Adolf Dygasiński

CO SIĘ DZIEJE W GNIAZDACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

CO SIĘ DZIEJE W GNIAZDACH

Adolf Dygasiński

Gniazda giną, ziemia zostaje.
Z maksym pozytywisty.

I

ZAZNAJOMIENIE CZYTELNIKA Z DALEWICAMI

Lubimy śpiew słowiczy dla śpiewu, ale słowik nie śpiewa, aby śpiewać. W wieczornej ciszy powietrze drży tymi czarującymi dźwiękami. Wschodzący księżyc wysunął olbrzymią, ogniem zalaną tarczę; rzekłbyś, że sioła i lasy płoną. Ruch pracy ludzkiej ustaje, jak się to zwykle mówi. A przecież to jest tylko inna forma i pracy, i życia. Jedynie warunki niektóre zmieniły się dokoła. Mroczno, chłodnawo i spokojniej niż we dnie.

Na niebie gwiazdy pełgają. Ale nie każdy śpi w nocy i nie każdy w dzień czuwa. Jeżeli się  czujesz  być synem ziemi związanym z nią miliardem nici; jeżeli rozumiesz, że nic nie ma w tobie, czego by w niej nie było; że wszystkie istoty świata nie są od ciebie oddzielone pustą przestrzenią, ale wnikają w ciebie i ty im siebie oddajesz; jeżeliś przekonany, że te istoty są niejako organami oraz narządami twego życia, twej myśli najwznioślejszej i twoich najszczytniejszych uczuć, więc pójdź ze mną, ktokolwiek jesteś, w zakątek jeden tej wielkiej matki ziemi, w zakątek cichy i spokojny. Nie zatrzymamy się w kraju, gdzie pomarańcza i cytryna kwitnie, ale przyjrzymy się siołu o biednych, słomianych i lepionych chatach. Nie przechodzi tędy żaden wielki trakt świata, ale przecież mała drożyna łączy i to sioło z bursztynowymi gościńcami. Nie pieni się tutaj swymi falami olbrzymia rzeka, lecz i wąska struga posyła także wodę do dalekiego morza. Wiatry, które wzruszyły cedrami na Libanie lub rozganiały statki po oceanach, przypływają także w te strony. Po niebie toczą się chmury, które promienie słońca z dalekich mórz wyssały. To samo słońce grzeje też i oświeca wszystkich ziemian; jeden księżyc toczy się dokoła ziemi. Z jednego punktu na drugi przenoszą się atomy tego, co stanowi życie; przelewają się one, przepływają, toczą się, przychodzą i odchodzą. Nikt nie wie, dokąd popłynęła uroniona jego łza boleści lub szczęścia. Ona jednak nie zmarniała jak i uczucie, co ją wywołało. Nikt nie objaśni, jakie są losy westchnienia, które ci tęsknota wydarła z piersi, a wiatr je porwał i uniósł w przestwory, aby cię połączyć z całą przyrodą aby to westchnienie wrzucić w jej łono i zapłodnić ją także i przez tę zmianę. Uczucia, myśli, życie całe — oddajemy przyrodzie, która to wszystko w obiegu kołowym rozdziela między niezliczone miliony istot. Pójdźmy więc do naszego ubogiego sioła, aby tam czerpnąć od przyrody życia, aby jej także oddać cząstkę siebie. Jeżeli kto chce, niech to nazwie zaślubinami, weselem, aktem miłości. My wszelkie nasze łączenie się z ziemią i jej stworzeniami nazwiemy koniecznością tylko. Czy ona nam coś z siebie oddaje, czy my dla niej czujemy, myślimy albo działamy, walczymy za nią, uprawiamy ją, pracujemy na niej — zawsze fizycznie lub moralnie stwierdzamy tylko nie dający się rozerwać związek nasz z ziemią.

Mamy noc ze wschodzącym księżycem. Mroki panują dokoła. Rzeczka pluszcze, obmywa cząstki ziemi, nieznacznie tworzy zatoki, nurtuje dno, zlizuje kamyki i zabiera wam, ludzie, tę ziemię, którą tak miłujecie i swoją być mienicie. Po obu stronach obsiadły strugę olchy, kąpią w niej swoje korzenie, mgłami jej zraszają swe liście. Białe ćmy przelatują nad powierzchnią wody, z której rybka się czasem wynurzy, podskoczy, chwyci bezbronnego owada, pluśnie i uchodzi ze zdobyczą, ścigana przez współplemienną zgraję. Mamy noc ciepłą, letnią; woń młodej wikliny oraz topoli balsamicznie rozlewa się w powietrzu. Derkacze i przepiórki niezmordowanie głoszą o zajęciu w swoje posiadanie łąk jako też łanów zbożowych. Świerszcze trylowy koncert sprawiają sobie po ogrodach. Z oddali, gdzieś w sadzie, tęskliwie nawołuje sowa. Górą, jakby duchy ciemności, rysują się nietoperze walczące podczas nocy o życiowe zadanie. Czasem, niby z procy wyrzucony kamień, przeleci lelek; ledwie go okiem uchwycić zdołasz, a już znika w ćmach nocnych. Rozkukują się w łąkach po kałużach żaby, a inne gwarzą nieustannie na wyścigi ze sobą, choć jedna drugiej przekrzyczeć nie zdoła. Na wieśniaczej stodole stoi bocian, kiwa się we śnie, przysiada; czasem maleńkim jego pisklętom coś się przyśni; zbudzone prowadzą krótką rozmowę z matką, popiszczą i znowu zasną. Może je rozbudziło poszczekiwanie psa z sąsiedniego sioła, co się od czasu do czasu odzywa niedbale, jakby zaspany. A stary ojciec bocian po łąkach późno w noc za żerem się ugania. Nieraz przyleci do gniazda o północy, rozbudzi rodzinę i przy księżycu krótką z nią wszczyna rozmowę. I kur się wtedy zatrzepocze na grzędzie, pieje, a za nim kolejno przeróżnymi głosy rozlega się po chatach innych kurów pianie. Zwierzęta podają sobie nocą  hasło pozdrowienia czy czuwania. Oto i gęsi podniosły wrzawę łącząc ją z głosami innych stworzeń.

Po cóż ten ruch, te głosy, śpiewy? Trudno podzielać opinię, że wszystko istnieje na świecie, aby tylko człowiekowi uprzyjemnić życie. Pogląd taki jest nie tylko powierzchowny, ale i szpetny. Żyjemy dla innych stworzeń, podobnie jak one żyją dla nas.

Nasze sioło nazywa się Dalewice. Nie tylko ludzie tutaj żyją, nie tylko ludzie w Dalewicach doznają wesela i cierpień. Ludzie bywają tu powodem zawodów gorzkich, miłości, strapień dotkliwych, pięknych nadziei, a z kolei oni sarni uczuć tych doświadczają z przyczyny rozmaitych swoich współmieszkańców ziemskich. W atomach ich ciała, w tym, czego oni za pokarm używają, w tym, co ich otacza, mieści się szczęście i cierpienie.

Jesteśmy w Dalewicach podczas rozkosznej pory roku — przy końcu maja i w początkach czerwca; dniem i nocą sioło jest wtedy najlepiej zaludnione. Nad tutejszym strumieniem, nieznanym światu, żyje bardzo wiele rodzin, jest wiele gniazd; ale trzech tylko losy w opowiadaniu naszym będą uwzględnione.

Jest wieś czysto chłopska, pana dziedzica nikt w niej nie pamięta, choć kiedyś pan taki być tu musiał. Nikt też nie pamięta, aby w królewskiej wsi Dalewice chłop jaki wydziedziczony kiedy został. Bywały już straszne klęski, ale lud trwa i trwa jego ziemia. Nikt tu nie opuścił jeszcze własnego zagonu, a jeśli ojciec umiera, przekazuje synowi lub zięciowi to, co sam odziedziczył po ojcu. Jeżeli zaś ani nadmiar powodzenia, ani najdotkliwsze nieszczęścia nie wytrącają nigdy dalewickiego chłopa z jego zagrody, to prawdopodobnie chłopskie Dalewice i nadal tak pozostaną. Chłop taki, to jak bocian, zawsze się ostaje przy swym gnieździe. Jeśli mu je zburzysz, on je odbudować potrafi.

Noc w Dalewicach jest przecudna, ale piękny jest także i  dzień w tym ustroniu. Ze trzydzieści chat qiqgnie się rzędem wzdłuż drogi; przy każdej sadek, ogród, stodółka, obórka, podwórko i ogrodzenie. Tylne części chat zwracają się ku rzeczułce, która płynie dołem poza sadami i poza ogrodami warzywnymi. Jedna chata wybiegła nieco z szeregu chat innych; stoi na wzgórzu wyższym, ogrodem i sadem styka się z olszynami i wiklem gęstym. Przy tej chacie na stodole od niepamiętnych czasów gnieżdżą się bociany, a śpiew słowika z olszyn najlepiej tutaj słychać. Jest to piękna, choć skromna zagroda Walentego Makosza.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej