Weryha Aleksander Darowski

DO DZIEJÓW UKRAINY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

DO DZIEJÓW UKRAINY

Darowski Weryha Aleksander

I.

W źródłach do dziejów Polski (Wilno 1844 r. T. II.), pomieszczono są akta, odnoszące się do rozruchów kozackich na Ukrainie, 1625 r. M. Malinowski, w dodanej nocie podał z Hammera (Gesch. des osmanisches Reiches) kilka mało znanych szczegółów, dotyczących smutnych wypadków tej domowej wojny. Za główną ich przyczynę uważa mieszanie się Kozaków do wewnętrznych zaburzeń Krymu.

Mogła ona być główna, ale niebyła jedyną, czego niektóre wzmianki w samych aktach dowodzą. W nich, miedzy innemi jest mowa o rozmaitych impostorach, udających carzyków tureckich, moskiewskich i hospodarczyków wołoskich, a jeden z takich carzyk Izaja pomianowany. Te same dokumenta, w wydanych Pamiętnikach o dawnej Polsce, (Lwów 1836 r. T. VI) nazywają go trocha inaczej Jakiją i znowu Ihają. Tłomaczyli się kozacy, że „u nich, jakimkolwiek ludziom, rozmaicie się tułającym, z wieków za porohy przyjazd i odjazd wolny, a carzyk, jak przyszedł niewiedzieć zkąd, tak i poszedł niewiedzieć gdzie." Na tem tłomaczeniu , ówczesna komisya, a historya aż do dni naszych poprzestała.

W artykule p. Sołowiewa: O Małorosyjskiem Kozactwie do Chmielnickiego (Ruski Wiestnik 1859 r.) jest bliższa wiadomość o tym nowym samozwańcu, których takie mnóstwo wydał wiek XVII. Był to pretendent do tronu sułtańskiego, chrześcianin wyznania greckiego , który miał ochrzić wyznawców proroka i zaprowadzić do Turcyi obrządek cerkwi wschodniej. Przedawni się za sułtańczyka, syna Mahometa III; podług źródeł p. Sołowiewa, nazywał się Aleksander Achij.

Prawie wszyscy historyczni oszuści byli narzędziami widoków politycznych, albo prozelityzmu religijnego. Intryga Jezuitów miała powrócić do życia zamordowanego Dymitra, duchowieństwo greckie, wskrzeszało zadławionego Aleksandra. Węzeł tej ciemnej kabały krył się zapewne w samym Konstantynopolu i nierozwiązaną został dla dziejów zagadką. Główną jej osnową było: na imie sułtańczyka podnieść chrześcian będących pod panowaniem Turcyi, z pomocą których osadzony na tronie, miał wznowić cesarstwo wschodnie. — Ale wracam do artykułu p. Sołowiewa. Źródłami autora były akta ruskie, polskie i greckie głównego moskiewskiego archiwum spraw zagranicznych , Latopisiec białoruski synodyalnej biblioteki, Nr. 690, i rękopism polski cesarsko publicznej biblioteki, Nr. 94.

Pod koniec roku 1625, przybyli z Zaporoża do Moskwy kozak Iwan Hyra z towarzyszami i macedończyk Marko Fedorow, w poselstwie do cara Michała Fiedorowicza od Aleksandra Achija. Opowiadali oni, jako turecki carewicz Aleksander, wywieziony z Turcyi przez matkę swoją greczynkę Helenę, był u cesarza niemieckiego, u książęcia florentyńskiego , u króla hiszpańskiego, a teraz przybył na Zaporoże zbierać kozaków przeciwko Turcyi i przysłał także prosić o pomoc cara Michała. Oddali przytem list, w którym Aleksander donosił jego wieliczestwu, że z następującą wiosną, chce iść lądem i morzem do ziemi greckiej, gdzie go czeka silne wojsko z prawosławnych Greków, Bułgarów, Serbów i Albańczyków, wszystkiego wojska 130,000. Dumny diak Iwan Hramotyn odpowiedział od tronu: Car hosudar carewiczowi Aleksandrowi wszelkiego szczęścia życzy, ażeby go Bóg wspierał w odzyskaniu ojcowskiego państwa, ale mu pomódz niemoże, gdyż carewicz przebywa w ziemi litewskiej, u kozaków zaporozkich, którzy są poddanymi króla polskiego, a król polski carowi jest nieprzyjacielem i przez cudze państwo jemu pomódz nielzia. I hramoty jego carskie wieliczestwo do carewicza Aleksandra nieposyła, z powodu, że gdyby się król dowiedział, że carewicz zsyłał się z jego carskim wieliczestwem i o pomoc prosił, ażeby mu w czem niepomieszał; a dla przyjaźni posyła carewiczowi na 1000 rublów soboli i lisów i barchatu złotogłowu.

Po odprawieniu posłów, zdaje się, że wysłano do pogranicznych wojewodów na wywiady, co to się nowego święci i w grudniu tegoż r. 1625, putywlski wda doniósł, że się było skupiło na Zaporożu przy carzyku do 30,000 kozactwa, ale jak przyszła wiadomość, że hetman Koniecpolski ciągnie na nich ku Kijowu, to wynikły między kozactwem niezgody i rozeszli się po horodach, a teraz znowu zaczęli zbierać przeciwko hetmanowi, że 1 września carzyk ze swoimi, w pięć koni wyjechał z Zaporoża i udał się do Kijowa, gdzie go metropolita Jowa (Borecki) ukrył w monasterze ś. Michała, przebranego za mnicha, gdyż hetman Koniecpolski wszędzie za nim pilnie szukać kazał, a w listopadzie udało się metropolicie wysłać tajemnie carzyka do państwa moskiewskiego, zaleciwszy mu, ażeby się powiadał być kupcem po drodze do Putywla.

Jak się dowiedziano w Moskwie, że Aleksander znajduje się w Putywlu, car Michał Fiedorowicz kazał bojarom rozważyć tę sprawę. Takie było zdanie bojarów: „sprawa to nowa i niebywała. Jeżeli przyjąć carewicza Aleksandra, czy nie ściągnąć tem na siebie ludzi turskich i krymskich; niewiadomo przytem w jakim zamiarze przybył carewicz do Putywla: uciekł li on od Polaków, albo może umyślnie przez nich nasłany, ażeby skłócić cara z sułtanem. Pojmać znowu Aleksandra i wydać go sułtanowi, kupując sobie wieczny pokój, ażeby sułtan wzbronił Tatarom plądrować rubieże hosudarstwa — niebezpiecznie, ażeby wydając na śmierć człowieka chrześcianina niebyło boskiej obrazy. Skryte są, sądy Boże. A jeżeli on rzeczywiście synem sułtana Machmeda i rzeczywiście ochrzczony na wiarę chrześciańską prawosławną i był w tylu państwach i nigdzie mu krzywdy niewyrządzono, czyby nie było boskiej obrazy, czyby nieoburzyło i niepodało na ostateczna zgubę od tureckiego jarzma Greków i tych wszystkich, którzy nadzieje w Aleksandrze pokładali, czyby nareszcie niebyło sromu u postronnych monarchów, żeśmy chrześcianina w pogańskie ręce wydali?"

17go grudnia stanęło na radzie posłać dworzanina do Putywla, przewieść carewicza do Mszczeńska i dać mu dla straży 10 strzelców. Patryarcha Filaret przystawom od siebie zalecił: „nie wzbraniać Aleksandrowi chodzić do cerkwi, ale w niej ażeby stawał w kacie ciemnym, a jeśli zechce na pośrodek, to niepozwalać, gdyż zapuścił sobie czuba po polsku, a Polakom z czubami w hosudarstwie w cerkwiach nie bywać."

Prosił się Aleksander, ażeby go car puścił do dońskich kozaków i kazał mu dopomódz, a on się dostanie Dunajem do ziemi wołoskiej, do Bułgaryi i innych krajów, które go uznały  za pana, a jeśli go do kozaków nie puści, to żeby mu wolno było przez Nowogród albo Archangielsk odjechać do Niemiec a ztamtąd przejedzie do księcia florenckiego. Odpowiedziano mu, że kozacy ludzie wolni, mało słuchają carskiego rozkazania, że ich niewiele i wielkiej wojny Turcyi wydać nie mogą, że nareszcie byłoby to naruszeniem pokoju i przyjaznych stosunków, w jakich car zostaje z sułtanem. Z wolnością odjechania nie czyniono żadnych trudności i wyprawiono Aleksandra przez Archangielsk, ale się znowu pojawił w roku 1637 i do dońskich kozaków posyłał hramotę, wzywając ich do Czernihowa.

Niewiadomo, jakie były dalsze losy Aleksandra, zapewne musiał zginąć marnie *). Rzecz jednak dziwna, że w historyi o nim tak głucho i dopiero niemal w półtrzecia wieku z kurzawy starych szpargałów wstaje nieznana postać człowieka, którego fortuna mogła ważyć losy całych narodów. Fakt podobny, możliwy w jednych tylko dziejach Ukrainy, dla których dotąd nic sumiennego nie zrobiono; dla tego tem więcej cieszyć się wypada, że się do nich dotknął nowy pracownik umiejętniejszą ręką od swoich poprzedników. Pan Sołowiew dał już dowody swojego talentu i krytyki. Wszystkie jego historyczne prace zalecają się samoistnym sądem o ludziach i bezstronnym poglądem na wypadki. Niedostatkiem tych dwóch warunków grzeszyli właśnie prawie wszyscy, którzy dotąd pisali o Ukrainie.

Artykuł pana Sołowiewa dał powód do zabawnej a zarazem charakterystycznej polemiki. Pan Michał Maksymowicz, małorosyanin, upomniał się o kozaków w liście do samego autora. Powiadasz (prawi), że kozak a hultaj (chłop zbiegły) były synonimy, kiedy przeciwnie kozak a rycerz znaczyły jedno i to samo, czyli innemi słowy, nie schlebiasz naszej dumie, nie podzielasz naszych uprzedzeń i nienawiści, nie powtarzasz naszych ulubionych bajek, przedawanych za prawdę, nie możesz pisać naszej historyi."

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej