Ambrose Gwinnet Bierce

CZY TO SIĘ MOGŁO ZDARZYĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TAJEMNICA WĄWOZU MACARGERA

PEWNEJ LETNIEJ NOCY...

NAWIEDZONA DOLINA

I

II

DZBAN SYROPU

HALUCYNACJE STAŁEYA FŁEMINGA

ODZYSKANA TOŻSAMOŚĆ

I

II

III

MAŁY WŁÓCZĘGA

NOCNE HARCE W TRUPIM WĄWOZIE

ZA ŚCIANĄ

PSYCHOLOGIA PEWNEJ KATASTROFY

ŚRODKOWY PALEC PRAWEJ NOGI

I

II

III

POGRZEB JOHNA MORTONSONA

KRÓLESTWO ILUZJI

I

II

III

IV

ZEGAREK JOHNA BARTINE'A

MIESZKANIEC CARCOSY

NIEZNAJOMY

CZY TO SIĘ MOGŁO ZDARZYĆ?

Ambrose Gwinnet Bierce

TAJEMNICA WĄWOZU MACARGERA

Na północny zachód od Indian Hill, około dziewięciu mil lotem ptaka, leży Wąwóz Macargera. Nie jest to właściwie wąwóz — zaledwie niecka pomiędzy dwoma zalesionymi, niewielkimi wzniesieniami. Odległość od wlotu do wylotu — albowiem wąwozy, podobnie jak rzeki, posiadają własną anatomię — nie przekracza dwóch mil, a szerokość dna w jednym tylko miejscu przewyższa dwanaście jardów, brzegi małego potoku, który wylewa zimą, a wysycha wczesną wiosną, wznoszą się na prawie całej jego długości od razu pionowo ku górze. Strome zbocza wzgórz, pokryte nieprzeniknionym niemal gąszczem manzanilli, rozdzielone są jedynie szerokością wstęgi strumienia. Nikt, prócz przypadkowego przedsiębiorczego myśliwego z owych okolic, nigdy nie zapuszcza się w głąb Wąwozu Macargera, który poza zasięgiem pięciu mil nie jest znany nawet z nazwy. W tymże promieniu we wszystkich kierunkach wznoszą się znacznie okazalsze punkty topograficzne bez nazw i na próżno by próbować dociekać na miejscu pochodzenia nazwy owego wąwozu.

Mniej więcej w pół drogi między wlotem a wylotem Wąwozu Macargera zbocze po prawej stronie, idąc w górę wąwozu, przecięte jest innym parowem, krótkim i suchym, a w miejscu ich połączenia rozciąga się płaski teren o powierzchni dwóch czy trzech akrów, tam przed kilkoma laty stała stara, sklecona z desek chata o jednej małej izbie. Jak części składowe owego domku, aczkolwiek nieliczne i proste, złożono w całość na tym nieomal niedostępnym odludziu, pozostaje zagadką, której rozwiązanie mogłoby dać więcej satysfakcji niż korzyści. Prawdopodobnie łożysko potoku było ongiś drogą. Nie ulega wątpliwości, że swego czasu wąwóz został bardzo dokładnie spenetrowany przez poszukiwaczy złota, którzy musieli wjakiś sposób doń dotrzeć, i to z jucznymi zwierzętami dźwigającymi narzędzia i zapasy. Najwidoczniej jednak ich zyski nie były na  tyle wysokie, by uzasadnić mogły konieczność większych nakładów celem połączenia Wąwozu Macargera z jakimś ośrodkiem cywilizacji cieszącym się wyróżnieniem, jakim było posiadanie tartaku. Dom wszakże stał tam jeszcze prawie nienaruszony. Brakowało mu drzwi i ramy okiennej, a komin z gliny i kamienia zawalił się, tworząc niekształtną kupę gruzu porośniętą wybujałym zielskiem. Skromne umeblowanie, jakie mogło tam ongiś się znajdować, i większa część zewnętrznego oszalowania ścian posłużyły myśliwym do rozpalania ognisk; podobny los spotkał prawdopodobnie obudowę starej studni, która w czasach przeze mnie opisywanych istniała już tylko w postaci dość szerokiego, lecz niezbyt głębokiego dołu nie opodal chaty.

Pewnego popołudnia latem 1874 roku wszedłem do Wąwozu Macargera z wąskiej doliny, która doń prowadzi, posuwając się wzdłuż wyschłego koryta potoku. Polowałem na kuropatwy i miałem już w torbie około tuzina ptaków, kiedy to dotarłem do wyżej opisanej chaty, o której istnieniu dotychczas nie wiedziałem. Po dość pobieżnych oględzinach zniszczonego domostwa powróciłem do swego zajęcia i wobec" dobrych wyników polowania przeciągnąłem je aż do zachodu słońca; wówczas uświadomiłem sobie, że jestem daleko od jakiejkolwiek ludzkiej osady — zbyt daleko, by dotrzeć doń przed zapadnięciem nocy. W torbie myśliwskiej miałem jednak żywność, a stary dom dawał schronienie, o ile w ogóle schronienie było potrzebne w równie ciepłą i bezdżdżystą noc na podgórzu Sierra Nevada, gdzie można wygodnie spać na posłaniu z sosnowego igliwia bez żadnego przykrycia. Lubię samotność i kocham noc, tak więc niewiele myśląc postanowiłem rozłożyć się biwakiem i o zmierzchu miałem już umoszczone w rogu izby posłanie z gałązek i trawy, a na ogniu roznieconym na palenisku piekła się kuropatwa. Dym ulatywał przez zawalony komin, ogień oświetlał pokój ciepłym blaskiem i w trakcie spożywania skromnego posiłku z pospolitego ptaka, popijanego resztkami czerwonego wina zastępującego mi przez całe popołudnie wodę, której brakowało w tamtejszej okolicy, doznałem uczucia błogości, jakiego nawet lepsza strawa i wygodniejsze pomieszczenie nie zawsze są w stanie zapewnić.

Niemniej jednak czegoś mi było brak. Miałem poczucie wygody, lecz nie bezpieczeństwa. Przyłapałem się na częstszym spoglądaniu w ziejący pustką otwór drzwiowy i okienny, niżby sytuacja tego wymagała. Na zewnątrz rozpościerała się czerń i nie mogłem wyzbyć się pewnego uczucia lęku, moja wyobraźnia bowiem odmalowywała zewnętrzny świat zapełniając go nieprzyjaznymi stworami naturalnymi i nadprzyrodzonymi — a głównymi spośród nich, każdy w swej kategorii, były szary niedźwiedź, którego, jak wiedziałem, sporadycznie widywano w okolicy, oraz duch, co do którego miałem podstawy przypuszczać, że się tu nie pojawiał. Niestety, nasze uczucia nie zawsze uznają zasadę prawdopodobieństwa, a dla mnie owej nocy możliwe i niemożliwe było jednako niepokojące.

Każdy, kto ma doświadczenie w tej sprawie, zauważył zapewne, że z mniejszym lękiem stawia się czoło prawdziwym i wyobrażonym nocnym strachom na otwartej przestrzeni niż w domu o rozwartych drzwiach. Doświadczałem tego teraz, leżąc na mym posłaniu z liści przy kominie w rogu izby i pozwalając, by ogień zagasał. Tak silnie jąłem odczuwać obecność w tym miejscu czegoś złego i zagrażającego mi, że byłem prawie niezdolny do oderwania wzroku od otworu, w miarę jak stawał się coraz mniej widoczny w gęstniejącym mroku. A kiedy ostatni płomyczek zamigotał i zgasł, chwyciłem strzelbę, którą poprzednio położyłem u swego boku, i skierowałem lufą ku niewidocznemu teraz wejściu, z kciukiem na jednym z kurków, gotowym, by go odwieść. Wstrzymałem oddech. Mięśnie miałem sztywne z napięcia, lecz w chwilę później odłożyłem broń z uczuciem wstydu i upokorzenia. Czego się lękałem i czemu? — Ja, dla którego noc miała bardziej swojskie niż człowiek oblicze...

Ja, dla którego ów pierwiastek dziedzicznych przesądów, od jakich nikt z nas nie jest całkowicie wolny, dodawał samotności, ciemności i ciszy jedynie więcej powabu i uroku! Nie byłem w stanie pojąć mego szaleństwa i gubiąc się w domysłach zasnąłem. A wówczas miałem widzenie senne.

Byłem w wielkim mieście w obcym kraju — mieście, którego mieszkańcy należeli do tej samej co ja narodowości, choć różnili się nieco mową i ubiorem; lecz o jakie to chodziło różnice, nie umiałbym dokładnie powiedzieć; pojmowałem je bardzo niejasno. Nad miastem górował wielki zamek na wysokim wzgórzu, którego nazwą znałem, lecz nie potrafiłem wymówić. Przemierzyłem wiele ulic, niektóre szerokie i proste, obrzeżone wysokimi, nowoczesnymi budynkami, inne wąskie, mroczne i kręte, wijące się pod szczytami dachów dziwnych starych domów, których nadwieszone izbice, kunsztownie ozdobione rzeźbami w drzewie i kamieniu, niemal stykały się nad moją głową.

Szukałem kogoś, kogo nigdy nie widziałem, choć byłem pewny, że rozpoznam go, gdy go odnajdę. Nie działałem bezcelowo i chaotycznie, lecz podług pewnego określonego systemu; skręcałem z jednej ulicy w drugą bez wahania, przeciskałem się przez labirynt zawiłych przejść bez obawy zgubienia drogi.

W pewnej chwili stanąłem przed niskimi drzwiami domu z ciosanego kamienia, który to dom mógłby być mieszkaniem rzemieślnika wyższej klasy, i wszedłem bez zapowiedzi. W pokoju, dość skąpo umeblowanym i rozjaśnionym światłem padającym z jedynego okna o małych szybkach w kształcie rombu, znajdowało się dwoje tylko ludzi: mężczyzna i kobieta. Nie zwrócili najmniejszej uwagi na moje wtargnięcie, która to okoliczność, jak to bywa w snach, wydawała się całkiem naturalna. Nie rozmawiali; siedzieli osobno, niczym nie zajęci i markotni.

Kobieta była młoda i dość tęga, o pięknych dużych oczach i niepokojącej urodzie. Zachowałem żywe wspomnienie wyrazu jej twarzy, lecz w snach nie dostrzega się szczegółów ludzkiej fizjonomii. Ramiona miała okryte grubym szalem w szkocką kratę.

Mężczyzna był starszy od niej, brunet o złym obliczu, które długa blizna biegnąca ukośnie w dół od lewej skroni aż do czarnych wąsów czyniła bardziej jeszcze złowrogim, choć w moim śnie szrama ta istniała raczej jako oddzielne zjawisko — nie potrafię tego inaczej wyrazić — miast należeć do jego twarzy. Od pierwszej chwili, kiedy ujrzałem mężczyznę i kobietę, wiedziałem, że są małżeństwem.

Co nastąpiło później, pamiętam niejasno.  Wszystko się przemieszało i stało niewyraźne — spowodowały to zapewne przebłyski świadomości. Jak gdyby dwa obrazy — sceny ze snu i z mojego rzeczywistego otoczenia — stopiły się ze sobą, nałożyły na siebie, aż ten pierwszy, blednąc stopniowo, wreszcie znikł; wówczas całkiem się rozbudziłem i znalazłem ponownie w opustoszałej izbie, spokojny i jasno świadom mej sytuacji.

Mój niemądry strach pierzchł i otworzywszy oczy zobaczyłem, że ogień, który nie wygasł zupełnie, znowu buchnął płomieniem i rozświetlał pokój, jedno z polan bowiem spadło w żar. Prawdopodobnie spałem zaledwie kilka minut, lecz ów banalny sen wywarł na mnie tak silne wrażenie, że odeszła mnie wszelka senność. Po chwili wstałem, zsunąłem razem żarzące się głownie i zapaliwszy fajkę pogrążyłem się w rozpamiętywaniu snu w sposób niedorzecznie metodyczny Sam byłbym zaskoczony, gdyby mi przyszło powiedzieć, dla jakiej przyczyny ów sen zasługiwał na uwagę. Po chwili poważnego zastanowienia się nad tą sprawą stwierdziłem, że miastem z mego snu jest Edynburg, gdzie nigdy dotąd nie byłem. Jeśli więc sen był wspomnieniem, było to wspomnienie obrazów i opisów. Owo rozpoznanie wstrząsnęło mną głęboko, jak gdyby coś w mym umyśle buntowniczo nalegało, wbrew woli i rozumowi, by uznać wagę tego wszystkiego. I owa siła, czymkolwiek była, opanowała także moją mowę.

— Z pewnością — rzekłem na głos całkiem mimowolnie — McGregorowie musieli przybyć tu z Edynburga.

W pierwszej chwili ani treść tej uwagi, ani fakt wypowiedzenia jej w najmniejszym stopniu nie zdziwiły mnie. Wydawało się to całkiem naturalne, że powinienem znać nazwisko postaci z mego snu i kilka szczegółów z ich życia. Wnet jednak niedorzeczność całej tej historii dotarła do mej śwadomości. Roześmiałem się głośno, strząsnąłem popiół z fajki i znów wyciągnąłem się na posłaniu z gałęzi i trawy, gdzie leżałem patrząc z roztargnieniem na dogasający ogień i nie powracając już myślami ani do mego snu, ani otoczenia. Nagle jeden jedyny pozostały języczek ognia przycupnął na chwilę, a potem wystrzelając w górę, wyswobodził się z popiołów i zagasł w powietrzu. Zapadła całkowita ciemność.

W tej samej chwili — nim jeszcze blask płomyka zdążył całkiem zagasnąć przed mymi oczyma — wydało mi się, że słyszę tępy, głuchy łoskot, jak gdyby jakieś ciężkie cielsko runęło na podłogę, która zatrzęsła się pod mym posłaniem. Gwałtownie usiadłem i jąłem szukać po omacku strzelby wokół siebie. Byłem przekonany, że jakaś dzika bestia wskoczyła do środka przez otwarte okno. Gdy wątła budowla wciąż jeszcze drżała od siły uderzenia, usłyszałem odgłos ciosów, szuranie stóp po podłodze, a później przenikliwy krzyk kobiety w agonii, dochodzący, zdawałoby się, z miejsca nieomal w zasięgu mego ramienia. Tak przeraźliwego krzyku nigdy dotąd nie słyszałem ani nie mogłem sobie wyobrazić. Poraził mnie całkowicie. Przez chwilę nie uświadamiałem sobie niczego prócz własnego przerażenia! Na szczęście natrafiłem wreszcie ręką na broń, której szukałem, i znajomy kształt nieco mnie uspokoił. Zerwałem się na równe nogi, wytężając wzrok, by przeniknąć ciemność. Gwałtowne hałasy ustały, lecz usłyszałem bardziej jeszcze, przerażające, słabe, przerywane rzężenie jakiegoś żywego, konającego stworzenia!

W miarę jak moje oczy oswajały się z mdłym światłem tlącego się popiołu, począłem rozpoznawać zarysy drzwi i okna, odbijające głębszą czernią od czerni ścian. Następnie odróżniłem ścianę od podłogi, której kształt dojrzałem wreszcie w całej rozciągłości, wzdłuż i wszerz. Niczego tam nie było i panowała niezmącona cisza.

Jedną ręką, nieco drżąc, podsyciłem ogień i wciąż trzymając w drugiej broń, bacznie rozejrzałem się po całej izbie. Nigdzie nie było najmniejszego śladu, który by wskazywał, że ktoś wtargnął do chaty. Me własne ślady rysowały się w kurzu pokrywającym podłogę, lecz nie było widać żadnych innych. Zapaliłem fajkę, dorzuciłem do ognia jedną czy dwie deski, które oderwałem od ściany — nie miałem ochoty wychodzić z domu w ciemność — i spędziłem resztę nocy paląc, rozmyślając i podsycając ogień. Za żadne skarby świata nie dopuściłbym do ponownego wygaśnięcia tych kilku małych płomyków.

W kilka lat później spotkałem się w Sacramento z pewnym człowiekiem nazwiskiem Morgan, do którego miałem list polecający od mego przyjaciela z San Francisco. Pewnego wieczoru, spożywając z nim wieczerzę w jego domu, spostrzegłem na ścianie rozmaite „trofea" zdradzające jego zamiłowanie do myślistwa. Okazało się, że tak jest w istocie; opowiadając o jednym ze swych wyczynów wspomniał o pobycie w okolicach, gdzie rozegrała się moja przygoda.

— Panie Morgan — zagadnąłem znienacka — czy zna pan tam pewne miejsce zwane Wąwozem Macargera?

— Mam powody, by je znać — odparł — to ja właśnie przekazałem do gazet przeszłego roku wiadomość o znalezieniu tam ludzkiego szkieletu.

Nie słyszałem o tym. Okazało się, że wiadomość ta ukazała się w prasie wówczas, kiedy nie było mnie na Wschodzie.

— A propos — rzekł Morgan — nazwa wąwqzu została przekręcona. Powinna ona brzmieć „Wąwóz McGregora". Moja droga — zwrócił się do żony — panu Eldersonowi rozlało się wino.

Prawda wyglądała nieco inaczej — kieliszek z winem po prostu wypadł mi z ręki.

— Niegdyś stała w wąwozie stara chata — podjął Morgan, kiedy ślady katastrofy spowodowanej moją niezręcznością zostały usunięte — lecz tuż przed moim tam przybyciem rozpadła się, lub raczej została zburzona, jej debris bowiem porozrzucane były wokół, podłoga cała zerwana deska po desce. Pomiędzy dwoma belkami tkwiącymi jeszcze we właściwym miejscu ja i mój towarzysz dojrzeliśmy resztki szkockiego szala, a przypatrzywszy się bliżej, odkryliśmy, że był on owinięty wokół ramion kobiety, z której pozostało niewiele prócz kości częściowo pokrytych strzępami odzienia i sczerniałą, wyschłą skórą. Miejmy jednak wzgląd na panią Morgan — dodał z uśmiechem.

Dama owa w istocie zdradzała oznaki odrazy raczej niż współczucia.

— Należy jednakże zaznaczyć — podjął — że czaszka pęknięta była w kilku miejscach, jak gdyby od ciosów zadanych jakimś tępym narzędziem; zresztą to narzędzie — motyka, jeszcze ze śladami krwi — leżało obok pod deskami.

Pan Morgan zwrócił się do żony.

— Wybacz mi, moja droga — powiedział z przesadną powagą — żem wspomniał te nieprzyjemne szczegóły zwykłych, choć pożałowania godnych incydentów małżeńskiej sprzeczki — wynikłej niewątpliwie z niefortunnego nieposłuszeństwa żony.

— Powinnam się na to zdobyć — odparła dama z godnością — tyle już razy prosiłeś mnie o to dokładnie tymi samymi słowy.

Odniosłem wrażenie, że jest raczej zadowolony mogąc snuć dalej swą opowieść.

— Na podstawie tej, jak i innych okoliczności — mówił — sędziowie przysięgli orzekli, że zmarła Janet McGregor poniosła śmierć w wyniku ciosów zadanych przez osobę nie znaną sądowi; zaznaczono jednakże, iż istnieją poważne poszlaki wskazujące na winę jej męża, Tomasza McGregora. Tomasza McGregora nigdy jednak nie odnaleziono i nikt o nim więcej nie słyszał. Dowiedziano się, że para ta przybyła z Edynburga, lecz nie... moja droga, czyż nie widzisz, że talerzyk pana Eldersona na kości pełen jest wody?

Włożyłem kości z kurczaka w miseczkę do płukania palców.

— W małym kredensiku znalazłem fotografię McGregora, lecz nie przyczyniła się ona do jego ujęcia.

— Czy mógłbym ją zobaczyć? — spytałem.

Zdjęcie przedstawiało bruneta o złej twarzy, której odrażający wyraz potęgowała jeszcze długa blizna biegnąca od skroni ukośnie w dół ku czarnym wąsom.

— Przy sposobności, panie Elderson — rzekł mój gościnny gospodarz — czy mogę wiedzieć, czemu pyta pan o Wąwóz Macargera?

— Kiedyś niedaleko stamtąd zginął mi muł — odparłem — i ta pechowa okoliczność... całkiem... całkiem wytrąciła mnie z równowagi.

— Moja droga — powiedział pan Morgan z bezwiedną intonacją tłumacza dokonującego przekładu — utrata muła spowodowała, że pan Elderson nasypał sobie pieprzu do kawy.

PEWNEJ LETNIEJ NOCY...

Fakt, że Henry Armstrong został pochowany, nie wydawał się jemu samemu dostatecznym dowodem na to, iż nie żyje. Zawsze trudno go było przekonać. O tym, że istotnie został pogrzebany, świadczyły jego zmysły, które zmuszały go do uznania tej okoliczności. Ułożenie ciała — płasko na wznak, z rękoma skrzyżowanymi na brzuchu i związanymi czymś, co z łatwością rozerwał, choć to bynajmniej nie zmieniło sytuacji na korzystniejszą — uwięzienie całej jego osoby i całkowite ograniczenie swobody ruchów, czarna ciemność i głęboka cisza stanowiły materiał dowodowy niemożliwy do obalenia, pogodził się więc z tym bez oporu.

Lecz martwy... nie; był jedynie bardzo, bardzo chory. Cierpiał równocześnie na chorobliwą apatię i niezbyt przejmowała go niezwykłość losu, jaki stał się jego udziałem. Nie był wcale filozofem — po prostu zwykłym, pospolitym człowiekiem obdarzonym na jakiś czas patologicznym zobojętnieniem. Organ, którym odczuwa się strach przed tym, co ma nastąpić, był odrętwiały. Przeto bez szczególnych obaw co do swej bliskiej przyszłości Henry Armstrong usnął i stał się uosobieniem spokoju.

Tymczasem na powierzchni coś się działo. Ową letnią ciemną noc przecinały jasne błyskawice cicho oświetlające chmurę wiszącą nisko na zachodzie i zwiastującą burzę. Owe krótkie, urywane błyski ukazywały z upiorną wyrazistością nagrobki i pomniki cmentarne, jak gdyby zachęcając je do tańca. Nie była to noc, podczas której jakikolwiek wiarogodny świadek mógłby błąkać się po cmentarzu, przeto trzej ludzie, którzy rozkopywali grób Henry'ego Armstronga, czuli się względnie bezpiecznie.

Dwóch z nich było studentami uczelni medycznej oddalonej o kilka mil od cmentarza; trzecim był olbrzymi Murzyn znany pod imieniem Jess. Od wielu już lat Jess był zatrudniony na cmentarzu jako człowiek do wszystkiego, a jego ulubionym żartem było powiedzonko, że nie ma tu „żywej duszy", której by nie znał. Sądząc po tym, co teraz robił, można by wywnioskować, że miejsce to nie było tak gęsto zaludnione, jak wskazywały na to księgi cmentarne.

Na zewnątrz muru, na terenie oddalonym nieco od drogi czekał koń i lekki powozik.

Kopanie nie szło ciężko: nie ubita ziemia, którą wypełniono grób przed kilkoma godzinami, stawiała niewielki opór i niebawem ją usunięto. Wyciągnięcie trumny z mogiły okazało się mniej łatwe, lecz wyjęto ją, stanowiła ona bowiem uboczny zarobek Jessa, który ostrożnie odśrubowawszy wieko, odłożył je na bok, odsłaniając ciało w czarnych spodniach i białej koszuli. W tej samej chwili powietrze stanęło nagle w płomieniach, rozdzierający huk pioruna wstrząsnął ogłuszonym światem i Henry Armstrong spokojnie usiadł. Z nieartykułowanym wrzaskiem młodzieńcy rzucili się do ucieczki w śmiertelnej trwodze, każdy w innym kierunku. Za nic na świecie nie daliby się namówić do powrotu. Lecz Jess był z innej gliny.

O szarym poranku dwaj studenci, bladzi i wymizerowani, w których na myśl o przeżytej grozie wciąż jeszcze burzyła się krew, spotkali się przed uczelnią medyczną.

— Widziałeś to? — wykrzyknął jeden z nich.

— O Boże! Tak... co mamy teraz zrobić?

Przeszli na tyły budynku, gdzie ujrzeli konia zaprzęgniętego do lekkiego powozu i uwiązanego do słupka bramy przy wejściu do prosektorium. Machinalnie weszli do sali. Na ławce w półmroku siedział Murzyn Jess. Podniósł się, szczerząc zęby w uśmiechu i mrużąc oczy.

— Czekam na zapłatę — rzekł.

Na długim stole leżały wyciągnięte nagie zwłoki Henry'ego Armstronga z głową poplamioną krwią i gliną od uderzenia łopatą.

NAWIEDZONA DOLINA

I

JAK ŚCINA SIĘ DRZEWA W CHINACH

Pół mili na północ od posiadłości Jo. Dunfera, na drodze od Hutton do Mexican Hill gościniec wpada do cienistego wąwozu, który po obu stronach rozszerza się na pół obiecująco, jak gdyby miał jakąś tajemnicę do ujawnienia w stosowniejszej porze. Nigdy nie zdarzyło mi się, bym przejeżdżając tamtędy nie rozejrzał się najpierw w jedną, potem w drugą stronę, żeby sprawdzić, czy nastała już owa chwila objawienia. Kiedy niczego nie mogłem dostrzec — a nigdy niczego nie ujrzałem — nie czułem się rozczarowany, gdyż wiedziałem, że wyjawienie tajemnicy zostało jedynie chwilowo wstrzymane z jakiejś ważkiej przyczyny, której nie miałem prawa dociekać. W to, że pewnego dnia zostanę dopuszczony do tajemnicy, nie wątpiłem wcale, tak jak nie wątpiłem w istnienie samego Jo. Dunfera, przez którego posiadłość przebiegał wąwóz.

Powiadano, że Jo. zamierzał niegdyś wznieść chatę w odległej części wąwozu, lecz z jakiegoś powodu poniechał swego przedsięwzięcia i wybudował obecne dwupłciowe domostwo, na pół dom mieszkalny, na pół bimbrownię, przy drodze na krańcach swych włości, w możliwie najdalszej stronie, jak gdyby celowo chciał pokazać, jak radykalnie zmienił zdanie.

Tenże Jo. Dunfer — lub, jak go poufale nazywano w okolicy, Whisky Jo. — był bardzo ważną osobistością w owych stronach. Był to mężczyzna na oko dobiegający czterdziestki, wysoki, owłosiony, z czupryniastą głową, o pooranej bruzdami twarzy, sękatych rękach i dłoniach guzowatych niczym pęk kluczy więziennych. Chodził pochylony jak ktoś, kto szykuje się do skoku na zdobycz, by ją rozszarpać.

Prócz owego osobliwego zajęcia, któremu zawdzięczał miejscowy przydomek, inną najbardziej charakterystyczną cechą pana Dunfera była głęboko zakorzeniona niechęć do Chińczyków. Widziałem go raz, jak pienił się z wściekłości, gdyż jeden z jego pastuchów pozwolił strudzonemu podróżą Azjacie ugasić pragnienie u koryta końskiego przed barem należącym do Jo. Usiłowałem nieśmiało zganić Jo. za niechrześcijańską postawę, lecz on ograniczył się do wyjaśnienia, że w Nowym Testamencie nie ma najmniejszej wzmianki o Chińczykach, i odszedł, by wyładować swe niezadowolenie na psie, którego również, jak sądzę, natchnieni skrybowie przeoczyli.

W kilka dni później, zastawszy go siedzącego samotnie w barze, ostrożnie poruszyłem ten temat, a wówczas ku mej wielkiej uldze zazwyczaj surowy wyraz jego twarzy najwidoczniej złagodniał, co wziąłem za objaw łaskawości.

— Wy, młodziki ze Wschodu — rzekł — jesteście o całe niebo za dobrzy na ten kraj i nie możecie się połapać, w czym rzecz. Faceci, którzy nie odróżniają Chilijczyka od Kanaka, mogą sobie pozwolić na obnoszenie się z liberalnymi poglądami o chińskim osadnictwie, lecz człowiek, który musi walczyć o każdą kość z całą zgrają kundli — kulisów, nie ma czasu na podobne głupstwa.

Ten wielki wyjadacz, który prawdopodobnie nigdy nie przepracował uczciwie ani jednego dnia w swym życiu, podważył wieczko chińskiej tabakierki i za pomocą kciuka i palca wskazującego, niczym szczypcami, wyciągnął grudkę tytoniu wyglądającą jak mały snopek siana. Trzymając ją niczym dodatkowy argument w wyciągniętej ręce wypalił ponownie w nowym przypływie chęci do zwierzeń.

— Są oni rojem żarłocznej szarańczy rzucającej się na wszystko, co zielone w całym tym bożym kraju, jeśli chcesz wiedzieć.

Mówiąc te słowa wepchnął ową porcję tytoniu w szczerbę między zębami, a kiedy miał już wolne usta, podjął na nowo podniosłą przemowę.

— Miałem jednego z nich tu, na moim rancho, pięć lat temu i opowiem ci o tym, byś pojął, w czym rzecz. Nie wiodło mi się zbyt dobrze w owych czasach — piłem więcej whisky, niż mi pozwalano, i nie wywiązywałem się z mych obowiązków jako patriota

i obywatel amerykański; wziąłem więc poganina do siebie, żeby mi pichcił. Ale kiedy klechy wprowadziły się na wzgórze i zaczęły gadać o postawieniu mnie przed sądem, dane mi było przejrzeć. Lecz co miałem począć? Gdybym go puścił wolno, ktoś inny by go zabrał i mógłby nim pomiatać. Co miałem zrobić? Co by zrobił każdy dobry chrześcijanin,. a w szczególności nowicjusz tkwiący po uszy w naukach o braterstwie między ludźmi i ojcostwie bożym?

Jo przerwał czekając na odpowiedź z wyrazem niepewnej satysfakcji, niczym ktoś, kto rozwiązał problem wątpliwymi metodami. Nagle wstał i opróżnił szklaneczkę whisky nalaną z pełnej butelki stojącej na ladzie, po czym podjął swą opowieść.

— Poza tym niewiele ,było z niego pożytku — nic nie umiał i stroił fochy. Oni wszyscy tak robią. Mówiłem, żeby tego nie robił, ale on upierał się jak muł, nawet wtedy, gdy już dyndał na sznurze, zanim wykitował; lecz kiedy okręcił się po raz siedemdziesiąty siódmy, skręciłem mu kark, żeby nie ciągnęło się to w nieskończoność. I jestem cholernie zadowolony, że miałem odwagę to zrobić.

Zadowolenie Jo., które jakoś nie wywarło na mnie wrażenia, zostało bezzwłocznie i ostentacyjnie uczczone łykiem z butelki.

— Przed pięcioma mniej więcej laty zacząłem wznosić tu budę. Działo się to, nim wybudowałem tę obecną, a stawiałem ją w innym miejscu. Zapędziłem Ah Płaczka i tego małego gnojka Susła do przycinania desek. Oczywiście nie oczekiwałem od Ah Płaczka wielkiej pomocy, miał bowiem gębę rozradowaną niczym czerwcowe słoneczko i wielkie czarne ślipia — wydaje mi się, że były to najcholerniejsze oczy w tym zakątku świata.

Podczas wygłaszania tej ciętej przemowy przeczącej zdrowemu rozsądkowi pan Dunfer bezmyślnie spoglądał na krągły otwór w cienkiej ściance oddzielającej bar od części mieszkalnej, jak gdyby był on jednym z pary oczu, których rozmiar i kolor uniemożliwiały jego słudze dobre wywiązanie się z obowiązków.

— Wiadomo, że wy, safanduły ze Wschodu, nie macie nic przeciwko tym żółtym diabłom — wypalił znienacka z udaną powagą, nie całkiem przekonywającą — lecz powiem, że Żółtek był najprzewrotniejszym łotrem poza granicami San Francisco. Ten nędzny mongolski warkoczyk zabrał się do ociosywania pni młodych drzewek niczym robak nadgryzający rzodkiewkę. Tłumaczyłem mu tak cierpliwie, jak tylko potrafiłem, że źle to robi, i pokazywałem mu, jak należy nadcinać drzewka po obu stronach, tak aby padały prosto; lecz skoro tylko odwróciłem się do niego plecami, o, w ten sposób... — i tu odwrócił się ode mnie podkreślając ten pokaz łykiem whisky — znowu robił po swojemu. Tak to się odbywało: kiedy patrzyłem nań tak oto... — spoglądał na mnie dość niepewnie, wyraźnie zamglonym wzrokiem — wszystko było w porządku, lecz kiedy patrzyłem w inną stronę, o tak... — pociągnął spory łyk z butelki... — robił mi na przekór. Wówczas patrzyłem na niego z wyrzutem, o tak, a wtedy przybierał minę niewiniątka.

Bez wątpienia pan Dunfer szczerze zamierzał posłać mi spojrzenie jedynie pełne wyrzutu, lecz w niepojęty sposób mogło ono wywołać największe przerażenie w każdej bezbronnej osobie, która je na siebie ściągnęła, a ponieważ straciłem wszelkie zainteresowanie dla tej bezcelowej i nie kończącej się gadaniny, wstałem, by wyjść. Zanim jednak zdążyłem całkiem się podnieść, ponownie odwrócił się do kontuaru i z ledwie słyszalnym „tak" wypróżnił butelkę jednym haustem.

O nieba! Co za ryk! Niczym Tytana w agonii. Wydawszy ów ryk, Jo. zatoczył się w tył, tak jak działo odskakuje po wystrzale, i osunął się na krzesło niczym wół „zdzielony w łeb" — gałki oczne wybałuszone w stronę ściany, spojrzenie pełne przerażenia. Spoglądając w tym samym kierunku ujrzałem, że otwór w, ścianie stał się istotnie okiem ludzkim — okrągłym, czarnym okiem, wpatrującym się we mnie z całkowitym brakiem wszelkiego wyrazu, straszliwszym niż najbardziej diabelski błysk. Wydaje mi się, że zakryłem twarz dłońmi, by przesłonić przerażające złudzenie, o ile było to w ogóle złudzenie, aż wreszcie nadejście małego białego „człowieka-do-wszystkiego" należącego do Jo. przerwało czar. Wyszedłem z tego domu z osobliwym, niejasnym uczuciem strachu, że owo delirium tremens jest być może zaraźliwe. Koń mój stał uwiązany przy korycie z wodą; odwiązawszy go wskoczyłem na siodło i puściłem wolno wodze, zbyt wstrząśnięty, by zważać na to, dokąd mnie poniesie.

Nie miałem pojęcia, co o tym wszystkim myśleć, i jak każdy, kto nie wie, co ma myśleć, myślałem usilnie i z niewielkim skutkiem. Jedynym pocieszeniem była dla mnie myśl, że nazajutrz powinienem znajdować się o całe mile od tego miejsca i według wszelkiego prawdopodobieństwa nigdy tu już nie powrócić.

Nagły chłód wyrwał mnie z zamyślenia i podniósłszy wzrok spostrzegłem, że wjeżdżam w głęboki cień wąwozu. Dzień był duszny i to przejście od bezlitosnego, namacalnego nieomal skwaru spieczonych pól do chłodnego mroku nabrzmiałego świergotem ptaków, które przyleciały tu w poszukiwaniu schronienia wśród liści, było rozkosznie orzeźwiające. Oczekiwałem, jak zwykle, objawienia tajemnicy, lecz stwierdziwszy, że wąwóz i tym razem nie jest skłonny do odsłonięcia przede mną swych tajników, zsiadłem z konia, zaprowadziłem zgrzane zwierzę w zarośla, przywiązałem je dobrze do drzewa i usiadłem na skale, by oddać się rozmyślaniom.

Zacząłem odważnie od analizy mojego ulubionego przesądu związanego z tym zakątkiem. Rozłożywszy go na elementy składowe, uformowałem je w dogodne oddziały i szwadrony i zebrawszy wszystkie siły mej logiki, przystąpiłem do ataku z niewzruszonych pozycji z grzmotem nieodpartych wniosków i wielkim łoskotem pędzących rydwanów oraz ogólnym intelektualnym wrzaskiem. A kiedy me potężne duchowe działa rozgromiły wszelką opozycję i nieomal niedosłyszalnie pomrukiwały na horyzontach czystej spekulacji myślowej, odparty wróg walczył dalej na tyłach, zebrał ukradkiem swe siły w krzepką falangę i wziął mnie do niewoli z całym moim rynsztunkiem. Ogarnął mnie nieokreślony strach. Wstałem, by się zeń otrząsnąć, i zapuściłem się w wąską kotlinkę starym, porosłym trawą traktem bydlęcym, który zdawał się płynąć po dnie w zastępstwie potoku, jaki matka natura zapomniała tu stworzyć.

Drzewa, wśród których biegła ścieżka, były zwykłymi, dobrze rozwijającymi się roślinami, o nieco zniekształconych pniach i ekscentrycznym kształcie gałęzi, nie było jednak niczego nadprzyrodzonego w ich ogólnym wyglądzie. Kilka luźno leżących głazów, które oderwały się od zboczy kotlinki, by wieść niezależny żywot na dnie, zagradzało ścieżkę tu i ówdzie, lecz ich kamienny spokój nie miał w sobie nic z martwoty śmierci. Echo w kotlince odzywało się głuchym grobowym głosem, to prawda, i tajemniczy szept rozlegał się gdzieś w górze: to wiatr ledwie muskał korony drzew — ot i wszystko.

Nie przyszło mi na myśl, by doszukiwać się związku między pijackim bełkotem Jo. Dunfera a tym, czego teraz szukałem, i dopiero kiedy wszedłem na małą polankę i potknąłem się o ścięte pnie jakichś drzewek, doznałem objawienia. Na tym to właśnie miejscu stał opuszczony „szałas". Odkrycie zostało potwierdzone faktem, że niektóre z butwiejących pniaków były ociosane wokół w wielce niefachowy sposób, gdy tymczasem inne były pościnane prosto, a ich czubki miały kształt stępionych klinów, nadany mistrzowskimi uderzeniami siekiery.

Polanka wśród drzew nie liczyła więcej niż czterdzieści kroków wszerz. Z jednej jej strony wznosił się mały kopiec — naturalny wzgórek, niczym nie porośnięty z wyjątkiem wybujałej trawy, a na nim wystając spośród zielska tkwił kamień nagrobny!

Nie przypominam sobie, bym doznał uczucia zdziwienia z przyczyny owego odkrycia. Spoglądałem na ten samotny grób z takim samym uczuciem, jakiego musiał doznać Kolumb, gdy ujrzał góry i brzegi nowego świata. Nim się doń zbliżyłem, powoli dokończyłem przeglądu otoczenia. Posądzić by mnie nawet można było o rozmyślnie długie nakręcanie zegarka o tej niezwykłej porze z niepotrzebną dokładnością i uwagą, po czym podszedłem do owej objawionej mi wreszcie tajemnicy.

Grób — niezbyt długi — był w nieco lepszym stanie, niż należałoby się spodziewać, wziąwszy pod uwagę jego wiek i odosobnienie; źrenice zapewne rozszerzyły mi się nieco, napotkawszy kępkę niezaprzeczenie ogrodowych kwiatów noszących ślady niedawnego podlewania. Kamień najwyraźniej wysłużył się przedtem jako próg domu. Na jego powierzchni widniał wyrzeźbiony, a raczej wyryty napis o następującym brzmieniu:

AH PŁACZEK — CHIŃCZYK

Wiek nie znany. Pracował dla Jo. Dunfera.

Pomnik ten został przez niego wzniesiony, by pamięć o Żółtku nie zżółkła. Także jako ostrzeżenie dla Skośnookich, by nie stroili fochów. Niech ich licho porwie!

Byłą Dobrą Kwoczką.

Nie potrafię odpowiednio wyrazić mego zdziwienia na widok owego niezwykłego napisu! Skąpy, lecz wystarczający opis zmarłego; zuchwała szczerość wyznania; brutalne przekleństwo; niedorzeczna zmiana płci i uczucia — wszystko wskazywało na to, iż było to dzieło kogoś, kto musiał być tyleż pomylony, co pogrążony w smutku. Czułem, że wszelkie dalsze odkrycia byłyby już zbędne, i z nieuświadomionym odczuciem dramatycznego efektu odwróciłem się na pięcie i odszedłem. Przez cztery lata nie powracałem w te okolice.

II

KTO POWOZI ZDROWYMI NA UMYŚLE WOŁAMI, WINIEN SAM BYĆ PRZY ZDROWYCH ZMYSŁACH

„Ruszać się tam, stary Grubaśny-Wielgaśny!" To niezwykłe zawołanie wyszło z ust osobliwego człowieczka usadowionego wysoko na wozie na stercie bierwion i powożącego zaprzęgiem wołów, które ciągnąc wóz z łatwością, udawały ogromny wysiłek, na co jednak ich pan i władca najwyraźniej nie dawał się nabrać. Ponieważ ów jegomość właśnie w tej chwili gapił się wprost na mnie, gdy stałem tak na skraju drogi, nie było całkowicie jasne, czy zwracał się do mnie, czy do swych zwierząt; nie mogłem też stwierdzić, czy nazywały się one Grubaśny i Wielgaśny i oba stanowiły podmiot orzeczenia w trybie rozkazującym „ruszać się". Mimo to rozkaz ów nie wywarł na nas żadnego wrażenia, a osobliwy człowieczek odwrócił ode mnie swe spojrzenie na chwilę wystarczająco długą, by dźgnąć długim drągiem na przemian Grubaśnego i Wielgaśnego mrucząc po cichu, acz z przekonaniem: „Wygarbuję wam tę przeklętą skórę", jak gdyby oba pokryte były jedną powłoką. Stwierdziwszy, że moja prośba o podwiezienie przeszła nie zauważona i że powoli pozostaję w tyle, stanąłem na wewnętrznej feldze tylnego koła i zostałem z wolna uniesiony aż do poziomu piasty, po czym wlazłem na ten cały kram sans ceremonie i przeczołgawszy się do przodu usadowiłem obok woźnicy, który nie zwrócił na mnie uwagi, dopóki nie wymierzył kolejnej niewyszukanej kary swemu bydlęcemu zaprzęgowi, czemu towarzyszyła rada „żwawiej, wy przeklęte Fajtłapy!" Następnie pan owego kramu (lub raczej były pan, nie mogłem bowiem oprzeć się niedorzecznemu wrażeniu, że cały ów majdan stanowił moją prawowitą nagrodę) utkwił we mnie spojrzenie swych wielkich czarnych oczu z wyrazem dziwnie i nieco nieprzyjemnie znajomym, odłożył drąg — który ani nie zakwitł, ani też nie przemienił się w węża, czego na wpół oczekiwałem — skrzyżował ręce na piersiach i poważnie zapytał:

— Coś zrobił z Whisky?

W innych okolicznościach odpowiedziałbym, że ją wypiłem, było jednak coś w tym pytaniu, co sugerowało ukryte znaczenie, oraz coś w tym człowieku, co nie pozwalało na płytki żart. Tak więc nie mając żadnej innej odpowiedzi na podorędziu, trzymałem język za zębami, lecz czułem się tak, jak gdyby zarzucono mi winę, a moje milczenie przyjęto jako przyznanie się.

Wtedy to właśnie chłodny cień padł mi na policzek i zmusił mnie, bym spojrzał w górę. Wjeżdżaliśmy do mojego wąwozu! Nie potrafię opisać uczucia, jakie mną owładnęło: nie widziałem wąwozu od czasu, kiedy to obnażył się przede mną cztery lata temu, i teraz czułem się jak ktoś, komu przyjaciel zrobił zasmucające wyznanie o dawno popełnionej zbrodni i kto z tej przyczyny niecnie go opuścił. Dawne wspomnienia o Jo. Dunferze, jego połowicznych wyjaśnieniach i niewiele mówiącym napisie na kamieniu nagrobnym powróciły z nadzwyczajną wyrazistością. Zastanawiałem się, co też stało się z Jo., i... gwałtownie odwróciwszy się, zapytałem o to mego jeńca. Z namaszczeniem wpatrywał się w swoje woły i nie odwracając oczu odparł:

— Ruszać się, stary Żółwiu! Leży obok Ah Płaczka tam w górze wąwozu. Chcesz zobaczyć? Zawsze wracają do tego miejsca... oczekiwałem cię. Hoola!

Na to przydechowe zawołanie Grubaśny-Wielgaśny, niezguły żółwie zatrzymały się jak wryte i zanim ostatni dźwięk zamarł w górze wąwozu, ugięły wszystkie swoje osiem nóg i położyły się na zakurzonej drodze nie zważając na efekt, jaki to dawało na ich przeklętej skórze. Osobliwy człowieczek zeskoczył z kozła na ziemię i ruszył kotlinką nie racząc sprawdzić, czy idę za nim. Szedłem jednak. Była to mniej więcej ta sama pora roku i prawie ta sama pora dnia, co za mojej ostatniej tu bytności. Sójki jazgotały głośno, a drzewa szeptały smętnie, jak wówczas; i w tych dwóch dźwiękach odkryłem dziwaczną analogię do jawnych przechwałek zasłyszanych z ust pana Jo. Dunfera i tajemniczej powściągliwości w jego zachowaniu, oraz do brutalności, a jednocześnie czułości jego jedynego literackiego wyczynu — epitafium. Wszystko w dolinie zdawało się nie zmienione prócz ścieżki dla bydła, która nieomal całkowicie zarosła chwastami. Jednakże kiedy weszliśmy na polankę, zastaliśmy tam sporo zmian. Wśród kikutów i pni ściętych młodych drzew nie można już było odróżnić tych, które ociosano „na chińską modłę", od tych, które ścięto „na sposób meksykański". Jak gdyby barbarzyństwo Starego Świata i cywilizacja Nowego zatarły swe różnice dzięki arbitrażowej roli bezstronnego rozkładu — jak to bywa z cywilizacjami. Kopiec był tam jeszcze, lecz barbarzyńskie jeżyny napadły nań i o mało całkowicie nie wyparły jego bezsilnych traw, a patrycjuszowski fiołek ogrodowy skapitulował przed swym plebejskim bratem — być może powrócił jedynie do swego pierwotnego gatunku. Inny grób — długi, solidnie usypany kopiec — wznosił się obok pierwszego, który w porównaniu z nim zdawał się jeszcze mniejszy; w cieniu nowego nagrobka stary leżał powalony, przy czym jego zdumiewająca inskrypcja była nieczytelna z przyczyny nagromadzonych liści i ziemi. Pod względem wartości literackich nowy napis ustępował staremu — budził nawet odrazę swą lapidarną i okrutną żartobliwością:

DUNFER JO. ZAŁATWILI GO.

Odwróciłem się odeń z obojętnością i zmiótłszy liście z tabliczki nagrobnej zmarłego poganina, wydobyłem znów na światło dzienne drwiące słowa, które, ożywając po długim okresie zapomnienia, zdały się tchnąć pewnym patosem. Mój przewodnik także jakby spoważniał czytając to i odniosłem wrażenie, że dostrzegam w jego cudacznym zachowaniu coś mężnego, nieomal dostojnego. Lecz gdy spojrzałem nań, jego wielkie oczy, odrażające i wabiące zarazem, przybrały poprzedni, tak subtelnie nieludzki, a jednocześnie tak zwodniczo swojski wyraz. Postanowiłem położyć kres owej tajemnicy, jeśli to było możliwe.

— Mój przyjacielu — rzekłem wskazując mniejszą mogiłę — czy Jo. Dunfer zamordował tego Chińczyka?

Wsparty o drzewo, spoglądał poprzez otwartą przestrzeń. na wierzchołek innego drzewa czy na błękitne niebo poza nim. Nie odwracając wzroku ani nie zmieniając pozycji z wolna odparł:

— Nie, proszą pana, on go słusznie uśmiercił.

— Więc naprawdę go zabił.

— Zabił go? A pewnie, że zabił. Czyż wszyscy o tym nie wiedzą? Czyż nie stanął przed sądem przysięgłych i nie wyznał tego?

I czyż nie wydano orzeczenia: „Przywiedziony do śmierci przez zdrowe chrześcijańskie uczucie zrodzone w kaukaskiej piersi"? I czyż kościół w Hill nie wyklął Whisky'ego za to? I czyż wszechwładny lud nie obrał go Sędzią Pokoju, by odegrać się na ewangelikach? Nie wiem, gdzieś pan się chował.

— Ale czy Jo. uczynił to dlatego, że Chińczyk nie nauczył się bądź nie nauczyłby się ścinać drzew tak, jak to robi biały człowiek?

— Jasne! Tak stoi napisane w protokole, a to znaczy, że jest to zalegalizowaną prawdą. Moje widzimisię nie zmieni prawomocnej prawdy; to nie był mój pogrzeb i nie mnie proszono o wygłoszenie mowy. Ale rzecz ma się tak, że Whisky był zazdrosny o mnie — i, rzecz nie do wiary, ten nędzny łotrzyk napuszył się niczym indor i udawał, że poprawia nie istniejący krawat, sprawdzając wynik na wyciągniętej przed sobą dłoni, niczym w zwierciadle.

— Zazdrosny o ciebie! — powtórzyłem ze zdumieniem mającym niewiele wspólnego z dobrym wychowaniem.

— Tak właśnie powiedziałem. Czemuż by nie?... czy nie wyglądam dobrze?

Przybrał kpiącą postawę wystudiowanej gracji i wygładził zmarszczki na wyświechtanej kamizelce. Potem, zniżając nagle głos do cichych tonów niezwykłej słodyczy, mówił dalej.

— Whisky wiele uwagi poświęcał temu Żółtkowi; nikt lepiej ode mnie nie wiedział, jak on się nad nim trząsł. Nie mógł wytrzymać bez jego widoku, przeklęta zaródź! A kiedy pewnego dnia przyszedł na tę polanę i zastał nas wałkoniących się... jego śpiącego, a mnie usiłującego strzepnąć tarantulę z jego rękawa — Whisky chwycił moją siekierę i zdzielił nas dokładnie i mocno! Ja zrobiłem unik właśnie w owej chwili, bo ugryzł mnie ten pająk, lecz Ah Płaczek dostał nieźle w bok i zatoczył się jak nic. Whisky właśnie szykował się, żeby mi dołożyć, kiedy zoczył pająka uczepionego mego palucha; wtedy zrozumiał, że zrobił z siebie cholernego osła. Odrzucił siekierę i ukląkł u boku Ah Płaczka, który wierzgnął słabo po raz ostatni i otworzył oczy — oczy miał podobne do moich — i podniósłszy ręce do góry przyciągnął wstrętny łeb Whisky'ego do siebie i nie puszczał, póki mu życia starczyło. Nie trwało to długo, bo wstrząsnęło nim drżenie i wydawszy cichy jęk, wyzionął ducha.

W miarę snucia owej historii opowiadający przeobrażał się. Pozbył się komicznych lub raczej sardonicznych cech i gdy odmalowywał tę osobliwą scenę, z trudem udawało mi się zachować spokój. Ów wytrawny aktor w niepojęty sposób zdołał doprowadzić do tego, że moje współczucie, należne dramatis personae, przelałem na jego osobę. Zrobiłem krok do przodu, by uścisnąć mu dłoń, gdy niespodzianie szeroki grymas zaigrał na jego obliczu i z krótkim, szyderczym śmiechem podjął na nowo:

— Kiedy Whisky podniósł łeb, było na co popatrzeć! Cały jego wspaniały przyodziewek — w owych dniach nosił się tak, że w oczy kłuło — był zniszczony na dobre! Włosy miał zmierzwione, a gęba — na ile mogłem dojrzeć — była bielsza niż najbielsza lilia. Spojrzał na mnie raz jeden i odwrócił wzrok, jak gdybym się w ogóle nie liczył; a potem naszły mnie przeszywające bóle, raz za razem, od ugryzionego palca aż do głowy, i... Suseł dał susa w ciemność. Oto dlaczego nie byłem na śledztwie.

— Ale czemuś później trzymał język za zębami? — spytałem.

— To taki już rodzaj języka — odparł i nie można było wydusić z niego ani słowa więcej na ten temat.

— Potem Whisky pił coraz więcej i więcej i stawał się coraz zajadlejszym wrogiem kulisów, ale nie sądzę, by kiedykolwiek był szczególnie zadowolony, że rozwalił Ah Płaczka. Nie odstawiał takiego bohatera, gdy byliśmy sami, jak wówczas, kiedy to miał słuchacza w takim cholernym Popisowym Cudaku jak pan. Wystawił ten nagrobek i wyrył napis odpowiadający jego zmiennym nastrojom. Potrzebował na to trzech tygodni, pracując w przerwach między opróżnieniem jednej butelki a drugiej. Ja wyryłem mu napis w jeden dzień.

— Kiedy Jo. umarł? — zapytałem z pewnym roztargnieniem.

Odpowiedź zaparła mi dech w piersiach.

— Wkrótce potem, jak przyglądałem mu się przez oko tej pętli, kiedy pan coś dosypywałeś mu do whisky, ty przeklęty Borgio!

Otrząsnąwszy się nieco ze zdumienia po usłyszeniu podobnie zaskakującego oskarżenia, byłem na pół zdecydowany złapać za gardło zuchwałego oszczercę, lecz powstrzy mała mnie nagła myśl, która przyszła jak olśnienie. Utkwiłem w nim poważne spojrzenie i zapytałem najspokojniej, jak zdołałem:

— A kiedy dostałeś bzika?

— Przed dziewięcioma laty! — wrzasnął wyrzucając przed siebie zaciśnięte pięści — przed dziewięcioma laty, kiedy to nieokrzesane bydlę zabiło kobietę, która kochała go bardziej niż mnie! Mnie, co jechałem za nią z San Francisco, gdzie on ją wygrał w pokera! Mnie, co dbałem o nią przez lata całe, gdy tymczasem łajdak, do którego należała, wstydził się do niej przyznać i traktować jak Białą! Mnie, co dla jej dobra strzegłem jego perfidnej tajemnicy, póki go nie zżarła! Mnie, co, kiedy otrułeś tę bestię, spełniłem jego ostatnie życzenie, by pochować go obok niej i położyć mu kamień nad głową! I nigdy od tamtej pory nie

widziałem jej grobu aż do dziś, albowiem nie chciałem go tu spotkać.

— Spotkać go? Ależ Suśle, mój biedaku, on nie żyje!

— Właśnie dlatego boję się go.

Wróciłem z tym małym nieszczęśnikiem do wozu i uścisnąłem mu dłoń na pożegnanie. Zapadała już noc i gdy tak stałem na poboczu drogi w gęstniejącym mroku, odprowadzając wzrokiem niewyraźne kształty oddalającego się wozu, wieczorny wiatr przyniósł ku mnie dźwięk — dźwięk jak gdyby serii głuchych, gwałtownych razów. Z głębi nocy dobiegł głos:

— Ruszać się tam, ty przeklęta stara Pelargonio!

Koniec wersji demonstracyjnej.

DZBAN SYROPU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HALUCYNACJE STAŁEYA FŁEMINGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODZYSKANA TOŻSAMOŚĆ

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAŁY WŁÓCZĘGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOCNE HARCE W TRUPIM WĄWOZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZA ŚCIANĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PSYCHOLOGIA PEWNEJ KATASTROFY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚRODKOWY PALEC PRAWEJ NOGI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POGRZEB JOHNA MORTONSONA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓLESTWO ILUZJI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZEGAREK JOHNA BARTINE'A

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MIESZKANIEC CARCOSY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEZNAJOMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej