Edward Lubowski

CO SIĘ STAŁO W MAŁEM MIASTECZKU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DOBA PIERWSZA.

DOBA DRUGA.

DOBA TRZECIA.

CO SIĘ STAŁO W MAŁEM MIASTECZKU

(według notatek zbieranych na miejscu)

Lubowski Edward

DOBA PIERWSZA.

Niejedni rodzice błogosławiąc synów wybierających się w daleką podróż za góry i morza, zaopatrują ich zapasem własnego doświadczenia uwag i spostrzeżeń; a żegnając krzyżem świętym z trwogą oczekują od nich pierwszej wiadomości. Miły Boże! jakiżby regestr uwag sporządzić powinni swym jedynakom wybierającym się na mieszkanie niedaleko, bo we własnym kraju, a z tym tylko dodatkiem, że do miasteczka. Stu mentorów, dwudziestu Ullisesów, piętnaście Minerw opiekunek, nie byłoby za wiele dla młodziana postanawiającego osiedlić się w małej mieścinie, zwłaszcza gdy przybył z większego świata, z wielkiego miasta, gdzie ludzie rzadziej się widując, mniej wiedzą o wzajemnych grzechach i słabościach. Biedny młodzieńcze! ani się spodziewasz że patrząc na pannę Petronelę, stajesz się powodem dwudziestu rad familijnych, a nieukłoniwszy się panu rejentowi, gotową już masz reputacyą wielkiego nicponia, ignoranta i awanturnika. Ani przypuszczasz, że odmienny krój twego surduta daje pohop zuchwałym badaniom twojego pochodzenia, stanowczym wnioskom o twoim rozumie, nieochybnym pewnikom o twojej konduicie. Ani marzysz, że twe zdanie wyjawione swobodnie, rozcieńczono natychmiast na pojedyncze litery, utłuczono W moździerzu obmowy, z którego wychodzisz w postaci miałkiego proszku zarozumiałości i fanfaronady. "Fanfaron" to wyraz powszechnego tamże użycia. Dotąd aplikują go zaś w okolicznościach wywołujących analogiczną w wielkiem mieście nazwę: blagiera. Raz okrzyknięty fanfaronem, nadarmo silić się będziesz wyłożyć najgruntowniej powagom miasteczkowym jakąbądź kwestyą, nadarmo pochlebiać się będziesz mamom pięknych córek; pierwsi ironicznym ci tylko odpowiedzą uśmiechem, drugie ze strachem przywołają córki swe do kanapy, na której majestatycznie spoczęły.

Jeżeli chcesz tutaj egzystować, ułóż twarz do słodkiego uśmiechu, kark zegnij do ciągłego ukłonu, usta zaopatrz stereotypowym komplementem, okraszonym formułą zgadzającą się z góry na wszystko, choćby ci kazano przysięgać, że smoła olśniewa białością.

Jeżeli jakąś hardą samodzielnością zamyślasz wyłamać się z przyjętych tu reguł, formuł komplimentów, powinszowań i ukłonów, staniesz się wkrótce wyrodkiem społeczeństwa, członkiem najgorszych obyczajów, fanfaronem i wisusem, a jeżeli do tego nie umiesz zaimponować osobistą fortuną lub pięknym dochodem, natenczas posłuchaj mojej przyjacielskiej rady — i utop się na środku miasteczka w błocie, którego tam jest poddostatkiem, lub najmij się do preferansa u pana podsędka. Ten drugi rodzaj powolnej śmierci sprawia jednak stokroć cięższe tortury. Sie zapomnij też przez wzgląd na samego siebie, w dzień Nowego roku obejść we fraku wszystkie domy, powinszować wszędzie pomyślności, nie zapomnij ubierać się jak najniepokaźniej, nie noś szkiełek odmiennych kształtem od odwiecznych okularów; nie zapomnij uwielbiać znakomitości miejscowych, choćby ci one w rzeczywistości zdawały się czemś wręcz przeciwnem, nie zaniedbaj na balikach tańczyć rzetelnie, dając poznać że nie zadarmo dostałeś herbaty i ciastek, a nadewszystko tańcz ze staremi pannami jeżeli nie chcesz przekonać się bolesnem osobistem doświadczeniem, że ten gatunek kobiet w małych miasteczkach, szczególniejszą odznacza się zaciętością. Nie zapomniej a raczej zapomnij jeżeli go posiadasz: dowcipu, bystrości, lub jakiegokolwiek talentu. Broń cię Boże umieć grać na fortepianie lepiej od panny sędzianki, a śpiewać uczeniej od pana aptekarza, broń cię Aniele stróżu, mianowicie od okazania talentu pisarskiego. Jeżeliś urodzony pod ciemną gwiazdą że niemożesz obejść się bez sklejenia rymów, natenczas pisz je w ukryciu, przy zamkniętych dzwiach, przy utkanych szczelinach od ściany ostrowidza sąsiada; napisawszy zaś zaniknij w osobno ad hoc zrobionej szufladzie, klucz zaś od nej ciskaj pod piec, albo w mysią dziurę. Nadewszystko strzeż się choćby czterowierszowego epigramatu, sześciowierszowej aluzyi satyrycznej, dwunastowierszowego poematu romansowego. Jeżeli już powściągnąć się nie możesz od przeczytania komu twoich wierszy, natenczas niech one będą przynajmniej albo odą wielbienia dla piękności panny Idalii, Kloryndy i Natalii, albo nikomu nie szkodzącym opisem bujnej natury. Tylko w tych warunkach możesz się pochlubić twoją ortografią, inaczej radzę ci ją zachować tylko do aktów kancellaryi w której pracujesz, i rachunku bielizny i wydatków.

Temi kilkoma słowami objaśniwszy czytelnika, prosimy go przypatrzeć się wraz z nami młodzieńcowi, który dopiero co zajechawszy pocztą przed oberżę (przepraszam chciałem powiedzieć: hotel) małego miasteczka, wysiada rozglądając się ciekawie na około.

Miasteczko nazwijmy Kojcem, wszakże chodzi o rzecz nie o nazwę. Liczy ono przeszło 3000 mieszkańców i jest stolicą powiatu.

Młodzian ma lat 24. Jest blondyn smukłego wzrostu, z piękną hiszpańską bródką i śmiało nastrzępionym wąsikiem. Oko ma duże, ciemno-niebieskie, patrzące bystro i wesoło przed siebie. Ubrany w długi zimowy paletot nader zgrabnie skrojony; znamionujący widocznie stołeczne pochodzenie. Na głowie szarzeje mu się czapeczka szkocka, oryginalna ale świadcząca o dobrym guście nabywcy. Zresztą nic nie ma takiego w obcym przybyszu, coby usprawiedliwiało stojącą tuż obok niego grupę, a mierzącą go ciekawie i badawczo od stóp do głowy, tym więcej że pora zimna, mróz bowiem dochodził dziewięciu stopni, wcale do obserwacyinie była sposobną.

Z wozu pocztowego wysiadło z naszym młodzieńcem dwóch żydów i omatulona jejmość, która przez kilkadziesiąt mil drogi spała jak zabita. Pasażerowie zsiadłszy rozbiegli się po mieście — zapewne do swych domów. Młodzieniec tylko widocznie pierwszy raz przybywający do miasteczka, wahał się co zrobić ze sobą i dlatego rozglądał na około. Rozglądając tak, nie uważał grupy przypatrującej mu się coraz bardziej. Żałujemy go już na wstępie, że nie uważał, bo możeby sobie oszczędził wielu przykrości, które go później spotkały. Ani bowiem przypuszczał, że zanim zajęto się jego fizyognomją, poddano najsamprzód ścisłej analizie jego nieszczęsną szkocką czapkę. O czapniku uszyłeś koszulę Dejaniry naszemu bohaterowi!

Nie widząc ani stróża ani jakiejbądź żywej istoty wychodzącej z oberży aby się dowiedzieć o przybyłych gościach, zaczepił pierwszego z brzega i skłoniwszy się mu grzecznie czapką, zapytał:

— Łaskawy panie, czy w tej oberży można przenocować?

— W tym hotelu? odparł zapytany.

— Tak jest w hotelu?

— Od tego stoi.

— Tak— ale nikogo nie widzę...

— To trza iść samemu dowiedzieć się, zakończył miejscowy szorstkim głosem, któremu zawtórował chichot towarzyszów.

Młodzieniec zrażony cokolwiek, wszedł do sieni, a ztamtąd kierując się węchem smacznej pieczeni, do kuchni. W kuchni zastał wrzawę nie do opisania.

Kucharz bił kuchtę, kuchta popychał pomywaczkę, jakaś jejmość w ogromnym czepcu klęła wszystkich w czambuł, stary wyżeł pomagał jej żałosnym wyciem. Siedmioletni zaś chłopiec zasmolony, beczał w niebogłosy. Trudno było przyjść do słowa, zanadto wszyscy zajęci byli, każdy w swoim zakresie, smażeniem jednego kotleta. On to zapewne spowodował ten haos. Pojmując że głosu jego nie usłyszą, podsunął się młodzieniec pod sam nos jejmości, tak że nie mogła go niespostrzedz. Po pierwszym impecie zagadnęła go ostro:

— A pan tu czego?

— Przyjechałem pocztą...

— A! to co innego! — Uśmiechnęła się mile.— Życzy pan sobie zapewne apartamentu?

— Nieinaczej — czekam już z półgodziny.

— Darujesz pan ale jesteśmy dziś bardzo zajęci. Stanął w naszym hotelu znakomity gość — dla którego się gotuje obiad extra.

Extra, to był ów kotlet smażony, z taką uroczystością dla znakomitego gościa hrabiego X. mającego dobra pod Kojcem. Kotlet zapewne nie różnił się od każdego innego kotleta smażonego dla zwykłych śmiertelników, ale przygotowania, przyprawa i podanie, czyniły go kotletem extra.

Zainstalowawszy się w ciasnym numerku, zjadłszy kawałek pieczeni wczorajszej, posunął nasz bohater Mieczysław Feier (tak się zwał) na miasto. Przyjeżdżał z wielkiego miasta gdzie ukończył akademją, do Kojca na guwernera. Potrzebował sobie zarobić kilka tysięcy zanimby stan obrał, dlatego znalazłszy w kantorze stręczeń miejsce, bez wahania je przyjął. Chlebodawcą jego miał być pan Dundas emeryt ale posiadający znaczny majątek. Nie znał go wcale, wiedzał tylko że ma tam uczyć dwóch chłopczyków, że dostanie tyle a tyle wraz z wszelkiemi wygodami.

Wyszedł na miasto celem obejrzenia szaty jego zewnętrznej i przekonania się jakie ono na nim zrobi wrażenie.

Miasteczko z porządku miało wielki kwadratowy rynek, z którego wyjścia prowadziły w cztery wązkie uliczki i takież poprzeczne. W środku rynku stała jakaś piętrowa wieżyczka niby ratusz, u stóp jej nierogacizną bratnio się zmieszała w jedno grono z zabłąkanym cielakiem, z tęsknie ryczącą krową, z krzykliwem stadem gęsi, kur i kaczek.. Obszedłszy ulice w pięć minut, wracał do hotelu bez żadnego wypadku, zanic bowiem uważał eskortę złożoną z czterech uliczników goniących za nim z rozdziawioną gębą. Kiedy już miał skręcać na drugą stronę ulicy prowadzącej do oberży, uderzył wzrok jego ogromny szyld, na którym stało złotemi literami: "Cukijernia i Kawijarnia" (autor szyldu oczywiście walkę ze sobą toczył co do użycia głosek i i j, dla zadość uczynienia więc obydwom, obydwie głoski zamieścił). Postanowił wstąpić natychmiast, sądząc nie bez słuszności, że tu koncentruje się życie publiczne obywateli miejskich

Wchodziło się z sieni. Zdała już dobiegały go wrzawa głosów, brzęk szklanek, sztukania po stole; lecz gdy drzwi uchylił, taka nań buchnęła atmosfera dymu i gorąca, że się cofnął mimowoli zostawiając drzwi otwarte. Rozkaz jednogłośny: "zamykać." zwrócił mu przytomność. Krztusząc się, postąpił dalej. Na widok obcego przybysza, zrobiło się cicho jakby makiem zasiał.

Kilkadziesiąt oczu utopiło w nim swe promienie. Mimowoli młodzieniec się zmieszał, żądając nieśmiele od stojącego za bufetem gospodarza herbaty. Widząc się przedmiotem powszechnej, dość nawet niedyskretnej ciekawości, porwał pierwszą lepszą gazetę i wzrok w niej zatopił. Wtedy dopiero zrobiło się głośniej. Zaczęto od szeptu, śmiechów, skończono jak przedtem na głośnej wrzawie. Położywszy gazetę, potoczył wzrokiem do koła. Zaraz przy nim, przy najbliszym stoliku, dwóch siedziało starych jegomościów: jeden z siwą. gęstą czupryną, drugi łysy. Grali w domino tykając się profesorem i doktorem, lecz łysy z zaiskrzonem okiem śledził poruszenie każdego kamienia przeciwnika, siwy śmiał się szyderczo. Zdawałoby się że niewiedzieć o co im chodzi, że to dwaj wrogowie, którzy sobie wzajemną zgubę poprzysięgli. A jednak byli to najzażylsi przyjaciele i koledzy, naturalnie wtedy gdy nie grali.

Nieopodal od nich siedziało ośmiu młodych ludzi wieńcem, a przed nimi mężczyzna trzydziestu kilku lat, przystojny brunet ruchliwej fizyognomij opowiadał dykteryjki, pomagając sobie zamaszystemi gestami. Wszyscy słuchali go uważnie, wybuchając co chwila głośnym śmiechem lub wykrzyknikiem.

— Brońciu — niech cię nieznam, odezwał się któryś, ale skąd ty tych nowin dobierasz?

— Ba! ma on swoich dyplomatów przedpokojowych!—rzekł inny z uwielbieniem.

— Nigdybym się tego nie był spodział po ciotce, myślałem że to matrona.

— No niechby cię posłyszała! ona co myśli że jest w kwiecie wieku!

— A Julcia?

— Dobre dziecko, ale gąska!

— Szkoda, bogata dziewczyna.

— Ba! tam się już niejeden dandys przewinął.

— Co gadasz?

— Przecież mi się dość o niej Astolf naopowiadał, a wiecie że Astolf nie łże.

— Czasem.

— Ręczę za niego honorem.

— No, no!

— Jeszcze nie wierzysz? wrzasnął Brońcio z gniewem.

— Muszę!

— Powiem ci żeś...

Pst, pst, szepnęło kilku wskazując na gościa, jakiś obcy!

— Co mi tam diabli!

— A uważacie jak podsłuchuje ciekawie!

— Wartoby mu uszu obciąć.

— Czem bohaterze? spytał Brońcia ten sam interlokutor, który go dopiero tak rozgniewał.

— Proszę cię nie zaczynaj zemną. Ja ci nic nie winienem żeś się zgrał jak bizun.

— Kto wie czyś nie winien.

— Powiedźcież sami czym go nie prosił żeby przestał.

— Wtedy gdym już grosza nie miał.

— Cicho, cicho! znów się odezwało kilku, wskazując na Mieczysława.

Wszyscy zwrócili znów uwagę na siedzącego na pozór spokojnie; lubo prawdę mówiąc, Mieczysław wysłuchał wszystkiego, nie bardzo się budując.

— Wiecie co, szepnął przedsiębierczy Brońcio, ja go zaczepię.

— Ale grzecznie!

— Naturalnie.

— Za niegrzeczność mógłbyś Brońciu oberwać.

— Gadajcie o czemś obojętnem, ja się zbliżę do niego.

Młodzi ludzie zaczęli dyskurs o pogodzie niby niepatrząc na Mieczysława.

Brońcio tymczasem nieznacznie zbliżył się do bufetu.

— Panie Tomaszu, rzekł do cukiernika, daj mi jeszcze kawy. Coś mi niedobrze, może to z tego zimna. No — bo też w otwartem polu diablo wiać musi. Pan to pewno wie najlepiej, dodał zbliżając się do Mieczysława, bo o ile mi się zdaje, dopiero pan przyjechałeś?

— Nieinaczej — Pocztą.

— No pocztą to się nie czuje, lubo jechać kilkanaście mil, to i tak można zmarznąć.

— A można, zwłaszcza gdy się jedzie kilkadziesiąt.

— Proszę, kilkadziesiąt! siadł sobie bez ceremonii obok grzecznie rozmawiającego Mieczysława, to pan aż z Warszawy?

— Tak jest.

— Zapewne za interesem na kilka dni ? Drażniły trochę te zapytania Mieczysława, ale rzekł spokojnie:

— Na dłużej.

— To pan może tu do urzędu?

— Nie.

— Przepraszam że się tak wypytuję, ale jeżelibyś pan dłużej zostać miał w tej lichej mieścinie, to się panu ofiaruję za cicerone i kolegę. Jestem Bronisław Żołądź dodał powstając:

— Mieczysław Feier, odrzekł zagadniony tak samo.

— Pewnie pan pierwszy raz zajechał do tej przebrzydłej dziury. No jak się pan poznasz z tutejszem towarzystwem, to pan drapniesz niedługo.

— Takżeby to źle było?

— Co pan chcesz? dewotki i bajczarki, — szulery i nieuki — strzesz się pan szulerów. Ot pierwszy pan Dundas bogaty człowiek, starzec, arystokrata, a nie wsztydzi się zgrywać młodzieży.

— Co pan mówisz, pan Dundas? A wszakże ja do niego przyjechałem i właśnie miałem się o jego mieszkanie zapytać.

— Winszuję panu interesu z tym starym wisusem. No ale to nie przeszkadza, ażebym pana do niego jeżeli pan sobie życzysz, zaprowadził.

— Bardzom wdzięczny...

— Więc pan nieznasz nikogo?

— Nikogo.

— Żal mi pana — bo to panie puszcza zasiana zjadliwemi grzybami. Żadnego resursu dla młodego wyższego człowieka! — dodał głaszcząc się po twarzy.

— Jednak ludzie wszędzie są jedni. Są głupi i mądrzy, ukształceni i prostacy, źli i dobrzy.

— Nie wierz pan temu—W małej mieścinie same wybirki.

— A jednak.. Chciał się zapytać Broncia, czy to i do siebie stosuje.

— Poznasz pan tu fochy, fumy, i arystokracją. Ci co jeżdżą powozem, nie patrzą na pieszych, ci co mieszkają w pięciu pokojach, nie wdają się z mieszkańcami trzech pokoi.

— Być nie może.

— A każdemu zdaje się że mądry, że przerósł rozumem i znaczeniem drugiego, że reszta chołota i pospólstwo.

— Co on mu tam tak plecie? pytała się młodzież u stolika.

— Zawraca mu plecy! zawołał któryś.

— Ale szelma zręczna!

— E! to zdolny chłopak Broniś!

— Patrz pan — odezwał się w tej chwili wymieniony, na tę młodzież tam u stolika. Czy pan myślisz, że z nich wysączycz choćby kroplę esencyi rozumu, dowcipu lub nauki. Same urwisy i próżniaki, ledwie odsiedzą parę godzin w biórze, pędzą zaraz na karty lub do knajpy.

Mieczysław spojrzał zdziwiony na swego cicerone, nie bardzo ufając tym obelżywym obmowom na kolegów, z któremi sam dopiero baraszkował. Chcąc więc przerwać możliwy opis, powstał mówiąc:

— Trzeba mi się wybrać do pana Dundusa, może mi pan będzie łaskaw wskazać adres.

— Sam pana zaprowadzę.

— Nieśmiałbym.

— Ale co tam ceremonje! Chodźmy. Zabrali się do wyjścia. Brońcio kiwnął towarzyszom niedbale głową, przydając im nieznacznie ironiczny uśmiech. Gdy już byli w sieni, a Mieczysław nakładał czapkę na głowę, towarzysz jego krzyknął:

— Panie — co pan robisz? — Wkładam czapkę.

— Ale jaką! panie — chcę pana ocalić. Weź pan inną, w tej nie radzę pokazywać się na mieście.

— A to dla czego?

— Bo w takiej czapce nikt tu jeszcze nie chodził od czasu napadu Tatarów, a zapewne i wprzódy nie. Toż to będzie horrendum gdy pana w czemś podobnem zobaczą.

— Żartujesz pan.

— Jak się panu podoba. Przekonasz się niedługo.

Przeszedłszy dwie uliczki, ujrzeli przed sobą piętrowy dom, świeżo malowany na orzechowo, ze sztachetami zamiast wchodowej bramy.

— To dom Dundasa — a ma ich tu pięć. Stary kutwa, pożycza na lichwę, a jak nie zapłacisz na termin, traduje bez litości. Mimo to wszyscy za szczęście sobie mają, gdy ich do siebie zaprosi. A patrz no pan na tę stukateryą na froncie. — Widzę—to herb.

— Nieinaczej. Ujrzysz go pan wszędzie, na chustkach do nosa i na laku, na powozie i niemal na każdych drzwiach.

— Zwyczajnie ludzka słabość...

— Co to słabość? to choroba panie łaskawy. Cóż to, czy to ja nie mógłbym się popisać herbem? A przecie nikomu nim w oczy nie kłuję. Mógłbym tak samo wyciąć sobie zbroję z chełmem na czerwonem polu... i pan zapewne także. Jakimże się pan pieczętujesz?

— Żadnym—nie jestem szlachcicem.

— No to nic nie szkodzi — przepraszam.

— Ale gdybyś pan nim był, to byś pan się pewnie nim nie puszył. Szlachectwo duszy to mi grunt! ale o to nie pytaj tych lichwiarzy!

Weszli do szerokiej sieni, w której napotkali wygalonowanego lokaja.

— Jest pan? zapyta! Brońcio

— Jest u siebie na górze.

— Ot patrz pan — jak to robią bydlę z człeka. Nie dość że mu dał liberyą, jeszcze mu powybijał na każdym guziku herby. Wstyd na XIX wiek!

Trzeba się było przypatrzeć przywitaniu Brońcia z panem Dundasem. Niktby nie przypuścił że to ten sam człowiek, co go dopiero oporządzał. Rzucił się jak proca naprzód, porwał pana Dundasa za ręce, całując na powietrzu, jak gdyby go ze dwa lata nie widział, wołał:

— Kochanego naszego dobrodzieja! Jakże zdrowie? Nie widzieliśmy się już ze dwa dni, a partyjka u sędziego codzień gotowa! Prowadzę tu panu gościa, z którym się zapoznałem. Bez pochlebstwa bardzo dystyngowany człowiek!

Pan Dundas grzecznie odpowiadał na grzeczności ale chłodno, zwracając się zaś do Mieczysława zapytał, podając mu rękę:

— Z kimże mam...

— Mieczysław Feier.

— Aa! mruknął prostując się nagle jak na sprężynach i cofając czemprędzej rękę.

— Pan Żołądź był był łaskaw wskazać mi adres..

— No toż przecie nie tak trudno do mnie trafić, zna mnie całe miasto. Więc pan dziś przyjechałeś?

— Przed godziną.

— I już porobiłeś pan znajomości? rzekł dość opryskliwie. Hm, hm.....panie Bronisławie, wiesz hrabia przyjechał. Będzie u mnie na herbacie, poproś prezesa odemnie, zrobi się partyjka.

Mieczysław stał ciągle, nieproszony aby usiadł. Zraziło go trochę przyjęcie chlebodawcy.

— Wybornie kochany dyrektorze! zawołał Brońcio, przyjdziemy z pewnością. Biegnę natychmiast. Znów się tak samo serdecznie pożegnał z panem domu, Mieczysławowi niedbale jeden tylko palec na pożegnanie podając. Brońcio zwąchał pismo nosem, zwąchał po przyjęciu, że Mieczysław nie musi być wielką figurą.

Po jego odejściu — pan Dundas rozsiadł się poważnie w wysokim skórzanym fotelu, ręką wskazując milcząco Mieczysławowi obok stojące krzesełko. Pan Dundas miał lat sześćdziesiąt kilka, twarz jego był to pargamin pożółkły i pomarszczony w tysiące fałdów, z którego jedne tylko oczy głęboko zapadłe ale przenikliwie palące, świadectwo dawały o pryskającem jeszcze iskrami nawet życiu. Ogromna czarna peruka i wprawiona szczęka białych ale nie wiedzieć dla czego, nadzwyczaj dużych (widocznie na wyrost) robionych zębów, dodawały dziwnie oryginalnego wyrazu tej składanej fizyogomii. Pan Dundas śmiejąc się wyszczerzał kupione zęby, giął skórę koło ust jak zwiniętą bibułę, co wzięte razem wyglądało niby na śmiech, niby na skrzywienie, niby na gniew. Me znający go wcale, nie mógł nigdy nic wyczytać na tej twarzy. Ruchy przytem powolne, silące się na majestatyczną powagę, głos chrypliwy, nizki jakby z pod ziemi wychodzący, stanowiły całość ciekawą dla psychologa. Pan Dundas ubierał się zawsze we frak, nawet na po domu. Nadawało mu to jeszcze więcej uroczystości.

Zasiadłszy w fotelu, dobył złotego repetjera, popatrzał nań chwilę, potem w okno, potem kaszlnął głośno, splunął daleko przed siebie i zaczął:

— Powiem panu na wstępie panie Feier, że mnie wcale nie cieszy pańska świeża znajomość z panem Żołądziem. Jest to człowiek najgorszych obyczajów, próżniak, a nadewszystko szuler. Widzę że się już z panem zaprzyjaźnił, strzeż się pan, bo z niego ostatni grosz wyciśnie. Przytem jest to osioł, nieuk, cóż z nim za przyjemność?

— Gdzieś go pan poznał?

— W cukierni.

— Jużeś pan tam był? I to nie dobrze — młody człowiek nie powinien włóczyć się po cukierniach.

— Ależ panie...

— Pozwól pan... Sądzę wreszcie, że jeśliś pan zgodził się u mnie pracować, to ci nie wiele czasu zbędzie na odwiedzanie cukierni i na zażyłość z panem Żołędzia.

— Darujesz pan, ale po spełnieniu moich obowiązków, za które mi pan płacisz, wolno mi czynić co mi się podoba.

— Niekoniecznie mój panie. Najprzód trzeba panu wiedzieć, że w małem mieście znają się wszyscy, wiedzą każdy czyn, każdy krok sąsiada. A lubo to małe jest miasto, atoli mieszkają w niem sami dystyngowani ludzie. Znajdziesz pan tu szlacheckie rody, jakichby się żaden dwór nie powstydził, znajdziesz pan ludzi uczonych, naukowych, jakichby się żadna nie zaparła akademja... ja sam napisałem kilka dzieł sześciotomowych, które panu wolno będzie przeczytać...... znajdziesz pan wreszcie wysoko ukształcone damy, z któremi rozmowa podniesie cię i wypoleruje...

Mieczysław poruszył się niecierpliwie na krześle.

— Wszystko pan tu znajdziesz. Tu możesz pan sobie wyrobić zwolna olbrzymie stosunki, które panu nie mało pomogą w przyszłej karyerze. Tu możesz się pan obeznać z prawdziwym dystyngowanym, towarzyskim tonem...

— Ależ ja nie po to przyjechałem panie dobrodzieju

— Wiem i zaraz o tem pomówimy. Rady jakie panu daję, są dla jego dobra; jeśli bowiem zachowasz się stosownie do przepisów od jakich nikt tu odstępować nie śmie, natenczas możesz pan osiedlić się tutaj, nawet ożenić i zrobić majątek.

— Wątpię żebym tu zamieszkał, dziękuję jednak za życzliwość. Czy zobaczę moich elewów?

— W gorącej pan wodzie kąpany. Zapewne panu wiadomo, że będziesz miał dwóch chłopców do nauki; starszy ma lat czternaście, chłopcy znakomitych zdolności, otwartej głowy, mało będziesz miał z nimi trudu....

— Zawsze jednak chciałbym wiedzieć...

— Będziesz ich uczył języków: niemieckiego, polskiego i francuzkiego, trochę historyi i jeografii, nie wiele arytmetyki, cokolwiek łaciny i greckiego, odrobinę nauk przyrodzonych, przytem...

— Jeszcze? zapytał przelękniony.

— Przytem zaprowadzisz ich nakoniec na spacer do naszego ślicznego ogrodu i na gimnastykę, co razem wyniesie trzy godzin.

— A wieleż przypada godzin na lekcye?

— Cztery rano, trzy po południu.

— Jakto? więc mam synom pańskim poświęcać dziesięć godzin dziennie, a wieleż dla mnie pozostanie?

— Zdaje mi się, że pan przyjechał dla mnie, nie dla siebie?

— Tak, ale nawet za dziesięć razy większe wynagrodzenie nie podjąłbym się pracy, nie dającej mi godziny wytchnienia. Kiedyż wreszcie — dodał szyderczo zostanie mi czas na wyrobienie sobie stosunków, o których pan dobrodziej wspominałeś?

— Hm, hm, a więc nie chodź pan z niemi na gimnastykę.

— Ani do ogrodu, na to się nie godziłem, zastąpi mnie w tem lokaj.

— Hm, hm — pan jakoś arystokratycznie przemawiasz!

— Arystokratycznie?

— Ale mniejsza z tem — niech i tak będzie, w takim jednak razie uczyć pan musisz 8 godzin dziennie.

— Zgoda.

— Na górze jest dla pana osobny pokoik. Stół u mnie. Jadamy o czwartej. Dziś wieczór możesz pan zejść do nas, poznajomię pana z moją siostrą i gośćmi, którzy raczą mnie odwiedzić. "Żegnam." Skinął majestatycznie ręką pan Dundas, co znaczyło, że nie życzy sobie więcej rozmowy.

Mieczysław nie wiedział co sądzić o tych ludziach. Dundas ostrzegał go przed Brońciem jako przed szulerem, Brońcio znów przed Dundasem, a obaj całowali się serdecznie.

— Więc — wszędzie to samo? pomyślał.

Wieczór zawołano go na dół, to jest na pierwsze piętro do salonu, pokoik bowiem jego był na drugiem, a raczej na poddaszu.

Zastał liczne towarzystwo. Kilka pań młodych i starych, siedziało koło głównego stołu przed kanapą, mężczyzni których było z ośmiu w drugim rogu salonu, głośną prowadzili rozmowę. Kiedy wszedł, pan domu wziął go za rękę i przyprowadził przed kanapę.

— Siostro — panie — pan Feier, poczem podszedłszy do mężczyzn rzekł: "Panowie — pan Feier..." który... chciał wyraźnie dokończyć: "jest u mnie guwernerem," ale się na czas powstrzymał. Mężczyźni skłonili się milcząco, lecz grzecznie. Feier nie chcąc odgrywać niemej roli, zaczepił pierwszego jegomości z brzega. Był to mężczyzna czterdziestu kilku lat, sztywny, ufarbowany i pachnący.

Mieczysław zaczął z nim o okolicy, mieście, słowem o rzeczach od których się zaczyna ogólną rozmowę z nieznajomym. Nieznajomy jednak odpowiadał półsłówkiem, z efektowaną godnością, jakby zrażony że młody jakiś człowiek rozmawia z nim swobodnie i bez ceremonji. Godność osobista dręczyła go do tego stopnia, że nie mogąc się dłużej powstrzymać, przerwał rozmowę, mówiąc:

— Mało u nas młodych ludzi. Ci co są, sprawują się bardzo porządnie, przyjmujemy ich też w swych domach. U mnie także, tembardziej że moje panie lubią się bawić, bywają wieczory, na których ja zrzuciwszy powagę prezesa, bawię się w najlepsze z młodzieżą. Zapewne i pan nie odmówisz.

— Z największą przyjemnością, byłem tylko zawsze zasługiwał sobie na względy łaskawego pana.

Mieczysław nic a nic nie znał świata, nie użył tytułu "prezesa," który mu tak oczywiście poddano. Pan Górski raz w swojem życiu prezydował jakiejś sprawie polubownej, i odtąd łaskawi sąsiedzi przystawili mu tytuł prezesa, którego nie chciał się już pozbyć za żadną cenę. Srodze go gnębiło, gdy ktoś w rozmowie z nim o tym tytule zapomniał. Rzekł więc z pewnym przekąsem do niepojętnego Mieczysława:

— Nie wątpię, że pan zasłużysz sobie na względy, zachowując należne względy dla każdego. I odwrócił się od zdziwionego, który nie miał już odwagi do dalszej rozmowy.

Atoli panie dojrzały z kanapy zgrabnego i przystojnego młodzieńca, po krótkiej przeto naradzie z gospodynią domu, siostrą pana Dundasa, postanowiły go bliżej poznać wciągnąwszy w rozmowę.

Ciekawość tych przyjemnych kobiet była olbrzymią. I nie dziwota. W tak małej mieścinie, po ukończeniu gospodarskich zatrudnień, czemże miano czas wypełnić? Książką — ależ i o tę nie łatwo tam, gdzie niema publicznej czytelni, a rzadki tylko prywatny człowiek posiada księgozbiór.

Teatrem czy innem publicznem widowiskiem? O te jeszcze trudniej — Przejeżdżająca lat temu ośm, trupa artystów dramatycznych koczujących po prowincyi, zostawiła wprawdzie na parę lat wspomnień, wesołych i smutnych, smutnych, bo pan Dezydery bardzo przystojny młody człowiek w przeddniu ślubu z panną podsędkówną, drapnął z miasteczka z primadonną; ale temu dawne już czasy. Odtąd nikt, nawet niedźwiedź z małpą, nawet skoczek na linie nie zajrzał do Kojca. Cóż więc tej pięknej połowie rodu ludzkiego pozostało? Rozmowa. Lecz i o tę nie tak łatwo. Starsi panowie urzędnicy dopełni wszy skrupulatnie swych obowiązków, radzi za to wieczór zagrać w wista lub preferansa; młodzi zaś, ah! tych bardzo mało w Kojcu, a ci co są, nie lubią rozmawiać z kobietami. Zapewne boją się zniewieścieć, lub może rozum kobiecy uważają zbyt płytkim dla swego? Nie wiemy, to tylko pewna, że biedne panienki nudziły się na wieczornych zebraniach niemiłosiernie, jedyną mając rozrywkę w przysłuchiwaniu się dyskursom pań starszych. Panie zaś starsze nagadawszy się do syta o konfiturach i bieliznie, roztrząsały ostatnie kazanie niedzielne, a z tak pobożnego przedmiotu czyż nie najbliższy skok do bliźnich? Rozmawiały więc o bliźnich nie tych, co rozproszeni po świecie lub choćby Europie, ale o bliższych bliźnich, o bliźnich z którymi się mieszka w jednych murach, z którymi stykać się trzeba w codziennem pożyciu. Więc komentowały każdego fizyognomią, obejście, konduitę, rozum, serce i majątek, objaśniając się wzajemnie, udzielając sobie o każdym tajemnic i sekrecików, doszłych do ich uszu Bóg wie jakim cudem, słowem skreślały życiorysy tak zgrabnie, iżby ich może pozazdrościł nieboszczyk Macoulay.

Pomyślcie teraz, czy to nie pożądana pastwa taki młodzieniec jak Mieczysław przybyły ze stolicy, przystojny, ogładzony, ukształcony? A toż z takim usta nie powinny się zamykać! Małoż to będzie miał do opowiadania nowinek wielkiego miasta. To też pani Czajska siostra pana Dundasa, zaprosiła go z pewną niecierpliwością. Zarzuciła go tysiącem pytań, na które mógł dopiero wtedy odpowiedzieć, gdy pani prezesowa zreflektowała przyjaciółkę. Mieczysław wywiązał się znakomicie — odpowiadał prawie równocześnie trzem naraz paniom, a uśmiechał się do wszystkich. Kobiety nadzwyczaj się ożywiły — dawno już nie miały takiej pastwy. Zapomniały o reszcie towarzystwa, o panu hrabim, którego nadaremno z tęsknotą, oczekiwał pan domu i o samym panu domu, patrzącym niechętnie na te fawory swego guwernera.

Zawołano do kolacyi. Każdy siadł ordynkiem i etykietą bacznie przestrzeganą przez pana Dundasa; pan Dundas ze zwykłym sobie majestatem wskazywał każdemu należne miejsce, Mieczysławowi wskazał ostatnie, tuż zaraz obok aptekarza. Zrozumiał młodzieniec że ma siedzieć na szarym końcu, nie czuł się jednak wysokonośnym, owszem szalona porwała go chętka do śmiechu. Spostrzegła widać pani Czajska ten uśmiech, bo wbrew przyjętemu w tym domu ceremonjałowi poprosiła go, aby usiadł obok niej. Sprawiło to niezwykły rumor, panowie poczęli się szeptem wypytywać co zacz ten tak wysoce w łaskach białogłów położony młodzieniec? Gdy się dowiedzieli, że to zwykły tylko guwerner zapisany do nauczania dwóch bębnów pana Dundasa, nie mogli utaić wewnętrznej indygnacyi, mianowicie pan prezes Górski, który nieczekając nawet sposobności, zaraz z kopyta rzekł na ucho p. Dundasowi:

— Mości dyrektorze — a czy nie psujecie tego gagatka?

Pan Dundas kaszlnął głośno i splunął — potem zaś machnął pogardliwie ręką mówiąc: "No no, zobaczymy jak to dalej będzie!"

Tak upłynął naszemu bohaterowi dzień pierwszy pobytu w Kojcu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DOBA DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOBA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej