Raymond Durand

DEPESZE Z POWSTAŃCZEJ WARSZAWY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Nr 25 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 1 (kk. 59—60)

Nr 26 (k. 61)

Nr 27 (k. 62)

Nr 28 (kk. 71—75)

Nr 29 (k. 76)

Nr 30 (k. 80)

Nr 31 (kk. 83—85)

Nr 32 (kk. 88—89)

Nr 33 (kk. 90—93)

Nr 34 (kk. 94—97)

Nr 35 (k. 102)

Nr 36 (kk. 104—105)

Nr 37 (kk. 107—109)

Nr 38 (kk. 115—117)

Nr 39 (k. 118)

Nr 40 (kk. 119—120)

(k. 122)

Nr 42 (kk. 127—128)

Nr 43 (kk. 129—130)

Nr 44 (k. 131)

Nr 45 (kk. 139—140)

Nr 46 (kk. 142—144)

Nr 47 (kk. 145—146)

Nr 48 (k. 158)

Nr 49 (kk. 163—164)

Nr 50 (kk. 175—176)

Nr 51 (kk. 177—178)

Nr 52 (kk. 180—181)

Nr 53 (k. 183)

Nr 54 (k. 184)

Nr 55 (kk. 195—196)

Nr 56 (kk. 201—203)

Nr 57 (kk. 205—206)

Nr 58 (kk. 207—208)

Nr 59 (kk. 213—214)

Nr 60 (kk. 215—216)

Nr 61 (kk. 217—218)

Nr 62 (kk. 220—222)

Nr 63 (kk. 234—237)

Nr 64 (kk. 243—244)

Nr 65 (kk. 247—248)

Nr 66 (kk. 256—257)

Nr 67 (kk. 260—261)

Nr 68 (kk. 262—263)

Nr 69 (k. 264)

Nr 71 (kk. 272—273)

Nr 72 (kk. 280—28.1)

Nr 73 (kk. 285—286)

Nr 74 (k. 287)

Nr 75 (k. 288)

Nr 76 (kk, 295—296)

Nr 77 (k. 297)

Nr 78 (kk. 302—303)

Nr 79 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 2 (k. 1)

Nr 80 (k. 17—18)

Nr 81 (kk. 21—22)

Nr 82 (k. 23)

Nr 83 (k. 25)

Nr 84 (k. 26)

Nr 85 (kk. 31—32)

Nr 86 (k. 33)

Nr 87 (k. 34)

Nr 88 (k. 35)

Nr 89 (kk. 44—45)

Nr 90 (k. 46)

Nr 91 (kk. 49—50)

Nr 92 (kk. 52—53)

Nr 93 (k. 56)

Nr 94 (kk. 57—58)

Nr 95 (k. 71)

Nr 96 (k. 76)

Nr 97 (k. 77)

Nr 98 (kk. 83—84)

Nr 99 (k. 85)

Nr 100 (k. 92)

Nr 101 (kk. 94—96)

Nr 102  (k. 97)

Nr 103  (kk. 105—106)

Nr 104 (kk. 113—114)

Nr 105 (k. 117)

Nr 106 (k. 119)

Nr 107  (k. 120)

Nr 108  (kk. 137—138)

Nr 109 (kk. 143—144)

Nr 110 (kk. 145—146)

Nr 111 (kk. 147—148)

Nr 112 (kk. 150—151)

Nr 113 (k. 154)

Nr 114 (kk. 156—157)

Nr 115 (kk. 166—167)

Nr 116 (k. 169)

Nr 117 (kk. 172—173)

Nr 119 (k. 179)

Nr 120 (kk. 180—181)

Nr 121 (k. 182)

Nr 122 (k. 188—189)

Nr 123 (k. 195)

Nr 124 (k. 200)

Nr 125 (kk. 208—209)

Nr 126 (k. 214)

Nr 127 (kk. 221—222)

Nr 128 (kk. 240—241)

Nr 129 (k. 242)

Nr 130 (k. 248)

Nr 131 (k. 225)

Nr 132  (k. 258)

Nr 133 (k. 269)

Nr 134 (kk. 287—288)

Nr 135 (k. 289)

Nr 136 (kk. 291—292)

Nr 137 (k. 295)

Nr 138 (kk. 300—301)

Nr 139 (kk. 306—307)

Nr 140 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 3. (k. 1)

Nr 141 (kk.6—7)

Nr 142 (kk. 20—21)

Nr 143 (k. 24)

Nr 144 (k. 30)

Nr 145 (kk. 63—67)

Nr 146 (kk. 75—77)

Nr 147 (kk. 87—88)

Nr 148 (kk. 109—111)

Nr 149 (kk. 119—120)

Nr 150  (kk. 135—138)

Nr 151 (kk. 149—150)

Nr 152 (kk. 153—154)

Nr 153 (k. 166)

Nr 154 (kk. 189—190)

Nr 155 (k. 191)

Nr 156 (kk. 193—195)

Nr 157 (k. 197)

Nr 158 (k. 199)

Nr 159 (k. 202)

Nr 160 (kk. 207—208)

Nr 161 (kk. 211—212)

Nr 162 (k. 217)

Nr 163 (k. 218)

Nr 164 (k. 219)

DEPESZE Z POWSTAŃCZEJ WARSZAWY 1830 - 1831

Raymond Durand

RAPORTY KONSULA FRANCUSKIEGO W KRÓLESTWIE POLSKIM

Nr 25 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 1 (kk. 59—60)

Warszawa, 1 grudnia 1830

Panie ministrze,

Korzystam z pierwszej nadarzającej się okazji posłania sztafety, by poinformować Waszą Ekscelencję o wydarzeniu równie nieoczekiwanym co doniosłym, którego widownią stała się Warszawa. Przedwczoraj, w poniedziałek, około godziny siódmej wieczorem, wybuchło powstanie, którego projekt otoczony był najgłębszą tajemnicą. Rozpoczęło się ono, jak się wydaje, w szkole wojskowej, znanej pod nazwą Szkoły Podchorążych. Ci młodzi ludzie, w liczbie pięciu czy sześciu setek, chwycili za broń i rozbiegli się po mieście, wzywając Polaków do walki o wolność . Wielu studentów i inni mieszkańcy przyłączyli się wnet do nich, po czym wszyscy pospieszyli pod koszary piechoty i arsenał. Nie podjęto uprzednio żadnych kroków dla ochrony tego ważnego obiektu, tak bardzo ufano w jego bezpieczeństwo.

Tuż po godzinie dziesiątej włamano się do arsenału i lud zagarnął ogromne zapasy karabinów i szabel. Powstanie objęło już poprzednio koszary piechoty. Jak mnie zapewniają, pułk saperów pierwszy przeszedł na stronę ludu, a wiele innych oddziałów nie zwlekało, by pójść za jego przykładem. Jeszcze przed ustąpieniem nocy wiadomo było, że Wielki Książę Konstanty nie może zdławić poruszenia i że nie pozostało mu nic innego, jak tylko wycofać się. Książę, którego pałac położony jest za miastem, wsiadł na koń i stanął na czele trzech regimentów kawalerii gwardii rosyjskiej, które były skoszarowane w sąsiedztwie . Rezygnując z niemożliwego oporu, który pociągnąłby za sobą straszliwe nieszczęścia, wycofał się nad ranem z Warszawy wraz z owymi trzema pułkami, a także z pułkiem strzelców konnych gwardii polskiej, który wyszedł z miasta, doznawszy nieco strat, i który podporządkował się jego rozkazom. Nie wiem, czy przyłączyły się doń dwa pułki piechoty gwardii rosyjskiej, których koszary są bardzo oddalone od pałacu Jego Cesarzewiczowskiej Mości. Podano mi sprzeczne doniesienia co do losu tych oddziałów, a wobec anarchii, w jakiej wciąż znajduje się miasto, nie jestem zdolny uzyskać całkowitej pewności co do tego czy innego faktu. To właśnie uniemożliwia mi dziś zajęcie się innymi szczegółami. Najważniejsze, by nasz rząd królewski jak najszybciej dowiedział się o wielkim wydarzeniu, jakim jest triumf insurekcji w Warszawie. Nikt nie wątpi, że pułki, które są rozmieszczone po województwach, pójdą śladem swych towarzyszy broni z Warszawy i że odstępstwo Wojska Polskiego stanie się w ten sposób powszechne. Uważa się tu też za rzecz prawdopodobną, że powstanie rozprzestrzeni się na inne części dawnej Polski.

Tak wielki przewrót nie mógł dokonać się bez spowodowania nieszczęść. Szef policji miejskiej został zabity w pierwszym momencie, jak również dwaj generałowie rosyjscy. Wielu generałów polskich, wśród których wymienia się hrabiego Hauke, ministra wojny, i hrabiego Stanisława Potockiego, dowodzącego piechotą, zginęło, próbując utrzymać wojsko w posłuszeństwie. Miasto zostało wydane na pastwę straszliwej anarchii. Tłum zrabował w dniu wczorajszym rosyjską kasę wojskową i kwaterę płatnika generalnego w sąsiedztwie domu, który ja sam zamieszkuję. Ostatniej nocy próbowano splądrować bank i ratusz, ale na szczęście próby te zostały stłumione. Naczelne dowództwo zostało powierzone generałowi Chłopickiemu, człowiekowi z głową i sercem, który długie lata służył jako generał brygady pod rozkazami marszałka Sucheta i można wiele oczekiwać po staraniach, jakie zaczął już czynić dla przywrócenia porządku. Organizuje się pospiesznie gwardia narodowa. Znaczna część ludu nosiła wczoraj kokardę francuską, ale wezwano go, aby przybrał kokardę polską, która jest biała, i dziś dostrzegam bardzo miało kokard trójkolorowych.

Rada Administracyjna, ustanowiona przez cara, podjęła natychmiast mądrą decyzję włączenia do swego grona kilku członków wybranych spośród ludzi najuczciwszych, a jednocześnie najbardziej popularnych. Ten Rząd Tymczasowy ogłosił właśnie odezwę, w której uznaje suwerenne prawa monarchy pod warunkiem, że oddzielenie obu krajów stanie się jeszcze pełniejsze i że żaden korpus rosyjski nie będzie stał garnizonem w Królestwie. Rząd stara się złagodzić rewolucję, zapobiec najgorszym jej konsekwencjom, ale powodzenie tych wysiłków jest, niestety, nader wątpliwe.

Nie mając do mej dyspozycji kuriera, adresuję tę depeszę do poselstwa Francji w Berlinie, wzywając do jak najszybszego posłania jej dalej. Jeśli Wasza Ekscelencja uważa za konieczne udzielenie mi instrukcji specjalnych, proszę o ich nadesłanie. Proponuję, abym pozostał na mym stanowisku, nawiązał z nowymi władzami takie stosunki, jakich wymagać będzie ochrona obywateli francuskich, i abym w innych sprawach postępował z pełnym umiarem, jaki nakładają mi me obowiązki w tak poważnych okolicznościach.

P. S.

Upraszam Waszą Ekscelencję o zezwolenie, aby dołączony tu list został oddany na pocztę. Ma on tylko rozproszyć niepokój, jakiego po pierwszych doniesieniach o wypadkach mogła doznać moja matka.

Nr 26 (k. 61)

Warszawa, 2 grudnia 1830

Choć nie sądzę, aby zwykła służba pocztowa została już przywrócona, spróbuję przesłać Waszej Ekscelencji przez kuriera, który ma wyruszyć dziś rano, duplikat depeszy, jaką wysłałem wczoraj sztafetą do Berlina.

Wydaje się, że powraca porządek, noc przeszła spokojnie, liczne patrole wojska liniowego i nowej milicji obywatelskiej przebiegały miasto, zaczęto rozbrajać ludność, wydano jak najsurowsze rozkazy, by tłumić wszelką nową próbę rabunku i można wreszcie uznać zbawienność działania rządu, który całkowicie położył kres dotychczasowej anarchii.

Dwa pułki piechoty cesarskiej gwardii rosyjskiej połączyły się z Wielkim Księciem, chociaż generał-lejtnant i obaj generałowie--majorzy dowodzący nimi dostali się do niewoli, zanim mogli stanąć na ich czele. Nie wiem, gdzie znajduje się Wielki Książę, ale jego awantposty dochodzą do rogatek i są obawy, że będzie próbować powrotu do miasta . Nie mogę uwierzyć, że podejmie on podobną decyzję przed otrzymaniem posiłków. Ma przy sobie tylko pięć do sześciu tysięcy ludzi i kilka dział, podczas gdy liczba wojska, które przyłączyło się już do powstania i które znajduje się w Warszawie, jest mniej więcej podwójna. Jego opór i poruszenie wielkiej masy uzbrojonego ludu zdaje się odbierać takiej próbie wszelką szansę sukcesu. Należy tylko życzyć sobie, aby próba owa stała się później niepotrzebna dzięki porozumieniu. Warszawa może być prawdopdobnie ocalona od najstraszniejszych nieszczęść tylko powstaniem całej dawnej Polski albo też przez wspaniałomyślne umiarkowanie cara.

Brak mi czasu na dłuższe dziś pisanie. Nie omieszkam tego uczynić, gdy tylko stanie się to możliwe. Proszę liczyć na me poświęcenie i mą obowiązkowość, i proszę być pewnym, że będę starał się spełnić me zadania w sytuacji tak trudnej i delikatnej. Depesza, którą marszałek Maison mnie zaszczycił, adresując ją do mnie 12 listopada, nadeszła na kilka dni przed insurekcją.

Nr 27 (k. 62)

Warszawa, 3 grudnia 1830

Mam tylko kilka chwil, by skorzystać z wyjazdu sztafety, którą konsul generalny Prus ekspediuje do Berlina.

Pułk strzelców konnych i batalion grenadierów gwardii polskiej, które połączyły się z Wielkim Księciem, podobnie jak generałowie polscy, którzy znajdowali się przy nim, powrócili za jego zgodą do Warszawy. Oddziały te zostały przyjęte oznakami ogromnej radości. Wielki Książę, który od wtorku rano pozostawał o pół mili od rogatki, oddala się teraz na czele pięciu regimentów gwardii rosyjskiej i kieruje się ku Litwie. Jego odwrót nie jest zagwarantowany konwencją, bo nie sposób było dojść do formalnego porozumienia . Różne oddziały Wojska Polskiego kolejno przystępują do powstania, można już sądzić, że całość armii znajduje się po stronie partii narodowej. Rząd Tymczasowy wciąż uznaje suwerenne prawa cara, ale, jak to łatwe było do przewidzenia, nie panuje nad sytuacją. Uformowały się liczne kluby, w których wygłasza się najgwałtowniejsze przemówienia . Jeśli rządowi nie uda się ich zamknąć, będzie oczywiście niemożliwe złagodzenie rewolucji. Poza tym powraca porządek, jutro, być może, otwarte zostaną sklepy. Kokarda francuska znikła i rewolucja ta przybrała całkowicie polski charakter.

Nr 28 (kk. 71—75)

Warszawa, 5 grudnia 1830

Wydaje mi się, że powinienem jeszcze dziś wysłać sztafetę, aby przekazać Waszej Ekscelencji nowiny o polskiej rewolucji.

Wielki Książę Konstanty próbował przejść Wisłę o pięć mil powyżej Warszawy, ale pozbawiony środków do budowy mostu i niepokojony przez mieszkańców, a nawet przez pułk polskich ułanów, nie może jeszcze dokonać tej przeprawy. Dwaj członkowie Rządu Tymczasowego udali się doń, by osłaniać jego marsz. Prawdopodobnie bez ich pomocy nie byłby w stanie dotrzeć na Litwę. Jego oddziałom brakuje żywności i są one bardzo osłabione dezercją. Większość żołnierzy w pewnym stopniu zżyła się z Polakami podczas piętnastoletniego pobytu, dlatego z żalem odchodzi i, być może, obawia się, że zastanie Litwę ogarniętą powstaniem.

Dawni członkowie Rady Administracyjnej Królestwa dobrowolnie ustąpili. Ci, którzy do nich zostali dołączeni, tworzą Tymczasową Komisję Rządową . Komisja ta, złożona z ludzi honoru, popularnych i pragnących dobra, działa pod przewodnictwem księcia Adama Czartoryskiego, głowy słynnej rodziny Czartoryskich i byłego ministra spraw zagranicznych cara Aleksandra. Komisja zwołała sejm na 18 tegoż miesiąca dla utworzenia rządu. Zdaje się ona być zdecydowana na podjęcie energicznych kroków dla pełnego przywrócenia i utrzymania spokoju.

W następstwie zniewagi, której obiektem stał się generał Chłopicki ze strony jednego z najbardziej krewkich członków klubu zwanego Towarzystwem Patriotycznym — jedynego, który był liczny i groźny —  klub ten został wczoraj zamknięty ku wielkiemu zadowoleniu wszystkich odpowiedzialnych ludzi. Generał Chłopicki, na którym opierają się głównie nadzieje przywrócenia porządku publicznego, doznał udaru, puszczono mu krew, ma się lepiej i bez wątpienia będzie mógł zachować dowództwo, chociaż groził, że go się zrzeknie.

Książę Lubecki, minister finansów, i hrabia Ostrowski, członek Komisji Rządowej, mają właśnie wyjechać do Petersburga z zadaniem przygotowania porozumienia. Nie znam zupełnie tych propozycji, ale stronnictwo umiarkowane, któremu przewodzi Komisja, zdaje się być gotowym traktować na podstawie czterech zasad: 1) powszechnej amnestii, 2) kilku modyfikacji konstytucji i zapewnienia, że będzie ona skrupulatnie przestrzegana w przyszłości, 3) przyłączenia do Królestwa prowincji polskich, które dziś stanowią część imperium rosyjskiego pod nazwą Litwy i Wołynia, 4) ogłoszenia Wielkiego Księcia Konstantego wicekrólem. Jest rzeczą niemożliwą przesądzić cokolwiek o nastawieniu cara, zanim nie będą znane skutki rewolucji w różnych częściach dawnej Polski. Mają nadzieję tu, że stanie się ona powszechna i wcale nie jest to nieprawdopodobne. Wysłano emisariuszy na wszystkie strony. Można już uważać, że całe Królestwo z zapałem przyłączyło się do powstania. Komisja Rządowa poleciła organizować gwardie narodowe po wszystkich województwach.

Wielki Książę nie był wcale znienawidzony, ma on zalety, które się tu uznaje — umiłowanie sprawiedliwości, w co nikt nie wątpi — i zawsze chętnie przypisywano zło jego otoczeniu. Panuje przekonanie, że jeśli zdecyduje się on powrócić do Warszawy, ufając honorowi Polaków, może nie obawiać się żadnej zniewagi. Sądzi się nawet, że naród zaakceptowałby go z radością jako króla konstytucyjnego, gdyby sprawy mogły ułagodzić się w taki sposób.

Kilka osób mówi już o powołaniu księcia Reichstadtu na tron Polski w wypadku, gdyby porozumienie z domem rosyjskim nie było możliwe. Ów młody książę miałby za sobą chwałę swego ojca i nadzieję na poparcie ze strony cesarza Austrii. Ponieważ środki komunikacji mogą nie być pewne, dołączam do tej depeszy duplikaty mych pierwszych raportów. Ten z 1 grudnia zawiera kilka nieścisłości, nieuniknionych w pierwszym momencie, które zresztą nie mają większego znaczenia. Wszystkie informacje, jakie zbieram teraz, dowodzą, że nie popadłem w żaden zasadniczy błąd. Rewolucja została dokonana przez uczniów szkoły wojskowej, studentów uniwersytetu, młodych oficerów i pewną liczbę podoficerów z wojska. Jej sukces jest wynikiem zaskoczenia, niezdecydowania władz, pragnienia, jakie żywił Wielki Książę, uniknięcia rozlewu krwi. Jest to także rezultat dziedzicznej awersji, niegdyś tak bardzo uzasadnionej, która bez wątpienia osłabła w wyniku niekwestionowanych dobrodziejstw poczynionych w ostatnich piętnastu latach, ale, która mimo to była podtrzymywana nieprzestrzeganiem wielu artykułów karty konstytucyjnej i arbitralnymi aktami. Wreszcie jest to wynik idei wolności i niezależności narodowej, odrodzenia ojczyzny, tak drogiej Polakom, a na koniec, bez wątpienia, wielkiego przykładu Francji. Teraz entuzjazm jest powszechny, ale nie taka jest ufność w przyszłość. W samej rzeczy, istnieją dwa wielkie niebezpieczeństwa — potęga Rosji i brak wewnętrznej jedności.

W chwili gdy podchorążowie chwycili za broń, około dwudziestu z nich udało się do pałacu Wielkiego Księcia, który znajduje się tuż koło ich koszar, i który nigdy nie był chroniony inaczej jak tylko przez dwu inwalidów. Wdarli się oni tutaj z dwu stron i zakłuli bagnetami rosyjskiego generała-lejtnanta i szefa polskiej policji w sali, która poprzedza sypialnię Jego Cesarzewiczowskiej Wysokości. Tylko pierwszy z nich zginął na miejscu, drugi żyje wciąż, mimo licznych ran. Książę zwykł odbywać sjestę, spał więc. Obudzony hałasem, sięgnął po karabin, który miał pod ręką, aby bronić się. Kamerdyner pospiesznie zamknął dwustronne drzwi, jakie oddzielały go od napastników, i Wielki Książę zeszedł ukrytymi schodami do księżnej Łowickiej, której apartament znajduje się na parterze. Nadbiegł jego adiutant służbowy, ludzie chwycili za broń, podchorążowie pospiesznie opuścili pałac, raniąc przedtem trzech służących. Zapewniają oni, że nie mieli wcale zamiaru targnąć się na życie Wielkiego Księcia, podobno chcieli tylko pochwycić go i zatrzymać jako zakładnika .

Gdyby w tym samym momencie, kiedy trzy pułki kawalerii gwardii cesarskiej przybyły do Księcia, rozkazał on ścigać i rąbać podchorążych, uchodzących ku miastu, zdaniem wielu ludzi powstanie zostałoby stłumione, ale Wielki Książę kocha i szanuje Polaków. Odmówił on wydania rozkazu dokonania takiej masakry, a nawet surowo zabronił oddziałom rosyjskim oddać choćby jeden strzał. Wszystko wskazuje, że nie przewidywał on odstępstwa Wojsk Polskich i liczył na przywrócenie przez nie porządku.

To odstępstwo nie dokonało się w koszarach, jak to pisałem, ale na różnych placach alarmowych, które zawczasu zostały wyznaczone przez Wielkiego Księcia i na które dowódcy pospieszyli poprowadzić swe oddziały na pierwszą wiadomość o poruszeniu Szkoły Podchorążych. Autorzy tego poruszenia pozostawali oczywiście w porozumieniu z dowódcami oddziałów. Żaden z wyższych oficerów nie przeszedł na ich stronę przed dniem następnym. Oddziały nie miały najpierw żadnych ładunków. Ten przypadek przyczynił się do rozkładu wielu oddziałów, bo rozpowszechniono między nimi absuradalną pogłoskę, że Rosjanie mordują Polaków, i masa żołnierzy dała się przekonać, że nie rozdano im amunicji właśnie dlatego, iż oni sami mają paść ofiarą owych mordów.

Arsenał został zdobyty przed godziną siódmą wieczorem. Batalion, który miał go bronić, nie przybył na czas. 4 pułk piechoty liniowej, który umieszczony został koło tego budynku, połączył się z ludem. Pułk ten, a także batalion saperów, były pierwszymi, jakie się z nim zbratały.

Mogę chyba zapewnić, że żaden Francuz nie wziął udziału w spisku, jaki poprzedził powstanie. Później jednak pewien oficer francuski przyłączył się do insurekcji w taki sposób, że, moim zdaniem, nie można tego usprawiedliwić. Ponieważ jego postępowanie może spowodować skargi ze strony dworu rosyjskiego, zmuszony jestem podać kilka szczegółów.

Henri Girard, porucznik w królewskim korpusie sztabu głównego, na bezterminowym urlopie przebywa od blisko czterech lat u jednego ze swych wujów, Francuza, jak on sam, który zajmuje stanowisko inspektora kopalń w Polsce .

Miałem zawsze dobre z nim stosunki i zdawał mi się być w pełni człowiekiem honoru i lojalności. Jestem całkowicie przekonany, dał bowiem mi na to słowo, że absolutnie nie brał udziału w tym wszystkim, co zrobiono dla wywołania poruszenia, ale przyłączył się doń nad ranem z nierozważnym zapałem. Pojawił się na zgromadzeniach we francuskim mundurze, wzywając Polaków do zrzucenia jarzma. Ponieważ nie mówi on po polsku, nie mógłby mieć większego wpływu poprzez takie przemowy, ale zgodnie twierdzi się, że jego mundur i trójkolorowy pióropusz wpływ taki sprawiły. Wielu ludzi, którzy go nie znali, rozpowszechniało pogłoski, że przybył prosto z Paryża, wysłany dla wspierania polskiej rewolucji. Został przyjęty owacją i nagle stał się człowiekiem zdolnym do wymuszenia sobie posłuszeństwa. Powinienem stwierdzić, że wykorzystał to, by nie dopuścić do ekscesów, by przywrócić porządek i że pod tym względem oddał niekłamane przysługi. Przyczynił się on drugiej nocy do ocalenia banku i ratusza przed splądrowaniem i jeszcze przedwczoraj bronił życia dwu polskich generałów . Opowiedział się też przeciwko klubom i wzywa do umiarkowania.

Dobro, jakiego dokonał, nie równoważy niewłaściwości jego akcji i moim obowiązkiem było oskarżyć go o to. Wzywałem go wielokrotnie, by przestał brać udział w wydarzeniach, a przynajmniej aby zdjął francuski mundur. Skoro moje rady nie zostały wysłuchane, napisałem doń list, którego kopię, tu przyłączoną, posyłam panu. Uważał on, że zaangażował się już zbytnio, by teraz wycofać się, i wiem, co mi odpowie, by usprawiedliwić swą odmowę. Wasza Ekscelencja uzna z pewnością, że nie jestem w stanie zmusić go do posłuszeństwa. Zresztą byłoby rzeczą nierozsądną przypisywać jego akcjom jakiekolwiek znaczenie polityczne. Jest on tylko osobą odosobnioną, działającą bez żadnego upoważnienia i zachęty ze strony naszego rządu.

Rozpoczęta właśnie rewolucja może w obecnym stanie Europy stać się wielkim wydarzeniem tego stulecia. Jeśli jej rezultaty będą zgodne z politycznymi interesami Francji, me serce jest zbyt francuskie, bym nie miał się z tego cieszyć, ale gdybym nawet mógł przewidywać przyszłość, nie powinienem w tym szukać reguły mego obecnego postępowania. Jest ono nakreślone ogólnymi zasadami, a więc nieinterwencją, jaką Francja szlachetnie przyjęła, a także duchem depeszy, którą marszałek Maison przysłał mi 9 ubiegłego miesiąca. Sądzę, że wypełniam nadrzędny obowiązek narzucając sobie wielką rezerwę w tym, co mówię, i zalecając Francuzom, znajdującym się w Warszawie, by nie mieszali się wcale do polityki, co zresztą nie miałoby żadnego pożytku; by zrezygnowali z projektu, jaki kilku z nich miało, utworzenia w ramach gwardii narodowej oddzielnego korpusu, złożonego wyłącznie z Francuzów, a zwłaszcza, by w ogóle nie uczęszczali do klubów. Nie mogę zresztą zagwarantować, że wszyscy podporządkują się mym zaleceniom. Łatwo zapomina się w podobnych chwilach, jak słaba jest władza, którą konsulowie mają nad swymi rodakami, mieszkającymi zagranicą.

Nr 29 (k. 76)

Warszawa, 6 grudnia 1830

Odroczyłem wyjazd sztafety, którą chciałem wysłać wczoraj, mając nadzieję, że będę wnet wiedział, czy Wielki Książę zdołał przejść Wisłę i kontynuować swój marsz, i że będę mógł przesłać panu trochę wiadomości z Litwy. Ponieważ zwykły kurier wyrusza dziś rano, powierzę mu mą wczorajszą depeszę, a jej duplikat wyślę sztafetą, gdy tylko będę miał inne wiadomości, wystarczająco ważne, by je zakomunikować.

Wydarzenia szybko następują po sobie. Wczoraj Tymczasowa Komisja Rządowa wręczyła gen. Chłopickiemu jego nominację na stanowisko naczelnego wodza wojska i gwardii narodowej. Generał ów oświadczył jej, że władza wojskowa nie wystarczy mu wcale w tak poważnym momencie i że dla ocalenia ojczyzny ogłasza się dyktatorem aż do zwołania Sejmu, i że potrafi narzucić posłuszeństwo dla siebie. Komisja nic nie odpowiedziała i poszła za nim na Pole Marsowe, gdzie zgromadziły się oddziały, które natychmiast złożyły przysięgę nowemu dyktatorowi. W ten sposób Komisja przestała istnieć jako rząd i cała władza znajduje się teraz w osobie gen. Chłopskiego. Mówiłem już, że Izby zwołane są na 18.

Krąży tu mnóstwo pogłosek. Korpus litewski miał przyłączyć się do powstania, gen. Włodek, który dowodzi jedną z jego dywizji jazdy, miał wywiesić trójkolorowy sztandar, rewolucja miała wybuchnąć w Petersburgu, car miał schronić się do Rygi, ale nie mogę pochopnie zaufać tym wiadomościom i do chwili obecnej nic nie pozwala mi dawać im wiary.

Nie chciałem zwlekać z wysyłką przekładu aktów rządowych, ale tłumacz, z którego usług zwykle korzystałem, był nieobecny a w pierwszych dniach powstania nie mogłem znaleźć innego. Wreszcie podjęto prace nad tymi tłumaczeniami i nie omieszkam wysłać ich tak szybko, jak tylko będzie to możliwe.

Nr 30 (k. 80)

Warszawa, 7 grudnia 1830

Donosiłem Waszej Ekscelencji w mej wczorajszej depeszy o dyktaturze gen. Chłopickiego. Stanowcze to postanowienie miało poparcie niemal wszystkich przyjaciół porządku. Uznają oni, w obecnym stanie rzeczy, konieczność skoncentrowania władzy, powierzenia jej człowiekowi zdecydowanemu, umiarkowanemu, popularnemu, mającemu zaufanie wojska. Chłopicki dołącza do tych zalet także i tę, że nie jest wcale posądzany o względy osobiste. Był on całkowicie obcy insurekcji, nawet początkowo unikał publicznych owacji i dopiero po ponad dwudziestu czterech godzinach zaakceptował wojskowe dowództwo, by stłumić anarchię. Przyszłość osądzi go wedle jego czynów, ale dziś jest przywódcą i nadzieją partii umiarkowanej. Studenci i młodzi wojskowi, którzy wywołali rewolucję, są mu posłuszni. Kluby są zamknięte i porządek został także przywrócony. Być może niepokoje były spowodowane entuzjazmem z racji tak wielkiej zmiany. Wszystkie sklepy są znów otwarte, pojazdy krążą swobodnie, a targowiska są obficie zaopatrzone.

Wyjazd deputacji, którą chciano posłać do Petersburga, został wstrzymany. Mówi się o rezygnacji z tego projektu do czasu otwarcia Sejmu.

Tymczasowa Komisja Rządowa wystosowała przedwczoraj do generalnych konsulów Austrii i Prus notę, w której deklaruje, że jej intencją jest przestrzeganie traktatów i poszanowanie ich terytoriów. Dyktator nie odstąpi zapewne od tej linii postępowania. Kilka osób sądzi nawet, że można będzie zwrócić się do króla Prus z prośbą  o  mediację. Wiadomości z Wielkiego Księstwa Poznańskiego wspominają o decyzjach, które skłaniają do poglądu, że władza pruskiej Jego Królewskiej Mości może się tam utrzymać. Nie ma natomiast żadnych doniesień z prowincji rosyjskich ani z Galicji, których pomoc byłaby tak bardzo ważna dla zapewnienia sukcesu sprawie polskiej. Widzę, że zaczynają tu wątpić w tę pomoc. Podstawowe pytanie, czy powstanie ograniczy się do samego tylko Królestwa Polskiego, pozostaje wciąż nie rozstrzygnięte.

Nie mamy dokładnych informacji o odwrocie Wielkiego Księcia, ale wszystko pozwala sądzić, że mógł kontynuować swój marsz.

Mam zaszczyt przesłać Waszej Ekscelencji różne wyjątki z polskich dzienników z 30 listopada, 1 i 2 grudnia. Tłumaczę dalej najważniejsze akta rządowe i przez najbliższego kuriera będę mógł posłać kilka z tych przekładów.

Nr 31 (kk. 83—85)

Warszawa, 9 grudnia 1830

Działalność i energia, jakie rozwinął dyktator, a zwłaszcza rozsądny krok, jaki uczynił zamykając kluby, doprowadziły szybciej, niż oczekiwano, do przywrócenia porządku publicznego. Ten szczęśliwy rezultat jest także wynikiem skłonności ku pokojowi i posłuszeństwu, jak również, jeśli mogę to określić w taki sposób, wrodzonej dobrotliwości mieszkańców Warszawy. W tychże samych dniach, kiedy hasła wolności i odrodzenia ojczyzny popychały ich ku czemuś w rodzaju szaleństwa i gdy ludność była uzbrojona, trzeba oddać sprawiedliwość, że było wtedy mniej ekscesów i nieporządku, niż można było się tego obawiać. Spokój dziś jest taki, że kilku urzędników i innych Rosjan pojawiło się w miejscach publicznych, nie obawiając się zniewagi. Oficerowie-jeńcy zgromadzeni są na zamku królewskim i znakomicie traktowani. Sądzę, że zamierzają ich wysłać Jego Cesarzewiczowskiej Wysokości, Wielkiemu Księciu Konstantemu, ale nie ośmielają się jeszcze tego uczynić.

Książę, nie mogąc przejść Wisły pod Górą, poszedł dalej, wzdłuż lewego brzegu rzeki aż do Puław, gdzie znalazł prom, co pozwoliło mu dokonać przeprawy. Odpoczął w pałacu, w którym zamieszkuje stara księżna . Czartoryska, wdowa po dawnym konkurencie Stanisława Augusta do tronu polskiego. Napotkał on trochę Wojska Polskiego, które wcale go nie atakowało i którego ruchy, jak się zdaje, były tak pomyślane, aby nie znalazło się ono na jego drodze, jeśliby miał przekraczać Wisłę pod Górą, jak tego tutaj oczekiwano. Jego żołnierze zatrzymali dyliżans, wiozący do Warszawy poważną sumę pieniędzy należących do rządu, ale książę nie chciał zagarniać tych funduszy. W ten sposób pozostał aż do końca przy polityce umiarkowania, którą przeciwstawił rewolucji, jakiej nie zdołał przewidzieć. Uważa się, że w chwili obecnej jest na terytorium rosyjskim. Mówiłem już, że towarzyszyło mu pięć pułków gwardii cesarskiej — dwa piechoty i trzy kawalerii — oraz bateria artylerii. Oddziały te zostały osłabione dezercją, brakowało im żywności i musiały dopuścić się pewnych nieporządków.

Nie wiadomo jeszcze, czy doszło do jakiejś ruchawki poza Królestwem i widzę, że zaczynają już obawiać się, by rewolucja nie ograniczyła się w swym zasięgu. W Wielkim Księstwie Poznańskim podjęto zawczasu środki ostrożności i zdaje się, że Austria ma więcej wojska w Galicji, niż powszechnie sądzono. Jeśli chodzi o prowincje rosyjskie, oto kilka uwag, za dokładność których mogę, Jak sądzę, ręczyć.

Szlachta pragnie wszędzie uwolnić się od rosyjskiej dominacji, stać się znów Polakami, ale obecność armii nie jest, jak się wydaje, jedyną przeszkodą dla jej pragnień. Na Litwie szlachta jest na ogół znienawidzona przez chłopów, którzy boją się, że staną się pierwszymi ofiarami powstania. Na Wołyniu i Podolu większość chłopów wyznaje wiarę prawosławną i więzy te łączą ich z carem Rosji. Wołyń uważany jest zresztą za tę prowincję, która najbardziej gotowa jest do powstania. Jej mieszkańcy zawsze odznaczali się odwagą i patriotyzmem.

Przygotowania wojenne, które car poczynił prawdopodobnie w innym celu, mogą ułatwić mu stłumienie polskiej insurekcji. Doświadczenie wskazuje, że oceniając siłę armii rosyjskich nie trzeba opierać się na przesadnych twierdzeniach gazet, a nawet na pewnych publikacjach oficjalnych. Uważam, że oddziały postawione ostatnio w stan wojny, które już przybyły lub lada chwila przybędą do trzech wspomnianych prowincji, liczą około 160 tys. ludzi, podzielonych mniej więcej w sposób następujący. Korpus litewski, dowodzony przez gen. Rosena, którego kwatera główna jest w Białymstoku, będzie miał 55 tys. ludzi, licząc w to pięć regimentów gwardii, eskortujących Wielkiego Księcia i dywizję huzarów rozłożoną wokół Kowna. Korpus ten ma tylko jedną dywizję jazdy (cztery pułki ułanów), dowodzoną przez gen. Włodka, którego odstępstwo było bajką. Zajmował on także Wołyń i sięgał aż po Podole, ale musiał opuścić tę ostatnią prowincję i skoncentrować się na granicy Królestwa, w miarę jak przybywały nowe oddziały. Generał Pahlen I , który dowodzi 40 tys. ludzi, był już w Wilnie z kilku pułkami, a reszta jego korpusu szła tuż za nim. Jego brat, który dowodzi inną armią o tej samej, sile, powinien teraz, jak mnie zapewniają, dotrzeć do guberni mińskiej. Niekompletny korpus gen. Rotha, idący z Mołdawii, przybył na Podole i sądzi się, że ma on od 15 do 20 tys. ludzi. Oczekuje się jeszcze na Podolu dywizji ułanów i dywizji kirasjerów, idących z guberni chersońskiej, i istnieją poważne obawy, że zawleką one cholerę.

Jedynym korpusem, gdzie dezercja wydaje się możliwa, jest ten, którym dowodzi gen. Rosen. Niemal wszyscy pułkownicy piechoty to Polacy, ci z kawalerii są Rosjanami. Można sądzić, że wśród oficerów i żołnierzy znajduje się mniej więcej połowa Rosjan i połowa, a być może trochę mniej, Polaków. Generał jest człowiekiem wiernym i zdecydowanym, nie ufa oficerom i kocha żołnierzy. Inne korpusy są w całości złożone z Rosjan.

Wydaje się, że podjęto tu wielkie wysiłki. Dawni wojskowi, zdolni do służby, zostali znów powołani do szeregów, organizują się gwardie narodowe . Sądzę, że przed upływem dwu miesięcy regularna armia Królestwa może osiągnąć 50 tys. ludzi, a czynna gwardia narodowa mniej więcej taką samą liczbę

Ludzie rozsądni nie ukrywają, że walka jest nierówna, i wielu nie boi się dosyć głośno wyrażać swego pragnienia, by doszło do porozumienia. Nie wątpię, że partia umiarkowana jest skłonna zrezygnować z warunku przyłączenia polskich prowincji cesarstwa do Królestwa, warunku, który w istocie rzeczy wydaje się bardzo przesadny, chyba że prowincje te zostaną ogarnięte insurekcją. Być może zadowolą się powszechną amnestią, kartą konstytucyjną taką, jaka już jest, ale bardziej skrupulatnie przestrzeganą, odsunięciem wojsk rosyjskich, które wydawały w Warszawie wiele pieniędzy, ale których obecność raniła dumę narodową, jak też obietnicą nieprzywracania policji, zbyt często popychającej Wielkiego Księcia ku aktom arbitralnym i która bardzo liczyła się, a której nieudolność tak bardzo została obnażona. Zresztą Sejm wywrze wielki wpływ na ducha opinii publicznej. Niemal wszyscy senatorzy należą do partii umiarkowanej, ale wśród posłów jest wiele gorących głów.

Projekt wysłania deputacji do Petersburga zdaje się został na razie porzucony. Krótkość władzy dyktatora wyjaśnia w istocie rzeczy, że nie ośmielił się on wydać instrukcji dla podjęcia tak ważnych negocjacji.

Zdałem Waszej Ekscelencji sprawę z postępowania pana Girard, porucznika w korpusie oficerów sztabu głównego. Przesyłam tu dołączony list, jaki napisał do mnie przedwczoraj, aby można było ocenić motywy jego działania. Ponieważ podkreślił on jedno zdanie, zobowiązuje mnie to do oświadczenia, że o ile mi wiadomo, nikt nie zabraniał mu nosić trójkolorowej kokardy przed insurekcją . Mogę co najmniej zapewnić, że kiedy sam stanąłem przed Wielkim Księciem z tą kokardą, ten potraktował mnie z nie mniejszą życzliwością niż zwykle.

Nie wiedząc jeszcze, kiedy trzeba będzie wysłać sztafetę, ale pragnąc równocześnie uniknąć zawsze możliwej nieregularności zwykłej poczty, przesyłam tutaj duplikaty mych trzech ostatnich depesz. Dołączam także wyciągi z dzienników polskich z 3, 4, 5, 6 i 7 grudnia.

Nr 32 (kk. 88—89)

Warszawa, 13 grudnia 1830

Już po mej ostatniej depeszy zdecydowano się wysłać deputację do Petersburga, którą zamierzano posłać od pierwszych chwil powstania. Misja ta powierzona została księciu Lubeckiemu, ministrowi finansów, i hrabiemu Jezierskiemu, członkowi Izby Posłów, którzy opuścili Warszawę w nocy z piątku na sobotę. Mają oni najpierw udać się do Brześcia na Litwie, by prosić o pośrednictwo Jego Cesarzewiczowską Mość Wielkiego Księcia Konstantego u jego dostojnego brata. Z niecierpliwością oczekuje się wiadomości, czy zdołali je uzyskać i czy zezwolono im na kontynuowanie podróży. Mam podstawy sądzić, że polecono im raczej przedstawić carowi przyczyny, które spowodowały insurekcję, oświecić co do prawdziwego stanu rzeczy i próbować skłonić go ku umiarkowaniu, niż upoważniono ich do wysunięcia żądań bądź też konkretnych propozycji.

Szkoda, że deputacja nie wyruszyła w drogę, zanim zgasła nadzieja pomocy innych prowincji dawnej Polski, a przynajmniej zanim ta nadzieja jeszcze tak bardzo nie osłabła. Nie sposób dłużej łudzić się, że można jeszcze liczyć na tę pomoc, tym bardziej że obecność licznych wojsk sprawia, że jest ona niemal wszędzie niemożliwa. Dyktator i inni ludzie, których wydarzenia postawiły na czele kraju, są zbyt mądrzy, by nie rozumieć niebezpieczeństwa tej izolacji i nierówności walki, do której się przygotowują. Niewątpliwie żywo pragną oni zapobiec straszliwym klęskom, jakie sprawi ta walka, uzyskując porozumienie, które można by zaakceptować, nie naruszając honoru i interesów narodu.

Zdania są podzielone co do takiej możliwości. Jedni przypuszczają, nie bez racji, że car uzna słuszność skarg Polaków na liczne naruszenia konstytucji, którą sam zaprzysiągł; utrzymują, że w obecnym stanie poruszenia Europy będzie on przywiązywał wyjątkową wagę do szybkiego zgaszenia tego pożaru, że będąc wystarczająco potężny może okazać się umiarkowanym bez obawy oskarżenia o słabość, że nie zechce doprowadzić do rozpaczy narodu dzielnego i szlachetnego i że nie będzie władał tylko ruinami. Inni obawiają się twardości, być może uporu jego charakteru i chęci zemsty, zwłaszcza za zamach na pałac Wielkiego Księcia, od czego insurekcja zaczęła się i co było czynem niemożliwym do usprawiedliwienia, ale za który nie można obarczać odpowiedzialnością całego narodu. Pomyliłem się przypisując w mej depeszy nr 28 ów zamach tylko podchorążym. Pomieszani byli oni ze studentami, a liczba jednych i drugich nie przekraczała 18.

Choć różnie przewiduje się, jaka będzie przyszłość, to przecież panuje zgoda co do tego, że trzeba zdecydowanie odeprzeć ewentualny najazd. Dawni wojskowi spieszą do szeregów, ochotnicze zaciągi są liczniejsze, niż ośmielano się sądzić, szlachta zbroi się po wszystkich województwach, organizacja gwardii narodowych postępuje szybko. Dla pospolitego ruszenia przygotowuje się kosy, a topory dla chłopów, nie wiem jednak, czy jest możliwe, by podzielali oni entuzjazm klas wyższych. Wyjątkowo łagodna zima sprzyja przygotowaniom, ale może też ułatwić inwazję.

Car najprawdopodobniej szybko podejmie decyzję. Niezależnie od tego, czy zechce zastosować łagodność lub siłę, ważne dlań jest, by Polacy nie mieli czasu pomnożyć swych środków oporu i zerwać ostatnich więzów łączących ich z nim. Suwerenne prawa są nadal uznawane, otwarto znów trybunały i wydają one wyroki w jego imieniu.

Nie ma jeszcze wiadomości, czy Wielki Książę dotarł na terytorium rosyjskie, ale wydano rozkazy, aby jego odwrót był respektowany przez Wojsko Polskie, więc nikt nie obawia się już, by doszło do jakiegoś starcia. Przesyłam egzemplarz opisu spotkania między Jego Cesarzewiczowską Wysokością a panem Wo-lickim, dostawcą wojskowym. Sądzę, że rząd nie brał udziału w tej niewygodnej publikacji, która nie wydaje mi się w pełni zasługiwać na zaufanie.

Mam również zaszczyt przesłać Waszej Ekscelencji kilka wyjątków z dzienników polskich z 8, 9 i 10 grudnia.

Nr 33 (kk. 90—93)

Warszawa, 16 grudnia 1830

Jeśli Wasza Ekscelencja zapoznała się z mą korespondencją, to mogła zauważyć, że nie wierzyłem w szansę szlachetnego, ale zuchwałego przedsięwzięcia, które w tym momencie skupia uwagę Europy. Być może warto wyjaśnić błąd, który w pełni podzielali dwaj inni agenci zagraniczni ,  Wielki Książę, rząd i niemal wszyscy Polacy, jakim mogłem przypisywać wpływ na losy ich kraju.

Mimo rezerwy, jaką narzucały mi konieczne względy ostrożności, nigdy nie ukrywałem istnienia wrodzonej wzajemnej awersji ani dumy narodowej, ani pragnienia niepodległości, które to uczucia oparły się czasowi, zmiennym kolejom losu i łaskawości cara Aleksandra. Nie ukrywałem też uzasadnionych powodów skarg, które przyczyniły się do podtrzymania tych sentymentów. Brak poszanowania dla praw formalnie zagwarantowanych kartą , konstytucyjną, nielegalne aresztowania, które arbitralnie przedłużano, częste łamanie swobód indywidualnych, krępowanie prasy, obłożenie oświaty zakazami, zniesienie publicznego charakteru posiedzeń obu izb Sejmu, którym od dawna niczego nie przedkładano, tak że podatki nie były przez nie zatwierdzane. Jednym słowem istniał tylko pozór rządu przedstawicielskiego. Zło potęgowało się dzięki charakterowi Wielkiego Księcia Konstantego, który z pozoru był tylko wodzem naczelnym wojska, ale w  rzeczywistości sprawował władzę najwyższą. Syn czuły i pełen szacunku, dobry brat, znakomity mąż, pan pobłażliwy, wzór honoru i wzór wierności danemu słowu, książę ów miał osobiste zalety, które, wymagały szacunku i przy wiązania,; ale jego, skrajna, porywczość doprowadzała go czasem do ranienia miłości własnej. Przyzwyczajenie do wojskowego komenderowania sprawiało że zdawał; się uznawać jedynie władzę absolutną, nieszczęsne upodobanie ku policjom powodowało, że zaszczycał swym zaufaniem ludzi, którzy na nie zasłużyli. Te wady popchnęły go do czy-, nów niesprawiedliwych, mimo autentycznego umiłowania sprawiedliwości, tym łatwiejszego do zmylenia, że skłonny był uważać wszelką skargę przeciwko władzy niemalże za akt buntu. Trzeba stwierdzić, że jego obecność i względy, jakie miał dla niego panujący car, były wielką przeszkodą w pełnej i lojalnej realizacji konstytucji. Irytowano się przede wszystkim z racji owego nieznośnego szpiegowania, którym wszyscy byli otoczeni, z racji nagród przyznawanych za to szpiegostwo i stałego łamania tajemnicy korespondencji.

Zło było pomieszane z wielu rzeczami dobrymi i podstawowa masa narodu nie była wcale uciskana. Los chłopów uległ poprawie, podtrzymywano rolnictwo, stworzono przemysł i stale popierano jego rozwój, zwalczano lichwę, wykopano ważny kanał, zaczęto drugi, zbudowano piękne drogi .

Niemal wszystkie przepisy administracyjne i handlowe, całkowicie odmienne od obowiązujących w imperium rosyjskim, zostały potwierdzone zgodnie z interesem kraju. Urzędy pełnione były wyłącznie przez Polaków i tylko im samym można zarzucić pewne nadużycia, być może nawet pewną sprzedajność, która, jak sądzi się, istniała w administracji publicznej, a nawet w wymiarze sprawiedliwości. Nie tylko wpływy. podatkowe nie były zagarniane przez Rosję, ale skarb cesarski posyłał do Warszawy znaczne sumy na zapłacenie żołdu i utrzymanie licznego sztabu Wielkiego Księcia i pięciu pułków gwardii rosyjskiej, które stały garnizonem w tym mieście. To przede wszystkim ich obecności zawdzięcza ono swe pomnożenie i upiększenie w ostatnich piętnastu latach. Ponieważ pułki te były zawsze na stopie wojennej, ich żołd był mniej więcej czterokrotnie wyższy w porównaniu z żołdem w Rosji. Osobiste dochody Wielkiego Księcia i większości jego oficerów przyczyniały się również do powszechnego dostatku.

Moja opinia, że kraj zachowa posłuszeństwo, opierała się jednak nie tyle na tych niewątpliwych dobrodziejstwach, ile na oczywistych trudnościach i niebezpieczeństwach powstania. Czyż trzeba było je wymieniać i czy mogłem przewidzieć nieudolność tyluż. policji i kontrpolicji, głęboką tajemnicę spisku; do którego przystąpili tylko bardzo młodzi ludzie, brak przewidywania ze strony Wielkiego Księcia, jego wahanie się w decydującym momencie, niemożliwe do wytłumaczenia porzucenie arsenału i odstępstwo wojska, które, być może, podlegało zbyt surowej dyscyplinie, ale które było bardzo dobrze traktowane i którego wszyscy dowódcy zachowali początkowo wierność. Mając osobiste stosunki tylko z nimi, być może, myliłem się, osądzając nastroje w wojsku według tych, które sam obserwowałem, i to właśnie jest podstawowa przyczyna mego błędu, ale brakowało mi środków, by pójść dalej w mych poszukiwaniach. Wiedziałem, że wszyscy ludzie liczący się, nawet jeśli dawali do zrozumienia, że pragną reform i narodowej niezawisłości, to przecież nie mówili o powstaniu inaczej, jak tylko o przedsięwzięciu niemożliwym bądź szalonym. Nabrałem więc przekonania, że może dojść wprawdzie do buntu, ale nie do generalnego powstania całego Królestwa.

Sądzę, że w mych poprzednich raportach dokładnie wskazałem na bezpośrednie przyczyny i na kierunek tej rewolucji. Będę nadal przesyłał wszystkie informacje godne, moim zdaniem, uwagi dla oceny charakteru i szans powstania. Można było najpierw sądzić, że istnieje szeroka konspiracja, rozciągająca się na całą dawną Polskę, ale ta supozycja wcale się nie potwierdziła. W każdym razie przeszkody, które teraz stały się trudniejsze do pokonania, udaremniły rezultaty wcześniejszego wzajemnego znoszenia się i powstanie nadał ogranicza się tylko do Królestwa. Ta izolacja i potęga nieprzyjaciela, z którym trzeba będzie wkrótce walczyć, nie przerażają Polaków. Zbroją się oni z godnym podziwu pośpiechem i boję się, że uchybię prawdzie, jeśli nie będę oceniał na 100 tys. ludzi sił, na jakie można tu liczyć. Zdaje się, że sama tylko regularna armia pomnożona będzie w bardzo krótkim czasie do 80 tys. ludzi. Entuzjazm jest maksymalny, zapewniają mnie, że jest większy nawet niż w 1794 roku. Jeśli car chce zdławić ten kraj siłą, to nie ulega wątpliwości, że opór będzie zaciekły i że popłynie morze krwi. Nie brak pieniędzy na pierwszą kampanię, zwykłe dochody mogą być zwiększone dzięki sprzedaży dóbr publicznych, przez ograniczoną emisję biletów bankowych, przez dobrowolne ofiary i przez oszczędność. Już zmniejszono o trzecią część wszystkie pensje.

Niepewność co do polityki, jaką wybierze car, nadal zajmuje umysły. Deputacja, której wyjazd zapowiedziałem, zatrzymała się w niewielkim miasteczku w województwie podlaskim i wysłała kuriera do Wielkiego Księcia Konstantego, by prosić go o zgodę na udanie się do niego. Książę opóźnił się w swym odwrocie, w rezultacie manewrów, być może niepotrzebnych, bo nie powinien obawiać się ataków. Odpowiedział on deputowanym w słowach prawdziwie pokojowych i wyznaczył im spotkanie we Włodawie nad Bugiem, gdzie miał ich przyjąć przedwczoraj. Nie wątpi się, że zgodzi się służyć swym pośrednictwem, by doprowadzić do porozumienia, i niektórzy przypuszczają nawet, że kiedy udzielał odpowiedzi, wiedział już, że car gotowy jest prowadzić rozmowy.

Jedną z głównych trudności tych negocjacji jest panująca tu egzaltacja. Dyktator i partia umiarkowana byliby pewnie zadowoleni, gdyby udało im się uzyskać zadośćuczynienie skarg, wprowadzenie w życie konstytucji i amnestię, ale młodzi ludzie, którzy dokonali rewolucji, popierani przez potężne stronnictwo, powzięli przesadne nadzieje i nie są skłonni ograniczyć się do tych warunków. Zależy im szczególnie na przyłączeniu polskich prowincji cesarstwa.

Wielu odrzuca nawet wszelką myśl paktowania i chcą całkowitego zerwania z Rosją. W upojeniu nieoczekiwanym sukcesem wszystko wydaje im się możliwe.

Sejm otworzy się za dwa dni. Pierwsze deliberacje będą poświęcone przedłużeniu bądź odwołaniu uprawnień dyktatora. Cała partia umiarkowana opowiada się za nim. Usługi, jakie już oddał, i ufność, jaką budzi, stwarzają nadzieję, że uzyska większość. Ponieważ uchodzi za jedynego generała zdolnego do sprawowania naczelnego dowództwa nad wojskiem, panuje przekonanie, że przynajmniej zachowa on władzę wojskową, ale zdaje się, że chce on potwierdzenia dyktatury, bo uważa, że koncentracja całej władzy jest niezbędna dla ocalenia publicznego w tak poważnych okolicznościach.

Wiele pułków wyszło z Warszawy, by zająć pozycje, ku granicy rosyjskiej. Zauważyłem, że znajdują się wśród nich pułk saperów i 4 ,pułk liniowy, które dały przykład odstąpienia i w których jest najwięcej egzaltacji . Można przypuszczać, że dyktator chętnie skorzystał z okazji, by oddalić je od teatru dyskusji politycznych.

Zapewniają mnie, co niestety jest bardzo prawdopodobne, że cholera pojawiła się na Podolu. Uważa się nawet za rzecz pewną, że komunikacje z tą prowincją, a także z Ukrainą i Odessą, zostały poddane kwarantannie. Inwazja Królestwa Polskiego przez armie rosyjskie nieuchronnie przyspieszy rozszerzenie się tej strasznej choroby zakaźnej ku zachodowi Europy.

Liczyłem na to, że będę mógł dzisiaj posłać Waszej Ekscelencji exposć, które pojawiło się właśnie w dziennikach polskich, i które odsłania spisek podchorążych, zapoczątkowany przed około dwu laty, ale mój tłumacz nie spełnił danego słowa i mogę posłać to dopiero przez następnego kuriera.

Nr 34 (kk. 94—97)

Warszawa, 20 grudnia 1830

Mam zaszczyt przesłać Waszej Ekscelencji przekład, którego nie mogłem dołączyć do mej ostatniej depeszy, exposé spisku, jaki doprowadził do insurekcji w Królestwie Polskim. Przesyłka ta dostarcza mi okazji do naprawienia dwu błędów z mego pierwszego raportu, uczynionych w momencie, kiedy nie byłem w stanie upewnić się o dokładności większości szczegółów.

Pomyliłem się, oceniając na 5 do 6 setek liczbę podchorążych, którzy rozpoczęli powstanie. Ta szkoła wojskowa miała wszystkiego 260 uczniów, z czego mniej więcej 60 to Rosjanie. Ci właśnie w momencie powstania zostali rozbrojeni przez swych kolegów i. zdaje się, że liczba tych, co chwycili za broń, nie przekracza 170.

Pośród pogłosek jako niegodną wiary odrzuciłem i tę, która mówiła o ich próbie zaatakowania koszar kawalerii rosyjskiej, sąsiadujących z ich szkołą, ale trochę bardziej oddalonych od miasta. Wydawało mi się zupełnie nieprawdopdobnym, aby ci młodzi ludzie, zamiast najpierw starać się połączyć ze studentami i żołnierzami, z którymi pozostawali w stosunkach, zamiast podburzyć mieszkańców i zaskoczyć arsenał, którego posiadanie miało dla nich tak wielkie znaczenie, mogli tracić cenny czas na próbę rozbrojenia ponad 2000 kawalerzystów, którzy otoczeni byli szerokimi fosami i którzy zawsze znajdowali się w pogotowiu. Ten akt zuchwałości, który omal nie spowodował fiaska całego przedsięwzięcia, jest przecież niewątpliwy. Ich starcie z ową kawalerią nie musiało jednak być tak uporczywe, jak twierdzą. Przebili się oni przez pierwsze plutony, ścigani następnie przez dwa pułki, które bardzo łatwo mogły ich rozbić, odciąć im drogę, oddali salwę i zabili kilku ludzi oraz kilka koni. To wystarczyło dla powstrzymania pościgu i podchorążowie wkroczyli do miasta nie straciwszy ani jednego człowieka .

Jeśli zastanowić się nad słabością środków, z jakimi zaczęła się insurekcja, i nad tymi, którymi dysponował Wielki Książę, by jej zapobiec bądź też powstrzymać ją w pierwszym momencie, nie sposób dosyć nadziwić się sukcesowi powstania. Podporucznik

Wysocki, przywódca spisku, i autor expose", nie wymienia pośród swych wspólników ani jednego znanego człowieka, ani nawet, jak sądzę, nikogo, kto miałby 30 lat, jeśli wyłączyć Niemcewicza i Lelewela.

Pierwszy z nich, to już tylko starzec cieszący się szacunkiem, niegdyś przyjaciel i towarzysz Kościuszki; przyznaje, że dwaj młodzi ludzie rozmawiali z nim przed blisko dwoma laty o mglistym projekcie powstania, ale przysięga on swym przyjaciołom, że odradzał im, by posuwali się dalej, i że więcej już nie słyszał o tym spisku. Lelewel, profesor uniwersytetu warszawskiego, który dziś jest ministrem wyznań i oświecenia publicznego; wiedział, według exposé, o spisku dopiero na bardzo krótko przed jego dokonaniem .

Prawie wszyscy poważni ludzie zgadzają się co do tego, że nie było wcale szerokiej konspiracji, jak można było oczywiście sądzić początkowo, i że tylko młodzi ludzie mogli ważyć się na czyń tak śmiały bez porozumienia z innymi częściami Polski, bez zachęty ze strony jakiegokolwiek obcego mocarstwa, bez rozsądnej nadziei na pomoc i w chwili, gdy przygotowania wojenne Rosji zgromadziły tak niedaleko potężną armię . Ale oczywiste zuchwalstwo tego przedsięwzięcia uwydatnia tylko jeszcze bardziej siłę sentymentów, której zawdzięcza ono swe szybkie postępy. Całe Królestwo przyłączyło się do niego z jak najwyższym entuzjazmem. Mówiłem już o pośpiechu, z jakim byli wojskowi powracają pod sztandary, o zapale, jaki wykazują wszystkie klasy. Mieszkańcy Warszawy nadbiegają tłumnie, by pracować przy okopach, które pośpiesznie są wznoszone bez wątpienia po to, by zabezpieczyć miasto przed nagłym zagarnięciem, bo nie można liczyć na to, by wytrzymało ono długotrwałe oblężenie. Mówiłem, że regularna armia bardzo szybko zostanie podniesiona do 50 lub 60 tys. ludzi, liczą tu na 10 tys. jazdy nieregularnej. Wątpię, by było wystarczająco dużo karabinów dla uzbrojenia wszystkich 50 tys. członków gwardii narodowej, ale produkuje się je t całym możliwym pośpiechem. Oceniają tu na 150 dział siłę artylerii zdolnej do użycia, trudno będzie ją pomnożyć, trudno też będzie wyrównać straty w koniach.

Nic jeszcze nie wiadomo o zamiarach cara. Mam wciąż podstawy sądzić, że dyktator i partia umiarkowana są gotowi prowadzić rozmowy na trzech zasadach: nie będzie więcej garnizonów rosyjskich, konstytucja będzie respektowana i granice pozostaną jak obecnie, ale jest bardzo mało prawdopodobne, by warunki takie można było narzucić narodowi. Nastroje opinii są tego rodzaju, że nie łatwo będzie je przeważyć radom umiarkowanym. Partia młodych ludzi pcha ku wojnie, pragnęłaby, aby już ją rozpoczęto, aby przeniesiono ją na Litwę dla pobudzenia polskich prowincji cesarstwa, liczy ona, że niewątpliwy walor wojska weźmie górę nad liczbą, i wierzy, że zatryumfuje, o ile Austria i Prusy pozostaną neutralne.

Partia ta z każdym dniem wzmacnia swą władzę nad tłumem, mówią, że także nad wojskiem, odwołując się do namiętności, pochlebiając dumie narodowej, rozpowszechniając fałszywe nowiny. Oskarża ona dyktatora o brak śmiałości, wypowiedziano nawet słowo „zdrada" i przedwczoraj obawiano się, że spokój zostanie zakłócony zamieszkami przeciwko niemu.

Otwarcie Sejmu przełożono na dzień jutrzejszy, ale przedwczoraj odbyło się posiedzenie przygotowawcze, a inne winno zebrać się dzisiaj. Osiągnięto porozumienie na tej zasadzie, że obie izby będą tworzyć jedną tylko w tej sesji nadzwyczajnej. Senat składa się z około 40 członków, a izba poselska z około 130. Senatorzy, w większości umiarkowani, będą mieć w ten sposób tylko słaby wpływ. Być może wywieraliby go w jeszcze mniejszym stopniu przy obecnym stanie opinii publicznej, jeśliby tworzyli odrębną izbę. Przynajmniej zostaną wysłuchani w ogólnym zgromadzeniu i wzmocnią tu partię umiarkowaną, ale uczynią to z wielką rezerwą. Obawiają się jakże łatwych i niebezpiecznych oskarżeń o tchórzostwo i zdradę. Nie omieszka się zresztą, jeśliby Sejm przeciwstawił się powstaniu, zakwestionować ważności uprawnień posłów i deputowanych jako wybranych pod rządami Rosji i domagać się nowych wyborów.

Marszałek Sejmu, który tym razem nie mógł być mianowany przez króla, został wybrany przez izby na przedwczorajszym posiedzeniu. Wybór padł na hrabiego Stanisława Ostrowskiego, który należy do partii umiarkowanej, ale nie trzeba z tego wyciągać łatwego wniosku, że partia ta będzie miała większość. Kwestia ta pozostaje nie rozstrzygnięta. Najprawdopodobniej zostanie rozwiązana w toku ważnej debaty nad dyktaturą. Generał Chłopicki zdaje się jest gotów odmówić dowództwa wojskowego i uczestniczyć w kampanii tylko jako prosty żołnierz, jeśli Sejm nie zachowa mu pełni jego dawnych uprawnień. Wycofanie się jego byłoby powszechnym nieszczęściem, ludzie mądrzy pokładają w nim całe swe zaufanie. Jego uporczywość jest dziś najlepszą i niemal jedyną gwarancją porządku i chociaż nigdy nie dowodził on naczelnie, uważa się go za jedynego z polskich generałów, który jest zdolny dobrze prowadzić operacje militarne.

Różne oddziały wojska nadal zdążają ku granicy z Litwą. Mówią, że dyktator napisał do generała Rosena, którego kwatera jest wciąż w Białymstoku, by przedstawić mu nieszczęsne następstwa podjęcia działań wojennych, i że generał ów odmówił udzielenia jakiejkolwiek odpowiedzi. Jest zresztą mało prawdopodobne. by, jeśli dojdzie do wojny, korpus litewski, w którym znajduje się 25 do 30 tys. Polaków, był umieszczony w pierwszej linii. Być może nie doszłoby tu do odstępstwa całego korpusu, ale nieuniknione są liczne dezercje.

Nie wiadomo z pewnością, którą drogę wybrał Wielki Książę Konstanty opuszczając Włodawę, gdzie przyjął polską deputację. Sądzi się, że spędzi zimę na Litwie, że nie weźmie już udziału w sprawach publicznych, chyba aby ułatwić porozumienie, jeśli jest ono możliwe, i że potem pospieszy zamieszkać w łagodniejszym klimacie. Od pewnego czasu mówił często o takim projekcie, który miał być rezultatem zniechęcenia do spraw publicznych i czułego przywiązania do księżnej Łowickiej, której zdrowie jest bardzo delikatne. Bez wątpienia żywo żałuje on, że nie mógł owego projektu wcześniej zrealizować.

Nr 35 (k. 102)

Warszawa, 21 grudnia 1830

Partia porządku i umiarkowania uzyskała wczoraj poważny sukces. Niepewność co do dalszego trwania dyktatury powodowała od pewnego czasu wiele intryg i stan podniecenia, któremu trzeba było położyć kres. Obie izby połączyły się, rezygnując z projektu przełożenia na dzień dzisiejszy otwarcia Sejmu i ukonstytuowawszy się. Podjęły dyskusję nad kontynuacją tej nadzwyczajnej władzy najwyższej, z której generał Chłopicki zrezygnował, ogłaszając warunki, na jakich zechce ją przyjąć ponownie . Dyskusja była żywa. Wszyscy członkowie uznawali w obecnych warunkach konieczność szerokich uprawnień i ich wybór' mógł paść tylko na jedynego człowieka, który budził powszechne zaufanie nieugiętością swego charakteru i swą reputacją wojskową, ale zdania były podzielone co do zakresu władzy, jaką ma on otrzymać. Wielu członków pragnęło, by nie wykraczała ona poza władzę królewską, tak jak ją ustala konstytucją. Przewodniczący oświadczył, iż postanowienie generała Chłopickiego, że nie zgodzi się ha żadne ograniczenia, jest nieugięte. Ta pewność i oczywistość absolutnej konieczności jego usług doprowadziły wreszcie do jedności zdań i dekret, którego przekład spieszę przesłać, przeszedł bez żadnej opozycji z wyjątkiem jednego posła. Dekret przyznaje władzę tymczasową, ale nieograniczoną, i zawiesza sesję, która mogłaby, gdyby stała się burzliwa, zniszczyć jedność tak niezbędną w przedsięwzięciu zagrożonym wielkimi niebezpieczeństwami. Wszyscy przyjaciele porządku przyklaskują temu rezultatowi; wczoraj wieczorem, kiedy znano go już, wiele domów było iluminowanych.

Dołączam też do mych depesz dwa wyjątki z dzienników polskich i rozporządzenie o organizacji gwardii narodowej w Warszawie. Sądzi się, że gwardia ta może liczyć 16 tysięcy ludzi.

P.S. Nie powinienem zapominać, że Sejm ogłosił powstanie za narodowe.

Nr 36 (kk. 104—105)

Warszawa, 23 grudnia 1830

Miałem zaszczyt donieść Waszej Ekscelencji przez ostatniego kuriera o ważnej decyzji Sejmu, który powierzył dyktaturę 'generałowi Chłopickiemu. Krok ten sprawił, że ustało poruszenie, jakie decyzję ową poprzedzało. Zapewnia to utrzymanie porządku publicznego i pozwala liczyć na przyszłość, że albo można będzie dojść do porozumienia (z carem Rosji), albo też, jeśli nie jest to możliwe, spotęgować wysiłki, jakie wszystkie klasy gotowe są podjąć, by odeprzeć ciemiężcę. Ludzie rozsądni uznali, że w interesie ogółu leży, aby powierzyć chwilowo władzę absolutną człowiekowi, którego dotąd uważano za niezdolnego do jej naruszenia i wolnego od osobistych ambicji. Powinienem stwierdzić, że akademicy, którzy wywierają prawdziwy wpływ z racji udziału, jaki mieli w powstaniu, wykazali w tych okolicznościach umiarkowanie. Byli już zresztą umiarkowani w chwili zamykania klubów.

Przesyłam Waszej Ekscelencji przekład proklamacji dyktatora. Powołał on do kierowania administracją Radę Najwyższą Narodową, złożoną z księcia Adama Czartoryskiego, przewodniczącego Senatu, hrabiego Władysława Ostrowskiego, marszałka Izby Poselskiej, księcia Michała Radziwiłła, senatora-wojewody oraz senatorów-kasztelanów Kochanowskiego i Dembowskiego. Dyktator mianował jednocześnie na różne ministerstwa z tytułem zastępcy ministra: w Ministerstwie Sprawiedliwości Bonawenturę Niemojowskiego, w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Policji — hrabiego Tomasza Łubieńskiego, senatora-kasztelana, w Ministerstwie Finansów i Skarbu, hrabiego Ludwika Jelskiego, radcę stanu, dyrektora Banku Polskiego, w Ministerstwie Wyznań i Oświecenia Publicznego Joachima Lelewela, członka Izby Posłów, w Ministerstwie Wojny generała piechoty Izydora Krasińskiego, w Ministerstwie Sekretariatu Stanu hrabiego Ludwika Platera, senatora-kasztelana i radcę stanu.

Ci tymczasowi ministrowie, jak też członkowie Rady Najwyższej Narodowej, należą wszyscy do partii umiarkowanej, z wyjątkiem może Lelewela. Sądzę, że hrabia Jelski będzie piastował tekę finansów tylko do powrotu księcia Lubeckiego, tytularnego ministra i jednego z dwu deputowanych posłanych do Petersburga.

Mają tu nadzieję, że za kilka dni nadejdą wiadomości od tej deputacji i że można będzie wówczas osądzić dyspozycje cara. Ponieważ nie ukrywa się tu, że wyjątkowo trudno będzie dojść do porozumienia, prowadzi się więc dalej przygotowania wojenne z całą możliwą aktywnością. Entuzjazm nie słabnie, mieszkańcy Warszawy, kler, starcy, nawet kobiety i dzieci uważają za świętą pracę przy fortyfikacjach miasta. Nowe pobory rekruta dokonują się z łatwością, ludzie napływają, ale brak broni — mają tylko 70 do 80 tys. karabinów, łącznie z tymi z armii regularnej, i nabrałem pewności, że nie ma obecnie środków na ich produkcję w większej liczbie. Gwardia narodowa warszawska będzie prawdopodobnie uzbrojona tylko w szable .Przygotowano wielką ilość kos, broni uważanej za straszliwą, choć z niej nie miano wielkiego pożytku w wojnie 1794 roku.

Sejm, zanim zakończył obrady, opracował podstawy manifestu, który ma być rozesłany do obcych mocarstw. Nie wiem jeszcze, w jaki sposób ma być on przekazany. Dowiaduję się, że Wolicki, dostawca Wojska Polskiego, autor publikacji, którą przekazałem w mej depeszy nr 32, udał się do Paryża z tajną misją, która, być może, nie wyszła nawet od dyktatora. Sądzę, że jej celem jest dostarczenie dziennikom informacji o powodach, które doprowadziły do powstania narodowego, przedstawienie ich w jak najkorzystniejszym świetle i jeśli to możliwe — wysondowanie nastawienia (naszego) rządu, a przynajmniej osób, którym przypisuje się najwięcej wpływu na opinię publiczną.

Wielki Książę Konstanty był ostatnio w Brześciu. Miał udać się do Białegostoku. Nie słychać o żadnym nowym ruchu armii rosyjskich od czasu powstania. Rzeki w Polsce nie są ścięte lodem, ale mogą być w każdej chwili. Zima jest wyjątkowo spóźniona, zaczęła się ledwie przed kilkoma dniami i mamy tylko 4 albo 5 stopni zimna.

Nr 37 (kk. 107—109)

Warszawa, 27 grudnia, 1830

Od czasu mej ostatniej depeszy nie zaszedł żaden godny uwagi fakt poza tym, że odesłano 500 albo 600 żołnierzy rosyjskich, wziętych do niewoli w pierwszych chwilach insurekcji. Skierowano ich do Brześcia, opatrzywszy na drogę, i dano każdemu po rubelku srebrem, uwalniając na granicy. Generałowie i oficerowie zostali zatrzymani jako zakładnicy albo też dla późniejszej wymiany, jeśliby doszło do wojny. Są oni nadal bardzo dobrze traktowani.

Chociaż nie ma jeszcze żadnej wiadomości od deputacji posłanej do Petersburga, to przecież z każdym dniem uważa się wojnę za coraz bardziej nieuniknioną. Przygotowania do niej toczą się wciąż z wielką energią. Entuzjazm jest taki, że na pierwszy rzut oka dostrzega się tylko jedną partię — partię żądającą całkowitej niezawisłości, ale uważne spojrzenie pozwala stwierdzić, że istnieją trzy ugrupowania. Sądzę, że dobrze oddaję ich charakter rozróżniając je następująco: partia młodzieży, która odrzuca wszelką możliwość porozumienia, partia ludzi dojrzałych, która pragnie porozumienia zgodnego z honorem i interesami kraju, wreszcie partia starców, która chciałaby za wszelką cenę uniknąć wojny. Ta ostatnia partia, którą klęski niewątpliwie pomnożyłyby, jest dziś tak słaba, że będę mówił tylko o dwu pozostałych.

Partia młodych ludzi, upojonych swymi skucesami, pragnie aż do ostateczności popchnąć rewolucję, którą sama wywołała. Chce ona zdać się na los szczęścia, iść naprzód, bić Rosjan, zbuntować ich polskie prowincje i złożyć broń dopiero wówczas, gdy Polska zostanie podźwignięta wielka i silna, pod rządami konstytucyjnego króla, jakiego ona sama obierze. Partia ta nie wątpi, że niekwestionowana odwaga i zapał Wojska Polskiego zatryumfują nad liczniejszym przeciwnikiem. Liczy ona na dezercje w korpusie litewskim, na patriotyzm Polaków z imperium rosyjskiego, na potęgę słowa „wolność", na poparcie ze strony Francji, na neutralność Prus i Austrii, a być może nawet na cichą pomoc tego ostatniego mocarstwa. Prawie wszyscy młodzi oficerowie należą do tej partii i doświadczenie pokazało, że bardziej niż generałowie są oni panami wojska. Ich liczba została powiększona przez wszystkich podchorążych, głównych sprawców powstania, których dyktator musiał mianować oficerami i rozmieścić po regimentach.

Partia umiarkowana albo też ludzi dojrzałych, nie ukrywa ani potęgi Rosji, ani nieostrożności, jaką byłby marsz na Litwę z głównymi siłami, pozostawiając Rosjanom, którzy zapewne zbiorą na wielu punktach poważne oddziały, możliwość zajęcia Warszawy. Nie kryje też ona niepewności, czy dojdzie do korzystnej interwencji ze strony Prus i Austrii, która zresztą wydaje się mało prawdopodobna. Partia ta sądzi, że opór Królestwa Polskiego, pozostawionego samemu sobie, będzie zaciekły, pełen chwały, że może nawet zaznaczyć się paru sukcesami, ale że dysproporcja sił i zasobów jest zbyt wielka, aby walka ta mogła zakończyć się szczęśliwie lub nawet trwać długo.

Pragnie ona porozumienia honorowego i korzystnego, i nie wątpię, że za takie uznałaby układ, który bez rozszerzania aktualnych granic zapewniłby skrupulatne przestrzeganie karty konstytucyjnej. Istnieją dwie tendencje w tej partii. Jedni chcą stworzyć wrażenie, że są stowarzyszeni z partią powstania, bo mają nadzieję, że uda im się tę partię ułagodzić, a później pokierować nią. Inni uznają te manewry za niebezpieczne bądź niepotrzebne i chcą już od obecnej chwili przeciwstawić się egzageracji. Taka zdaje się być opinia dyktatora, przywódcy partii umiarkowanej, i być może jego charakter uniemożliwia mu wystarczającą giętkość i układność w postępowaniu. Istnieją obawy, że chociaż powierzono mu władzę absolutną i chociaż cieszy się on zaufaniem zdecydowanej większości narodu, to nie jest wystarczająco silny, tak jak mu się wydaje, i że może dojść do prób obalenia go. Na razie nie pokazał, że dorasta do roli, jaką przeznaczyły mu obecne okoliczności, ale otaczają go trudności i niebezpieczeństwa, które rodzą się przede wszystkim ze zbytnich nadziei i pretensji.

Zbliżenie bądź też wyraźniejsze rozdzielenie obu partii będzie zależeć od postanowień cara, które bez wątpienia wkrótce poznamy. Utworzą one tylko jedno stronnictwo i będą rywalizować ze sobą w wysiłkach na rzecz obrony kraju, jeśli władca ów zechce pogłębić rewoltę i zdławić ten kraj siłą swych armii. Chociaż partia umiarkowana nie żywi złudzeń, to przecież jest zdecydowana, podobnie jak młodzież, raczej pogrzebać się w ruinach, niż cierpieć ucisk, jaki może nastąpić po podboju.

W ostatnich dniach rozeszły się fałszywe pogłoski, że Prusy wystąpiły z mediacją. Obserwacje, do jakich okazją były te pogłoski, upewniają mnie, że w Warszawie obawiają się mediacji samych tylko Prus, ale że chętnie przyjmie się wspólne dobre usługi czterech mocarstw. Nie trzeba mówić, czyja mediacja budzi tu najwięcej zaufania i wydaje się najlepiej ubezpieczać Polaków przed straszliwymi klęskami.

Sporo Galicjan przybyło, by wstąpić do oddziałów ochotniczych. Nie napotkali oni żadnych trudności, zbrojno przekraczając granicę. Mówią nawet, że w Galicji swobodnie kupuje się i wysyła broń. W mych poprzednich listach mówiłem o braku karabinów, organizuje się warsztaty i uważa się, że można będzie wytworzyć 30 tys. sztuk przed upływem trzech miesięcy. Jest tu ponad 100 dział na lawetach, można będzie jeszcze opatrzyć. 60 do 80, ale brak kanonderów i trzeba nieco czasu, by ich wyszkolić, W Modlinie są poważne zapasy amunicji.

Zapewniają mnie, że jednym z celów podróży Wolickiego do Paryża jest podjęcie próby wynegocjowania pożyczki 30 milionów franków i że pewien urzędnik Banku Polskiego udaje się tam w tymże celu.

Ponieważ swoboda prasy nie jest wcale bezgraniczna od czasu ogłoszenia dyktatury, nie ukazał się jeszcze w dziennikach żaden artykuł, który kwestionowałby suwerenne prawa cara w sposób stanowczy i bezpośredni. Przesyłam Waszej Ekscelencji przekład pewnego artykułu, na który warto pod tym względem zwrócić uwagę. Jest on wyjęty z „Kuriera Polskiego".

Nr 38 (kk. 115—117)

Warszawa, 30 grudnia 1830

Kurier, który przybył z Petersburga przed trzema dniami, przywiózł rozkazy cara datowane 17 grudnia, które wskazują, że władca ten wciąż jeszcze żywi iluzje co do charakteru wydarzeń w Polsce. Jak mnie zapewniają, poleca on dawnej Radzie Administracyjnej zachować kierownictwo spraw, bez pomocy członków,, których jej dodano w pierwszych chwilach powstania, a wojsku nakazuje, by pozostało wierne i by skoncentrowało się w województwie płockim. Trzeba podkreślić, że car nie miał wiadomości z Warszawy po 2 grudnia, co jest opóźnieniem niemożliwym do wytłumaczenia w kraju, gdzie komunikacja jest zazwyczaj bardzo szybka. Nie wiedział on nie tylko nic o dyktaturze gen. Chłopickiego, ale nawet o odesłaniu przez Wielkiego Księcia Konstantego gwardii polskiej, która początkowo oddała się pod jego rozkazy i zdaje się wciąż uważać, że jest to zwykły bunt, a, nie powszechne powstanie. Mówią, że list jest równie surowy, co, ojcowski. Zresztą byłoby rzeczą nierozsądną wyciąganie z tego wniosków co do postanowień, jakie car podejmie, kiedy pozna całą prawdę. Deputacja miała być w Petersburgu 22 albo 23 grudnia i zbliża się chwila, gdy znany będzie rezultat tej próby pojednania. Niezależnie od tego, jakie jest nastawienie cara, racje, które nakazują mu umiarkowanie, są zbyt poważne, aby nie zdawał sobie z nich sprawy. Trudności doprowadzenia do porozumienia są jednak wyjątkowe.

Dobrowolne zaciągi dokonują się z takim pośpiechem, że armia regularna jest niemal w komplecie. Będzie ona liczyć 60 tys. ludzi wybornych oddziałów, z czego prawie 10 tys. kawalerii. Pułki piechoty mają teraz po cztery bataliony zamiast dwu, a ponieważ wielu dawnych wojskowych pośpieszyło pod sztandary, łatwo było uformować kadry. Można też liczyć na 10 tys. ludzi z jazdy nieregularnej i być może na 100 tys. gwardii narodowej tak wielki jest entuzjazm, ale  prawdę mówiąc większa część tej gwardii będzie miała tylko lance, kosy bądź topory.

Czterech oficerów z korpusu litewskiego zdezerterowało, by przyjąć służbę w oddziałach polskich. Zapewniają oni, a ich raporty zgadzają się w tym z wielu innymi, że korpus ten nie może być użyty w wojnie z Królestwem.

Konieczność wycofania go bardzo zmniejsza siły cara w zaborze rosyjskim i nie będzie on prawdopodobnie w stanie rozpocząć wojny przed upływem pięciu lub sześciu tygodni. Sądzi się, że car potrzebuje co najmniej 150 tys. ludzi, by prowadząc tę wojnę mieć szansę powodzenia, i rezerwy co najmniej 50 do 60 tys. dla utrzymania w posłuchu prowincji polskich.

Byłoby teraz rzeczą bezcelową wskazywać wszystkie błędy, w jakie popadły gazety zagraniczne relacjonując przebieg rewolucji polskiej, ale jest jeden, chociaż sam w sobie mało ważny, który w fałszywym świetle przedstawia moją działalność. Czytam w licznych dziennikach francuskich: „konsul Francji w Warszawie wywiesił na swym domu sztandar narodowy po odejściu oddziałów rosyjskich". Sądzę, że powinienem przedstawić fakty. Nie ma tu zwyczaju, by domy agentów zagranicznych Odróżniały się jakimkolwiek znakiem zewnętrznym, ale nigdy nie wątpiłem, że agenci mają prawo umieszczać tam jako rodzaj ochrony sztandar ich narodu, gdy zamieszki publiczne mogą zagrażać całości archiwum albo ich własnemu bezpieczeństwu. Nie uważałem jednak za właściwe skorzystać z tego prawa we wtorek 30 listopada — powstanie zaczęło się w nocy z poniedziałku na wtorek — chociaż rozgorączkowany tłum zrabował o dwa kroki ode mnie wojskową kasę rosyjską i dopuścił się straszliwych ekscesów. Najpierw sztandar francuski był wywieszony, ale obawiałem się, że jego pojawienie się na mym dachu może być interpretowane jako zachęta dana powstaniu, i pragnąłem uniknąć nawet możliwości takiego fałszywego przypuszczenia. We wtorek rano wywieszono sztandary polskie. Nie widziałem już więc niewygody i skorzystałem z mego prawa, a ponieważ anarchia trwała jeszcze, poleciłem w południe umieścić mój sztandar. Wojska rosyjskie opuściły dopiero w dwa dni później pozycje, które zajmowały w pobliżu jednej z rogatek. Tak więc nie było żadnego związku między tym sztandarem a ich odejściem.

Mam prawo sądzić, że wszyscy, niezależnie od swych poglądów, zaaprobowali ostrożność mego postępowania, tę doskonałą neutralność, jeśli mogę w ten sposób wyrazić się, którą nakazują mi moje obowiązki. Kilku zapaleńców potępiło to jednak, bo wydawało im się, że konsul Francji powinien rzucić się w wir powstania, a przynajmniej głośno je aprobować, zamiast zachować milczenie i respektować wszystkie prawa. Redaktor polskiego dziennika „Merkury", który najwyraźniej należy do tego grona, zamieścił wczoraj artykułzapowiadając, że jest to wyjątek z francuskiej gazety „Le National", którego sens jest następujący: „Zapewniają, że konsulem francuskim w Warszawie zostaje dotąd pan Durand, były kongreganista. Odwołanie jego byłoby teraz dowodem dobrych chęci ministerium dla sprawy polskiej". Nieuniknione nadużywanie swobody prasy, a być może także żądza posad bardzo dobrze wyjaśniają, dlaczego stałem się obiektem ataków „Le National", fałszywych i śmiesznych imputacji. Może jednak w tym kryć się więcej niebezpieczeństw, jeśli przedstawia się mnie w takiej chwili jako wroga polskiej wolności. Nie widzę właściwie, jakie inne stanowisko miałbym zająć, jak tylko udawać, że nie wiem nic o tym ataku lub też, że go lekceważę. Niektórzy z Francuzów, znajdujący się w Warszawie, wyrażają również pragnienie, by mnie odwołano. Ostrzeżono mnie nawet, że wysłali oni do Paryża memoriał przeciwko mnie. Jeśli memoriał ten został posłany Waszej Ekscelencji, proszę o jak najszybsze powiadomienie mnie o skargach, które zawiera. Nie potrafię ich odgadnąć, mogę jednak z góry zapewnić, że me wyjaśnienia będą zadowalające. Byłbym mocno zaskoczony, przyznaję to, gdyby żaden osobnik, cieszący się nikczemną reputacją, nie brał udziału w tym spisku. Gdybym mógł sądzić, że mój rząd nie ma do mnie wcale zaufania, to wówczas sam żywo pragnąłbym, aby mnie odwołano. Pobyt w kraju, który zagrożony jest wyniszczającą wojną, anarchią, a być może cholerą, nie jest z pewnością przyjemny, ale przecież nie w takim momencie poproszę, abym go mógł opuścić. Pozostanę tu tak długo, jak Wasza Ekscelencja uzna to za pożyteczne, będąc przekonanym, że nie będzie mi brakowało Jej sprawiedliwości i poparcia.

Nr 39 (k. 118)

Warszawa, 3 stycznia 1831

Niecierpliwość, z jaką oczekuje się wieści od deputacji posłanej do Petersburga, wciąż nie została zaspokojona. Nie wiadomo nawet, czy dopuszczono ją do cara, ale nominacja marszałka Dybicza na stanowisko naczelnego wodza armii, która zbiera się już w zaborze rosyjskim, jak też dane mu szerokie pełnomocnictwa, mogą tylko umocnić opinię publiczną w przeświadczeniu, że wojna jest nieunikniona. Ta ponura ostateczność pociągnęłaby jednak za sobą tyle nieszczęść, że można żywić nadzieję, iż Jego Cesarska Mość spróbuje uczynić coś, by tego uniknąć.

Wykorzystuje się tu każdą chwilę, by rozwinąć przygotowania do krwawej walki. Jednaki zapał panuje we wszystkich ośmiu województwach Królestwa. Dyktator pragnie, aby wojsko regularne podniesione zostało do 80 tys. i nie wątpię, że cel ten może być wkrótce osiągnięty. Wojsko jest teraz skoncentrowane o kilka mil od Warszawy, co ma ułatwić zaopatrzenie. Zdaje się, że dyktator zamierza nie tyle bronić granic, ile zająć pozycje w Królestwie, prawdopodobnie w okolicach Siedlec na Podlasiu. Nie wie on, czy będzie mógł prowadzić operacje wedle swej woli. Partia zapaleńców, której przywódcą jest chyba Lelewel, minister oświecenia publicznego, zdaje się z każdym dniem przybierać na sile. Głośno oskarża ona dyktatora o brak zdecydowania, a nawet o małoduszność, zarzucając mu przede wszystkim, że nie zatrzymał Wielkiego Księcia, że wysłał do cara bezużyteczną deputację i że nie poszedł na Litwę dla rozszerzenia powstania. Mówiłem już, jak bardzo rozgorączkowanie tej partii, potężnej nie tylko pośród ludu, ale także w wojsku, utrudnia porozumienie, gdyby nawet car zgodził się na daleko idące koncesje.

Nowe informacje umacniają mnie w przekonaniu, że władca ten popełniłby wielką nieostrożność, gdyby użył korpusu litewskiego przeciwko Polakom. Młodzi oficerowie, z urodzenia Polacy, mogliby spowodować niebezpieczne dezercje. Uważam więc za bardzo prawdopodobne, że korpus ów, znajdujący się wciąż w pierwszej linii, zostanie wycofany w głąb cesarstwa, i być może zbytnio wierzyłem w szybkość ruchów innych wojsk, przypuszczając, że car jest zdolny w ciągu pięciu lub sześciu tygodni rozpocząć wojnę, mając na to wystarczające siły. Wojskowi, bardziej powołani do właściwego osądu, twierdzą, że potrzebuje on co najmniej dwu miesięcy, by zebrać armię na granicach.

Nr 40 (kk. 119—120)

Warszawa, 6 stycznia 1831

Nie ma wcale wiadomości z Petersburga. Przedłużające się oczekiwanie i bolesna niepewność co do przyjęcia, jakiego doznała deputacja, w sposób widoczny pogłębiły przygnębienie partii umiarkowanej, a równocześnie egzaltację partii młodzieży. Dyktator aż do chwili obecnej nie zezwolił na publikację manifestu, o którym mówiłem 23 grudnia, a którego podstawy ustalił Sejm. Zapewniają mnie jednak, że dokument ten, mogący jeszcze bardziej utrudnić porozumienie, ukaże się jutro lub pojutrze, jeśli wcześniej nie nadejdzie wiadomość, że car gotów jest prowadzić rozmowy na zadowalających warukach. Przy obecnym stanie umysłów nie sposób oprzeć się powstaniu. Kluby są wprawdzie zamknięte, ale jedna z kawiarń służy za miejsce spotkań i wygłasza się tam najgwałtowniejsze przemówienia, czasem nawet najbardziej szaleńcze. Pewien incydent, sam w sobie o małym znaczeniu, spotęgował jeszcze tę irytację. Wiceprezydent Lubowidzki, były szef polskiej policji, niebezpiecznie zraniony 29 listopada w pałacu Wielkiego Księcia, umieszczony był najpierw w szpitalu wojskowym i zaczynał powracać do zdrowia. Uzyskawszy pozwolenie na przeniesienie do brata, członka Izby Posłów, skorzystał z okazji, aby zbiec. Przypuszcza się, że kilka osób, związanych z obecnym rządem, bojąc się, by życie jego nie znalazło się w niebezpieczeństwie, ułatwiło ucieczkę, a to spowodowało przedwczoraj na tyle żywe niezadowolenie, że mogło dojść do niepokojów, którym na szczęście zapobieżono.

Przygnębienie partii umiarkowanej rodzi się w większym stopniu z jej rozsądku niż słabości, bo wciąż jest ona zdecydowana raczej zginąć, niż poddać się uciskowi, ale w chwili gdy tak straszliwa walka może stać się nieunikniona, czyż ludzie rozsądni nie mogą być tym przerażeni? Czyż mogą oni ukrywać przed samymi sobą rozmiar niebezpieczeństw, odosobnienia, w jakim znajduje się kraj, i nieuchronności ostatecznej klęski, jeśli insurekcja nie rozszerzy się i jeśli nie nadejdzie pomoc? Nie mogą oni co prawda liczyć na żadną pomoc, albowiem nie otrzymali też żadnej zachęty do powstania, ale żywiono w tym względzie spore nadzieje, które, jak widzę, słabną z każdym dniem.

Ta spóźniona refleksja nie sprawi zapewne, że opór będzie mniej wytrwały. Przygotowują się tu do walki z takim zdecydowaniem, że można by przewidywać ostateczne zwycięstwo Polaków, gdyby walka nie była tak bardzo nierówna. Naród tak dzielny może dokonać cudów broniąc swego kraju i nie będzie wcale rzeczą zdumiewającą, gdyby wygrał pierwszą batalię. Mówiłem już o braku broni. Wszyscy zgadzają się co do tego, że jest nie więcej niż 70 tys. karabinów, możliwości produkcji są bardzo małe, najwidoczniej niewystarczające. Liczą na to, że wyciągnie się trochę z Galicji, Wydaje się nawet, że zawarto kontrakt z kupcami z tej prowincji na dostawę 30 tys. sztuk, ale należy wątpić, by rząd austriacki tolerował taki wywóz. Znaczenie, jakie mają zbrojenia, pozwala też przewidywać, że wkrótce Polacy zaczną odczuwać brak pieniędzy. Tak więc najważniejsze dla sprawy polskiej są teraz dostawy broni i fundusze, ale kraj jest otoczony w taki sposób, że broń nie może łatwo napływać. Potrzeba też oficerów artylerii i saperów, bo Wojsko Polskie ma ich za mało.

Rozeszła się pogłoska, że cholera pojawiła się już na Wołyniu i w Galicji. Chciałbym wierzyć, że wieść ta jest fałszywa. Przynajmniej aż do dziś nie podają na ten temat żadnych szczegółów, ale inwazja Królestwa Polskiego przez armie rosyjskie stanowi pod tym względem niebezpieczeństwo, które powinno przyciągnąć uwagę Europy.

O ile mogę sądzić na podstawie przekładów, jakich dokonuję, dzienniki polskie, całkowicie teraz wolne, pisane są z niewielkim talentem. Utrudnia mi to przesyłanie Waszej Ekscelencji wyjątków z tej prasy, ale oto jeden z nich, który może posłużyć do oceny kierunku, w jakim zmierza opinia publiczna.

Minister spraw zagranicznych do Konsula Duranda

(k. 122)

Paryż, 8 stycznia 1831

Potwierdzając odbiór depesz, jakie raczył pan wysłać do mnie pod numerami 33, 34, 35 i 36, miło mi jest donieść panu, że król przeczytał je z zainteresowaniem i że ogólnie jest zadowolony z pańskiej korespondencji, w pełni zgodnej z zasadami, które tworzą podstawy polityki rządu Jego Królewskiej Mości, i którymi, powinni zawsze kierować się jego dyplomatyczni przedstawiciele. Ten duch umiarkowania i rozwagi jest, prawdę mówiąc, jedynym, który pozwala właściwie oceniać ludzi i rzeczy i pod tym względem pańska korespondencja ma służyć właśnie naszemu dobremu rozeznaniu się w sytuacji kraju, w jakim pan urzęduje, jak też w wydarzeniach, których kraj ten stał się teatrem.

Wydarzenia te z każdym dniem będą nabierać coraz większego znaczenia i przywiązuję tym większą wagę do tego, by otrzymywać od pana raporty równie częste, a przede wszystkim równie kompletne, jak tylko jest to możliwe, tylko bowiem przez pana możemy być dokładnie informowani o tym, co dzieje się w Polsce. Ambasada Jego Królewskiej Mości w Petersburgu otrzymuje bardzo spóźnione i często mało dokładne wiadomości z Warszawy. Jedyne informacje dotyczące Polski, które zdolna była nam dostarczyć, odnosiły się do reakcji, jakie wydarzenia w Królestwie powodowały w Petersburgu, i do kroków, jakie podejmuje rząd rosyjski. Proszę więc nadal obserwować z równą troską, z równą bezstronnością to, co dzieje się wokół pana, i powiadamiać mnie o tym z równą dokładnością. Jest to jedyna instrukcja, jaką przekazuję teraz panu, zdając się co do reszty na pańską ostrożność i rozeznanie.

P. S. Powierzam tę depeszę panu Poirier, który powraca do Warszawy i wiezie również dla pana duplikat tej, jaką miałem zaszczyt napisać 27 grudnia.

Nr 41 (kk. 124—126)

Warszawa, 10 stycznia 1831

Otrzymałem wczoraj list, który Wasza Ekscelencja raczyła mi napisać 27 ostatniego miesiąca. Zalecenia, jakie on zawiera, mogą tylko spotęgować mą gorliwość. Proszę być pewnym, że nie będę szczędził starań, by zapewnić mej korespondencji atrakcyjność, jaką powinna mieć w tak wielkich wydarzeniach.

Polski podpułkownik Wyleżyński, który posłany został do Petersburga jako kurier, aby przekazać wiadomość o potwierdzeniu przez Sejm dyktatorskiej władzy gen. Chłopickiego, jest od trzech dni z powrotem w Warszawie. Natychmiast po jego przybyciu dyktator zwołał Sejm na 17 tegoż miesiąca. Oficer ten bez wątpienia przywiózł manifest, a raczej wezwanie cara do Rosjan, datowane 13/25 grudnia, które opublikowały już gazety berlińskie. Relacja z posłuchania, jakiego Jego Cesarska Mość udzieliła mu w obecności generałów Dybicza i Benkendorfa, złagodziła nieco surowość słów tej oficjalnej publikacji. Car ma być przekonanym o błędach swego brata, miał on uznać, że im właśnie należy przypisać powstanie, miał powiedzieć, że nadal kocha Polaków, że uważa ich za zagubione dzieci, że jest spokojny, że zawiadomi o swych postanowieniach przez hrabiego Jezierskiego, jednego z deputowanych. Wyleżyński, któremu stale towarzyszono i którego nadzorowano jako parlamentariusza, nie mógł widzieć żadnego z dwu deputowanych, ale dowiedział się, że są w Petersburgu. Sądzi się, że car odeśle tylko hrabiego Jezierskiego, a zatrzyma przy sobie księcia Lubeckiego, ministra finansów, do którego zawsze miał zaufanie, i który może przyczynić się, iż górę weźmie skłonność ku umiarkowaniu.

Ogłoszenie manifestu izb poselskich spotęgowało, i tak już wielkie, trudności zawarcia porozumienia. Niemal wszyscy rozsądni ludzie uznali go za niewczesny w obecnym stanie rzeczy i w przede dniu nowej sesji Sejmu. Wydaje się, że doszło do tego bez zgody, a nawet wbrew intencjom dyktatora. Redaktor jednego z dzienników ukradkiem zdobył kopię, bez podpisu, którą ogłosił na łamach swego pisma, przedwczoraj zaś „Merkury" opublikował ten sam dokument, dodając do niego podpisy, które mogły nadać mu charakter oficjalny. Trzeba zresztą uznać prawdziwość tego dokumentu, bo nie nastąpiła żadna reklamacja.

Spieszę przekazać Waszej Ekscelencji tłumaczenie owego manifestu. Nie jest wcale rzeczą zaskakującą, że w dokumencie tej natury przemilczano wszelkie dobrodziejstwa poczynione dla kraju od piętnastu lat. Muszę przyznać, że skargi zawierają sporo prawdy, pomieszanej jednak z pewną przesadą. To prawda, że przed 1825 rokiem wielu uczciwych ludzi zostało bezprawnie skazanych na roboty publiczne.

Wystosowano wówczas zażalenie do cara Aleksandra na to niewybaczalne nadużycie władzy, które od tej pory nie powtórzyło się już. Prawdą jest również, że w pierwszych latach po utworzeniu Królestwa wielu podoficerów popełniło samobójstwo uważając, że zostali znieważeni wybrykami Wielkiego Księcia, które następnie stały się o wiele rzadsze, i że książę aż do końca przywłaszczał sobie prawo łamania postanowień rady wojennej, gdy uznawał je za zbyt łagodne. Nie można zaprzeczyć ogromnej liczbie bezceremonialnych aresztowań ani też bezprawności większości decyzji podjętych w toku długotrwałego procesu Polaków podejrzanych o stosunki z konspiratorami rosyjskimi, który to spisek został zduszony podczas wstępowania na tron cara Mikołaja.  Wielokrotnie mówiłem o podziale politycznym, zwłaszcza w mych depeszach z 2 sierpnia 1828, z 7 lutego i 2 lipca 1829. Sądzę jednak, że przesadza się znacznie mówiąc o tysiącach ofiar. W owym czasie oceniano na nie więcej niż 140 liczbę osób uwięzionych w związku z tą sprawą w więzieniach Warszawy i nawet plotki nie mówiły nigdy o innych szykanach jak tylko pozostawianiu aresztowanych w ścisłym odosobnieniu, a, być może, także o złym pożywieniu. Bez wątpienia wystarczyłoby to już dla usprawiedliwienia najżywszych skarg. Ministrowie byli zresztą na ogół tak niegodni zaufania księcia, którego oszukiwali, że nic nie może zdumiewać z ich strony.

Nie muszę mówić, jak wielkie zainteresowanie budzą przyszłe obrady Sejmu. Dyktator nie chce brać na siebie straszliwej odpowiedzialności za przyszłość. Z pewnością zakomunikuje on Sejmowi wiadomości, których hrabia Jezierski nie omieszka dostarczyć, i wezwie Sejm, by wypowiedział się co do losów tego nieszczęsnego kraju albo przez akceptację warunków suwerena, albo też przez ostateczne zerwanie więzów i podjęcie wojny, do której każdy już przygotowuje się. Obrady Sejmu będą burzliwe.

Partia umiarkowana, mimo gwałtowności manifestu i oględności, którą musi sama sobie narzucić, pragnie bardziej niż kiedykolwiek, aby możliwe było honorowe porozumienie i nie może dłużej łudzić się co do rozmiarów niebezpieczeństw. Początkowo zdawały jej się możliwe trzy szanse ocalenia: powstanie w Rosji, a przynajmniej w Polsce rosyjskiej, odstępstwo korpusu litewskiego i pomoc zagranicy. Przyznaje ona dziś, że brak jej wszystkich trzech szans.

Mowa, jaką wygłosił nasz prezes rady ministrów w Izbie Deputowanych 28 grudnia, nie pozostawia już wątpliwości co do utrzymania zasady nieinterwencji, której Belgia zawdzięcza swe ocalenie, ale której według wszelkiego prawdopodobieństwa Polska nie może zawdzięczać swojego. Austria i Prusy podjęły właśnie surowe postanowienia. Nie tylko zakazują one pod groźbą poważnych kar wszelkiej wysyłki broni i amunicji, ale nie zgadzają się na wjazd podróżnych z Królestwa Polskiego jak tylko po uważnym zbadaniu i wyraźnym sprecyzowaniu powodów i nie udzielają zezwolenia, nawet tym, którzy udają się do Królestwa, na przejazd przez ich terytorium, chyba że są zaopatrzeni w paszporty wizowane przez poselstwo rosyjskie.

Przez ostatniego kuriera posłałem wiadomość o kontrakcie na dostawę 30 tys. karabinów, który, jak mówiono, miał być zawarty z kupcami galicyjskimi. Nowe informacje przekonały mnie, że kontrakt ten pozostał tylko projektem i że widać teraz niemożność uzyskania broni z tego źródła. Możliwości produkcji są tutaj tak słabe, że wytwarza się tylko 16 karabinów dziennie. Prawdę mówiąc, starają się tu stworzyć rusznikarnie i warsztaty. Doświadczenia powiodły się i mają nadzieję produkować wkrótce 4 do 5 setek karabinów dziennie, ale to tylko wciąż nadzieja, a czas płynie. Entuzjazm jest taki, że gdyby nie brak broni, to zapewne dosyć szybko zrealizowano by pragnienie dyktatora pomnożenia regularnego wojska do 100 tys. ludzi piechoty i 20 tys. kawalerii.

Nic nie zniechęca partii młodzieży i zdaje się, że nic też nie może podważyć jej zaufania. Rwie się ona do czynu, żąda, by Sejm ogłosił zrzucenie z tronu domu rosyjskiego, mówi o wyborze króla i wymienia już imię arcyksięcia Karola, księcia Reichstadtu i Jego Królewskiej Mości księcia de Nemours. Jeśli elekcja stanie się możliwa, to najprawdopodobniej zakończy się korzystnie dla księcia zagranicznego. Monarchia konstytucyjna i dziedziczna byłaby zresztą jedynym systemem rządów, który może przeważyć. Niemal nikt nie opowiada się tu za republiką.

Staram się pisać me raporty z jak najdokładniejszą bezstronnością i nie odstępować wcale od tej rezerwy, jaką winienem przyjąć w mym postępowaniu, ale czyż mogę przemilczeć mój ból i me przerażenie, kiedy widzę szlachetny naród, pośród którego żyję od wielu lat, jak poświęca swój materialny dobrobyt, który dawał mu pewne wynagrodzenie za utratę dawnej niezawisłości, i jak spieszy na śmierć ku wojnie, o tak niewielkim prawdopodobieństwie szczęśliwego wyniku?

Czyż mogę ukrywać me gorące pragnienie, by pośrednictwo i rady zalecające umiarkowanie, których przede wszystkim potrzeba tutaj, pomogły mu znaleźć wytchnienie i aby przynajmniej zapewniły korzystanie ze swobód publicznych, do których ma, jakże słuszne, prawo? Jeśli wykraczam poza swój obowiązek, wyrażając to pragnienie, ośmielam się żywić nadzieję, że Wasza Ekscelencja wybaczy mi to.

Wieść o pojawieniu się cholery na Wołyniu i w Galicji na szczęście nie potwierdziła się. Zapewniają mnie wciąż, że część wojsk rosyjskich maszerujących ku Polsce została zaatakowana przez tę chorobę. Wszystkie niemal kontakty z Rosją przerwano, dlatego nie mogłem zdobyć żadnej pewnej wiadomości na ten temat.

Wielki Książę Konstanty przebywa z księżną Łowicką w Wysokiem Litewskiem w pałacu należącym do księcia Pawła Sapiehy, o kilka mil od Brześcia.

Nr 42 (kk. 127—128)

Warszawa, 13 stycznia 1831

Kryzys, co do którego nie mogę jeszcze udzielić pełnych informacji, spowodował wczoraj alarm w Warszawie. Już rano dowiedziano się, że dyktator podjął w nocy kroki świadczące o obawie, iż może dojść do zamieszek publicznych i że zatrzymał ministra oświecenia publicznego Lelewela, uważanego za przywódcę partii zapaleńców, i trzech redaktorów anarchistycznego dziennika zatytułowanego „Nowa Polska". Pewien podpułkownik artylerii oskarżył ich o spisek mający na celu obalenie dyktatora, a nawet o dybanie na jego życie i o przymuszenie pod groźbą zabójstwa członków Sejmu do proklamowania detronizacji cara Mikołaja. Ludzie pragnący utrzymania porządku byli skłonni uwierzyć w te przypuszczenia i popierali energiczne postanowienia dyktatora, ale w ciągu dnia prawdziwi lub domniemani spiskowcy zostali uwolnieni, a ich oskarżyciel, najwyraźniej nie mogąc dostarczyć dowodów, został postawiony przed trybunałem wojennym. Panuje tu zaskoczenie obu sprzecznymi postanowieniami następującymi po sobie i do tej pory nie sposób osądzić, czy dyktator działał najpierw w pośpiechu, czy też później w wyniku słabości. Ta wątpliwość wkrótce zostanie wyjaśniona, ale popularność, jaką cieszy się Lelewel, może sprawić, że jego zemsta będzie groźna. Nie bardzo wiadomo, dlaczego zwołane zostały obie izby Sejmu. Kiedy deliberowały one nad zakresem władzy dyktatora, wielu członków pragnęło ograniczyć jego uprawnienia w zakresie prowadzenia rokowań. Zdecydowanie odmówił on akceptacji tego ograniczenia i teraz, jeśli będzie przedstawiał izbom swe propozycje bądź też deklaracje oczekiwane z Petersburga, naraża się na burzliwe debaty i poruszenie opinii publicznej. Obawiają się tu, że jego cel jest inny i że zmęczony żądaniami partii zapaleńców może złożyć władzę. Jego wycofanie się miałoby prawdopodobnie fatalne następstwa dla sprawy polskiej. Rozbieżności wewnętrzne, których niebezpieczeństwo już sygnalizowałem, staną się nieuchronne, porządek publiczny straci swą najlepszą, niemal jedyną gwarancję, dominacja partii zapaleńców sprawi, że wszelkie porozumienie stanie się niemożliwe, a prowadzenie wojny może być złożone w ręce niezręczne, bo generał Chłopicki jest dziś w Polsce jedynym wojskowym uważanym za zdolnego do naczelnego dowodzenia.

Ponieważ chcę być dokładny, obliguje mnie to czasem, by powracać do poprzednich raportów. Dokładniejsze informacje wskazują, że podczas spotkania z podpułkownikiem Wyleżyńskim car nie wyrażał się w taki sposób, jak to przedstawiłem w ostatniej depeszy. Był sam w gabinecie, wcale nie uznał błędów Wielkiego Księcia, nie wspomniał o nim, nie powiedział, że jest spokojny, ale wyraził to swą przemową; przede wszystkim stawiał pytania, nie dał niczym do zrozumienia, że gotów jest na ustępstwa, ale mówił o zbłąkanych dzieciach i traktował Wyleżyńskiego łaskawie. Oficer ten przyjęty był także przez marszałka Dybicza oraz przez Generałów Benkendorfa i Czernyszewa, którzy łatwo przyznali, że Wielki Książę popełniał błędy.

Nie jestem teraz w stanie dobrze znać ruchów armii rosyjskiej. Korpus Litewski, którego nazwę zmieniono na 6 korpus, został zreorganizowany i oczyszczony w taki sposób, że wydalono zeń niemal wszystkich Polaków, których odesłano w głąb cesarstwa. Musiało to zmniejszyć jego siłę do 25 lub 30 tys. Zapewniają, że marszałek Dybicz przybył do Białegostoku i że zgromadzonych jest tam teraz 60 tys. ludzi. Są to bez wątpienia żołnierze z korpusu, o którym właśnie mówiłem, a także z korpusu gen. Pahlena I. Nie sądzi się tu, że Rosjanie mogą wystąpić w pole przed upływem pięciu do sześciu tygodni. Zbrojenia trwają z całą możliwą intensywnością i jednomyślnym entuzjazmem, który stwarza wzruszające sceny. Przesyłam Waszej Ekscelencji przekład rozporządzania dyktatora o utworzeniu 16 nowych pułków piechoty. Ludzi jest pełno, mówiłem już o tym, ale brakuje broni i wkrótce może brakować pieniędzy. Dołączam też do mej depeszy przekład listu zwołującego Sejm. Członkowie obu izb powinni być w Warszawie 17 stycznia, ale dzień otwarcia nie został wyznaczony. Będzie to  bez wątpienia zależało od przybycia hrabiego Jezierskiego.

Nr 43 (kk. 129—130)

Warszawa, 17 stycznia 1831

Hrabia Jezierski, którego oczekiwano z taką niecierpliwością, przybył z Petersburga w kilka godzin po wysłaniu mej ostatniej depeszy. Przywiózł list adresowany do gen. Chłopickiego i, jak się wydaje, protokół konferencji. Dokumenty te nie zostały jeszcze opublikowane, dyktator chce bowiem najpierw zakomunikować je Sejmowi, ale mam podstawy uważać już teraz za rzecz pewną, że nie zawierają one żadnej koncesji, żadnego warunku, który sprawiłby, iż porozumienie stałoby się możliwe.

Relacja z audiencji, jaką Jego Cesarska Mość udzielił Jezierskiemu, powinna być również opublikowana. Według tego, co na ten temat już się rozeszło, car z goryczą skarżył się na niewdzięczność Polaków, którzy zapominając o licznych dobrodziejstwach i porzucając dobrobyt, jakim cieszyli się, zwracają przeciwko niemu oręż, który do niego należy. Miał on zarzucić Wielkiemu Księciu, że w pewnym sensie uwolnił wojska, które pozostały wierne, od przysięgi, jaką złożyły samemu suwerenowi. Miał on powiedzieć, że nadużycia ze strony tajnej policji, o których tyle się mówiło, były mu zupełnie nieznane i że istniały inne sposoby niż rewolta powiadomienia go o tym. Miał on zademonstrować twardą wolę utrzymania swych praw, żywe niezadowolenie z akcji podjętych przez Polaków za granicą i doskonałą ufność, że powstanie to nie zakłóci pokoju powszechnego. Miał mówić też o użyciu, jeśli będzie trzeba, 400 tys. ludzi dla zdławienia rebeliantów. Nie omieszkam dowiedzieć się, czy sens tego spotkania został mi wiernie przekazany, czy istotnie nie pozostaje żadna nadzieja zbliżenia. Nikt już tutaj nie wątpi dłużej, że wojna jest nieunikniona, i ta smutna pewność, która musi wzmacniać ubolewania lub obawy ludzi umiarkowanych, napełnia radością młodzież i całą partię zapaleńców, a w dodatku zdaje się zapewniać jej dominację w obecnej chwili. Skargi na kunktatorstwo dyktatora są coraz głośniejsze i ten dobry człowiek być może wkrótce zostanie odarty z władzy, która nie była wcale jego ambicją, jeśli otwarcie obrad Sejmu miałoby nastąpić w późniejszym czasie. Przewiduję, że nastąpi to jutro.

Jest wielce prawdopodobne, że detronizacja cara Mikołaja jako króla Polski zostanie zaproponowana na jednym z pierwszych posiedzeń. Egzaltacja części członków Sejmu oraz obawy wielu innych o to, że mogą być oskarżeni o tchórzostwo lub perfidię, sprawią, że ta skrajna decyzja może być przyjęta. Spotęguje to bardziej wojenne nieszczęścia, niż wzmocni środki prowadzenia wojny. Wszystkie dzienniki zgodnie tego żądają. Dołączam do mej depeszy przekład czterech artykułów, które wskazują na zmiany zaszłe w opinii publicznej w tym względzie.

Mam też zaszczyt przesłać Waszej Ekscelencji publikację dokonaną na rozkaz dyktatora w sprawie oskarżenia o spisek, o którym mówiłem w mym liście z 13 stycznia. Trybunał Kryminalny prowadzi śledztwo, którego wynik jest trudny do przewidzenia, ale jeśliby wina przywódców partii zapaleńców została w ten sposób udowodniona, to oczywiście trudno będzie prześladować ich w tym momencie. Zresztą podstawowy interes obrony kraju zbliży obie partie.

Rezerwa, jaką winienem narzucić sobie w mej delikatnej sytuacji, która nie ma w sobie niczego nieprzychylnego sprawie polskiej, była krytykowana tylko przez ludzi niezdolnych do przemyśleń. Sądzę, że została lepiej oceniona przez tych wszystkich, których opinia może mieć rzeczywiste znaczenie, i że wprost przeciwnie, mógłbym liczyć na ich zaufanie, gdybym tego potrzebował. Podjęto wiele prób, by zbliżyć się do mnie. Moim obowiązkiem jest zdać sprawę z ostatniej. Jeden z posłów wywierających największy wpływ na kierowanie sprawami kraju zwrócił się do mnie z prośbą o spotkanie pod innym pretekstem i odbył ze mną długą rozmowę, której nie mogłem uniknąć i która nie mogła zresztą sprawić żadnych inkonweniencji. Nie omieszkałem uprzedzić go, że nie zostałem upoważniony do mówienia o polityce. Wasza Ekscelencja łatwo odgadnie to wszystko, co mógł mi powiedzieć na temat zgodności zasad i interesów obu naszych krajów, obaw, jakie może budzić Rosja, korzyści z odbudowy Polski, znaczenia tej okazji, niebezpieczeństwa dopuszczenia do zduszenia Polaków z Królestwa, nieuniknionych nieszczęść, jeśli nie otrzymają oni pomocy, zainteresowania i ufności, na jaką zasługują, zasobów, jakie czerpią ze swego patriotyzmu, wiecznego poświęcenia sojusznika tak wiernego, poparcia, jakie mogą znaleźć w Niemczech. W mym osobistym przekonaniu rodzi się mnóstwo obiekcji na myśl o rozpaleniu powszechnego pożaru, bez którego nie sposób ocalić lub uwolnić tego kraju, a który to pożar może przynieść liczne klęski. Nie do mnie należy jednak dogłębne rozważanie tej kapitalnej kwestii. Rozmowa nie mogła mieć żadnego rezultatu i mówię o niej tylko dlatego, że dostarczyła mi nowego dowodu wpływów, jakie rady francuskie wywarłyby tutaj.

W niedługim czasie ma ukazać się dziennik w języku francuskim. Będzie redagowany pod kierownictwem komitetu dyplomatycznego, któremu będzie przewodniczyć książę Adam Czartoryski. Nie omieszkam przesłać go.

Nr 44 (k. 131)

Warszawa, 18 stycznia 1831

Nie doszło dziś do otwarcia obrad Sejmu, odłożono to do jutra, a być może nawet do pojutrza. Członkowie obu izb, oczekując, odbywają prywatne narady. W tym decydującym momencie namiętności przejawiają się żywiej niż kiedykolwiek. Mogłem na razie zebrać tylko wiadomości niekompletne i przypadkowe.

Hrabia Jezierski jest przeświadczony, że car bardzo żywo pragnie polubownego załatwienia spraw Polski. Powstrzymuje go w tym jednak obawa narażenia swej godności, poświęcenia pryncypiów, zachęcenia do nadmiernych żądań i dania niebezpiecznego przykładu. Dla pogodzenia wszystkich tych interesów wkroczy więc do Polski z takimi siłami, że niemożność skutecznego oporu stanie się oczywista, przez co można będzie uzyskać dobrowolne poddanie się, a to pozwoli mu bez ryzyka wykazać umiarkowanie. Partia ludzi dojrzałych jest bardziej niż kiedykolwiek gotowa chwycić się tej możliwej do przyjęcia nadziei ugody. Uważam jednak za nader wątpliwe, by się jej udało zapobiec skrajnym decyzjom. Mówiono mi wczoraj, że przynajmniej dla zyskania na czasie kilku posłów z tej partii powzięło myśl, by domagać się nowych wyborów pod pretekstem niedostatecznych uprawnień członków izby.

Partia zapaleńców pcha gorączkowo do wojny. Każdego dnia grozi, że zakłóci spokój publiczny. Jeszcze tej nocy trzeba było, mimo dotkliwego zimna, trzymać pod bronią . liczne oddziały gwardii narodowej. Jednym ze środków, jakim posługiwano się wczoraj, by zwiększyć egzaltację, było twierdzenie, że wojna między Francją a Rosją jest pewna, że nasz król już polecił hrabiemu Pozzo di Borgo opuścić Paryż i że rewolucja wybuchła w Berlinie.

Mam powody przypuszczać, że dyktator, do głębi zdegustowany, pragnąc zachować swą reputację wojskową, chce złożyć całą swą władzę. Jeśli rzeczywiście jest zdecydowany na to, nic nie powstrzyma go przed odejściem. Uważa się go przecież za jedynego człowieka zdolnego do kierowania sprawami kraju i dowodzenia armią. Być może, popełnił on wielki błąd zwołując po raz drugi Sejm.

Obecny kryzys nie może być długotrwały. Jeśli wyda mi się pożytecznym poinformowanie Waszej Ekscelencji o sposobie, w jaki zakończył się, z nieco większym pośpiechem niż przez zwykłego kuriera, to wówczas poślę sztafetę.

P. S.

W tej chwili właśnie powiadomiono mnie, że dyktator zapowiedział Radzie Najwyższej Narodowej swój zamiar rezygnacji.

Nr 45 (kk. 139—140)

Warszawa, 20 stycznia 1831

Informacje, które skłaniały mnie do przypuszczeń, że gen. Chłopicki chce złożyć swą władzę, okazały się absolutnie dokładne. Wykonał on swe postanowienie jeszcze przedwczoraj. Daremnie usiłowano go powstrzymać, był nieugięty. Deputacja, jaką Sejm postawił u jego boku, opublikowała wieczorem oświadczenie, którego przekład mam zaszczyt przesłać. Przed pałacem rządowym i więzieniem, gdzie trzymani są szpiedzy tajnej policji ostatniego rządu, zebrały się liczne tłumy. Zamieszki zdawały się nieuniknione, ale przecież nie doszło do nich. Dwa pułki kawalerii, kilka oddziałów innych wojsk liniowych i około 3600 ludzi z gwardii narodowej zdołało rozproszyć zbiegowiska bez wystrzału.

Generał Chłopicki najprawdopodobniej kierował się w swym postanowieniu przeświadczeniem, że nie sposób jest złagodzić rewolucji. Powszechnie zarzuca mu się, że nie podjął bardziej energicznych kroków, by powstrzymać partię zapaleńców, i że osłabił sprawę narodową wycofując się w chwili, gdy jest najbardziej niezbędny. Miał on atak gorączki mózgowej, spowodowany bez wątpienia nadmiarem emocji, co było powodem pogłosek o braku jego równowagi umysłowej.

Sejm odbył wczoraj dwa posiedzenia. Były one poświęcone wyznaczeniu komisji i postawieniu przed sądem posła Lubowidzkiego, któremu udowodniono, że ułatwił ucieczkę swego brata, byłego szefa policji. Pierwszą troską tego zgromadzenia winno być ustalenie składu rządu tymczasowego i mianowanie wodza naczelnego. Opinia publiczna nie wskazuje na żadnego człowieka zdolnego do połączenia obu władz.

Zapewniają, że gen. Weyssenhoff, wyznaczony przez deputację sejmową do naczelnego dowodzenia, odmawia przyjęcia komendy. Uchodzi on za człowieka o małych zdolnościach. Generał Klicki, który ma lepszą reputację wojskową, jest złożony niemocą. Zakłopotanie jest takie, że mówi się o wyborze gen. Szembeka, który brał udział w wojnie tylko jako podpułkownik, a stopień generała brygady ma dopiero od czasu insurekcji.

Wybór pierwszego z urzędników nie jest wcale łatwiejszy niż wybór generała. Uważa się, że kierownictwo spraw kraju powierzone zostanie obecnej Radziej Najwyższej Narodowej, ale że Rada ta poddana będzie pewnym modyfikacjom. Zresztą wpływ partii zapaleńców stał się niepowstrzymany. Z pewnością zaproponuje ona detronizację i bez wątpienia zostanie to ogłoszone.

Powstaje liczne stowarzyszenie, którego członkowie zobowiązują się pod przysięgą opuścić ojczyznę lub zginąć raczej, niż poddać się zwycięzcy. Przyłączam do mej depeszy formułę tej przysięgi i przesyłam także wyciąg z „Kuriera Polskiego" odnoszący się do dymisji dyktatora.

Otrzymałem wczoraj list, który Wasza Ekscelencja raczyła mi napisać 4 tego miesiąca. Będę teraz adresował me depesze do drugiej dyrekcji. Ponieważ, jak przypuszczam, poprzednie zostały tam przekazane, kontynuuję przeto tę samą serię numerów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Nr 46 (kk. 142—144)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 47 (kk. 145—146)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 48 (k. 158)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 49 (kk. 163—164)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 50 (kk. 175—176)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 51 (kk. 177—178)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 52 (kk. 180—181)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 53 (k. 183)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 54 (k. 184)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 55 (kk. 195—196)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 56 (kk. 201—203)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 57 (kk. 205—206)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 58 (kk. 207—208)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 59 (kk. 213—214)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 60 (kk. 215—216)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 61 (kk. 217—218)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 62 (kk. 220—222)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 63 (kk. 234—237)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 64 (kk. 243—244)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 65 (kk. 247—248)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 66 (kk. 256—257)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 67 (kk. 260—261)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 68 (kk. 262—263)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 69 (k. 264)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 71 (kk. 272—273)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 72 (kk. 280—28.1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 73 (kk. 285—286)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 74 (k. 287)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 75 (k. 288)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 76 (kk, 295—296)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 77 (k. 297)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 78 (kk. 302—303)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 79 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 2 (k. 1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 80 (k. 17—18)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 81 (kk. 21—22)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 82 (k. 23)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 83 (k. 25)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 84 (k. 26)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 85 (kk. 31—32)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 86 (k. 33)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 87 (k. 34)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 88 (k. 35)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 89 (kk. 44—45)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 90 (k. 46)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 91 (kk. 49—50)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 92 (kk. 52—53)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 93 (k. 56)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 94 (kk. 57—58)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 95 (k. 71)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 96 (k. 76)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 97 (k. 77)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 98 (kk. 83—84)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 99 (k. 85)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 100 (k. 92)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 101 (kk. 94—96)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 102  (k. 97)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 103  (kk. 105—106)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 104 (kk. 113—114)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 105 (k. 117)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 106 (k. 119)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 107  (k. 120)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 108  (kk. 137—138)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 109 (kk. 143—144)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 110 (kk. 145—146)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 111 (kk. 147—148)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 112 (kk. 150—151)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 113 (k. 154)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 114 (kk. 156—157)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 115 (kk. 166—167)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 116 (k. 169)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 117 (kk. 172—173)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 119 (k. 179)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 120 (kk. 180—181)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 121 (k. 182)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 122 (k. 188—189)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 123 (k. 195)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 124 (k. 200)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 125 (kk. 208—209)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 126 (k. 214)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 127 (kk. 221—222)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 128 (kk. 240—241)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 129 (k. 242)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 130 (k. 248)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 131 (k. 225)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 132  (k. 258)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 133 (k. 269)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 134 (kk. 287—288)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 135 (k. 289)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 136 (kk. 291—292)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 137 (k. 295)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 138 (kk. 300—301)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 139 (kk. 306—307)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 140 Correspondance Politique des Consuls. Russie. Varsovie 3. (k. 1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 141 (kk.6—7)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 142 (kk. 20—21)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 143 (k. 24)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 144 (k. 30)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 145 (kk. 63—67)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 146 (kk. 75—77)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 147 (kk. 87—88)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 148 (kk. 109—111)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 149 (kk. 119—120)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 150  (kk. 135—138)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 151 (kk. 149—150)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 152 (kk. 153—154)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 153 (k. 166)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 154 (kk. 189—190)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 155 (k. 191)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 156 (kk. 193—195)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 157 (k. 197)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 158 (k. 199)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 159 (k. 202)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 160 (kk. 207—208)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 161 (kk. 211—212)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 162 (k. 217)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 163 (k. 218)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Nr 164 (k. 219)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej