Kazimierz Bartoszewicz

DAWNA BIAŁA NA PODLASIU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. OPIS MIASTA I OKOLICY.

II. KSIĄDZ SZCZUROWSKI I PROFESOR JÓZEF NARTOWSKI.

III. KRASZEWSKI UCZNIEM AKADEMII BIALSKIEJ.

IV ZAKOŃCZENIE.

OMYŁKI DRUKU.

DAWNA BIAŁA NA PODLASIU

we wspomnieniach mego dziadka Adama (1792-1878) : przyczynek do dziejów miasta i gimnazjum

Bartoszewicz Kazimierz

Autor podanych poniżej „wspomnień bialskich", dziad mój Adam Bartoszewicz, porzucił w r. 1812 studja akademickie na uniwersytecie wileńskim, aby wstąpić w szeregi powstańców litewskich. Po odwrocie Napoleona z Moskwy ukrywał się przez pewien czas, ponieważ mimo amnestji carskiej, na Litwie, jak się skarżył Adam Czartoryski w liście do cara (17 kwietnia 1813 r.) wobec rządów szpiegostwa i denuncjacji, nikt nie był pewien honoru, mienia i życia. (Pamiętnik t. II).

Część profesorów uniwersytetu opuściła go dobrowolnie, a liczba uczniów z 500 spadła na 160. (Bieliński: Uniwersytet wileński III 539.).

Dopiero w roku 1814—15 skończył Adam Bartoszewicz przerwane studja. Kiedy w tym czasie „wspaniałomyślny car Aleksander I wskrzesił Polskę", to jest kiedy z mocno obciętego, niezależnego Księstwa Warszawskiego wykroił podległe carom Królestwo Kongresowe, ów wisiorek polski przy zegarku rosyjskim, owo naczynie gliniane przy żelaznym dzbanie — Bartoszewicz opuścił Litwę i zaczął się starać o miejsce nauczyciela w szkołach Królestwa. Komisja Wyznań i Oświecenia na podstawie przedłożonych świadectw — mianowała go nauczycielem szkoły wydziałowej bialskiej, będącej następczynią założonej w w. XVII Akademji. Wykładał w niej zrazu matematykę (algebrę, arytmetykę, geometrję i mechanikę), a później prócz matematyki język polski i łaciński, wreszcie historję literatury polskiej 1).

W Białej spędził najpiękniejsze lata swego życia. Przebywał w niej lat 17 (1816—33), zanim go przeniesiono na profesora do szkoły wojewódzkiej w Łukowie, a wkrótce za poparciem Lindego na inspektora szkoły powiatowej w Warszawie. W Białej poznał dozgonną towarzyszkę swego życia Amelję Zengtellerównę, przebywającą w gościnie u brata swego Józefa Zengtellera, pierwszego profesora szkoły bialskiej 1).

Ślub młodej pary odbył się w Warszawie 8 kwietnia 1820 r. W Białej przyszły na świat wszystkie jej dzieci. Pierworodny najukochańszy syn Juljan, urodził się 17 stycznia 1821 r.

Za pobytu w Białej rozpoczął Bartoszewicz ulubioną swą pracę: zbieranie przysłów. Sam nam opowie, co go do tego zachęciło. Opracował w dwu tomach przysłowia Knapskiego, a jednocześnie również w 2 olbrzymich foljałach, które dałyby ze 4 tomy druku, zebrał: „Przysłowia, zdania i maksymy". Wyjątki z nich ogłaszał po różnych perjodykach.

W  sprawozdaniu szkoły bialskiej drukował „Rzecz o matematyce". Później umieszczał artykuły w „Pamiętniku relig. moralnym". (1857, życiorys ks. Szczurowskiego) w „Tygodniku Ilustrowanym" (o historji literatury Wójcickiego, o Częstochowie, Marjawitkach), był wreszcie współpracownikiem wielkiej 28 tomowej Encyklopedji Orgelbranda, dostarczając jej kilkunastu biografii.

W rękopisach, prócz „Przysłów" pozostawił: 2) Geometrję praktyczną, 3) Arytmetykę, Algebrę i Trygonometrję. (prace oryginalne). 4) Przekład dzieła Institutiones mathematicae Georg. Ignat. de Metzburg. 5) Spis sławnych Polek (między niemi wszystkich autorek polskich). 6) Poczet matematyków polskich 7).

W r. 1850 przeszedł na emeryturę, ale ani z powodu wysłużenia przepisanych lat, ani z własnej chęci. Słynny satrapa Muchanow, który stale prześladował jego syna Juljana za to, że zajmuje się takiem „bestyjstwem" (ipsissimum verbum) jak historja polska, złem okiem patrzał i na ojca takiego „buntownika" 3). Może też doszło do wiadomości Muchanowa, że Adam Bartoszewicz zatuszował pojawienie się w szkole kilku uczniów klasy czwartej z zielonemi gałązkami w d. 3 maja 1849. Dość, że nie podając przyczyny, Muchanow kazał Bartoszewiczowi podać się do dymisji, a gdy ten ociągał się z wykonaniem rozkazu, otrzymał na piśmie zamiadomienie. że dymisja zostanie mu z urzędu „udzielona, bez zwykłych łask", przy uwolnieniach na własną prośbę, to jest bez wyższej rangi i policzenia lat brakujących do pełnej służby. A więc rad nie rad, wniósł podanie o dymisję i otrzymał ją dekretem z d. 30 lipca 1850 w Peterhofie wydanym. Będąc emerytem, rozporządzając więc swobodnie czasem, oprócz dalszej pracy nad zbieraniem przysłów, założył Bartoszewicz ogromną księgę in folio, której 923 stronic wypełnił szczelnie wypisami i notatami. Jest to księga, przypominająca owe zbiory rękopiśmienne z w. XVII i XVIII, których setki posiada każda wielka bibljoteka, a do których przyrosła nazwa Silva reram (las rzeczy).

Lwią część tej księgi stanowią poezje i wszelkiego rodzaju wiersze, zbierane nietylko ze względu na treść, ale i na formę, zbieracz bowiem nie pomijał nawet utworów słabszych, odznaczających się oryginalną formą. Dopisywał do nich swoje uwagi, zaznaczał miary rytmiczne (stopy), trocheje, jamby, daktyle, amfibrachy. Czasem zestawiał przekłady utworów starożytnych, podawał np., ten sam ustęp z Iljady w przekładzie Dmochowskiego, Staszica i Przybylskiego. Do literatów starożytnych częste wogóle robił wycieczki, bo łaciną władał  xpedite, a i z Grekami był w dobrych stosunkach. Nie gardził też humorem, stąd w jego Silva rerum znajdziesz i wiersze „szubrawca" Szydłowskiego, i wyjątki z dwóch Enejd trawestowanych i bajki Goreckiego, i dowcipne wiersze Syrokomli, Odyńca, Bartelsa, Niemojewskiego, i satyryczny obraz Włochów ze starego „Sowizdrzała". Jest tam jako curiosum i „Nowaja Pieśnia", moskiewska trawestacja „Pieśni Legjonów"...

A proza? Rozpoczyna się artykułem o Rusi, o jej podziale geograficznym i województwie ruskiem. A na marginesie tej samej karty napisana w kilka lat później notata o śmierci Skrzyneckiego. Potem idzie „las rzeczy", więc wszelkiego rodzaju wypisy i notaty historyczne, geograficzne, statystyczne, literackie, a nawet gospodarcze. Jest kilkanaście mów, zacząwszy od mowy Orzechowskiego na pogrzebie Zygmunta I, a skończywszy na mowie ks. Prusinowskiego na nabożeństwie za Mickiewicza w Paryżu (1848). Obszerność języka słowiańskiego sąsiaduje z opisem klasztoru pożajskiego, Samosierra z kościołem św. Anny w Wilnie, wycieczka na Żmudź z adresem warszawskim r. 1801. Przemawia

Rajmund Korsak o miłości ojczyzny, biskup Łętowski o mowie ojczystej. jenerał Kierbedź ostrzega Litwinów przed kolonizacją niemiecką. Czartoryski mówi o Staszicu, Staszic o Kościuszce. Są „żydzi w wojsku polskiem", są humorystyczne „księgi rodzaju Litwy", nie brak anegdot babińskich, historyjek ks. Panie Kochanku... Co krok spotykasz się z jakąś notatą o Kościuszce, ks. Józefie, Jakóbie Jasińskim, Chłopickim, Kochanowskim, Skardze, Długoszu, Zamojskim, Mickiewiczu, Lelewelu i o całej setce ludzi, którzy weszli do historji lub dziejów literatury. Oczywiście są tu i obaj Napoleoni, wielki i mały, są aktualni w owych czasach Cavour, Garibaldi, Wiktor Emanuel — jest i Franciszek Józef z Austrją, tym „dziwolągiem", jak go zbieracz nazywał. Nie brak przyczynków do kwestji żydowskiej, włościańskiej. Maksymy o kobiecie i żonie kilka kart wypełniają.

Dość tego wyliczania, gdyż długo uzupełniaćby trzeba opis rzeczy tego... lasu rzeczy.

Dodać jeszcze należy, że są w księdze i prace samego zbieracza, jak opis historyków literatury, zbiór pseudonimów polskich, spory poczet wyrazów mniej używanych i obcych i t. p.

Słusznie zatem zbieracz, jako motto do swej księgi, położył dwuwiersz Owena.

Clericus es? legito — haec. Laicus? legito ista libenter.

Crede mihi, invenies hic quod uterąue voles8).

Pozatem w kilkunastu kartach mamy dzieje Białej Radziwiłłowskiej, opis jak wyglądała przed 100 laty, uzupełniony wspomnieniami o szkole bialskiej, jej uczniach i nauczycielach. Znajdujemy tu obszerny ustęp o szkolnych latach najgłośniejszego ucznia szkoły Kraszewskiego. Do „działu bialskiego" zaliczyć należy również mowy okolicznościowe, wygłoszone, przez samego autora księgi, a mianowicie mowę na pogrzebie Józefa Prejssa, rektora szkoły bialskiej (16 września 1827), mowę do uczniów tejże szkoły (1820), „mowę mianą do zgromadzonych obywateli na obrady polityczne z okręgu bialskiego i łosickiego w dniu 11 lutego r. 1830, w kościele farnym bialskim przez marszałka

A. B. temuż zgromadzeniu po raz trzeci przewodniczącego". Wśród innych mów nie bialskich, zasługuje na wyróżnienie pożegnanie, jakie wygłosił Bartoszewicz do uczniów, kiedy przechodził na emeryturę. Tam w innem miejscu wspomina o niej w te słowa:

„Kiedym 8 czerwca 1850, wychodząc na emeryta, żegnał uczniów wszystkich klas zebranych w szkole przy ulicy Freta, w domu popaulińskim mieszczącej się dotąd, wtedy już nie płacz rzewny, lecz jęk młodzieży rozlegał się po całej sali i w całyrn gmachu szkolnym, czego byli świadkami wszyscy obecni na tym akcie nauczyciele: pp. Grodzki, Karol Sobolewski, Czaczkowski, Kitliński, Mejski i t. d. tudzież mój następca na rządcę szkoły przeznaczony, p. Szyszkowski". Drobny ten fakcik jest bądź co bądź znamiennym rysem, pięknie świadczącym o stosunku młodzieży do zwierzchników za czasów mikołajewskich, za wszechwładzy Muchanowa.

Po zaznajomieniu pobieżnem z księgą i jej autorem, czas przystąpić do jej „wspomnień bialskich". Opuszczam z nich jedynie historję Białej, ponieważ od czasu, gdy ją napisał Adam Bartoszewicz, wzbogaciła się wielu przyczynkami i wymagałaby również sprostowań. Sam autor wiedział to dobrze, bo do końca życia na dalszych kartkach Silva rerum i na marginesach zapisywał, gdzie co drukowano o Białej. Zresztą, co znaczyłoby kilkadziesiąt wierszy np. historji zamku Radziwiłłów wobec tego, że Juljan Bartoszewicz napisał całotomową monografję „Zamek Bialski"9).

1) Akademję Bialską przemieniono za czasów Księstwa na szkołę departamentową. Rząd austrjacki przekształcił ją na cesarskie gimnazjum, z którego za Królestwa powstała pięcioklasowa szkoła wydziałowa (niższe i średnie klasy gimnazjum). W roku 1830 miała siedmiu profesorów i nauczycieli, 192 uczniów).

2) Życiorys Zengtellera znajduje się w „Popisie uczniów szk. wydz. bialskiej* (1827); pochodził z rozgałęzionej w Wielkopolsce rodziny, która wydała kilku wybitnych ludzi. Urodził się w Rydzynie r. 1787. Tradycja rodzinna utrzymywała, że przodkowie Zengtellerów byli wychodźcami francuskimi i nazywali się Saint-Hilaire.

3) Bliższe szczegóły o tych rękopisach podała „Gazeta Warszawska" (1863 r. Nr. 197).

4) Juljan Bartoszewicz już poprzednio w r. 1847 za wydrukowanie w "Bibljotece Warszawskiej" studjum „Helena Iwanowna, żona Aleksandra Jagiellończyka" został usunięty z nauczycielstwa w gimnazjum warszawskiem i przeniesiony do szkoły powiatowej w Końskich. Zeszyt „Bibljoteki" zniszczono. Obszernie o tem w Przeglądzie historycznym tom XIV.

8) Niżej podaje autor taki własny wolny przekład:

Czyś ty młody, czy stary, pannaś czy niewiasta,
Czyś z gminu ród wywodzisz, czy sięgasz do Piasta,
Czyś duchowny, czy świecki, czytaj to ochotnie:
Wierz mi, znajdzie z was każdy czego chcę istotnie.

9) Monografję tę napisaną w r. 1849 wydano dopiero po śmierci autora (Lwów 1881). Ponieważ autorowi przybyły nowe materjały, miał ją zamiar uzupełnić. Kilka rozszerzonych ustępów drukował w ówczesnych perjodykach. Całości jednak nie przerobił. Drugie wydanie „Zamku bialskiego" wyszło w ,Bibljotece dzieł wyborowych".

I. OPIS MIASTA I OKOLICY.

„Miasto Biała1) w dawnem województwie podlaskiem, położone nad rzeką Trzną (alias Krzną), dziedziczne książąt Radziwiłłów, odległe od Brześcia Litewskiego na mil 6, od Siedlec mil 8, od Janowa i Łosic po mil 2, od Międzyrzeca, miasta dziedzicznego książąt Czartoryskich, na mil 3, od Łukowa mil 6, w okolicy nader przyjemnej otoczone urodzajnemi gruntami i ogromnemi lasami, na mil kilka rozciągającemi się wszerz, a wzdłuż na mil przeszło 10, — jest dla mnie nader pamiętne, jako miejsce mojego urodzenia, jako miejsce, gdziem od drogich moich rodziców odebrał pierwsze wychowanie, gdzie tyle dla mnie drogich pozostało pamiątek. Z tem większą zatem przyjemnością przystępuję do jego opisu." (mówi to uczeń urodzony w tem mieście).

„Zamek bialski, podobno przez Krzysztofa Radziwiłła, księcia na Ołyce i Nieświeżu, Sierotką zwanego, około połowy XVI wieku założony, otoczony z trzech stron wielką fosą (kanałem), wielkiemi wyniosłemi wałami z ziemi usypanemi, na wierzchołku których wznoszą się ogromnej wielkości lipy, pod cieniem których wśród lata miejscowa publiczność znajduje dla siebie przechadzkę. Spadzistość tych wałów pokryta jest gęstemi krzewami bzu, który pięknie na wiosnę obsypuje się wonnem kwieciem. Te wały były ulubionem miejscem spaceru pułkownika Kozietulskiego, sławnego zdobywcy wąwozów Samo-Sierra w Hiszpanji. Z jednej strony przechodzi odnoga rzeki Krzny, łączaca się z otaczającą zamek fosą, a za nią ciagną się ogromne błota, które niegdyś za książąt Radziwiłłów miały być czystym stawem, po którym dwór książąt na bacikach do tego przygotowanych często używał zabawy i rozrywek. Pałac niegdyś był okazałym, dziś jeszcze od frontu nieźle wygląda, lecz od tyłu już się zaczyna rozwalać. W oficynach pałacu mieści się biuro obwodu, Sąd policji poprawczej, mieszkanie komisarza administrującego dobrami i całej służby zamkowej. Na dziedziniec zamkowy wchodzi się bramą długą na kilkadziesiąt łokci, mająca kształt półkola, przy której u wejścia wznosi się wysoka na 52 łokcie wieża, na której niegdyś był zegar bijący kwadranse i godziny, na całe miasto słyszeć się dające. W lochach, w bramie będących, mieści się dziś więzienie inkwizycyjne, w którem się znajdują więźniowie, dekretowani za mniejsze przestępstwa. W bramie tej leżały na ziemi, bez osady, żelazne wiwatowe stare armaty, które podług opowiadania starych ludzi mają się znajdować utopione w fosie, otaczającej zamek. Z miasta, idąc do zamku, przechodzić trzeba po moście na fosie będącym, który niegdyś był mostem zwodzonym. Jest jeszcze jedna osobliwość na zamkowym dziedzińcu: w kształcie pałacyka wznosi się altana, murowana budowla, pospolicie Grotą zwana, w której miały się mieścić osobliwości książąt; cały sufit dotąd wyłożony pięknemi muszlami; dotąd widzieć można nader piękne, kosztowne malowania; dziś niestety altana ta służy za skład gospodarskich narzędzi, siana i słomy. Przy pałacu zamkowym po obu stronach ciągną się dwie długie galerje, dawniej oszklone, dziś znacznie nadpsute, w których niegdyś była zbrojownia, a w wieżyczce, znajdującej się na końcu jednej z nich, z lewej strony, miała być łazienka książęca. W pałacu była wielka piętrowa sala ze sztukaterjami włoskiemi, której ściany i posadzka była z tafli lustrzanych ułożona; w czasie balów i zabaw wszystkie pokrycia tak ścian jak i posadzki były uprzątane tak, że goście byli w sali całej lustrzanej. W niej to podejmował swoich gości książe Radziwiłł „Panie Kochanku".

„Tuż za fosą zamkową najbliższy pałacu radziwiłłowskiego jest gmach szkolny o piętrze; w nim się mieszczą klasy, bibljoteka, muzeum narzędzi fizycznych i matematycznych, mieszkanie naczelnika szkoły (rektora). Bibljoteka obejmuje przeszło 6000 rozmaitych dzieł. Wartość bibljoteki i muzeum wynosi przeszło 70,000 złp. W dalszych oficynach szkolnych, drewnianych są mieszkania czterech profesorów i służby szkolnej. Jest w terytorjum szkolnem ogród warzywny i fruktowy, w którym znajduje się niewielka sadzawka, obfita w ryby, karasiami zwane. Cała przestrzeń szkolna, ze wszystkiemi swymi zabudowaniami jest opasana od dwóch ulic, Zamkowej i Wolskiej, murem, a od fosy i przyległych domów miejskich — parkanem drewnianym, w słupy murowane wpuszczonym.

„Wprost szkoły, na drugiej stronie ulicy, którą przechodzi droga publiczna, prowadząca od Warszawy na Siedlce, Międzyrzec przez Białkę do Brześcia litewskiego, stoi murowane probostwo ze swermi wszystkiemi zabudowaniami. Tuż murowany kościół farny pod tytułem ś w. Anny, opasany ze wszystkich czterech stron mocnym murem i niebotycznemi lipami, z osobną murowaną dzwonnicą, w której są zawieszone trzy znacznej wielkości dzwony. Sala na probostwie ma kilka pięknych obrazów, a najwięcej z familji Radziwiłłów.

„Kościół XX. Reformatów — nader ozdobny, przy nim od wejścia na cmentarz jest kurytarz, w kwadrat zbudowany, w którym są malowane wyobrażenia męki P. Jezusa, i dlatego Kalwarją nazwany, po którym zwykle w czasie nabożeństwa procesje się odbywają. W kościele wielka czystość i porządek, nabożeństwa odbywają się od godz. 6 rano do 12 jak najregularniej, ołtarze ozdobne i okazałe, czysto utrzymywane. Przy klasztorze piętrowym, murowanym, zbudowanym w kwadrat, jest obszerny warzywny i fruktowy ogród, za którym nad rzeką Trzną jest piękny, po większej części z olszyny złożony lasek, otoczony dwiema odnogami rzeki, zwany tu powszechnie Ochotą. Klasztor, jak zwyczajnie u zakonników, zawsze zamknięty; na św. Dydaka, który przypada d. 13 listopada i którego cela znajduje się wewnątrz klasztoru, otwarty bywa nietylko dla mężczyzn, lecz nawet i dla kobiet, a wtedy na wieczorne nabożeństwo mają swobodne przejście po dolnym korytarzu obojej płci pobożni.

„W kościele XX. Bazyljanów leży ciało błogosławionego Józefa Kuncewicza, męczennika, arcybiskupa połockiego w Witebsku, umęczonego w r. 1623. Tu się odbywa odpust przez cały miesiąc, na którym zgromadza się ogromny konkurs pobożnego ludu, a szczególnie w ostatnie trzy dni miesiąca listopada. Ciało jego leży w bogatej trumnie, wysoko u wielkiego ołtarza umieszczonej. Pamiętam, kiedy jeszcze za mojej bytności w Białej (przybyłem do Białej z Warszawy, w grudniu 1816 r., a opuściłem ją w r. 1833, przeniesiony na inspektora do Warszawy), odbywała się wielka ceremonja obleczenia ciała ś. Józefa w nowe, bogate szaty, na którą zjeżdżał z Chełma X. Biskup Szumborski z licznem gronem kanoników r. g. i wszelkiego stopnia duchowieństwa, i wtedy to ciało bł. Józefata przeniesiono z wielkiego ołtarza na ołtarz uboczny, na środek kościoła, gdzie dotąd zostaje2). Obok kościoła Bazylianów jest jednopiętrowy klasztor murowany i nader piękny, obszerny ogród owocowy i warzywny i przy nim zabudowania gospodarskie. Od samej ulicy, którą przechodzi publiczna droga (chausse) do Brześcia litewskiego prowadząca, stoi dotąd kamienica murowana, do Bazyljanów należąca, w której się mieściły zakonnice Józefatkami zwane, przez X. Tymoteusza Szczurowskiego, protonotarjusza apostolskiego, superiora bialskiego klasztoru, zaprowadzone.

„Kaplica, klasztor i szpital Sióstr Miłosierdzia. Tam się wychowuje znaczna liczba dzieci płci żeńskiej; przy klasztorze jest piękny i obszerny ogród warzywny i owocowy, zalecający się szczególnym porządkiem, czystością i troskliwym dozorem. Siostry Miłosierdzia fundował Karol Stanisław Radziwiłł, kanclerz wielki litewski, r. 1716.

„Prócz wymienionych, znaczniejsze gmachy są: apteka, dom szpitalny do kościoła farnego należący, wprost gmachu szkolnego z drugiej strony ulicy leżący dom pocztowy, kilka porządnych murowanych domów zajezdnych z wygodnemi gościnnemi stancjami. Cały obszerny kwadratowy rynek ze wszystkich swoich czterech boków okolony pięknemi o piętrze murowanemi domami. Kamienica w rynku, przy ulicy na trakcie do Brześcia litewskiego prowadzącej stojąca, będąca własnością zamożnego starozakonnego Uszera, kupca, tem jest pamiętna, że Cesarz Aleksander I z swoim bratem W. Księciem wówczas, Mikołajem, w powrocie swoim z zagranicy przez Warszawę jadąc traktem brzeskim, miał tu swoją kwaterę, w której niedługo zabawiwszy, po zaprzęgnieniu nowych koni z całą swoją świtą i asystencją udał się w dalszą drogę na Brześć do Petersburga.

„Ulice znaczniejsze w Białej są: Międzyrzecka, Janowska, Zakościelna, Reformacka, Warszawska i t. d. Okolice Białły są nader przyjemne. Wspaniała alea, pięknemi i wzniosłemi wysadzona lipami, idąca w kierunku pałacu zamkowego, prowadzi do miłej ustroni, pałacyku o kilka od miasta odległego, nazwanego Rozkoszą; miejsce to w zupełności odpowiada swej nazwie. Zabudowania i pałacyk stoją na wzgórku, opasanym pięknym, niezbyt wielkim laskiem; koło pałacyku tuż przepływa mała rzeka, w której wyborne są kąpiele i ryby. Dojeżdżając do Białły od Siedlec i Międzyrzeca traktem głównym warszawskim, drogą bitą (chausse') jest porządna karczma, alias dom zajezdny, Pohulanką zwany, położona w odległości wiorst 2¹/2 od miasta, od której na prawej stronie traktu idzie piękna alea ogromnemi lipami wysadzona, prowadząca na piękny wzgórek, na którym stał niegdyś murowany pałacyk XX. Radziwiłłów. Dziś z niego tylko pozostały ślady i piwnice; był on niegdyś opasany wałami, które dotąd utrzymały się prawie w całości, z trzech stron pięknym bzem obsadzone. Podanie miejscowe niesie, iż gdy księciu, podobno Hieroniwowi, chorążemu wiel. lit., bratu hetmana Rybeńki, przyszła ochota i fantazja, wysyłał swego faworyta do tej forteczki z częścią wojska, kazał mu się ufortyfikować i bronić od napaści; dopiero po kilku dniach sam książe z innem wojskiem forteczkę oblegał, trzymał w oblężeniu czas jakiś, a potem szturmem zdobywał warownię, załogę brał w niewolę, komendanta twierdzy w kajdany okuwał, poczem w triumfie wchodził do miasta, a jeńców sadzał do turmy, w której jako niewolnicy walecznego zdobywcy jęczeć musieli. Nareszcie po upływie jakiegoś czasu spraszał z rozmaitych stron gości na wielki bal, a w czasie hucznej w pałacu muzyki i zabawy występował marszałek dworu i prosił księcia o uwolnienie jeńców wojennych. Wprowadzono wówczas na rozkaz księcia niewolników, zdejmowano z nich okowy i dopiero zaczynała się ochota, tany i zabawa, a wspaniałomyślność księcia bohatera pod niebiosa wynoszono, bo wszystkich jeńców hojnie obdarowywał, po skończonych assamblach puszczać kazał na wolność.

„Za pałacykiem i pohulanką są piękne łąki, dalej idzie rzeka Krzna, a za nią ciągnie się ogromny las sosnowy.

„Wieś Ciciborek, położona o dwie wiorsty od miasta, jest miejscem bardzo przyjemnem; tam wśród lata miłośnicy wiejskich zabaw chodzą kompanjami na mleko i śmietanę, wyśmienicie przygotowane i urządzone. Z innej strony miasta, przez wielką groblę, przeszło pół wiorsty ciągnąca się przez błota, otaczające z obu stron rzekę Trznę, oddzielające miasto od przedmieścia Woli, wychodzi się na piękny obszar, gdzie jest wioseczka porządna i zabudowania, należące do łowiectwa bialskiego. Prawie obok łowiectwa, z drugiej strony publicznej drogi jest duża karczma porządna, Ostatnim Groszem zwana. Zaraz za nią, za niezbyt rozległemi polami, ciągną się ogromne, radziwiłłowskiemi zwane lasy, gdzie są najpiękniejsze miejsca do przechadzki, dokąd zwykle młodzież szkolna, która wogóle do 250 przeszło uczniów liczyła, wychodziła jako pod dozorem nauczycieli na głos szkolnego dzwonka, gdy była publiczna rekreacja, lub gdy odbywała się rekreacja prywatna, cząstkowa, pod dozorem tak zwanych dyrektorów (czyli korepetytorów). Niepodal od przedmieścia Woli, nad rzeką jest spory las, przeszło trzy morgi gruntu wynoszący, zwany Zofjilas, z tego powodu, że tam niegdyś księżna Zofja przemieszkiwała, a mianowicie podczas letnich miesięcy lubiła tam przebywać i odwiedzających ją mile przyjmować, był bowiem tam letni pałacyk, co dziś jeszcze leżące gruzy opowiadają. Piękne to ustronie jest prawdziwie miejscem godnem zwiedzenia, i dlatego młodzież szkolna zwykle wychodzi tam na spacery i geometryczne lub botaniczne exkursje.3) Był przy radziwiłłowskim zamku wspaniały zwierzyniec, w którym chowano mnóstwo zwierzyny jako to: danieli, wilków, niedźwiedzi, zający i t. d. w osobnym dla nich porobionych zagrodach. Z łatwością było utrzymywać tyle różnego rodzaju zwierząt, bo w puszczy bialskiej na kilka mil w bliskości miasta się ciągnącej ponad rzeką Krzną, przeciągały stada jeleni, sarn, dzików, łosiów i wilków. Później te ogromne lasy, kilkuwieczne dęby, stare niebotyczne sosny, ogromne topole i klony topór wytępił i grubą zwierzynę z odwiecznych siedzib wypłoszył. Przypatrując się zabytkom i śladom dawnej zamożności, świetnego niegdyś stanu i nierozsądnej na przyszłość nieoględności i zapomnienia się, ze wstydem pytamy: Co kiedyś o nas następcy nasi powiedzą?

1) Zauważyć jeszcze należy, że autor „Wspomnień bialskich" używa stale pisowni Białła, którą częstą można spotkać w starych dokumentach. Widocznie za jego czasów tak pisano, a co więcej nie odmieniano tej nazwy przymiotnikowo, jak dziś się to stało zwyczajem. Mówiono i pisano: Białły (dopełniacz), Białłę (biernik), w Biale.

2) W tem miejscu przytacza Adam Bartoszewicz życiorys Józefata z dzieła Jaroszewicza „Matka świętych Polska". Pius IX zaliczył błog. Józefa ta w poczet świętych (Przyp. wyd.)

3) Wspomina o tem Kraszewski w „Obrazkach życia i podróży" (Wilno 1842) Przyp. wyd.

II. KSIĄDZ SZCZUROWSKI I PROFESOR JÓZEF NARTOWSKI.

Nie można pominąć jeszcze dwu innych osobliwości Białej. Jednej już nie zastałem, a tylko szerokie słyszałem o niej opowiadania, drugą jeszcze mi dano było widzieć. Mówię o księdzu Tymoteuszu Szczurowskim, przeorze czyli superjorze XX. Bazyljanów, słynnym mówcy, założycielu zakonu Józefatek, autorze dzieł religijnych, i o Józefie Nartowskim, głośnym Akadernji bialskiej profesorze. Ks. Tymoteusz Szczurowski, ur. 20 listopada 1749 r. po ukończeniu szkół OO. Bazyljanów we Włodzimierzu, został członkiem tegoż Zgromadzenia i nauczycielem. Zwrócił na siebie uwagę metropolity Filipa Wołodkowicza, który mu powierzył przy sobie obowiązki audytora. Na tem stanowisku tak się odznaczył, że metropolita wysłał go na swój koszt do Rzymu, aby uzupełnił swe studja naukowe. W Rzymie nietylko otrzymał stopień doktora św. teologji i prawa kanonicznego, ale nadto godność protonotarjusza Stolicy Apostolskiej. Obsypany łaskami Rzymu, wrócił do kraju i otrzymał stanowisko kaznodziei w Wilnie. Jako mówca kościelny zasłynął tak szeroko, że nie było rzadkością widzieć w świątyniach podczas jego kazania wszelkich innowierców, a nawet żydów i Tatarów.

Z Wilna został przeniesiony na magistra nowicjatu w Byteniu (woj. nowogródzkie), gdzie przez lat siedem pozostawał, budując młodzież przykładem i nauką. Następnie odebrał przeznaczenie na przełożonego klasztoru w Białej. Tu zaprowadził większą ścisłość w służbie Bożej, podniósł świetność obrzędów. Załomy, gzemsy i boczne filary kościelne obłożył blachą i kazał na niej powyrzynać rozmaite zdania i teksty z  Pisma Świętego, które dopiero przy restauracji koło 1835 r. usunięte zostały. W czasie licznych misyj, którym zawsze przewodniczył tak w samem mieście, jako też w rozmaitych okolicach i parafjach diecezji chełmskiej, miewał budujące i gorliwe kazania — a gdzie dostrzegł cisnących się żydów, przemawiał do nich po hebrajsku i cieszył się wielkiem u nich powodzeniem. Oprócz hebrajskiego, posiadał sześć innych języków, któremi mówił i pisał z całą łatwością.

Około r. 1792 założył Szczurowski podług reguły św. Bazylego zgromadzenie żeńskie i od imienia błogosławionego Józefata, arcybiskupa połockiego, męczennika, Józefatkami nazwał. Przepisał obowiązki dla sióstr tego zgromadzenia, to jest zachowanie zwyczajnych ślubów zakonnych, jakiemi są: czystość, posłuszeństwo i ubóstwo, życie odosobnione, posty i t. d. W czasie wolnym od ćwiczeń nabożnych Józefatki były obowiązane wychowywać niezamożne panienki, uczyć je robót kobiecych. Suknia ich zakonna była podobna krojem do tej, jakiej używają Bazyljanie, ale w kolorze fioletowym. Opasywały się pasem jasno niebieskim z frendzlami białemi lub srebrnemi, na których były haftowane litery B. J. („Błogosławiony Józefat"). Na głowie miały kaptur fjoletowy z rąbkiem białym. Do parady używały płaszcza, mantuy jasnoniebieskiego koloru, a głowę i ramiona przykrywały welonem gazowym.

Dnia 21 lipca 1793 r. mistrzyni zgromadzenia sióstr miłosierdzia, Katarzyna Brylówna, rzuciła swój zakon, zmieniła obrządek łaciński na grecki i wstąpiła do Józefatek. Powstał o to ogromny spór między Szczurowskim, a proboszczem rz. kat. Majkowskim i ks. Dziedzickim, rektorem szkoły bialskiej. Brylówna utrzymała się przy swojem, a za jej przykładem poszły panie i panny, jak oto: Kłodnicka, Mężyńska, Węglińska, Buchowiecka, która opuściła męża i dzieci. Powstało nieukontentowanie, aż skutkiem wrzasków całej okolicy władza duchowna kazała Szczurowskiemu opuścić Białę i udać się do Żurowic. Opuszczone siostry rady sobie dać nie mogły, aż wreszcie Szczurowski wydostał fundusze, osadził siostry w zakupionym domu w Parczewie, zbudował kaplicę i dwa niewielkie klasztorki, jeden dla Józefatek, drugi dla siebie i tam też pełen wieku, zasługi i cnoty przyjął napowrót obrządek łaciński i zakończył życie 15 kwietnia 1812 r. Zakonnice po śmierci swego dobroczyńcy też powróciły na łono dawnego swego obrządku.

Ksiądz Szczurowski ułożył wiele pieśni nabożnych, które lud śpiewał nietylko na Podlasiu i w całej diecezji chełmskiej, lecz i w diecezjach brzeskiej i włodzimierskiej. Znaczniejsze jego dzieła są: „Hasło zbawienia" (Wilno 4 tomy), „Misya bialska" (w Supraślu 1792 r. — kilka książek pod tym głównym tytułem), „Miesiąc cały", w którym jest sławny List umarłych do żyjących, odczytany przez Szczurowskiego w czasie żałobnego nabożeństwa. W dzień zaduszny, przy końcu kazania, uprzedzał słuchaczy, że oczekuje posła. Na te słowa wchodziło z cmentarza do kościoła sześciu ludzi czarno ubranych, niosących trumnę, na której siedział siódmy. Gdy trumnę postawiono przed amboną, ów siedzący na trumnie powstawał i podawał Szczurowskiemu list duży, wielką czarną pieczęcią zapieczętowany. Szczurowski łamał pieczęć, wyjmował list i odczytywał. Miało to robić szalone wrażenie na ludzie — cały kościół zanosił się od płaczu. Dzieci rzucały się do nóg rodzicom, wszyscy, nawet najwięksi wrogowie przepraszali się i ściskali. Naturalnie w liście były upomnienia i przestrogi, oraz prośby, aby żyjący, którzy korzystają z dóbr pozostawionych przez zmarłych, modlili się za nich, jałmużnami i postami wypraszając im zmiłowanie. „Byliśmy to, co wy: zapewne też będziecie i wy co my; więc nie zapominajcie o nas, a my o was. Posłaniec ten z cudzego kraju, gdzie insza moda w stroju, insza wygoda w łożu... uroda nasza już zniknęła, głowa bez włosów, dołki bez oczu, uszy bez róży, usta bez języka, twarz bez okrasy, gnaty bez żył, piersi bez serca, ręce bez palców, ciało bez odzienia — dusza smutna bez żadnego pocieszenia, mieszkanie grobowe, płacz bez pociechy". Kończył się list słowy: „Czekamy was, wyglądamy was, aczkolwiek życzymy dłuższych nad nasze lata. Dan w krainie śmierci, bez dnia — bo u nas wieczna noc; bez miesiąca, bo u nas zawsze ostygły grudzień; bez roku, bo u nas wieczność nieskończona; bez miasta, bo u nas po wszystkim świecie rozsypane groby1)". Kiedy w r. 1816 przybyłem do Białły przeznaczony na nauczyciela przez Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, niedługo miałem sposobność poznać staruszka, miernego wzrostu, nader ruchliwego z potężną łysiną na głowie, a długiemi włosami po obu bokach nad uszami, z dużemi bystremi i ruchliwemi oczyma, przenikającemi każdego pierwszy raz widzianego, i pomimo wieku, przeszło 60 lat przechodzącego, jeszcze bardzo ożywionego; był to ów sławny profesor Nartowski. Przyjeżdżał on co kwartał do Białej po odbiór pensji emerytalnej ze wsi Witulina, od p.p. Wężyków, niegdyś uczniów szkoły bialskiej, gdzie jako emeryt zamieszkał. Stawał zwykle u rektora, podówczas Prejsa, i tam go właśnie poznałem, a dobrzem mu się nieraz przypatrzył. Rozmaite o nim w tamtych okolicach krążą opowiadania, a pomiędzy niemi te szczególnie.

Był profesorem klasy 1, zawsze nader licznej, bo zwykle posiadającej do półtorasta uczniów, w jednej z największych sal szkolnych mieszczących się, a zawsze się jak najciszej sprawujących podczas lekcyj, nikt bowiem ani z dzieciaków ani ze starszych podrostków (bo było nie mało w owych czasach i takich, którym już na świat ciekawie z pod nosa zaczynały wyglądać wąsiki), nie ważył się narażać na owe dotąd głośne i słynące w całej okolicy próbki Nartowskiego, wynalazek owego groźnego i rygor szkolny umiejącego utrzymać nauczyciela.

Udzielał on wszystkich przedmiotów, regulaminem ówczesnej Izby Edukacyjnej przepisanych, i to codziennie po cztery godziny, tj. po dwie ranne i po tyleż po południu, a pomimo takiej liczby młodzieży, utrzymał ją w należytym porządku i rygorze tak dalece, że kiedy Nartowski wszedł do klasy i zajął katedrę, taka panowała w całej klasie cisza i spokojność, że brzęk muchy lub komara słyszeć można było. Miał zawsze zwyczaj przemawiać do uczniów po łacinie i po polsku; gdy wyrwał kogo do lekcji, dał się zaraz słyszeć głos: Carissimi Casimirus, Joannes, Petrus etc. ad medium! dicant hodiernam lectionem — ukochani Kazimierz, Jan, Piotr itd. na środek! powiedzą dzisiejszą lekcję. Zwykle pięciu stawało przed katedrą na środku klasy i ścisłą zdawało sprawę ze swej pilności. Niechby się kto wtedy okazał był albo nieuważnym, albo co jeszcze gorsza — niespokojnym, zaraz się dał słyszeć głos straszliwy: Ad scamnum asinorum — do oślej ławki! Wtedy już ta biedna ofiara dobrze wiedziała, że trzeba będzie przejść przez czyściec, a może się i poznać z próbkami.  Nie umiał kto expedite, dokładnie zadanej lekcji, groźne flectat — klęczeć! rozległo się po klasie. Zebrawszy wszystkich winowajców, przystępował nareszcie do stosownej nauki, zawsze prawie w ten sposób: „Mi amantissimi pueri! moje kochane dzieci! Fluit prepretiosum tempus! Czas drogi upływa! Lectionem nescitis! nie umiecie lekcji! Non estis attenti! nie uważacie! Scientia et doctrina diligentia acquisitur — nauka i umiejętność pilnością się zdobywa. Peccastis, mi amantissimi — wykroczyliście, moi kochankowie. Accipietis tantum unam plagam — dostaniecie po jednej tylko pladze. Accipite imprimis carissimum Casimirum — naprzód weźcie kochanego Kazimierza. Usłużni starsi koleżkowie porywali na powietrzu delikwenta, a pan profesor, troskliwy o zdrowie i całość winowajcy, jeszcze występował z przestrogą: Caute mi amantissimi — ostrożnie moi kochankowie, manus et pedes tenete fortiter— rączki i nóżki dobrze trzymajcie; ne frangantur et laedantur — aby nie uszkodzić i nie zwichnąć". Poczem pan profesor w przeciwną część brzuszka wliczył kilkanaście cięć rozeczką i to się zwało próbkami. Dopiero po takiej wstępnej operacji podniósł rózgę do góry, a na starszych dyscyplinę, i całą siłą uderzał po grzesznem ciałku — i to znaczyło una virga — jedna rózga, a pierwsze lżejsze uderzenia, ale gęste i rzęsiste były, to owe głośne próbki. Dopiero po takiej przygotowawczej a dosyć bolesnej operacji następowały salut aria monitu, zbawienne napomnienia, najczęściej w tych samych wyrażeniach, lub im podobnych. Mi amantissimi pueri! moi najukochańsi chłopcy! Ego vos sincerrimo amo corde, ja was z całego serca kocham. Amo vestros parentes, vestros patres et matres, kocham waszych rodziców, waszych ojców i matki wasze. Panis magni pretii — chleb kosztuje. Juventus defluit ut ventus — młodość uchodzi jako wiatr. Vita sine doctrina nihil valet — życie bez nauki nic nie warte. Discite, dum vires et anni favent — uczcie się, gdy po temu macie wiek i siły. Postea grati eritis et nobis et scholae punieniibus—później wdzięczni będziecie karzącym i nam i szkole. Eritis gaudium et deliciae vestris parentibus, omnibus vestris consanguineis et amantissimae patriae: będziecie pociechą i radością waszych rodziców, wszystkich waszych krewnych najukochańszej ojczyzny.

Po takich morałach i nauce, gdy w ten sposób utraktowan zabierali się na swoje miejsca, na całą klasę rażący dał się słyszeć głos: Expectent! agetis mihi grati as et manus meas oscula bitis — czekać! podziękować mi i ręce mi ucałować. Beata illa manus, quae ferit — błogosławiona ta ręka, która siecze. Nunc abeant ad locum — teraz idźcie na miejsce.

Gdy tak ukarani całowali mu ręce, on każdego z nich całował w głowę i zwykle wymawiał te słowa: Benedicat vos Deus! sit illi gloria, vobis salutaris medicina: niech was Bóg błogosławi, niechaj Mu będzie chwała, a wam ta kara zbawiennem lekarstwem.

W taki lub podobny sposób odbywała się cała ceremonja przy karaniu niedbałych, opuszczających się w naukach, a najbardziej w klasie nieuważnych. A gdy który, zwłaszcza ze starszych wiekiem (bo częstokroć w owych czasach mający lat 18 lub 19 do klasy 1 przychodzili), nie umiał lekcji, często się pan profesor zwykł był wyrażać w ten sposób: Barba crescit, pensa nescit: broda się wysypuje, a waszeć nie pracuje.

Wszyscy, którzy tylko z pod takiego jego rygoru wyszli, zawsze z wdzięcznością o nim wspominają, a była ich nader wielka liczba, bo ten sławny i głośny na całem Podlasiu nauczyciel całe swe życie i cały swój zawód w Białej przebył, a więc był nauczycielem już za czasów sławnej Komisji Edukacyjnej, będącej chwałą panowania Stanisława Augusta, przebył czasy austrjackie i dopiero za Księstwa Warszawskiego poszedł na emeryturę. Nader często wspominają pamiętne na Podlasiu próbki Nartowskiego, które w przysłowia przeszły, jak np. „Widać, że nie byłeś na próbkach Nartowskiego", lub „nie słuchałeś kazań Nartowskiego", — „trzebaby cię posłać na naukę do Nartowskiego" — „już cię i Nartowski by nie nauczył" — „widać, żeś był w szkole Nartowskiego" itd. Ogólne jest zdanie na Podlasiu o Nartowskim: dobrze bił, ale dobrze i pożytecznie uczył. Wielu z pod jego ręki i rygoru wyszło na porządnych ludzi, dobrych obywateli i urzędników, zajmujących wysokie stopnie w różnych gałęziach administracji kraju i w społeczeństwie. Pamiętali oni jego słowa» które często powtarzał: „ Talar bity wart 8 złp. a zwyczajny tylko 6 złp."

Miał godny naśladowania przykład i zwyczaj — piękniejsze treściwe zdania i przysłowia, czy to z polskich, czy łacińskich autorów, wypisywać na małych kartkach własnoręcznie i w rozmaitych punktach czterech ścian obszernej sali klasowej rozlepiać. Z czasem tak wielka liczba owych sentencyj po ścianach zawisła, że nigdzie prawie pustego miejsca nie było. Uczniowie zdań tych na pamięć się uczyli i do kajetów je przepisywali, nieraz one nawet od kary zasłużonej młodzież uwalniały. Z pomiędzy wielu innych zdań podajemy tu niektóre sentencje:

1. Bogu wszystko sprawić snadnie, bez Niego i włos z głowy nie spadnie.  Stryjkowski.

2. Kto Bogu dufa a pracuje, do ostatniej starości nędzy nie czuje. Szymonowicz.

3. Kto w Bogu i pracy swej pokłada nadzieje, za tym szczęście nadchodzi, wszystko mu przyśpieje. Gawiński.

4. Religja jest matką obyczajów, a edukacja jest ich mamką i piastunką. ks.  Woronicz.

5. Boga miej za cel swoich chęci, a ostatnie koła w pamięci — Darowski 1653 r.

6.  Gutta cavat lapidem, non vi, sed saepe cadendo.

Sic homo fit doctus, non vi, sed saepe legendo (studendo).

Kropla kamień dziurawi, gdy nań często pada.

Tak człek staje się mądrym, gdy rad z książką gada (siada).

7. Pretiosior res opibus sapientia — mądrość droższa jest nad skarby.

8. Tempore felici multi numerantur amici,

Si fortuna perit, nullus amicus erit.

Liczysz wielu przyjaciół, jeślić szczęście sprzyja;

Gdy fortuna spaszuje, każdy cię z nich mija.

J. E. Minasowicz.

9.  Qui parcit virgae, puerum non diligit ille,

Nam virgae tactus pravos exterminat actus.

Nie kocha ten dziecięcia, kto rózgi oszczędza,

Rózga bowiem przywary złe z dzieci wypędza.

Tenże.

10. Niechaj się, jak chce, zła fortuna sroży,

Bez woli nic nikomu nie stanie się Bożej.

Potocki: Argenida.

11. Kiedy mam grosz, nadymam nos;

Nadmę i wąs, za groszem mąż. —  Jagodyński.

12 Concordia res paruae crescunt — discordia maximae dilabuntur.

Zgodą królestwa, zgodą państwa stoją,

Rosterkiem giną i niezgodą sprośną.

Przez zgodę w górę idą i mocnieją,

Przez wewnętrzne walki rwą się i słabieją.

13. W kościele bądź nabożny, a pokorny w szkole. W polu bitny, w grze wesół, żartowny przy stole. Kochowski.

14. Quia fodere noluerunt, mendicare coguntur. Disce congregare, dum vires et anni favent, animam senectutis prospice. Diraclius: Aurifodina.

Młodzież, jak się zwykło wyrażać, brała się na wszystkie pazury dla wyuczenia się tych zdań, bo dobrze o tem z własnego doświadczenia wiedziała, że tym sposobem mogła się nieraz uwolnić od owych boleśnie drażniących próbek, a bardziej jeszcze łechcącej owej groźnej una tantum virga. A jeżeli profesor nie miał chęci zwolnienia kary swym delikwentom, naznaczał im ścianę, z której sentencjami mieli się ratować, bo na wszystkich czterech ścianach były zamieszczone i to się nazywało quatuor parietes, albo quatuor partes mundi, cztery ściany, albo cztery części świata. W takim stanie rzeczy pocił się biedny młodzieniec, wzywał w duchu pomocy i opieki wszystkich świętych, a osobliwie przyczyny N. Marji Panny i świętego Jana Kantego, szczególnego uczącej się młodzieży patrona, i z nastawionemi uszami słuchał nauczyciela. Dał się wkrótce słyszeć straszliwy głos, objawiający wolę nauczyciela: Dicat miki Dominus N. quinque vel quatuor aut tres sententias, ex quarta, tertia vel secunda parte mundi. Jeżeli losowe zadanie biedak w takiej tarapecie będący, jakby na jakich torturach, szczęśliwie rozwiązał, po odebraniu stosownego napomnienia poszedł na swoje miejsce, inaczej uległ smutnego przeznaczenia ciosom owych nieszczęśliwych próbek i jednej rózgi, a zawsze, z przestrogą zwyczajną: Barba crescit, pensa nescit.

Jan Śuiadecki w przejeździe przez Warszawę i Podlasie z Krakowa do Wilna w r. 1806, zwiedził Akademję bialską (tak tu zwykle nazywano i odtąd zowią szkolę taneczną, a nawet jedną z ulic bialskich, przy której szkoła stoi, zowią ulicą Akademicką). Z ciekawością oglądał w najcenniejszych szczegółach cały gmach szkolny, zabudowania doń należące, bibljotekę, muzeum, salę szkolną, — najwięcej zajęła tego uczonego, w całej Europie znanego męża, sala klasy I, ze wszystkich najobszerniejsza, w której uczył Nartowski.

Znalazł wszystkie cztery ściany wylepione kartkami rozmaitej wielkości i różnych rozmiarów i kształtów, na których były wypisane rozmaitemi charakterami zdania i sentencje, któreśmy wyżej wymienili, i innych im podobnych niezliczone mnóstwo. Obejrzał je ze wszelką skrupulatnością, był niezmiernie z tego ukontentowanym, bardzo mu się spodobał ten sposób uczenia dzieci prawd moralnych i obyczajowych; zwłaszcza gdy mu objawiono, iż jeżeli który z młodzieńców zasłużył na karę lub ostrzejsze napomnienie, mógł się wykupić w sposób, jak opowiedziałem. O tem wszystkiem ten znakomity gość, powziąwszy dokładną wiadomość, Nartowskiego serdecznie uściskał, a rektorowi czule podziękował.

Późniejsze dopiski autora „Wspomnień Bialskich".

Na odezwę moją pod d. 5 listopada 1864 r. do rektora szkoły bialskiej W. Laudyna uczynioną odebrałem pod d. 16. t. m. taką wiadomość o Nartowskim, udzieloną p. Laudynowi przez p. W. Wężyka, dziedzica Witulina: Nartowski był rodem z powiatu zamojskiego, a w r. 1777, w miesiącu wrześniu, mając lat 18, za rektorstwa ks. Mikołaja Dziedzickiego, został zapisany do listy uczniów. Za rektorstwa tegoż Dziedzickiego w r. 1782 zapisany jest w aktach tamecznej szkoły, już jako profesor. W r. 1779. ukończył szkoły i oddawał się przez lat trzy naukom, kształcząc się na profesora; jakoż w r. 1782 został nim w szkole bialskiej, gdzie uczył w klasach niższych języka łacińskiego. W r. 1783 otrzymał świadectwo wydane przez wizytatora szkół w następujących wyrazach:

Nos Excellentem Dmn. Josephum Nartowski, artium liberalium et philosophiae baccalaareum, professorem statui Academico aggregatum, ac in proposito docendi persistentem, artium liberalium et philosophiae Doctorem, cum omnibus privileiis et facultatibus huic gradui competentibus renuntiavimus. Quod ut omnibus, quorum interesse possit, notum certumque fieret, has literas patentes manu nostra subscriptas ac sigillo munitas dedimus. Białae Anno 1783, die 20 mensis Maji

(podpisano) Bienkowski Franciscus Visitator Mathaeus Dubiecki Secretarius.

Po trzydziestu latach profesury z najchlubniejszem świadectwem prorektora Józefa Konopki dla starganych sił podał się do dymisji.

Od r. 1820, jako emeryt, przebywał w Witulinie u mego ojca, a następnie w Bukowicach u mego stryja, dawnych swych uczniów, gdzie jako przyjaciel tychże starał się zawsze być użytecznym, bądź w gospodarstwie, bądź trudniąc się małemi dziećmi domowników, których zawsze umiał gromadzić koło siebie i niejeden jeszcze z żyjących zawdzięcza mu znajomości, jakie posiada.

Od roku zaś 1841 zamieszkał u mego brata w Nosowie, gdzie dokończył żywota dnia 2 listopada 1843 r., będąc do ostatniej chwili wzorem pobożności i pracowitości, to też umarł bez żadnych cierpień z całą przytomnością umysłu, doczekawszy się wieku bardzo podeszłego, bo blisko 90 lat. Pochowany jest w Górkach. Pism żadnych nie pozostawił i śmiem nawet wątpić, aby kiedykolwiek był co napisał.

Ja sam osobiście poczuwam się poniekąd do obowiązku wdzięczności dla Nartowskiego, a to z tego powodu:

W podziale przedmiotów na nauczycieli, dni i godziny, przypadało na mnie w dwóch niższych klasach bialskich po parę godzin kaligrafji, lubo kaligrafja nie była moim głównym przedmiotem, lecz język polski, łaciński i matematyka, tj. arytmetyka, algebra, jeometrja i mechanika, — jednak ponieważ ze wszystkich ówczesnych profesorów ja, najmłodszy, najlepiej i dosyć kaligraficznie, a nawet ozdobnie pisałem, na mnie przeto włożono obowiązek kaligrafisty. I tu, chcąc się odznaczyć, tak urządziłem swoje lekcje: kazałem uczniom przynosić kajeta porządnie i czysto przygotowane, polinjowane, i na nich zdania lub stosowne wyjątki krótkie, przezemnie na tablicy w klasie wypisane, pisać na kajetach w mojej obecności, a na domowe ćwiczenia kaligraficzne kazałem raz w tygodniu w domu pisać i mnie potem do klasy przynosić. Zebrawszy wszystkich uczniów wypracowania, zabierałem do domu i jak najściślej przejrzawszy, oddawałem uczniom w klasie, za każdym razem udzielając stosownych i pewnych przestróg. Lecz dostrzegłem, że młodzież nieraz wypisywała w kajetach zdania niewłaściwe, a nieraz niestosowne ani do wieku ani do stanu, a częstokroć nawet rażące. To było mi powodem, iż najsurowiej zaleciłem, aby dotąd żaden się nie ważył pisać tego, co nie było przezemnie upoważnione i dozwolone. Zmuszony więc byłem wprzód dla uczniów przygotować stosowny do użytku na ten cel materjał. Wybierałem z rozmaitych dzieł i ksiąg stosowne dla młodocianego wieku wiersze, zdania, myśli, maksymy i przysłowia, te uczniom jednem podyktował w klasie, inne z moich kajetów do domu do odpisania dawałem, i najmocniej zaleciłem, aby odtąd żaden się nie ważył na kaligrafję innego użyć zdania, jak tylko takie, jakie odemnie wyszły. Przykład więc po Nartowskim pozostały, w murach szkoły bialskiej, zagrzał mnie do takiego postępowania i spowodował, iż dotąd, czytając jakiekolwiek dzieło, skoro znalazłem piękniejszą lub bardziej uderzającą 1 myśl lub wyrażenie w autorze czytanym, zaraz ją w stosownym j do tego kajecie zapisywałem, i to z czasem wydało ten owoc, iż j przez cały zawód mojego nauczycielstwa uzbierałem ogromny za- j pas piękniejszych myśli, bardziej uderzających uwagę zdań, maksym, przypowiastek, gawęd i przysłów, które obecnie wynoszą przeszło 220 arkuszy w ćwiartkach i kilkanaście arkuszy w kajecikach in 8-o zapisanych, ogółem przeszło 300 arkuszy moją własną ręką, — któreto zdania i przysłowia w różnych latach drukowane były częściowo w pismach, w Warszawie drukowanych, a najwięcej w kalendarzu przez Ungra wydawanym.

1) Obszerne Wspomnienie o Szczurowskim zamieścił Adam Bartoszewicz w „Pamiętniku religijno - moralnym" r. 1853. O Szczurowskim jako o słynnym ascecie i kaznodziei, wspomina kilkakrotnie J. 1. Kraszewski. Pisze o nim  również Jul. Bartoszewicz w T. Świeckiego „Historycznych pamiątkach dawnej Polski" (II, 472).

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. KRASZEWSKI UCZNIEM AKADEMII BIALSKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OMYŁKI DRUKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej