z lekkiem zająknie niem.

 — Wyrządziłaś mi niemałą przykrość.

 — A to jak? — zapytała.

 — Zabrałaś mi malarza w chwili, kiedym go potrzebował.

 — Przepraszam. Drugi raz nie zabiorę go bez zapytania ciebie.

 — Piękne to postanowienie przychodzi ci po niewczasie.

 — Dziś... Ale jutro?... — odrzekła.

 — Słowa moje właśnie do jutra się odnoszą. Za kilka dni zapytywać mnie nie będziesz mogła.

 — A to?...

 — Dla przyczyny bardzo prostej i w prostocie swojej naturalnej. Mnie od Czerny oddzieli odległość kilkudziesięciomilowa.

 — Wyjeżdżasz, książę? — zapytała księżna.

 — Muszę wyjechać nareszcie — odrzekł z przyciskiem znaczącym.

 — Do?...

 — Pesztu, Presburga, Wiednia...

 — Wyjadę może i ja.

 — Cóżeś malowała? — przerwał książę, zwracając zapytanie do córki.

 — Nie malowałam — odparła.

 — Na cóżeś mi malarza zabrała?

 — Rysowałam trochę. Próbowałam skopiować z natury dom doktora, dla malowniczego, w jakiem Stoi, położenia.

 — I cóż?

 — Nie udało mi się — odrzekła z gestem niecierpliwość oznaczającym.

 — Miałaś pomoc przecież.

 — A... pomoc... tak... tak, zapewne.

 — Zraziłaś się może?

 — Nie, przeciwnie. Będę próbowała jeszcze i jeszcze.

 — I zawsze pejzażów?

 — Pejzażów — czegożby innego?

 — Karykatur, karykatur ołówkiem. Rzecz pyszna!... artyzm komiczny. Do podobnego artyzmu przedmiotów nie brak nigdy i nigdzie.

 — W Czerny nawet? — zapytała.

 — W Czerny... hm?... Doktór na przykład. Księżniczka zielonawemi oczyma spojrzała na ojca i po chwilce powoli odrzekła:

 — Doktorabym nie karykaturowała...

 — Czemu?

 — Polak...

 — Uhm... "Węgier, Polak dwa bratanki..." — odrzekł żartobliwie. Dlatego zapewne i do malarstwa poczułaś ochotę, że się Polak na nauczycieli trafił...

 — Zapewne... — odpowiedziała.

 — Zwłaszcza, że młody... Młody Polak, postać romantyczna... — żartował. — Postacie jednak najromantyczniejsze miewają strony słabe; przytem, co się poczciwego doktora tyczy, romantyzm jego przybrał oddawna cechy komizmu wysokiego... Co za figura!... co za ruchy!... z jakim on akcentem zabawnym kłania się i przy powitaniu wymawia: Kaszamer diner!...

Księżna się zaśmiała, baronowa się uśmiechnęła, księżniczka odparła:

 — To prawda... Mimo to, ten człowiek śmieszny ma swoje zalety...

 — Przeciwko temu nic nie mówię... zalet mu nie odmawiam. Mówimy o stronach śmiesznych, od których wolnymi nie są ludzie najzacniejsi i najpoważniejsi... Nasz doktór jest człowiekiem zacnym, ale na powadze szwankuje...

Obiad się skończył; towarzystwo z sali jadalnej przeniosło się na wychodzący na park balkon, z wyjątkiem księżniczki, która w otwierającym się na balkon salonie siadła do fortepianu i z akcentem zabronionego do niedawna marsza Rakoczego zagrała. Księżna i baronowa kazały sobie robótki podać; książę, kawę czarną popijając i fajkę paląc, w zadumie się pogrążył. Porywające tony marsza kołysały go, zdrzemnąć mu się jednak nie dawały. Gdy księżniczka, wziąwszy ostatnie akordy brzmiące w basach, nagle urwała, książę odchrząknął i odezwał się:

 — Nie ma co... za dni kilka jadę...

 — I ja mam zamiar wyjechać... — odrzekła księżna.

 — Nie radzę... — odparł — czasy niespokojne... Niepokoje wszędzie, dokąd więcbyś pojechała?...

Księżna pomyślała i odpowiedzi na zapytanie znaleźć nie mogła. Zamiast odpowiedzieć, zapytała:

 — Czemu ty wyjeżdżasz, książę?

 — Ja... ja... o!... dla tych niepokojów właśnie. Metternich uciekł... w Wiedniu, w Peszcie głowy potracili. Jak się pokazuje, niema komu zażegnać zbliżającej się burzy. Byłbym wyjechał dziś, gdyby nie to, że — wyrazy następujące wymówił z przyciskiem — potrzebuję się zatrzymać dni kilka jeszcze. Zwłokę tę jednak wynagrodzę. Pocztą dzień i noc pośpieszę, i — z mocą dokończył — koronę zatrzymam nad przepaścią...

Rzekłszy to, wstał, wyprostował się, czoło nachmurzył, do salonu przeszedł i przez czas niejaki, przed zwierciadłem stanąwszy, przypatrywał się wąsom swoim i swojemu marsowi na czole; następnie wrócił na balkon, nad schodami stanął, w bok się lewą ręką wziął i okiem po parku błądził.

ROZDZIAŁ II.

Modyfikacye, w barwach wprowadzone, mianowicie zastąpienie koloru seledynowego ciemno-pomarańczowym, zadowolniły księcia zupełnie, gdy mu krawiec odzież sporządził i gdy się w niej w zwierciadle obejrzał. Stawał frontem i bokiem; oglądał siebie z tylu; przywiesił szablę na pendencie jedwabnym, w pochwie jaszczurowej, z rękojeścią kamieniami drogiemi osypaną; włożył na nogi buty z kutasami, pobrzękujące złoconemi ostrogami, głowę kołpakiem przykrył, i w takiem przystrojeniu sprezentował się księżnie i córkom.

 — A co? — zapytał.

 — Pysznie — odpowiedziała księżna.

 — Wszystko to mój pomysł... mój własny... Ta bekiesza naprzykład: niby attyla, niby spencer, nie attyla jednak, ani spencer.

 — Wynalazłeś ją?

 — Tak, ehm... — odrzekł — wskrzesiłem raczej wedle portretu Rakoczego... nie bez intencyi...

W tonie ostatnich wyrazów zabrzmiała zagadkowość dyplomatyczna, głęboka z tego względu, że w mniemaniu księcia wskrzeszenie bekieszy wedle portretu Rakoczego miało znaczenie symboliczne dwojakie: w odniesieniu do Węgrów oznaczało rewindykacyę praw korony św. Szczepana, w odniesieniu do Austryi — pogróżkę. Paniom atoli tego nie tłómaczył. Poprzestał na tem, że — jak mu się zdawało — sprawił na nich wrażenie.

 — Oto — rzekł — nic mnie już w Czernej nie zatrzymuje.

Wieczór spędzi na udzielaniu dyspozycyj intendentowi dóbr, z którym miał do załatwienia dwie kwestye dosyć ważne, mianowicie: polityczną i finansową. Co do pierwszej, chodziło o postawę, jaką państwo barkonyayckie ma zająć wobec ruchów krajowych, ruchów takich, jak znoszenie poddaństwa, formowanie obrony krajowej pod nazwą honwedów i t. p. Czy dominium ma ruchy te popierać, czy też zwalczać? W sposób ten kwestyę intendent postawił.

 — Ani popierać, ani zwalczać — rzekł książę. — Wobec nacisku okazywać gotowość i... zwlekać...

 — Będzie to trudno — zauważył intendent.

 — Trudność usunę... nim zaś to nastąpi, tłómacz się pan brakiem instrukcyj. Rozumiesz?

Zapytanie brzmiało akcentem znaczącym. Brak instrukcyj w świecie dyplomatycznym jest jednym z tych wybiegów, które się pospolicie używają w razach, gdy o przeczekanie — o zwłokę chodzi.

 — Rozumiem — odparł intendent.

 — Chętność... gotowość na wszystko i... zwłoka. Na tem w niepewności jutra polega sztuka cała. Nec Hercules contra plures; zdarza się atoli często, że mnogość jest złudzeniem optycznem, wyczekać więc należy na sprawdzenie rzeczy...

Załatwiwszy się w ten sposób z tą materyą delikatną, przystąpił do jeszcze delikatniejszej. Rzucone zostało wielkie słowo, znamionujące nervum rei: pieniądze.

 — Jaśnie oświecony panie odrzekł intendent z akcentem znaczącym.

 — Nie ma?

 — Niestety.

 — Niedermann mi nie odmówi; chciałbym się jednak bez niego obchodzić.

 — Tym razem, jaśnie oświecony panie, nie sposób. Zapłacić musieliśmy Niedermannowi procenty,

 — Zapłaciliśmy jednak?

 — Zapłaciliśmy.

 — To dobrze. Mam plan operacyi finansowej, obecnie wszelako nie pora na dotykanie tej materyi. Musisz mi pan atoli dać kilka tysięcy florenów.

 — Sprzedam chyba na pniu wino w winnicy małobackiej.

 — Pożyczyćby nie można?

Intendent ramionami ruszył i odpowiedział:

 — Pieniądze się pochowały.

 — U doktora na przykład?

 — U doktora? Pozwolę sobie wąsy ogolić, jeżeli się u niego gotówki znajdzie więcej niż dwieście florenów.

 — Ma przecież praktykę taką rozległą.

 — A... — machnął intendent ręką — on recepty zapisywać i lekarstwa nawet dawać umie, ale pieniędzy brać nie umie. Wiecznie pijany.

 — Ano, w takim razie sprzedaj wino i zadatek weź spory.

 — Wyższego nad dwa tysiące nie dostanę.

I ta druga delikatna kwestya rozstrzygniętą została. Nazajutrz rano podróżna kareta księcia, wypakowana wewnątrz i zewnątrz i pięciu w lejc końmi zaprzężona, przed ganek zajechała. Księcia wyprowadzało kilka osób: rodzina, kilku wyższych oficyalistów, urzędników miejscowych kilku, sąsiad jeden, drugi i jegomość średniego wzrostu, krępy, na obliczu niby rak czerwony, odznaczający się szczególnie tem, że miał wąsy podgolone i podstrzyżone, co mu nadawało minę osobliwą wśród Węgrów, noszących wąsy pełne i pokrętne. Książę się ze wszystkimi żegnał; każdy mu drogi szczęśliwej i pomyślnego załatwienia interesów życzył. Jegomość czerwony, gdy na niego kolej przyszła, życzenia swoje wyraził w następujący sposób:

 — Postaraj się wasza książęca mość wypędzić Niemców za dziesiątą górę. Niemcy to sęk. Niemcy to trąd. Ich się jeno pozbądźcie, reszta zrobi się sama.

 — Dobrze, dobrze, będę się starał! — odpowiedział książę tym tonem, który środek pomiędzy seryo a żartem trzyma.

Jest to ton wysoce dyplomatyczny. — Niemcy to wrzód nasz i wasz — dodał jegomość.

 — Prawda, doktorze — ktoś go poparł. Doktór zaklął pod adresem Niemców i klątwa jego doszła do uszu księcia, siedzącego już w karecie. Kareta ruszyła. Dzielne konie, mimo, że kareta była ciężka, unosiły ją lekko po niekoniecznie gładkiej drodze, aż o półtorej mili od Czernej wbiegły na szosę, wchodzącą do systemu dróg bitych, które w owych czasach, kiedy kolej żelazna łączyła tylko stolicę kraju z jednej strony z Szegedynem, z drugiej z Wacowem, stanowiły ułatwienie kornunikacyj wewnętrznych na Węgrzech. Na szosie kareta potoczyła się prędzej, aniżeli poprzednio, i niebawem stanęła przed stacyą pocztowa. Konie, które ją przywiozły, wyprzężono; założono inne. Na stacyi następnej powtórzono to samo. I tak dalej przez dzień cały, przez noc całą, przez dzień następny i noc następną, z krótkiemi na niektórych stacyach przystankami dla spożycia tu gulaszu, owdzie paprykaszu, gdzieindziej rozbratla, dla wypicia kawy białej lub wychylenia kieliszka śliwowicy i zagryzienia słoniną. Książę, lubo z wytworami francuskiej, włoskiej i niemieckiej kuchni oznajmiony, do narodowej miał ten pociąg, który sam sobie, jako świadectwo wysokiego a gorącego patryotyzmu pochwalał. Nad wszelkie zagraniczne wymysły gastronomiczne przekładał gulasze, paprykasze, kapustę z wieprzowiną i słoninę wędzoną. W podróży przeto braku jadła, ani niedosmaku nie zaznał i do Pesztu przybył niegłodny, ale trochę zmęczony. Na zmęczenie wszakże nie zważając, wnet się sprawami publicznemi zajął, z góry, w ciągu podróży ułożywszy sobie plan działania.

Plan jego polegał na kołataniu wprost do drzwi głównych, na zwracaniu się bezpośrednio do wielkiego ołtarza. Ponieważ w stolicy ołtarzem wielkim był palatyn, więc, pomijając gabinet, do palatyna się o uzyskanie posłuchania zgłosił.

Uzyskanie posłuchania — jemu, takie wysokie zajmującemu stanowisko, nie stanowiło najmniejszej trudności. Podanie uczynił i na takowe niezwłocznie otrzymał zaproszenie z oznaczeniem godziny przyjęcia. O godzinie oznaczonej na zamek się udał; wnet go arcyksiązę przed oblicze swoje wezwał i z uprzejmością jak największą przyjął. Książę stawił się przed nim w odzieży symbolicznej: w spodniach ciemno czerwonych, w bekieszy ciemno pomarańczowej, w dołmanie ciemno-zielonym, w butach z kutasami i ostrogami, przy szabli, w kołpaku z kitą, w pętlicach, sznurach, frenzlach i kutasach, w klejnotach połyskujących brylantami, szafirami, granatami na głowie, pod szyją, na piersiach, na rękojeści szabli, wszędzie, gdzie tylko drogi kamień wetknąć się dało.

Książę tej doznał pociechy, że odzież jego uwagę palatyna odrazu na siebie zwróciła.

 — Waszej cesarsko-królewskiej wysokości przychodzę hołd powinny złożyć — zaczął.

 — Witam waszą książęcą mość, witam. Wielce mnie cieszy — odrzekł palatyn, powodząc okiem po kołpaku, bekieszy, dolmanie, spodniach i butach księcia Barkonyay'a. — O jakże mnie to cieszy!...

 — Przybywam celem złożenia na usługi tronu mego doświadczenia i mego ramienia.

 — Na ramieniu naszycie nakreśliłbym inaczej — podchwycił arcyksiążę, palcem wskazując. — Ten zygzak uczyniłbym bardziej wypukłym i zakończyłbym takowy spiralnie.

 — Wasza cesarsko-królewska wysokość — odrzekł książę, ucieszony wrażeniem, jakie naszycie wywarło.

 — Nie pojmuję jednak, dłaczegoś książę na naszycie wziąć kazał czarny jedwab?

 — Dla symbolu, smutne czasy.

 — A... — podchwycił arcyksiążę — tak.

 — Dlategom odrzucił złoto.

 — Hm? Myślę wszakże — odparł palatyn z namysłem — że kolor bronzowy nadałby się doskonale, zachowałby bowiem posępność ogólną i nadal akcent.

 — O! waszej cesarsko królewskiej mości spostrzeżenie jest trafne, słuszne, genialne! — zawołał książę, spoglądając po sobie.

Wyrazy te arcyksięciu zadowolenie widocznie sprawiły, uśmiechnął się bowiem, o krok odstąpił, księcia od góry do dołu okiem zmierzył i zaczął:

 — Ensemble czyni efekt dobry, bardzo dobry, kołpak zwłaszcza. Stanowczo za kołpakiem jestem i postanowiłem sobie wszystkich użyć środków, wszystkie sprężyny poruszyć, ażeby huzarom zamiast czaka dać kołpak. W tym względzie jestem rewolucyonistą.

Oglądał księcia dalej, książę odpowiedział:

 — Miło mi, że wasza cesarsko-królewska wysokość tak otwarcie za rewolucyą się oświadcza.

 — O tak, oświadczam się wyraźnie.

 — Teraz zwłaszcza, kiedy jego jasność książę Metternich usunąć się raczył.

 — O tak, zawszem się oświadczał.

 — Należy myśleć...

 — Myślę — podchwycił — myślę...

 — Oddaję się na usługi waszej cesarsko-królewskiej wysokości.

 — Usługi wasze, mości książę, z ochotą i wdzięcznością przyjmuję. Dopomóż mi. Gdybyś mógł i zechciał do Wiednia jechać.

 — Właśnie mam ten zamiar.

 — Doskonale! Wprost, bez pośrednictwa żadnego zwróć się do cesarza, wprost do niego i wytłomacz, wyjaśń mu znaczenie rewolucyi... Kołpak, o...

Palec do góry podniósł i z takim wyraz "kołpak" wymówił akcentem, że książę naraz zrozumiał głębokość znaczenia tej reformy. W głowie mu się nagle rozjaśniło. Kołpak? Toć to zadowolenie huzarów, zadowolenie i przywiązanie ich do tronu węzłem wdzięczności, którego rozwiązać nie zdoła żaden jakiś tam Kossuth. Palatyn, z którym rozmowa zakrawała zrazu na nieporozumienie, stanął mu w oczach w opromienieniu genialności. Przejrzał i poznał, że za pomocą rewolucyi kołpakowej zamierza on ni mniej, ni więcej, tylko zneutralizować rewolucyę polityczną. Zrozumiawszy to, odrzekł:

 — Wasza arcyksiążęca wysokość na mnie się nie zawiedzie, bylebym mógł do cesarza przystęp uzyskać. Czas bowiem nagli.

 — Czas nagli — potwierdził palatyn — i ja ci do cesarza otworzę przystęp niezwłoczny, żądając dla ciebie poufnego posłuchania. Cesarz ma niekiedy swoją wolę; umie powiedzieć: tak chcę. Chodzi o to tylko, ażebyś mu wasza książęca mość wytłómaczył wyższość kołpaka nad czakiem.

 — Wyjaśnię i wyłożę najwszechpoddaniej.

 — Przedstaw się mu tylko, na poparcie słów czynem, jak się oto przedstawiasz mnie, tylko, zawierz mi, zamień jedwab czarny na bronzowy.

 — Uskutecznić to każę niezwłocznie.

 — Za chwilkę wręczę ci do cesarza przepustkę.

Przez adjutanta służbowego dał zlecenie kancelaryi przybocznej, i nim dokument odpowiedni został przygotowany, rozpytywał łaskawie księcia o zdrowie księżny i księżniczek. Na wzmiankę o baronowej Kösticzicz skrzywił się. Spostrzegłszy to, książę pośpieszył z zawiadomieniem:

 — Z baronem pozostaję w ostrem nieporozumieniu.

 — Winszuję ci, książę, baron się z liberałami kompromituje.

 — Córka moja prowadzi z nim proces rozwodowy.

 — To tak? dobrze, Kösticzicz zamarkowany jest... z Kossuthem się wdaje.

 — Brat jego jednak?...

 — Brat jego przy tronie stoi, hm. Przyniesione w tej chwili pismo przepustne przerwało dalszą rozmowę. Palatyn udzielił księciu pozwolenia na oddalenie się, ten z pozwolenia tego skorzystał przedewszystkiem w ten sposób, że odzież swoją dał do przerobienia. To go powstrzymało od niezwłocznego wyjazdu do Wiednia. Czekać musiał na zastąpienie potrzeb i szamerowań czarnych bronzowemi. Zabrało to dwa dni czasu, w ciągu których widział się z osobistościami wydatniejszemi i studyował ruch stolicy, wrzącej życiem gorączkowem. W powietrzu, w sposób nieustający prawie, brzmiały tony marsza Rakoczego; domy i kamienice, pałace i gmachy publiczne rozkwitały niejako sztandarami trójbarwnemu ludność odawała się niby upojeniu, pełnemu nadzieją naprawienia tych krzywd dotkliwych, jakich kraina w ciągu wieków minionych doznała ze strony "szczęśliwej do małżeństwa Austryi. " Księcia porywało to, co słyszał, jako też to, na co patrzył. Dyplomatyzm atoli moderował w nim uniesienie i wprowadzał go na drogę rozwagi. Okrzyk: "Hej, hej, madjar-ember!" równie jak okrzyk: "Elien a sabaczak!" wstrząsnął nim. Gotów był w ruchu wziąć udział, ale rozważnie, połowicznie, "dając ojczyźnie pół duszy, a drugie pół zachowując w rezerwie" na wypadek wszelki, a to dlatego, że był głęboko przekonany, iż jego ojczyzna poniosłaby stratę niepowetowaną, gdyby on, książę Barkonyay, zaprzepaścił się z kretesem. Siebie, a raczej ród swój miał za rodzaj kamienia węgielnego, potrzebnego Węgrom nieodzownie, jako rękojmia bytu w każdym razie. Z tej racyi swoją gotowość do wzięcia udziału na wodzy trzymał i kalkulował, rozumowanie opierając na synach, których, jak wiadomo, miał trzech. Kalkulował i kombinował, przypatrując się i przysłuchując; doczekał się odzieży w oprawie bronzowej; żałował, że się w niej palatynowł przedstawić nie może; czasu jednak do stracenia nie miał, z wieczora do Wiednia wyruszył i nazajutrz w stolicy monarchii różnojęzycznej stanął.

Z dostaniem się przed oblicze monarchy nie poszło mu tak gładko, jak z uzyskaniem posłuchania u palatyna. Cesarzowi Ferdynandowi I parawanował Metternich; gdy atoli ten ostatni ulotnił się, sformował się dokoła niego wał, który rękami własnemi sypała, dosypywała i poprawiała arcyksiężna Zofia, szykująca zdaleka tron dla syna. Ażeby się do cesarza dostać, trzeba było pierwej wał ów przebyć. Stanowiło to trudności, nie dla księcia jednak. Nie na to on w dyplomacyi najpiękniejsze lata życia swego strawił, ażeby się przeszkód tego rodzaju usuwać nie nauczył. Od czegóż miał w Wiedniu, konneksye i stosunki liczne? Zastał wprawdzie wszystko zburzone; metternichowska warta rozprysła się; na miejscu jej wyszykowała się inna — inna co do osób, ale nie co do katechizmu i regulaminu służbowego. Chodziło więc tylko o to, ażeby do osób trafić. Przetorowanie sobie drogi wymagało kilku dni czasu. Książę się na to przygotował i ułożywszy sobie listę wizyt, rozpoczął je od bankiera, z którym się przedewszystkiem widzieć i porozumieć musiał. Bankier, Alfons Niedermann, był jego kredytorem, pozostawał z nim w stosunkach od lat wielu; firma te ojcu księcia jeszcze służyła, rachunki jej sięgały XVIII wieku. Stosunki tego rodzaju zapewniały księciu przyjęcie uprzejme. Bankier, jak tylko kartę jego przeczytał, kazał go do partykularnego swego gabinetu wprowadzić, na pierwszem miejscu posadził, witał i rozpytywał: o księżnę, o synów, o księżniczkę, o baronową. Z powodu tej ostatniej, zapytał o proces z zięciem.

 — Posagowe dobra mi zwraca — odpowiedział książę.

 — Ech — bankier ramionami wzruszył i znacząco usta wykrzywił.

 — Mam jednak jeden plan finansowy.

 — Naprzykład? — zapytał od niechcenia potomek Izraela.

 — Plan pożyczki premiowej przez rząd zagwarantowanej.

Żyd milczał chwilkę, pomyślał i w czasie myślenia stopniowo oczy coraz to szerzej otwierał; wreszcie otworzył je szeroko i zwrócił na księcia. Przez chwilę się w niego wpatrywał i rzekł:

 — Czy wasza książęca mość wie, że jest to plan, krótko powiedziawszy, genialny.

Przyznanie to księcia nie zdziwiło bynajmniej.

 — Pożyczka — ciągnął dalej — na dobra takie, z wylosowywaniem corocznem, z przynęceniem publiczności premiami naprzykład pięćdziesięcio lub czterdzieste tysiącznemi, z rozkładem spłat na lat sto, dajmy na to, a! to i plan i interes dobry, bardzo dobry, którego jednak w chwili obecnej zrobić nie można.

 — Rozumie się — odrzekł książę.

 — Dla którego atoli od dziś można i należy drogę torować.

 — Dlatego też — książę na to — do Wiednia przybyłem.

 — Zrobiłeś, mości książę, doskonale. W czasach, jakie przeżywamy, lawirować, lawirować, lawirować potrzeba.

Wyrazowi "lawirować" towarzyszyła odpowiednia dłonią i oczami gestykulacya.

 — ... Stojąc — ciągnął dalej — w jednym obozie jedną nogą, w drugim drugą. Wasza książęca mość masz obowiązki.

 — O! mam — westchnął.

 — Z kimże, jeśli wolno zapytać, wasza książęca mość chciałbyś zetknąć się i porozumieć?

 — Z najjaśniejszym panem.

 — A! hm? — pomyślał. Poufnie, co?

 — Jak najpoufniej.

 — Hm? — mruknął — poufnie. Mógłbym w tem waszej książęcej mości prędko i skutecznie usłużyć, jeśli usługa moja nie jest zbyteczną.

 — Owszem, jam w Wiedniu, jak w lesie, więc mi przysługa pańska oszczędzi dużo zabiegów.

 — Jakże mnie to cieszy! Czy wasza książęca mość masz do cesarza co szczególnego?

 — Polecenie od arcyksięcia palatyna.

 — Przewybornie! najlepszem zaś jest to, że wasza książęca mość nie zawadzisz ani o hrabiów Kolowrata i Fignelmonta, ani o hrabiego Jelaczića, ani o arcyksiężnę Zofię, szczególną i gorącą Węgrów nieprzyjaciółkę.

 — Uhm — mruknął książę z tym akcentem, z jakim się podkreślają wyrazy, określające rzeczy wiadome, o których się głośno nie mówi.

 — Będzie to miało minę taką, jakby to cesarz sam waszą książęcą mość wezwał. Sprawi to wrażenie.

 — Hm? — uśmiechnął się książę sam do siebie.

 — Czekaj więc wasza książęca mość spokojnie na zawiadomienie, i — dodał z przyciskiem znaczącym — pomówmy jeszcze o świetnym planie finansowym. Rzecz naturalna: operacye przeprowadzi moja firma.

 — To się samo przez się rozumie.

 — Dobra są odłużone, o! odłużone, nie wytrzymają kredytu więcej niż pół miliona reńskich.

 — O! więcej — zareplikował książę.

 — Pięćdziesiąt, sześćdziesiąt, przypuśćmy sto tysięcy więcej. Cóż to znaczy? Co to za kapitał? Co to za dochód? A i pożyczka sama nie starczy na ryczałtowe spłacenie długów. Potrzeba będzie jeszcze wkładu postronnego, takiego naprzykład, jak posag, o któryby się jeden z młodych książąt postarać powinien.

 — Zapewne — odpowiedział książę.

 — Jest to w kombinacyi planu prawdziwie genialnego dodatek konieczny. Pożyczka swoją drogą, posag swoją i dopiero dobra książęce Barkonyay'ów na czystą wypłyną wodę.

W chwili tej do biura wbiegła dzieweczka lat czternastu, piętnastu, mocna brunetka, zaopatrzona w duży charakterystyczny nos i zdobna innym prócz młodości powabem. Weszła, na widok księcia zlękła się, zmieszała i ku drzwiom się cofać zaczęła.

 — Cecylio! — zawołał bankier na nią — i do księcia mowę zwracając, dodał: — Jest to pora, w której córka do mnie przychodzi na dzień dobry. Wasza książęca mość pozwoli, że mu ją przedstawię.

 — Owszem! proszę — książę na to. — Zresztą przedstawienie jest już zbyteczne ze strony panny Cecylii, której — tu wstał i szarmancko się ukłonił — mam zaszczyt przedstawić siebie: książę Jerzy Barkonyay.

Panienka dygnęła i do ojca podbiegła.

 — Cóż mi powiesz? czyś dobrze spała?

 — Dobrze — szepnęła.

 — Co ci się śniło? — zapytał półżartem.

 — Nie pamiętam.

 — Zazwyczaj pamiętasz i o snach swoich mi szczebioczesz. Przypomnij sobie. Jego książęca mość zechce łaskawie wysłuchać opowiadania twego.

 — Proszę, bardzo proszę — odezwał się książę,

Dziewczyna głowę odwracała i ojcu za uchem szeptała:

 — Nie wiem, nie pamiętam.

Bankier ją po włosach pogłaskał, za policzek z przymileniem zlekka uszczypnął i rzekł:

 — Idź do matki, zanieś jej dzień dobry odemnie.

Panienka, skłoniwszy się księciu, wyszła. Po jej wyjściu bankier westchnął i rzekł:

 — Bóg mi to jedno dziecko dał. Ale, co to za dziecko! Prawda, nie żałuję na nic; sami metrowie i guwernantki kosztują mnie dwadzieścia pięć tysięcy reńskich rocznie.

 — A? — odezwał się książę.

 — Cóż? jest to obowiązkiem moim. Głowa tej dziewczyny za życia mego — rzekł tonem od niechcenia — warta dwadzieścia milionów, więcbym ją okradał, gdybym skąpił na jej edukacyę. Nieprawdaż?

 — Prawda — odrzekł książe, spoglądając na zegarek.

 — Wasza książęca mość? — zapytał bankier pod adresem książęcego zegarka.

 — Marn jeszcze jeden interes do załatwienia u pana.

 — Jestem na wasze, mości książę, rozkazy.

 — Potrzeba mi, hm, dwadzieścia tysięcy reńskich.

 — Na usługi, natychmiast.

 — Nie. W miarę jak wypadnie. Po parę tysięcy synom udzielić muszę.

 — Stanie się zadość życzeniu waszej książęcej mości.

Książę zażądał dwóch tysięcy do pugilaresu i po ich otrzymaniu za rewersem, pożegnał bankiera.

Wizyty, rozglądanie się w tem, co się działo, czytanie gazet zapełniły mu czas oczekiwania na wezwanie do dworu, które na siebie czekać długo nie dało. Książę dostał wezwanie z oznaczeniem godziny porannej, do udzielania posłuchań zazwyczaj nie służącej. Na tę godzinę włożył na siebie odzież symboliczną, wąsy wywoskował, minę nastroił i stawił się w pałacu cesarskim.

Po okazaniu wezwaniu, przepuściły go wszystkie warty i urzędnicy dworscy doprowadzili do drzwi komnaty, w której miał go spotkać zaszczyt stanąć wobec władcy jednego z najpotężniejszych mocarstw Europy do poufnej z nim rozmowy. Zdarzało mu się to po raz pierwszy. Dotychczas miewał zaszczyt rozmawiania z Ferdynandem I poufnie nawet, nigdy atoli sam na sam. Poufałość warunkowała się obecnością wielkiego kanclerza, który cesarza w mówieniu wyręczał.

Metternich mówił — cesarz nie potakiwał nawet, a raczej potakiwał milczeniem, nastrajając oblicze raz seryo, to znów do uśmiechu, nie wedle tego, co słyszał z zewnątrz, ale wedle tych szmerów tajemniczych, które się w nim, w głębinach wskazanej na senność duszy jego odzywały. Obecnie miał książę rozmówić się z nim bez Metternicha.

Wszedł do komnaty. Jak tylko próg przekroczył, postawę do salutowania monarchy przybrał i w tej postawie skamieniał. Rękę prawą do kołpaka podniósł, kolano jedno do przyklęknięcia zgiął i na chwilę zastygł niby, jak wskutek mrozu silnego zastyga woda spadająca. Do przyklęknięcia się miał — przed kim?

Na środku komnaty, tyłem do długiego stołu, przodem do drzwi zwrócony stał człowiek w fartuchu, rękę lewą włożoną miał w but, w prawej trzymał szczotkę; but pod szczotkę podstawiał i z zapałem glansował. Oddalał go, przypatrywał się, chuchał i znów glansował. Gdy wszedł książę, czynności tej nie przerwał; na stojącego przy progu spojrzał i dalej swoje robił, przechylając na lewo nieco głowę i suwając szczotką po bucie z przyciskiem.

Książę po chwili wyszedł z osłupienia, przykląkł, pozdrowienie uzupełnił, wstał i postawę oczekującego na zapytanie przybrał.

Wiedział on o zamiłowaniu Ferdynanda I do czyszczenia butów; nie przypuszczał wszelako, ażeby zamiłowanie to do tego stopnia posuwał, iż się oddawał onemu w porze, kiedy nad głową jego huczała burza rewolucyjna. Tak jednak było. Znajdował się wobec faktu. Tu fundamenta władzy, która się zbudowała wiekami, podrąbywano przy akompaniamencie kocich muzyk, marszów Rakoczego i Marsylianek, a tu przedstawiciel tej władzy czyścił buty.

Na stole za cesarzem stał cały szereg butów, leżały puszki z szuwaksem i szczotki, oraz leżał arkusz papieru i ołówek. Cesarz z butem na lewej ręce, prawą ręką machał, glansowi się przypatrywał, chuchał i znów machał, rzucając od czasu do czasu okiem na stojącego przed nim w pełnej paradnej odzieży, w złocie i klejnotach magnata. Rzucając na niego okiem, oblicze niekiedy błędnym rozjaśniał uśmiechem. Książę się na niego patrzył; na zapytanie ze strony cesarza czekał; przepisy etykiety dworskiej nie pozwalały mu odezwać się pierwszemu; czekał przeto i patrzył. Po chwili okiem po komnacie powiódł. Na ścianach szeregiem wisiały portrety przodków, cesarzy austryackich i cesarzy niemieckich: Franciszka I, Leopolda II, Józefa II, Maryi Teresy etc. etc. Ścianę jedną zajmowały okna, a z okien widzieć się dawała w dali ulica i plac za ulicą. Od ulicy doszedł turkot pojazdu. Jak tylko się turkot dał słyszeć, cesarz w okno spojrzał, odwrócił się, szczotkę na stole położył i ołówkiem na papierze kreskę zaznaczył; ołówek położył, szczotkę wziął i od stołu się odwracając, księciu zapytanie zadał:

 — No? a więc?

 — Przynoszę z hołdem waszej cesarskiej mości, najjaśniejszy panie i królu, głowę moją.

Cesarz się do glansowania butów wziął i odezwał:

 — Also?

 — Przybywam z Pesztu, od jego cesarsko-królewskiej wysokości arcyksięcia palatyna. — A....

"A" wymówione było tak, że zdawało się, jakby się odnosiło do buta, słyszeć się w niem jednak dawał akcent zapytania. Na mocy tego akcentu, książę czuł się upoważnionym do mówienia. Zaczął więc:

 — Jego wysokość powierzyć mi raczył pomysł swój i polecił zakomunikować takowy waszej cesarskiej mości, pomysł, który w czasach obecnych wywrze niewątpliwie wpływ na wypadki. Pomysł ów na tem polega, ażeby huzarom czaka zamienić na kołpaki i w ten sposób zacisnąć węzeł, przywiązujący waleczne to wojsko do tronu. Gdy będą mieli takie, jak ten oto kołpak — tu kołpak swój podniósł i pokazał — powtórzą sławne i chlubne historyczne hasło swoje: Moriamus pro rege nostro! Najjaśniejszy panie i królu, u podnóżka tronu waszej cesarsko-królewskiej mości składam hasło to i pomysł i głowę moją. Rozporządzaj mną. Moja wierność, moja służba długoletnia, moje doświadczenie dają rękojmię, że przeprowadzić zdołam nawę monarchii, kołataną wiatrami przeciwnemi, wśród...

Słyszeć się dał z ulicy turkot; cesarz, który w czasie przemowy księcia buta glansować nie przestawał, odwrócił się, ołówkiem na papierze kreskę zaznaczył i znów się do glansowania wziął.

 — ... wśród wirów i kamieni podwodnych... — ciągnął dalej książę, zbity z tropu przerwą, jaką zaznaczenie kreski sprawiło. — Zdołam wśród wirów i kamieni podwodnych nawę monarchii przeprowadzić, o! zdołam... Czuję w sobie, siły do ukrócenia wybryków i przywrócenia świetności koronie Ś-go Szczepana; racz tylko zechcieć, najjaśniejszy panie i królu, ramię to — tu rękę prawą z kołpakiem wzniósł do góry — powołać, i słudze a poddanemu swemu najwierniejszemu rozkazać przywrócić porządek, a za porządek ręczę!

Po wymówieniu ostatniego wyrazu głowę pochylił, na odpowiedź czekał. Cesarz but, który miał w ręce, na stole postawił, wejrzeniem go zmierzył i rzekł:

 — Schon gut.

 — Nie zawiedziesz się na mnie, najjaśniejszy panie. Ja ci dowiodę, że Węgier prawdziwy...

Urwać musiał, albowiem cesarz nową na papierze kreskę zaznaczył i jął się poprzednie liczyć Policzył, cyfrę z boku zapisał, cyfrę, która oznaczała liczbę fiakrów, które pod oknem ulicą przejechały. Obliczaniu temu Ferdynand I oddawał się z równem, jak glansowaniu butów, zamiłowaniem. Dopełniwszy tego, puszkę z szuwaksem ze stołu wziął, splunął w nią i szwarcu na szczotkę nabierać począł. Szwarcu nabrał, but inny na rękę włożył i od stołu się odwróciwszy, z uśmiechem do księcia głową skinął i następujące wyrazy do niego wystosował:

 — Zapewniamy ci, mości książę, łaskę naszą monarszą, polecamy cię łasce Najwyższego i pozwalamy ci... odejść...

Rzekłszy to, na but plunął i począł go szwarcem smarować.

Księciu nie pozostawało nic innego, tylko wynieść się. Przykląkł, głowę pochylił, wstał i tyłem się wycofał.

Wracając w karecie do hotelu, rozmyślał. Napewne nie wiedział, jaki był posłuchania poufnego rezultat. Powiedzenie Schon gut i zapewnienie łaski zdawały się coś rokować. Może jednak nie rokowały nic. Ważył to w głowie, i gdy z karety przed hotelem wysiadał, ujrzał tłum ludu, który na widok jego podniósł: okrzyk ogromny;

 — Jerzy Barkonyay! książę! Książę Jerzy Barkonyay!

Okrzykowi temu wnet zawtórowały wrzaski, piski, bębnienia na patelniach i rondlach, trąbienia w butelki bez denek, rzępolenia na jakichś instrumentach, skomlenia, miauczenia, szczekania, wycia, powitała go w całej swojej wspaniałości formalna i kompletna kocia muzyka.

ROZDZIAŁ III.

Rewolucye w r. 1848 we Francyi, Niemczech, Austryi i wszędzie cechowała wesołość, a wyrazem ogólnej tej wesołości były: kocie muzyki.

Wesoło też odbyła się muzyka, wyprawiona na cześć księcia Jerzego Barkonyay'a. Mimo to nie sprawiła ona przyjemności księciu, a nawet go oburzyła i zirytowała do tego stopnia, że gdyby nie to, że dyplomatyczność krew w nim ochłodziła, byłby wprost z karety na tłumy z szablą się rzucił. Dzięki jednak dyplomatyczności, krew zimną zachować umiał. Wyprostował się, głowę do góry podniósł i dumnie, w kołpaku, przy szabli, klejnotami połyskujący, przeszedł wśród tłumów, które się przed nim rozstąpiły. Zdawało mu się, że zaimponował gawiedzi ulicznej. Było to jednak złudzenie. Kocia muzyka brzmiała dalej. Książę dobrze ją słyszał w apartamencie, który w hotelu zajmował, a z okna mógłby na ulicy widzieć tłum, wskazujący na okno palcami, wymachujący rękami i wrzeszczący:

 — Książę Barkonyay, pokaż się!... Heraus! Książę to słyszał, ale o uczynieniu zadość żądaniu uliczników ani myślał.

 — Czego oni odemnie chcą? Com ja im złego zrobił? — zapytywał siebie, dziwił się. — Zkąd się to wzięło?

Kiedy się tak dziwił, usłyszał do drzwi pukanie, pukanie dyskretne, znamionujące kogoś, co złych intencyj nie żywi. Książę zawołał:

 — Hercin!

Do izby wszedł właściciel hotelu, pokłonił się i tonem ugrzecznienia zaczął:

 — Wasza książęca mość wybaczy. Wasza książęca mość raczy deputacyę przyjąć.

 — Jaką?

 — Od... — odpowiedział hotelarz, oczyma na okno wskazując — od obywateli miasta Wiednia.

 — A! — wybuchnął książę; wnet się atoli zmiarkował i odrzekł: — Zaszczytu tego przyjąć nie mogę.

 — Wasza książęca mość wybaczyć mi raczy, ale powiedzieć muszę, że jeżeli wasza książęca mość deputacyi nie przyjmie, w takim razie obywatele okna powytłukują, drzwi powyłamują i... i... i...

Książę przywołał na pomoc całą swoją dyplomatyczność, brwi zmarszczył, odsapnął i zapytał:

 — W jakiejże liczbie ową deputacyę obywatele wysłać zamierzają?

 — W liczbie dwunastu osób.

 — Uhm? — chwilkę pomyślał. — Dobrze. Deputacyę przyjmę. Każ pan podać sześć butelek maślacza i preclów.

 — A! — hotelarz na to. — Nie radzę waszej książęcej mości. To środek niebezpieczny.

 — Jakże więc?

 — Wasza książęca mość z deputacyą się rozmówi i koniec.

 — Ha! jeżeli tak. Niech wejdzie.

Po wyjściu hotelarza do głowy strzeliła mu myśl, która go zaniepokoiła. Gawiedzi ulicznej przedstawić się miał w stroju tym samym, w którym się przedstawiał cesarzowi. Profanacya! Obok tego, strój ów — strój taki bogaty — czy nie uderzy oczu obszarpańców? Przebrałby się, czasu na to nie było. Usłyszał na schodach chód tłumny i głośne śmiechy. Postanowił więc miną nadrobić; na środek pokoju wyszedł, postawę przybrał, szybko w głowie ułożył sobie stosowne przemówienie, nacechowane lawirowaniem, i — gdy próg przekroczył pierwszy deputat, języka w gębie zapomniał.

Jeżeli skamieniał na widok cesarza buty glansującego, to skamieniał w potędze drugiej na widok człowieka, który w kapeluszu na bakier, w krawacie na bok przesuniętym, w kamizelce rozpiętej, w koszuli na piersiach rozwartej, z rondlem w ręku, wszedł na czele deputacyi i stanął przed nim. Na człowieka tego patrzył, i oczom własnym wierzyć nie chciał. Człowiek zaś ów patrzył na niego i język mu pokazał.

— Hrabio — odezwał się wreszcie książę, mowę odzyskując.

— Książę — przerwał mu przewodnik deputacyi — obywatele miasta Wiednia na cześć twoją, kocią muzykę wyprawili i wysłali nas do ciebie z oświadczeniem, że chcą osobę twoją na balkonie oglądać. Obywatele miasta Wiednia oglądali dużo podobnych do ciebie mężów, ale nie oglądali żadnego podobniejszego do koguta, niż ty. Wyjdźże na ukazanie się im w całej świetności, a oni ciebie pożegnają świetnie. Oto drzwi na balkon i palcem na bok wskazał.

Jeden z członków deputacyi drzwi otworzył.

— Wychodź! — odezwał się poprzedni tonem rozkazującym.

— Ależ — zaczął książę.

— Nie ma: ale — przerwał przewodnik deputacyi, rondel do góry podnosząc.

Za nim do góry wzniesione ukazały się patelnie, butelki bez denek, szczypce do ognia, rożen jeden.

Książę znalazł się. oko w oko wobec "konieczności historycznej", reprezentowanej przez przewodnika deputacyi, człowieka należącego do najwyższych w monarjhii austryackiej wogóle, w Koronie Węgierskiej szczególniej, sfer arystokratycznych, przez hrabiego Szandor'a, zięcia księcia Metternich'a. Gdyby nie ukazanie się tego ostatniego w roli kociego muzykanta, kto wie, azali dyplomacya powstrzymałaby go od wyrzucenia deputacyi za drzwi. Dłoń go do szabli, która mu lewe biodro łechtała, świerzbiała. Powściągnął się jednak, usta zacisnął, przez nos odsapnął i na balkon wyszedł.

Na balkon za nim wysunęła się deputacya, hrabia na czele. Hrabia rondel do góry podniósł na znak tłumowi, który ulicę ciżbą napełniał i daleko jedną i drugą stronę zalegał pod postacią bruku z głów ludzkich; tłum się uciszył; hrabia, takt rondlem znacząc, głosem donośnym zaczął:

— Ein, zwei, drei — i odezwał się — Kukuriku!

Naraz pod balkonem, w całej ulicy, w ulicach przyległych i dalej, zdawało się w Wiedniu, jak długi i szeroki, na przedmieściach i na otaczających stolicę Austryi polach, zabrzmiało jedno wielkie, rozległe, olbrzymie:

— Kukuriku!

Książę w kołpaku, przy szabli, w brylantach stał i słuchał. Jak mu tam było, o to i pytać, zdaje się, nie należy.

Hrabia Szandor znów rondel podniósł, znów takt zaznaczył, znów kukuriku zaintonował i znów mu ulice pianiem, jak poprzednio donośnem, odpowiedziały.

— Noch a mal! — krzyknął, gdy powtórne pianie ucichło.

Powtórzyło się to po raz trzeci jeszcze i gdy po raz trzeci ucichło, hrabia zawołał:

— Basta! — do księcia zaś się zwrócił i przemówił;

— W imieniu obywateli miasta Wiednia składam ci, mości książę, podziękowanie za wspaniałe widowisko, jakieś dał gratis. Ucieszyłeś obywateli. Łebski z ciebie kogut. Kukuriku!

Język mu pokazał, na nosie zagrał i wyszedł. Razem z nim wyszła deputacya. Książę się z balkonu cofnął i sam pozostawszy, dał złemu humorowi, jaki go opanował, folgę. Uniósł się, kołpak na podłogę cisnął, szablę od boku oderwał i w kąt rzucił, dołman z siebie zerwał, po węgiersku w trójcę i w kozę klął, a klął także i w kości w grobach jakichś nieboszczyków bezimiennych. Nie dziwimy się mu, na dyplomatów najdyplomatyczniejszych nadchodzą momenty uniesienia.

Przeminęło to, wszystko na świecie przemija. Rozważać jął, wychodząc z punktu zapytania: "Zkąd się to wziąć mogło?" O pobycie jego w Wiedniu mało kto wiedział; jakże więc ta burza na niego spadła? Stało się to dla niego zagadką, której rozwiązać nie umiał, a w której zagadkowość nie najmniejszą stanowił udział hr. Szandor'a.

— Hm? — pomrukiwał, głową kręcił, klucza szukał i klucza znaleźć nie mógł.

Gdy się uspokoił zupełnie, kołpak, szablę i dołman na kanapie złożył, lokaja zawołał i przy jego pomocy przeodział się w kosmopolityczne spodnie, kamizelkę, surdut i buty, kazał sobie butelkę wina podać i fajkę nałożyć. Wino popijał, fajkę kurzył, i rozważając a rozmyślając, zagadki nie rozwiązał, do tej jednak doszedł konkluzyi, że byłby na tem wyszedł lepiej, gdyby się był z Czernej nie ruszał. Ztąd wypadło, że nie ma co w Wiedniu dłużej robić.

— Chybabym cesarzowi do pomocy w czyszczeniu butów stanął!

Godzina uptynęła; na ulicy po kociej muzyce znaku nie pozostawało; do księcia w odwiedziny jawiać się poczęli książęta, hrabiowie, baronowie, jedni osobiście, drudzy składając mu karty wizytowe. Ci, którzy się osobiście przedstawiali, krótko bawili i poprzestawali na zamienieniu kilku frazesów nabrzmiałych kondolencyą, jako też pogróżkami pod adresem motłochu, ktory się rozhukał, lecz należną sobie chłostę dostanie. Udziału hr. Szandor'a nie dotykał nikt, nie dotykał więc go i książę.

W kolei odwiedzających jawił się bankier Niedermann. Ten, jak wszyscy zresztą, zaczął od ubolewania nad tem, co księcia spotkało, i przeszedł do pocieszania.

— Kogoż teraz z ludzi (wyraz ten ze znaczącym wymówił przyciskiem) coś podobnego nie spotka?

— O moim jednak w Wiedniu pobycie mało kto wiedział.

— Wiedziały osobistości, które pobyt waszej książęcej mości interesował szczególniej — odrzekł bankier.

— Naprzykład?

— Fignelmonty, Kolowraty, Jelacziće, arcy-księżna wreszcie.

— Czyżby? — zapytał książę z akcentem domyślania się czegoś.

— Niezawodnie — odpowiedział bankier. — Intryga.

— A! rozumiem teraz.

— Otóż to. Intryga w dobrym gatunku. Do wiadomości sfer tych dojść musiało udzielenie przez cesarza waszej książęcej mości posłuchania poufnego.

— To mi udział hrabiego Szandora tłómaczy.

— O nie! — podchwycił bankier. — Udział hrabiego co innego wcale znaczy. Gdyby książę Metternich miał dwóch synów, jeden z nich byłby rewolucyonistą; że zaś ma jednego tylko syna, na rewolucyonistę poszedł zięć.

— Ahm — zauważył książę.

— Tak samo baronowie Kösticzicze i inni, i inni. Sztuka lawirowania na tem polega. W jednym obozie jedna noga, w drugim druga...

W ten sposób ocala się, po kupiecku powiedziawszy, firma.

Książę usta ścisnął, zlekka głową wstrząsnął i zapytał:

— Czyś pan synom moim pieniądze już wysiał?

— Wysyłki już gotowe.

— Wstrzymaj je pan, listy do nich dołączę.

— Powiększyć je może? — zapytał bankier.

— Nie, kwoty dla nich niech pozostaną te same, będę tylko prosił pana o dodanie mi trzydziestu tysięcy, które z sobą zabiorę.

— Czy wasza książęca mość zamierzasz Wiedeń opuścić?

— Wyjadę jutro,

— W takim razie — zaczął bankier — jeżeli wasza książęca mość trwasz przy genialnym swoim pomyśle operacja finansowej, racz udzielić mi upoważnienia do zakontraktowania pożyczki na księstwa, hrabstwa i baronie, wchodzące w skład dóbr waszej książęcej mości.

— Nie mam nic przeciwko temu — odrzekł książę po krótkim namyśle.

— Każę więc przygotować upoważnienie i gdybyś mnie wasza książęca mość zaszczycić raczył swoim udziałem na naszym obiedzie, możnaby tę rzecz dziś załatwić,

— Jakoś mnie do obiadu ochota odpadła.

— Waszą książęcą mość zirytował wypadek. Ij? czy to się podobnemi niedorzecznościami irytować warto? Właśnie na to, ażeby się rozerwać, wasza książęca mość zaszczyt ten nam zrobi i obiad z nami dziś podzieli.

— Hm! z przyjemnością.

Barkonyay u Żyda na obiedzie. W r. 1848, w epoce rozkwitu finansowej żydowskiej potęgi, nie było to już żadną osobliwością.

Książę u państwa Niedermannów zastał kilka osób płci obojej — sami Żydzi, jeden z Paryża, drugi z Hamburga, trzeci miejscowy, cztery razem z panią Niedermann damy, oprócz nich młodziutka panna Cecylia. Wszystko to należało do la haute finance, nosiło się pysznie i było dla księcia z jak największem ugrzecznieniem. Damy iskrzyły się od brylantów i jaśniały urodą. Pod tym ostatnim względem wyjątek czyniła pani domu razem z córką, uroda im nie dopisała, co ich wartości nie umniejszało ani trochę, nie gasły obok piękności, nie liczących posagu na miliony.

Obiad, w najwyższym stopniu wytworny, przeciągnął się z górą godzinę. Po obiedzie towarzystwo się rozdzieliło; damy pozostały w salonie, mężczyźni przeszli do fajczarni na czarną kawę i cygara, przy których zawiązała się pogawędka polityczna. Żydzi jednogłośnie rewolucyjność momentu przedstawiali, jako gorączkę przemijającą. Przypuszczali tu i owdzie tryumf rewolucyi nad dawnym porządkiem rzeczy.

— Rewolucya, tryumfująca dziś, jutro reakcyą się stanie i dawny porządek przywróci.

Takie było zdanie ogólne.

— I — odezwał się Paryżanin — cala sztuka, ażeby z tej zawieruchy wyjść bez szwanku, polega na uratowaniu skrzyni i uchowaniu firmy.

— Firmy głównie — wtrącił Niedermann. — Firma to kredyt.

Pite to było do księcia, w odniesieniu do którego kredyt stanowił warunek bytu. Niedermann'owi chodziło zapewne o to, ażeby się prawdą tą przejął i tem ochotniej upoważnienie podpisał. Panowie przenieśli się następnie do salonu, zwabieni akordami marsza Rakoczego, z zacięciem i brawurą egzekwowanego. Księcia gra ta zelektryzowała i zdziwienie jego było niemałe, gdy przy fortepianie ujrzał pannę Cecylię Niedermann.

— Nie myślałem, że to córeczka pańska tak fortepian atakuje — szepnął do bankiera,

— Lekcye u metrów najlepszych, u Liszt'a samego brała — odszepnął bankier.

— Gra tak z duszą, jakby była Węgierką prawdziwą.

— Bo czuje ona do Węgrów sympatyę wielką. Książę u bankiera swego zabawił tak długo, jak to przyzwoitość pozwalała; gdy odchodził, do biurka zaszedł, upoważnienie odczytał i podpisał, napisał przy tem do synów listy jednobrzmiące, wzywając ich, ażeby się w porze oznaczonej w Czernej zjechali, celem odbycia ważnej narady familijnej. Pieniądze, jakie im posyłał, służyć miały na podróż. Załatwiwszy się z tem, do hotelu powrócił, wieczór spędził na rozmyślaniu, wcześnie do łóżka poszedł i nazajutrz Wiedeń opuścił.

Wiedeń opuszczał w tem przekonaniu, że do domu zajedzie spokojnie. Zamierzał parę dni zatrzymać się w Peszcie i oddać wizytę palatynowi. Palatyn z Pesztu wyjechał, w drodze się z nim minął, co się zaś spokoju tyczę, nadzieja na to zawiodła księcia, a to dlatego, że wieść o kociej muzyce do stolicy Węgier nadeszła prędzej, aniżeli on dojechał, i współziomkowie jego dlatego mu tylko kociej muzyki nie wyprawiali, że wyjazd swój przyśpieszył. Nie uniknął jej jednak, nim do domu dojechał. Spotkała go ona na dwóch popasach, na całej zaś drodze prześladowało go kukuriku; pocztylioni nawet, zamiast na konie po furmańsku hukać, pianie kogutów naśladowali. Z tej racyi pragnął do Czernej dostać się jak najprędzej i jak rozbitek ku portowi, tak on spoglądał na dachy i wieżyce zamkowe, gdy mu się z po za załomu drogi nareszcie ukazały.

Żona i córki powitały go z akcentem, w którym się przymus czuć dawał. Pytać — nie pytały; wiedziały, na co się w stolicy państwa naraził. Gazety plotkarki zdarzenie rozpaplały ze szczegółami i z dodatkami takiemi, które w istocie się nie działy. Podały naprzykład fakt jeden, który byl kłamstwem wierutnem, a mianowicie, że książę w stroju magnackim sam z balkonu piał. Jeden z dzienników publikował artykuł pod tytułem: "Kogut w postaci magnata węgierskiego." Inny znów skreślił w sposób złośliwy jego biografię, trawestował jego mowę łacińską w izbie panów, za pomocą której usiłował powstrzymać potok inowacyj szkodliwych i twierdził, że lud wiedeński zmusił go do odszczekania tej mowy nieszczęsnej i zmusić chciał jeszcze do chodzenia nogami do góry, ale mu z pomocą pośpieszył Smolka i osłonił go swojemi wąsami. Inny jeszcze dziennik, biorąc asumpt z końcowego ustępu biografii, umieścił w felietonie humoreskę p. t. "Książę Barkonyay i wąsy Smolki" i zaopatrzył takowy w dewizę: "Węgier, Polak dwa bratanki i do szabli i do szklanki." Kiężna, baronowa i księżniczka wszystko to czytały i dlatego też w sposobie, w jaki witały powracającego z dalekiej podróży w progi domowe męża i ojca, wiał widoczny chłód.

— Zdrów nam wracasz?—zapytała księżna.

— Zdrów, Bogu dzięki — odpowiedział i zapytał:— A wy? cóż z wami? nie zaszło co w czasie niebytności mojej.

— Nie zaszło nic. Wszystko zwykłym szło trybem.

Oficyaliści administracyi majątkowej zachowywali się wobec niego sztywnie i trzymali języki za zębami w obawie, ażeby się któremu nie wyrwała niechcący jaka do kociej muzyki aluzya. Nikt o nic de publicis nie pytał. Jeden tylko doktór od reguły odstąpił.

— Aha! — rzekł, skoro powitanie Kaszamer diner wygłosił — kocia muzyka! Aha! trzeba to było leźć pomiędzy Niemców, którzy nietylko wygwizdali, wyśmiali i z człowieka koguta zrobili, ale jeszcze na waszą książęcą mość wypisują rzeczy niesłychane. Nie mówiłem i nie powtarzam, że Niemcy to trąd, Niemcy to wrzody, Niemcy to zaraza, na którą rady innej nie ma, tylko wykurzyć. Kocią muzykę wyprawili, wyśmieli, wygwizdali i z dostojnego, z godnego, z poważnego, jakim wasza książęca mość bez pochlebstwa jesteś obywatela zrobili koguta.

Po węgiersku zaklął. Książę mu nic nie odpowiedział na to. Przywykłszy do wybryków prasy, której wolność była mu, jako ambasadorowi, dokładnie znaną, przeczuwał, co ona o nim wypisywać musi. Jako dyplomata, umiał to cenić właściwie: upatrywał w tem nawet stronę dla siebie korzystną — reklamę na przyszłość, na tę przyszłość, którą zgromadzeni u Niedermann'a na obiedzie bankierowie w perspektywie widzieli. Miał to za rodzaj kapitału, nadającego się w chwili obecnej do zamknięcia w skrzyni na to, ażeby z niego użytek w porze właściwej zrobić. Na impetycznie więc wypowiedzianą uwagę milczał, uśmiechnął się i rozmowę odwrócił do innej materyi.

Czerna, miasteczko, nie chciała pozostać w tyle pod względem manifestacyj, jakich osoba księcia stała się powodem. Ludność pod względem narodowościowym była mieszana, składała się w swojej większości ze Słowaków, w części z Rusinów, w części z żydów, z cyganów; Madziarowie stanowili mniejszość, która atoli górowała przewagą jakościową, nadawała ton i akcent. Były to jeszcze czasy, w których kwestya narodowościowa, mianowicie na Słowakach, nie odgrywała tej roli, co później, gdy jej rolę z Wiednia wyznaczono. Słowacy byli Słowakami, za Madziarów się nie mieli, mieli się jednak za Węgrów i w ton tych ostatnich dęli. W Polsce Słowacy, którzy z olejkami przychodzili, poczytywani byli za Węgrów. Sprawa ta stała inaczej. Tradycye, odnoszące się do Kuruczan, do podań o Zapolyach, Rakoczych, Toekoelich, o wojnach i buntach przeciwko władzy wiedeńskiej, które wszystkie z północy Węgier wychodziły i do których kontygensów dostarczali przeważnie Słowacy, łączyły tych ostatnich z Madziarami, jak tylko się kraina węgierska z cesarstwem w nieporozumieniu znalazła. W Czernej, jak w Berdyowie, Preszowie, Koszycach, Miszkolcu, jak w Munkoczu i wszędzie zapanował nastrój antiniemiecki i nastrój ów w roku 1848 innym być nie mógł, tylko antiaustryackim. Austrya nie odróżniała się od Niemiec w opinii publicznej.

Opinia publiczna wyraża się rozmaicie. Potrzeba dla niej pól i teatrów; znajduje takowe: w dziennikarstwie, na arenie parlamentarnej, w klubach, na zgromadzeniach publicznych, na placach, na ulicy. Czerna nie posiadała ani dziennika, ani parlamentu, ani klubów, ani materyału na zgromadzenia publiczne; posiadała plac jeden i kilka ulic, ulice służyły do chodzenia na plac, na placu zaś stanowisko dominujące zajmowały przekupki. Te wobec ruchów zachowywały zbrojną neutralność — zbrojną pod tym względem, iżby przybrały postawę groźną i wystąpiły może z protestacyą czynną, gdyby opinia publiczna, celem wyrażenia się, z placu je zepchnąć chciała. W Czerny przeto opinia publiczna innego dla siebie teatru nie miała, chyba karczmę.

Przy placu z jednej strony wznosił się kościół z wieżą i zegarem, z drugiej, naprzeciwko, stała duża, pod dachem gontami pobitym, austerya. Zajmowała ona sporo miejsca, na plac patrzyła dziesięciu oknami, pięć po jednej, pięć po drugiej stronie drzwi, prowadzących do obszernej sieni, która zarazem sienią i kuchnią była. Za szyld jej służyła namalowana świeżo na desce korona — korona węgierska — dzieło Andrzeja Rzeskiego, dokonane za sprawą doktora, który karczmarzowi doradzał, ażeby kolorami węgierskiemi pomalować kazał żłoby, przed oberżą dla wy gody podróżnych, którzy w stajni stawiać koni nie chcieli, ustawione. Do tego jednak nie przyszło. Żłoby pozostały niemalowane, a kolory węgierskie powiewały nad karczmą w postaci sztandaru, który szyld osłaniał. W sztandary był przystrojony cały rynek; żaden jednak, ani ten, który powiewał nad apteką, ani ten, w którego cieniu zegar na wieży kościelnej czas znaczył, w porównanie iść nie mógł ze sztandarem, sporządzonym przez karczmarza. Sztandar ów osłaniał zakład, dostarczający znużonym wypoczynku, łaknącym posiłku, spragnionym napoju, albo raczej napojów, bo w austeryi pod "Koroną węgierską" dostałeś i wody i wina i palenki i śliwowicy; osłaniał on również jedyny teatr, na którym w Czernej manifestować się mogła swobodnie opinia publiczna. Jakoż manifestowała się ona nietylko swobodnie, ale ustawicznie — każdego dnia od rana do wieczora.

Nie był to klub, nie była to rada żadna, było to jednak coś pomiędzy klubem a radą środek trzymającego, coś, co obradowało i stanowiło, sądziło, wyrokowało i wyroki egzekwowało, coś, co śpiewało, muzyki słuchało, jadło, piło i dym tytoniowy w ogromnej ilości produkowało. Owo coś zasiadało w sposób nieustający. Gdyby nie potrzeba snu, ciało to zasiadałoby i w nocy. W nocy nie zasiadało, jeżeli za zasiadanie uważać się nie będzie obecności mniejszości, która na noc zostawała, i jeżeli za ciąg dalszy obradowania brać się nie będzie tejże mniejszości, sapaniem i chrapaniem odzywającej się ze stołów, z ław i z podłogi.

Z sieni, która, jak się powyżej rzekło, była kuchnią zarazem i nie miała nad sobą sufitu, ale wprost dach, opierający się na krokwiach powiązanych przekładzinami, służącemi za trzymadła dla wiszących szeregami połciów słoniny — z sieni tej wchodziło się na lewo do izby obszernej, zastawionej stołami, stolikami, stołkami, ławami, krzesłami, sofami i kanapami. Na Węgrzech izba podobna znajduje się w każdej austeryi. Naród, przywykły do zgromadzeń tłumnych, potrzebuje pomieszczeń tego rodzaju, którem w Czernej była owa izba, wychodząca pięciu oknami na plac, na ulicę boczną. W izbie tej nieustannie, zasiadało złożone z rozmaitych żywiołów, przedstawicielstwo opinii publicznej. W skład jego wchodzili: kupcy, rzemieślnicy, oficyaliści dóbr książęcych, urzędnicy publiczni, adwokaci, szlachta okoliczna, księża, aptekarz i Jan Rydz, doktór chirurgii i medycyny, zamieszkały w Czernej od lat szesnastu.

Przedstawicielstwo to funkcyonowało nieustannie w komplecie mniejszym i większym. Ten ostatni zgromadzał się regularnie cztery razy na tydzień, mianowicie: we wtorek, w czwartek, w sobotę i niedzielę — we wtorek, czwartek i niedzielę dla gazet które w dniach tych nadchodziły, a w niedzielę dla.. niedzieli. Zazwyczaj z soboty i niedzieli wielu za szlachty okolicznej w sali obrad na noc pozostawało Nocleżanem sobotnim regularnym był szczególnie niejaki Koloman Tisza, szlachcic o trzy ćwierci mili od Czernej zamieszkały, jeżeli nie ten sam, który obecnie stoi na czele gabinetu węgierskiego, to imiennik jego. Przyjeżdżał konno, konia u żłobu uwiązywał i często zapominał o nim. Przytrafiało się to nie jemu samemu. Zapał dyskusyi nie jednego do zapomnienia o wszystkiem zresztą przyprowadzał i niekiedy w tak dosadny wyrażał się sposób, że siedząca naprzeciwko straganiarka, która kiszki nadziewane smażyła i sprzedawała, niecierpliwiła się i wykrzykiwała:

 — Powściekali się!

W obradach tych nieustających nie przewodniczył nikt, albo raczej przewodniczenie dostawało się raz temu, znów owemu, samo przez się. Częściej, aniżeli innych, zaszczyt ten spotykał kilka osobistości, jako to: aptekarza, dlatego, że miał wąsy, jak miotły, dzięki którym został dowódcą gwardyi narodowej, księdza z powodu, że Niemców nie uważał za bliźnich, hodowcę świń dzięki temu, że był gruby i wymowny, niekiedy Glauber'a, szlachcica z pobliża, niekiedy zaś doktora Rydza, jako reprezentanta "Lengyelorszag."

Obrady bywały burzliwe; bywały jednak i zupełnie ciche, tak ciche, że przy oknach otwartych słyszeć się dawało bardzo dokładnie skwierczenie kiszek na patelni na placu. W takim razie straganiarka pod nosem sobie szeptała:

 — Pospali się.

Pewnego razu atoli, kiedy przekonaną była, że zgromadzeni w znacznej ilości w austeryi obywatele we śnie się pogrążyli, o jej słuch, ku jak największemu jej zdziwieniu, obiło się wcale niezłe imitowanie piania koguciego. Powtórzyło się to raz, drugi i trzeci. Za pierwszym razem rozpoznać nie mogła, z czyich ono wyszło ust; za drugim jednak razem poznała i oczy ze zdziwienia szeroko otworzyła, za trzecim splunęła i zawołała:

 — Co się wielebnemu stało?

Zdumienie jej spotęgowało się, gdy po zapianiu trzecim nastąpił wybuch chóralnego, ze śmiechami i okrzykami pomieszanego piania. Wybuch trwał mniej więcej pięć minut; ustał i miejsce jego zajęła gwarna rozmowa, przeplatana głosami, pojedynczo od czasu do czasu zabieranemi. Była to forma zwykła, w jakiej się wyrażała dyskusya. O słuch straganiarki obijały się kolejno głosy aptekarza, księdza, hodowcy świń i innych, pomiędzy innemi zaś krótkie przemówienia doktora Rydza i wykrzykniki Kolomana Tiszy. Ten ostatni nie przemawiał, nie dowodził, nie perorował, lecz tylko od czasu do czasu wywoływał:

 — Veto!

 — Czego on chce? — pytała sama siebie baba.

A oto co się stało: Był to dzień, w którym nadchodziły gazety, zgromadzenie przeto zebrało się liczne i gdy przyniesiono pakiet bibuły zadrukowanej, pogrążyło się w czytaniu. Ksiądz, przy oknie siedząc, szybko oczyma dziennik jakiś przebiegał. Naraz oczy jego zaświeciły blaskiem szczególnym, papier mu w ręku zadrżał, zmarszczył się, usta zacisnął, czytanie do końca ustępu doprowadził i zawołał:

 — Kukuriku!

Okrzyk ten zmusił wszystkich obecnych do zwrócenia na księdza wejrzeń, wyrazem zapytania napełnionych. Wszyscy poznali, że powodem onego jest jakaś zaczerpnięta z gazety wiadomość i jęli jej poszukiwać każdy w swojej. Ksiądz tymczasem pianie powtórzył; ktoś się wiadomości o wyprawionej księciu kociej muzyce doczytał i głośno jej zgromadzeniu udzielił; ksiądz zapiał po raz trzeci, poczem wszyscy obecni razem wygłosili "kukuriku!" przy akompaniamencie śmiechów i rozmaitych pod adresem to księcia, to ludności wiedeńskiej wykrzykników. Trwało to, jak powiedziano wyżej, z pięć minut. W izbie gościnnej burza wrzała. Po uciszeniu się burzy rozpoczęły się niezwłocznie rozprawy. Glos najpierwszy zabrał ksiądz i wyrażał zdziwienie, a zarazem oburzenie swoje z powodu, że książę Barkunyay, "który jest przecież Madziarem," zniżyć się mógł do udawania wobec Niemców koguta.

 — Nie! jest to rzecz nie do pojęcia i nie do przebaczenia! — wołała. — Ja, b...a teren tiszeń, ja tego bym nie zrobił!

 — Ani. ja! ani ja! — krzyczano.

 — Ja — zabrał głos aptekarz — jabym Niemcom pokazał! Nakiwałbym im, nałajał, napaskudził tak, iżby sami siebie nie poznawali. Ale nie o to teraz chodzi. Znajdujemy się wobec obrazy honoru narodowego, obrazy, do której dał powód jeden z najwydatniejszych członków arystokracyi węgierskiej. Nie występekże to? nie zbrodnia? Ktoby tego zbrodnią nie nazwał, byłby kpem i jabym mu w oczy napluł. Chodzi przeto: o co? o ukaranie tej zbrodni, o?... o?... o?...

 — O wyprawienie księciu kociej muzyki — ktoś mu odpowiedział.

 — Nie! — odparł aptekarz.

 — Tak! nie! Nie! tak!

Okrzyki powyższe sprawiły wrzawę mętną, w której nic rozpoznać nie było można. Aptekarz kociej muzyce się sprzeciwiał, lecz innego sposobu ukarania nie podawał, pomimo, że się za ukaraniem oświadczał. Byli tacy, którzy się temu sprzeciwiali. Opinie "sprzeczne w powietrzu się krzyżowały i do głosu przyjść przeszkadzały hodowcy świń, który długo nadaremnie o stół kułakiem stukał, wstawał, kapeluszem w powietrzu wywijał, wreszcie posłuchanie uzyskał.

 — Ja — zaczął ( od ja zaczynali wszyscy ) — za kocią muzyką jestem. Jeżeli książę, który jest nie tylko księciem, ale oraz i grafem, i baronem, i panem, rzeczywistym tajnym radcą dworu i kawalerem, a przytem Madziarem, jeżeli, powiadam, książę Niemcom piał, to nam powinien kwiczeć!

— Elien! Brawo! Tak! Nie! — zakrzyczano.

 — Cicho! słuchajcie! Wyłożę racyę, zniewalającą mnie domagać się kwiczenia. Posłuchajcie, dostojni panowie, opowiem wam historyę. Nie dawniej, jak w roku przeszłym, zabrakło mi kukurydzy. Zkąd tu wziąć? Rzuciłem się w stronę jedną, niema; w drugą, niema. Dowiaduję się, że u księcia jest kukurydza: zagłaszam się, odpowiadają: "Sprzedana." Piszę do samego księcia i ofiaruję mu po dziesięć krajcarów wyżej na korcu; odpisuje mi: "Nie mogę, sprzedana." Sprzedał kukurydzę Żydowi i Madziara, Madziara ( tu się dłonią po szerokiej piersi uderzył ) doprowadził do tego, że musiał przez całe dwa tygodnie świnie łobodą karmić. Oto dlaczego domagam się, ażeby nam kwiczał. Niemcom piał, nam niech kwiczy!

 — Tak! Nie! Elien! Brawo! brawo! — zawrzały okrzyki.

Wśród tych okrzyków odezwało się jedno donośne.

 — Veto!

 — Kto tu z veło się wyrwał? Veto? Liberum, veto? Komu się tu wydaje, że Węgry to Polska? Hę?

 — Veto! — powtórzył jegomość w czamarce z drobnem naszyciem i w kapeluszu z zawiniętemi do góry kryzami, oparty o stół obudwoma łokciami.

 — Tyś to, Koloman Tisza, rzeki veto? — zapytał hodowca świń.

 — Veto! — odparł zapytany.

 — Czemu?

 — Veto!

Nastała cisza, wśród ciszy powtarzał doktór:

 — Hum, hum! — odchrząknął, gębę dłonią otarł i tak zaczął: — Zważywszy wszystko, pokazuje się, że książę dureń, dureń, ale, bądź co bądź, poważny dureń, szanowny dureń, dostojny. Że dureń, zgodzicie się ze mną wszyscy?

Okrzyk ogólny, potakujący na to pytanie, był odpowiedzią.

 — Jakże chcecie, ażeby dureń co mądrego zrobił? — ciągnął doktór dalej. — Ponieważ jednak jest on poważny, szanowny i dostojny, złączywszy przeto jedno z drugiem, wypada, iż wielmożni i dostojni pleno titulo panowie, gdybyście mu kocią muzykę z pianiem, kwiczeniem, czy z czemkolwiek wyprawili, bylibyście większymi, aniżeli on, durniami.

Powiedział to, gębę dłonią utarł i usiadł.

 — Hij, baraton — odpowiedział hodowca świń, głową kręcąc.

 — Hęm, hum — odchrząknął doktór.

Ksiądz ramionami ścisnął; aptekarz jął się wąsy gładzić, głosu nikt nie zabierał więcej. Postanowienie nie zapadło żadne. Ten był powód, dla którego księcia Barkonyaya, odprowadzonego kociemi muzykami z Wiednia do Czernej, nie spotkało, gdy do Czernej przyjechał, przywitanie, któremu, gdyby go było spotkało, byłby się nie zdziwił zgoła.

Doktór, Jan Rydz, w okolicach Czernej pojawił się szesnaście lat temu. Przyjeżdżał rzemiennym dyszlem z Krościenka do Podolińca, z Podolińca do Lewoczy i ztamtąd na Preszów dostał się na porzecze Cissy. Póki przebywał w ziemi Spiskiej, znajdował się śród swoich. Gościli go Polacy. Za granicami tej krainy, której oderwanie od Rzeczypospolitej dało początek i przykład rozbiorów, przeszedł na ręce Węgrów. Ci go sobie wydzierali, aż on wydarł się im, i ponieważ w Czernej lekarza nie było, leczyć regularnie rozpoczął. Gościnność gościnnością pozostała i spotęgowała się zaufaniem, jakiem go otoczyły wszystkie sfery ludności. Ztąd wynikło, że gdzie go jeno wezwano, wszędzie pojono i karmiono, karmiono i pojono; że zaś płyny przez gardło przedostają się łatwiej, aniżeli rzeczy inne, nastąpiło przeto, co nastąpić było powinno. Doktór, wychylając szklankę po szklance, lampeczkę po lampeczce, kieliszek po kieliszku, wciągnął się powoli w wychylanie i ani się spostrzegł, jak natura jego domagać się zaczęła tej szklanki, tej lampeczki i tego kieliszka, który stanowi przebranie miarki. Praktyce jego nie zawadzało to ani trochę. Przeciwnie. Węgier jeden powiedział, drugi powtórzył i rozeszło się, że doktór Rydz wówczas leczy najtrafniej, kiedy pijany. Gdy go do chorych wzywano, spajano go umyślnie i — szło mu. Działała tu zapewne wiara, co ludzi uzdrawia. Nie rozstrzygając kwestyi tei, zaznaczyć należy fakt, który i w ten wyrażał się sposób, że recepty, zapisywane przez doktora Rydza na trzeźwo, mniej były skuteczne, aniżeli te, które zapisywał, gdy się pod dobrą znajdował datą. Wiodły się mu nawet po pijanemu operacye i wziętość jego lekarska ustaliła się w okolicy, jednając mu przyjaciół obowiązanych. Korzyści jednak były ztąd dla niego niewielkie. Z praktyki rozległej wykrzesał dla siebie, chałupę na przedmieściu, kupił sobie domek z ogrodem i zamieszkał w nim komornem, domek bowiem i ogród wydzierżawił bednarzowi, ekscypując dla siebie pokoików dwa i zobowiązując bednarstwo do utrzymywania w porządku mieszkania i ogrodu, jako też pamiętania o tem, ażeby jemu ( doktorowi ) nie było chłodno i głodno, ciemno i brudno, oraz, ażeby w potrzebie wyjechać miał czem. W ten sposób doktór nie rniał na głowie swojej żadnych gospodarskich kłopotów bednarstwu pewne kwantum dopłacał i nie przyczyniał im kłopotu wiele, w domu bowiem nie zawsze sypiał, rzadziej jeszcze jadał; chorym konsultacyę dawał w każdym czasie i na każdem miejscu, pod "Węgierską koroną" nawet. Leczył bez różnicy najmniejszej bogatych i ubogich, tym zaś ostatnim nierzadko razem z receptą wręczał cwancygierow parę na lekarstwa. Co jedną ręką brał, drugą wydawał na drodze tej samej; z racyi tej, mimo praktyki rozległej, majątku nie robił, tembardziej, że udzielał się nie samym jeno chorym.

Na wolowej skórze nie spisać tych doktora uczynków, o których dokonywaniu, kiedy wiedziała ręka prawa, to nie wiedziała lewa. On i sam o tem nie wiedział. Pomagając ludziom, dogadzał potrze bie moralnej własnej, która mu pomagać nakazywała. I tyle. Nie dziwił się też zgoła temu, kiedy mu potrzebujących pomocy nasyłano.

Pewnego razu, na kilka miesięcy przed opisanemi powyżej zdarzeniami, zgłosił się do doktora młodzieniec z węzełkiem w ręku. Węzełek i odzież przeszarzana, obuwie zachodzone świadczyły, że był to podróżny, oblicze dawało świadectwo chorobie. Czoło perliło się potem, usta drżały spieczeniem. Wszedł, nie odzywał się i na stojącym przy progu stołku usiadł. Doktór wejrzeniem go od stóp do głowy obrzucił i z siedzenia się podniósł z pośpiechem, którego podnieta tkwiła we wrażeniu, jakie na nim sprawiła powierzchowność przybysza — powierzchowność, budząca w doktorze nieokreślone jakieś wspomnienia. Odchrząknął, za rękę go ujął i puls mu badał.

 — Dawno to? — zapytał po węgiersku.

Chory, oczy na niego podnosząc, po polsku odpowiedział:

 — Nie rozumiem.

 — A! porozumiemy się — podchwycił. — Dawno się czujesz niedobrze?

 — Od kilku dni.

 — Uhm? Ano, wstańże i chodź. Do alkierza go poprowadził.

 — Rozbierz się i połóż — rzekł, wskazując mu swoje łóżko. Gdy w łóżku będziesz — pogadamy.

Chory z trudnością odzież z siebie zwlekał. Doktór mu pomagał, odzież dolną i buty z niego ściągnął, w swojem łóżku go położył, i zawoławszy bednarzową, polecił jej przyrządzić dla niego napój chłodzący i czuwać nad nim Sam wyszedł; w pół godziny później powrócił z lekarstwem. Chory przybysz stał się dla niego przedmiotem pieczołowitości kilkutygodniowej. Przez czas jego choroby doktór sypiał na sofie w pierwszym pokoju; miał niejaką trudność w zwalczaniu gorączki; trudność tę atoli przełamał i chorobę z młodego organizmu wypędził, nie wiedząc zgoła, kogo leczy. Wiedział tylko, że ma w kuracyi Polaka, człowieka młodego, odzywającego się językiem, który świadczył, że należy do sfery towarzyskiej średniej, jeżeli nie wyższej. Czuć się w nim dawało dziecko szlacheckie. Doktora to nie obchodziło. Obchodził go chory, jego puls, jego język, jego oddech, obchodziły go symptomata; o te zapytywał i byłby nie pytał o więcej, gdyby chory sam, gdy mu przytomność umysłu powróciła, nie domyślił się oświadomić go ze swoim stanem cywilnym.

 — Panie konsyliarzu — zaczął — mam rodziców, którzy, gdy się dowiedzą kiedy, coś dla mnie uczynił, będą panu bardzo wdzięczni

 — A! — machnął doktór z oznaką niecierpliwości dłonią i zapytał: — Z których okolic Polski pochodzisz?

 — Z Podlasia, z nad Buga.

 — Hm? — uśmiechnął się. — Domyśliłem się tego. Widok twój przypomniał mi młodość moją. Widziałem, znałem może twojego ojca.

 — Karola Rzeskiego? — wtrącił młody człowiek.

 — Rzeskiego? Nie, nazwiska tego nie przypominam sobie.

 — Rodzice moi mieszkają na wsi. Nazwę mu powiedział.

 — Nie, nie znam — odrzekł doktór.

Młodzieniec przez doktora nie pytany, opowiadał dalej o stosunkach swoich rodzinnych. Doktór nie przerywał, nie przez ciekawość, ale dlatego, że choremu sprawiało to zadowolenie widoczne. W ten sposób dowiedział się, że pacyent jego skończył szkoły w Lublinie i rozpoczął studya w uniwersytecie, które przerwać musiał. Doktór na to głową pokiwał, westchnął i rzekł:

 — Szkoda, ale nie wszystkim dano kończyć uniwersytety.

W jednej z pogadanek następnych dowiedział się, że pacyentowi jego na imię Andrzej.

Nastąpiła rekonwalescencya. W młodym człowieku obudziła się ochota do zajęcia umysłowego — czytałby, gdyby było co. Doktór w biblioteczce swojej posiadał wyłącznie dzieła lekarskie. Andrzej je przeglądał i znajdujące się w nich rysunki kopiował dla rozrywki. Dla rozrywki również przepisywał dla doktora z pamięci utwory poetyczne, których w czasie owym ludzie młodzi uczyli się jedni od drugich. Doktora cieszyło to wielce. Podobał się mu mianowicie " Wachmistrz Deresz", z dobrym akcentem przez Andrzeja czytany. Przy ustępie, w którym wachmistrz opowiada: " I wypadło do mnie, panie, w okularach siedemnastu" — głową wstrząsnął i odezwał się:

 — Hę! Byleż Pan Bóg Węgrów od okularników takich ochronił!

 — Alboż co? — zapytał Andrzej.

 — Hm co? Może im przyjdzie się z Niemcami na rękę próbować.

Młodemu człowiekowi na te słowa oczy zajaśniały.

 — A może nie — dodał doktór. — Zaczęło się od gadaniny, która, jeżeli długo potrwa, do niczego nie doprowadzi. Wodę warz, woda będzie.

Andrzej westchnął.

W kilka dni później w następujący sposób zaczepił doktora:

 — Czuję się już zdrów zupełnie.

 — Chwała Bogu — odrzekł doktór.

 — Nie pozostaje mi nic, tylko panu konsyliarzowi za chleb, sól i przyprowadzenie mnie do zdrowia podziękować.

 — I cóż zrobisz z sobą?

Młody człowiek ręce w odpowiedzi pokazał.

 — Gdybyś umiał jakie rzemiosło, mógłbyś się na ręce spuszczać. Czy umiesz może jakie?

 — Żadnego.

 — Ech! Oto masz szkoły i uniwersytety! Dla ciebie rzemiosła potrzeba. Naucz się, ale jakiego naprzykład?

Na chwilę się zamyślił i miał już młodemu człowiekowi bednarkę, przy której czeladzi kilkoro pracowało, zaproponować, kiedy mu co innego do głowy przyszło.

 — Rysujesz przecie, hę?

 — Trochę.

 — Będziesz odnawiał szyldy w mieście. Na karczmie wypłowiał całkowicie; na aptece wąż przerwał się w dwóch miejscach; u cyrulika słój znikł, a pijawki w powietrzu wiszą; u rymarza siodła rozpoznać nie można. Trzeba odnowić, zrestaurować, przemalować to wszystko. Weź-no się do tego.

 — Czy potrafię?

 — Nie święci garnki lepią. Zacznij.

Doktór się dla Andrzeja o robotę wystarał i w kilka dni później miody człowiek w izbie, w której się klepki i obręcze strugały, pracownię malarską założył.

Robota odrazu poszła mu wcale dobrze. Z pod pędzla jego korona węgierska wyszła tak świetnie, że się karczmarz szyldem swoim dosyć nacieszyć nie mógł, a wnet kiełbaśnik, który się bez szyldu obchodził, obstalował u Andrzeja wieprza na bantach z napisem: " Z jednego wieprza szynki, kiełbasy, kiszki, sadło, słonina etc. " Rymarz zażądał, ażeby mu do siodła dodać trenzle i bicz; cyrulikowi zachciało się zmiany słoja z pijawkami na grupę ludzką, wystawiającą puszczanie krwi. Andrzej wywiązał się z tego należycie, czem zachęcony aptekarz zażądał u niego szyldu zupełnie nowego, wyobraża jącego Eskulapa z kijem w ręku, okręconym dwoma wężami. To ostatnie dzieło na warsztacie się znajdowało, kiedy doktór oznajmił Andrzejowi, ażeby się przygotował do pójścia z nim do pałacu.

 — Do pałacu? Po co? — zapytał.

 — Robotę tam dostaniesz.

 — Jaką?

 — Malarzem przecie jesteś.

 — Czyżby książę Barkonyay szyldu chciał?

 — Nie szyldu, ale portretu.

 — Co tego, to się nie podejmę — odrzekł młody człowiek.

 — Podjąć się możesz, chodzi bowiem nie o podobieństwo rysów, ale o krój i kolory odzieży. Książę życzy sobie, ażebyś został u niego nadwornym malarzem.

 — Cóż na dworze książęcym robić będę, gdy raz obstalunek wykonam? — zapytał.

 — Nie wiem dokładnie. Może obstalunków będzie więcej. Może wedle pomysłów własnych książę stroić zechce żonę i córki. Wielki pan, na wielkim świecie żył, głupstw trochę napłodził, w ustroniu się zamknął i do głowy mu strzelają różne koncepta. W gruncie jednak nie jest to człowiek zły: pęcherz.

 — Nie miałem nigdy jeszcze do czynienia z wielkimi panami — zauważył Andrzej.

 — Wyobraź sobie waryata, któremu, dla niepodrażnienia go, basować musisz. Przemawiaj do księcia: "jaśnie oświecony", nie siadaj wobec niego, póki on ci siedzenia nie wskaże, nie wdawaj się z nim w rozhowory, pełń, do czegoś się zobowiązał, a będziesz miał kawałek chleba zarobiony uczciwie, zwłaszcza, że służba malarska z natury swojej nie należy do rodzaju służb poniżających.

 — Hm? — mruknął młody człowiek.

 — W zamku jest biblioteka, uzyskasz może przystęp do niej i wydobędziesz z pyłu zapomniane słówko jakie, rozjaśniające przeszłość naszą.

 — Kiedyż się wobec księcia stawić mam?

 — Jutro w godzinie audyencyonalnej: o jedenastej przed południem. Pójdziemy tam razem.

Nie potrzeba wielkiej bystrości umysłowej, ażeby się domyślić, komu miody Rzeski zawdzięczał tak obstalunki szyldowe, jako też posadę u księcia. Sam on domyślać się nie potrzebował, wiedział bowiem i przejęty był dla współrodaka, który mu na obczyźnie tak w przygodzie stanął, uczuciem głębokiej wdzięczności, połączonem z bezgranicznem zaufaniem. Pomimo przeto, że do stawania u księcia na służbę uczuwał niejaki wstręt, ofiarowaną mu posadę przyjął i w dniu następnym, przyodziawszy się jak najskrzętniej, z doktorem udał się do zamku.

Odległość z miasteczka wynosiła ćwierć mili bez mała. Odległość tę zazwyczaj przebywano w powozie. Oni poszli piechotą, co dało doktorowi możność obeznania protegowanego swego ze stosunkami zamkowemi. Opowiedział mu o zwyczajach na dworze zaprowadzonych, o księżnie, o młodych książętach, o baronowej, o księżniczce.

 — Ta — mówił o tej ostatniej — bodaj czy nie najwięcej ze wszystkich warta. Ma i tu i tu (pokazał sobie na serce i na głowę), a przytem ogień nie dziewka. Miej się z nią na baczności: ona młoda i tyś młody.

 — Gdzież mnie do niej! — zawołał Andrzej.

 — Ehm! — wstrząsnął doktór głową. — Skoro młody chłopiec znajdzie się wobec młodej dziewczyny, wnet się pomiędzy nich wsuwa szatanek, który drażni jedno i drugie.

 — Ona księżniczka.

 — Mimo to, dziewczyna; a wierz mi, że w dziewczynie księżniczce substancye wszystkie są takie same, jak w bednarzównie. Różnicy niema najmniejszej.

 — Wyobrażenia odmienne,

 — Bajki. Wyobrażenia? Jak Bożą wolę poczuje, wyobrażenia wywracają się niby pałace z kart. Miejże się więc na baczności, powiadam ci.

Mówione to było pół-żartem; Andrzej przestróg doktora nie brał na seryo i księżniczki nie lękał się zgoła.

Doktór, przedstawiając go księciu, mówił o sporządzonych przez niego szyldach znakomitych.

 — Co za szyldy, mości książę! Eskulap niby żywy.

Zalecał następnie jego pozycyę towarzyską:

 — Szlachcic polski, eques polonus. W Polsce każdy szlachcic jest urodzonym do tronu kandydatem.

Książę przyjął młodego człowieka łaskawie, kandydatury atoli jego do tronu nie uwzględnił tak dalece, że mu mieszkanie w oficynie i jadło przy stole marszałkowskim wyznaczył. Doktór, ani też Andrzej przeciwko temu nic nie protestował. Doktór wszakże upomniał się o wstęp do biblioteki, motywując żądanie swoje tem, że młody człowiek odbywał studya uniwersyteckie. Książę na żądanie to zamyślił się i po namyśle odpowiedział:

 — Nic przeciwko temu nie mam, a nawet pan — głową ku Andrzejowi skinął — możesz w bibliotece stalugi ustawić i tam malować.

Marszałka dworu wezwał i stosowne rozporządzenie mu dał.

Andrzej zainstalowany został. Ulokowano go w oficynie, w izdebce ciasnej i źle oświetlonej. Marszałek dał mu przewodnika do biblioteki — ten go zaprowadził, drzwi mu utworzył i zostawił. Młody człowiek oczyma dokoła powiódł. Komnatę na wieży niewielką, ale widną, zapełniały półki, zastawione księgami i zwitkami, przykrytemi kurzem odwiecznym. Od dziada, od pradziada może księcia Jerzego, nikt tu nie pracował. Księgozbiór się od dawna nie powiększał. Składał się z druków i rękopisów, z kronik starych, z dzieł treści filozoficznej i teologicznej, wyłącznie prawie łacińskich. Rozpatrzenie się w nich wymagałoby dużo czasu i pilności benedyktyńskiej. Andrzej wziął do ręki jedną w pergamin oprawną książkę, z kurzu ją otrzepał, rozpoznał rzecz polemiczną, tyczącą się sporów kościelnych i położył. Księga druga zajęta go nie więcej niż pierwsza. Rozwinął jeden ze zwitków pergaminowych, do którego odczytania potrzeba było posiadać biegłość paleograficzną.

 — Co ja z tem pocznę? — pomyślał sobie.

Rozpatrzenie się przeto bliższe w bibliotece odłożył na później, tymczasem zaś zajął się urządzeniem sobie pracowni, odpowiedniej służbie, do jakiej się zobowiązał. Pod oknem ustawił stolik; po papier zaś, pędzle, ołówki, farby pójść musiał. Gdy wychodził, spotkał służącego, który go do obiadu wezwał. Obiadował w oficynie w towarzystwie urzędników dworskich i kilku płci pięknej przedstawicielek, pełniących służbę, znaną u nas pod nazwą respektowej. Były to niewiasty nie w kwiecie wieku; pomiędzy niemi ochmistrzyni wyglądała poważnie i liczyła lat za pięćdziesiąt. Fraucymer ten składał się wyłącznie z Niemek; rozmowa przy obiedzie toczyła się w języku niemieckim. Andrzej rozumiał, ale mówić płynnie nie mógł; obiad przeto zjadł w milczeniu i po obiedzie poszedł do doktora po zawiniątko swoje i po materyały malarskie.

Doktora w domu nie zastał. Zwrócił się do bednarzowej z zapytaniem o niego.

 — Niema, wyjechał; przysłano po niego z Lipowej konie, ktoś tam zachorował; wyjeżdżając jednak, nakazał nam posłużyć panu.

 — Potrzeba mi się do zamku przenieść.

 — Wnet człek mój do kocza konie założy.

Do przeniesienia były: staluga, deska, na której Andrzej wykończał Eskulapa, przyrządy malarskie i węzełek. Te ostatnie zabraćby się dały pod pachę; stalugę i deskę nieśćby należało na grzbiecie. Celem uniknięcia tego ostatniego, bednarz konie do wózka zaprzągł, a kiedy zaprzęgał, Andrzej żegnał się z czeladnikami, z którymi wspólnie pod szopą pracując, znajomość bliższą zabrał. Było ich dwóch starszych i dwóch chłopaków terminatorów. Na pożegnanie bednarzowa flaszkę wina postawiła. Bednarz szklanki ponapełniał.

 — Zdrowie! — szklankami się trącili.

 — Jakże to będzie? — zapytał jeden, zapytanie do Andrzeja zwracając.

 — Cóżby być miało? — odrzekł Andrzej.

 — Stajesz na służbę u księcia

 — Cóż z tego?

 — Jeżeli nas na Niemca powołają?

 — Książę mnie nie powstrzyma.

 — Ręka!

Po kolei jeden i drugi, a z nimi i bednarz podali mu dłoń do uściśnienia. Zawiązała się rozmowa treści politycznej. W czasie owym polityka przenikała wszędzie i nadawała opinii publicznej nastrój, w którego manifestacyach zachodziły modyfikacye stosownie do sfer społecznych. W sferach wyższych politykę zaprawiała dyplomacya, liczono na możliwość wytargowania ustępstw; w niższych mniemanie powszechne zaglądało w oczy wojnie w tem przeświadczeniu, że ustępstwa u Niemców dadzą się nie wytargować, ale wydrzeć. Tak myślała ludność rzemieślnicza po miastach i miasteczkach i rolnicza po wsiach. Kiedy te sfery, których sejm był wyrazem szczególnym, toczyły z Wiedniem układy, te, co podkład społeczny stanowiły, myślały już o rozprawie orężnej, jako o rzeczy niechybnej. Burza szła z głębin, huczała głucho. Lud nie wdawał się w rozumowania subtelne; mniej go obchodziły reformy liberalne i demokratyczne, jego korzyści na widoku mające, aniżeli obecność Niemców na czele. Na punkt ten całą swoją uwagę zwracał; o to mu tylko chodziło, ażeby się pozbyć panowania obcego; gdy też się możliwość dokonania tego w perspektywie ukazała, gotów był, bez względu na nic, "zdobywać harmaty czarnemi od pługa rękami."

We względzie tym Słowacy nie różnili się od Madziarów. Jedni i drudzy zarówno Niemca nie chcieli, jakby kwestye inne, w których porachunki z sobą mieli, odkładali na później.

 — Ręka! — wyciągali do Andrzeja dłonie bednarz i czeladnicy.

Bednarz i czeladnicy jego byli Słowakami. W Andrzeju Polaku widzieli współziomka niemal i upatrywali w nim przytem rodzaj rękojmi ze względu na reputacyę wojenną, jaką posiadali Polacy w opinii publicznej narodów. Wydawało się im, że obecność wśród nich Polaka zapewnia im zwycięztwo. Kiedy przeto dłoń jego ścisnęli, szklanki do góry podnieśli i krzyknęli mu Eljen!

Jak się z tego pokazuje, pomiędzy "tymi a tamtymi" zachodziła niejaka różnica.

Andrzej przerzucił się od "tych do tamtych," ze sfery bednarskiej do stery książęcej; w izdebce się zainstalował i w bibliotece warsztat swój ustawił. W zamku wszedł w sferę służebną, w której czuł się obcym dlatego już samego, że mu z trudnością przychodziło porozumiewać się po niemiecku. Po węgiersku nie umiał wcale. Z księciem mówił po francusku.

Książę "wezwał go do siebie nazajutrz. Andrzej zastał go we wspaniałym stroju narodowym. Zdziwiło go to; ze zdziwienia jednak wyszedł, gdy usłyszał racyę, dla której książę strój ów włożył na siebie. Chodziło o model normalny, wedle którego miały się czynić modyfikacye. Dostojny mąż nie tłómaczył znaczenia ich. Zażądał, ażeby Andrzej w stroju tym wizerunek jego skreślił; dał mu kartony i ołówki; kazał sporządzić regestr farb potrzebnych, które sprowadzić obiecał z Koszyc, z Pesztu nawet, gdyby w Koszycach farb nie było; wreszcie do pozowania stanął, postawę przybrał, ręką lewą w bok się ujął, prawą od łokcia do góry nieco podniósł i kontur zdjąć kazał.

Andrzej, malarz improwizowany, z zadania wywiązał się wcale dobrze. Posiedzenie zabrało czasu pół godziny. Z pod ołówka jego wyszło zaznaczenie postaci księcia w naszkicowaniu en face; głowa przedstawiała się w owalu, korpus w ubraniu, którego części składowe uwydatniały się wyraźnie. Zadowolniło to księcia. Kazał Andrzejowi odejść i posiał mu do biblioteki portrety swoje i odzież swoją, ażeby miał wzory do wykończania szamerowań.

Była to praca nielada.

Posiedzenie drugie odbyło się w dniu następnym. Książę znów pozował en face. W postawie tej samej pozował jeszcze w dniu trzecim; w czwartym stanął plecami, uprzedziwszy Andrzeja, że tył ma takie same jak przód znaczenie i wymaga w odrabianiu szczegółów uwagi i pilności wielkiej.

Andrzej się przykładał do budowania na papierze tej postaci według miary nie Fidyasza, ale krawca. Szło mu to. Narysował księcia z przodu i z tyłu ku zupełnemu jego zadowoleniu. Zabrało to czasu tydzień cały. Przy końcu tygodnia nadeszły farby i kartony. Na te ostatnie przenosił szkice pierwotne i zajął się dobieraniem kolorów. Oblicza nie tykał zrazu; mając jednak przed oczyma portrety, kopiował osobno głowę i kopiowanie powtarzał tak długo, aż podobieństwo schwycił.

Rysował, podmalowywał, malował; wreszcie wizerunek pierwszy en face wykończył, i gdy go księciu przedstawił, książę pochwalił, przypatrzył się, karton do ręki wziął i z gabinetu wyszedł, pozostawiając Andrzeja samego.

Młody człowiek domyślił się, że dzieło jego poniesione zostało pod sąd krytyczny księżny, baronowej i księżniczki. Gdyby był artystą z powołania, obeszłoby go to; że jednak nim nie był, o sądzie ani myślał. Zajęło go co innego. Znajdował się w gabinecie rnęża, który zajmował stanowisko wysokie, męża stanu, dyplomaty, osobistości znaczącej i wydatnej, mającej konneksye i stosunki rozległe; znajdował się w sanctuarium męża onego. Rzeczy podobne rozbudzają w śmiertelnikach zwyczajnych ciekawość.

Dla zaspokojenia jej miał Andrzej przed sobą najprzód biuro papierami i przyborami do pisania założone, następnie księgozbiór w szafie oszklonej zamknięty, wreszcie książkę otwartą i do. góry grzbietem położoną, co oznaczało, że się w czytaniu znajdowała.

W głębi istoty jego odezwało się pragnienie obejrzenia tego wszystkiego, celem powzięcia świadomości o zajęciu, jakiemu się oddaje mąż stanu. Od obejrzenia samo przez się usuwało się biuro, na którem widział noty, notatki i listy, zawierające w sobie tajemnice może? Poczucie godności osobistej kazało mu od tego wzrok odwracać. Pozostawała więc jeno szafa i książka.

Do szafy podszedł i przez szkło tytuły dziel czytał.

Za każdem przeczytaniem dziwił się, znajdował romanse same; lecz zdziwienie jego uzupełniła książka, którą do ręki wziął, na tytuł okiem rzucił i cisnął ją na stół z gestem takim, jakby się sparzył. Był to utwór Pawła de Kock p t. Le Cocu.

 — I takiemi rzeczami umysł swój karmi mąż stanu? — odezwało się mu w myśli zapytanie.

Cóżby powiedział, gdyby się dowiedział, że takiemi samemi rzeczami umysł swój karmi książę Bismarck!. Andrzej jednak wiedzieć o tem nie mógł, wówczas bowiem książę ów księciem, ani grafem nawet jeszcze nie był i nikt się ani nim, ani pokarmem umysłu jego nie interesował. Książę Barkonyay bardziej był interesujący. Andrzej dowiedział się, czem się mąż ten, rolę Achillesa pod namiotem odgrywający, zajmuje, i powiedzieć należy, niewiele go to zbudowało. Książkę na miejscu swojem położył; w chwilę później do gabinetu wszedł książę.

 — Dobrze — odezwał się — bardzo dobrze. Wykończ pan jeszcze ten sam model z tyłu, a zobaczymy. Będziesz następnie kreślił i kolorował podług wskazówek moich.

Zajęcia tego rodzaju stanowią specyalność, wchodzącą w zakres artyzmu szczególnego, krawieckiego. Specyalność ta na wielką skalę praktykuje się w Paryżu, stolicy mody. Ani w Wiedniu, tem mniej zaś w Czernej, była ona uprawianą. Zajął się więc nią książę tembardziej, że mu chodziło nie o wymyślenie odzieży nowomodnej, ale o wynalezienie takiej, któraby tak tonem swoim ogólnym, jako też symboliką szczegółów charakteryzowała i ilustrowała przekonania i aspiracye jego polityczno - społeczne. W mniemaniu jego przeto chodziło tu o rzecz wagi i doniosłości wielkiej.

Nie było w tem nic zadziwiającego, gdy się zważy, jakie to znaczenie przywiązuje się do strojów, w których figury urzędowe gawiedzi się uroczyście pokazują.

Monarchowie afrykańscy wobec poddanych swoich występują bez butów, bez pantoflów, w czerwonych frakach angielskich na grzbiecie i w rondelkach kuchennych na głowie. Strojem tym imponują. Nie w innym celu książę Barkonyay przyodziać się pragnął wspaniale, charakterystycznie. Wiemy już, w jaki sposób celu tego dopiął; to jednak, z czego sprawę obecnie zdajemy, odnosi się do momentu, poprzedzającego wyjazd jego do Wiednia o kilka miesięcy.

Andrzej zimę całą prawie i wiosnę całą w bibliotece na rysowaniu, malowaniu i przemalowywaniu spędził. Przez ten czas z życiem zamkowem i ze stosunkami się oswoił.

Wymykał się niekiedy do doktora, którego zazwyczaj w domu nie zastawał, i na gawędce z bednarzami chwil kilka spędzał; trzy razy na tydzień zachodził do austeryi pod "Koroną węgierską" na dzienniki; od czasu do czasu asystował ćwiczeniom gwardyi narodowej czernieńskiej, pozostającej pod dowództwem aptekarza, który na plac występował w pióropuszu dwa razy wyższym i o półtora raza szerszym od tego, jaki na kapeluszach noszą genełowie austrayaccy.

W miasteczku ze wszystkimi się znał i ilu znajomych, tylu posiadał życzliwych, wśród których wynagradzał sobie osamotnienie, otaczające go w zamku, gdzie po za obiadami i wieczerzami stykaj się tylko z księciem w rzeczach służby swojej.

Książę nie zaszczycał go inną prócz o modelach rozmową. W gabinecie jego spotykał się niekiedy z krawcem klarnecistą. Niekiedy w czasie jego obecności do gabinetu wchodziła księżna, baronowa lub księżniczka — ta ostatnia rzadziej, aniżeli tamta — i żadna z pań tych do niego słówka nie przemawiała. Do biblioteki nie zaglądał nikt.

Niemałe też było zdziwienie jego, gdy razu pewnego do drzwi bibliotecznych usłyszał palcem pukanie.

 — Co to? — zapytał sam siebie.

Pukanie wydało mu się jakieś miękkie, drobne, nie takie, jakie z pod palca męzkiego wychodzi.

Siedział przy stoliku bez surduta. Co rychlej surdut na grzbiet wciągnął i zawołał:

 — Herein!

Weszła księżniczka. Zmieszało go to "nie bardzo;" zmieszało jednak. Niekoniecznie wiedział, jak się znaleźć, stanął więc obok roboty swojej i czekał.

Księżniczka wszedłszy, powiodła wzrokiem dokoła; w oczach jej przebiło się zdziwienie lekkie, jakby się nie spodziewała znaleźć, co znalazła; zrobiła kilka kroków, zatrzymała się, znów ruszyła i stanęła obok Andrzeja.

 — Dzień dobry panu — odezwała się.

 — Dzień dobry pani — odpowiedział. Zwróciła na robotę jego wejrzenie. Zdawało się, jakby przypatrywała się jej pilnie. Parę razy odrywała wejrzenie i zwracała je na okno; od okna zaś opisywała niem półkole, które powinno było przez oblicze młodego człowieka przejść; nie przechodziło jednak; z punktu, w którym się onego dotknąć miało, zniżało się nagle i na papier spadało.

Krążenie to powtórzyło się dwukrotnie.

Za trzecim razem oczy księżniczki zwróciły się nagle wprost na młodzieńca i takie w oczy jego wejrzenie cisnęły, że zmusiły go do spuszczenia wzroku. Trwało to chwilkę i rozstrzygnęło się tem że o słuch Andrzeja odbiło się zapytanie:

 — Pan rysujesz?

 — Rysuję, pani — odpowiedział zlekka i odkaszlnął.

 — Pan rysujesz? — powtórzyła.

 — Rysuję.

 — Mnieby się tak... o!... takby mi się rysować chciało!

Andrzej podniósł na księżniczkę oczy, zdziwiony nie tyle tem, co, ile tem, jak powiedziała. Słowa powyższe wyrzekła tonem rezolutności, wyforsowanej niby, tonem, który wyzywał odpowiedź: "Cóż ja poradzę na to!" Rzecz prosta, Andrzej się z odpowiedzią tą nie wyrwał. Czekał i doczekał się zapytania:

 — Coby to zrobić, ażebym rysowała?

 — Rysować... — odpowiedział.

 — Rada pańska jest doskonała, ale jest... "ale" jedno, co się jej wykonaniu sprzeciwia.

 — Jakie? — zapytał.

 — To, że rysować nie umiem.

Zanim się Andrzej na odpowiedź zdobył, ona mówiła dalej:

 — Nie umiem i przyszłam w tym celu, ażebyś pan zaradził temu.

 — Ale jak? — zagadnął.

 — Naucz mnie.

 — Kiedy ja sam nie umiem!

 — Cooo? — odezwała się tonem wysokiego zdziwienia.

 — Nie umiem — powtórzył, zlekka ramionami wznosząc.

 — A? — odrzekła, zamilkła i za chwilkę zaczęła: — Ale to nic, tem lepiej, będziemy oboje Amerykę zdobywali. Czy — zapytała — zgoda na to?

 — Zgoda, pani — odpowiedział z akcentem wahania się.

 — A więc, zabieraj papier, ołówki, wszystko, co potrzeba, i chodźmy.

Słowa te wyrzeczone były tonem tak rezolutnym, że Andrzej bez zwłoki najmniejszej papier, ołówki, gumę, scyzoryk i deskę wziął i do wyjścia był gotów.

 — A czapka? — rzekła.

Wziął i czapkę i z biblioteki wyszli, ona przodem, on za nią.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej