Andrzej Niemojewski

DOBA OBECNA W KRÓLESTWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

DOBA OBECNA W KRÓLESTWIE POLSKIEM

filozofja Mickiewicza, liczby i godziny, widma, gwiazdy Mickiewicza, tradycje, improwizacje

Niemojewski Andrzej

Dobrze dzieje się obecnie w społeczeństwie polskiem. Żyjemy, dążymy, walczymy. Pokazało się, że chodziło nie o zdolność do walki, ale o możliwość tej walki. Z chwilą, gdy owa możliwość się zjawiła, społeczeństwo wszczęło bój na śmierć i życie. Wahało się przez długie trzy kwartały i miało prawo się wahać. Wielokrotnie już występowało pierwsze, wielokrotnie a nadaremnie wołało: "za naszą i waszą wolność!" Tego zapominać niewolno. Wykreślone z karty europejskiej, opierało się samo na sobie, na swej wewnętrznej sile, na swej duszy. Wśród najsroższej niewoli nietylko nie straciło swej osobowości, ale ją rozwinęło, udoskonaliło, uszlachetniło. A teraz, gdy godzina czynu wybiła, podjęło walkę. Jaką walkę? W jakiej formie? O jakie zdobycze? Ludzie serc przeczulonych i wszelkiego rodzaju doktrynerzy znają tylko jedną odpowiedź; tę przyjmą poklaskiem, każdą inną przekleństwem i kalumnją. Nie chcę mówić do serc przeczulonych i do doktrynerów. Chcę raczej mówić do tych, którzy, jak się pięknie i bystro wyraził Wyspiański, "nie przefilozofowali sprawy polskiej".

Chciałbym zebrać fakty rozrzucone, do znanych dorzucić nieznane, dać jednych i drugich psychologję. W pozornym chaosie dążeń pragnę wykazać zupełną celowość ruchu i świadomość środków, zwrócić uwagę na ten szczególny umiar pomiędzy rozumowaniem a zapałem, zimnem postanowieniem i wprost zuchwałem wykonaniem.

Żyliśmy książką, "burzyliśmy i budowali" w książce. To minęło. Zaczęliśmy żyć czynem, burzymy i budujemy w samem życiu. Układaliśmy programy "dla zasady"; dziś układamy je "dla czynu". Dlatego pienili się na warszawskich działaczy "ludzie zasad", którzy już zapomnieli, jak czyn się rodzi i jak wygląda; i dlatego przyłączyli się do ruchu ludzie czynu, którzy nie zapomnieli, że wszelka zasada może mieć różne formy realizacji.

Polska dzisiejsza, to nie Polska dawna. Ach, czy przy tych słowach znowu nie zadrżą ludzie przeczulonych serc i ludzie doktryn'? Oni doznają szczególnego lęku; boją się, aby pokolenia żywe nie przerosły pokoleń umarłych, aby się nie zdobyły na myśl samodzielną, bo wedle ich wyobrażeń umarli powinni rządzić żywymi, a żywi wiecznie tylko spełniać wolę testamentową nieboszczyków. Polska, tak wypadałoby z ich historjozofji, ma się rozwijać nie wedle praw przyrodzonych, które trzeba odkryć, ale wedle planu, zakreślonego jej czy przez Skargę, czy przez Sejm Czteroletni, czy przez jakiegoś profesora krakowskiej wszechnicy.

Inni znowu, których możnaby nazwać celnikami współczesności, obawiają się, aby ktokolwiek nie przemycił z zagranicy przeszłości jakiejkolwiek idei, jakiejkolwiek spuścizny, a zwłaszcza demokratycznej, bo dla nich, jako, demokratów rzekomo wszechludzkiego autoramentu taka swojska spuścizna jest najniebezpieczniejsza. Są to płodni w wichrzycielstwo doktrynerzy, których musi posiadać każda lewica. Byli i będą jeszcze.

A jednak zdarzyła się w Warszawie rzecz nadzwyczajna. Śród chaosu partji, programów, wieców, walk dyskusyjnych i walk ulicznych, nastał moment, w którym zawołano: Niema partji! Są tylko dwa stronnictwa: stronnictwo ludzi, którzy coś robią i stronnictwo ludzi, którzy nic nie robią!...

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

To, co się dzieje obecnie w Warszawie i w dziesięciu guberniach Królestwa Polskiego, zaskoczyło niespodzianie tak zwaną opinję publiczną. Dlaczego?

W Królestwie Polskiem, a nawet w Warszawie, istnieje zupełny brak jakichkolwiek źródeł poznania. Nie mamy Sejmu, nie mamy posłów, nie mamy prasy niezależnej, nie mamy swobody stowarzyszeń, nie mamy nawet niezależnej beletrystyki, malującej życie. Stany od stanów zostały oddzielone policyjnemi przegrodami, szlachcic od chłopa, inteligent od robotnika. Kto przeskoczył taką przegrodę, ten został uznany za politycznego przestępcę.

Nauczyć jakiegoś biedaka czytać, pisać, rachować, równało się podkładaniu dynamitu pod tron Romanowych. Kiedy w innych krajach takim filantropom stawiają po śmierci pomniki, u nas za życia pędzono ich do cytadeli, albo deportowano na Syberję. Nędza ludzka? Co ciebie obchodzi nędza ludzka, mówił rząd. Pragniesz wystąpić z jakąś inicjatywą? Zostaw to nam, warczała biurokracja rosyjska.

Kto nie został zastrachany "białym terrorem" i badał i szedł między lud, wglądał w życie, w rozporządzenia rządowe, w stosunek tych rozporządzeń do życia, albo kto działał, kto budził, kto organizował, ten musiał mieć tak ciasny kąt widzenia, że nigdy nie mógł objąć całokształtu zjawisk, że musiał być stronnym, że z konieczności widział źle, przeceniał, niedoceniał. A że społeczeństwo silnym podlegało przeobrażeniom, przeto wytworzyły się u nas dwa rodzaje literatury informacyjnej, jeden rodzaj, którego objawem typowym "Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce, 1863 — 1888", jęk na ucisk, jęk beznadziejny, książka, do której, jakby powiedział redaktor pierwszy warszawskiego "Głosu", Józef Potocki, wydawcy tylko jeszcze stryczek dodać powinni, aby każdy po przeczytaniu mógł się zaraz powiesić, a rodzaj drugi, piśmiennictwo partyjne, które, jak przysłowiowa liszka, chwaliło tylko swój ogon, a jeśli było np. socjal-demokratyczne, to, wedle słów Róży Luxemburg, "miało przedewszystkiem na celu poinformowanie czytelnika o roli socjal-demokracji" (Wybuch rewolucyjny w caracie, str. 3).

Całe ostatnie czterdziestolecie, jego dzieje wewnętrzne, przeobrażenia społeczne, myślowe, dążeniowe, wszystko to było spowite mgłą tajemnicy. Znano fakty i to źle, a zupełnie już nie znano tych faktów psychologji. Zegar publicznych uświadomień zatrzymał się w chwili, kiedy polska prasa wygłosiła ostatnie słowo niezależne. Świadomość narodowa, reprezentowana przez książkę i pismo perjodyczne, została zupełnie zdystansowana przez narodowy instynkt, który nie posiadał prawie żadnej reprezentacji w piśmiennictwie. Z tego powodu ludzie nieraz nietylko błędnie rozumieli nowe zjawiska, ale istnieniu ich przeczyli. Ludzie różnych kątów Polski przestali się rozumieć, wywiązała się ciekawa walka wiatraków, walka o "wiary społeczne", szermierze siadali do balonu swych "wiar", a ponieważ policja odebrała im wszelką swobodę ruchów w wymiarze trzecim, wzbili się razem z Polską przez siebie pojmowaną w wymiar czwarty...

I stała się parodja Schopenhauera: "Polen als Wille und Yorstellung".

Ale czy Polska była temu winna, że jej synowie, wytwarzający tak zwaną opinję publiczną, nie znali jej! Rzecz wprost paradoksalna! Polska była tajemnicą dla polskiej opinji publicznej.

Bo ta opinja publiczna tworzyła się na biurku p. Donimirskiego, Godlewskiego i ks. Chełmickiego; w spelunce p. Jeleńskiego, Jeske-Choińskiego i Veritusa; na plebanji "Przeglądu Katolickiego" i "Kroniki Rodzinnej"; na kolacji u p. Salomona Lewentala i na czwartkowych przyjęciach u Deotymy, która coś trzydzieści lat nie wychodziła z domu przy zbiegu Marszałkowskiej z Królewską. Tworzyła się także w kole Henryka Sienkiewicza, któremu w ciągu ostatnich dwudziestu lat dymy kadzidlane owacji całkiem rzeczywistość zakryły i zakryć musiały. Tworzyła się w pięćdziesięciu salonikach wybitniejszej warszawskiej inteligencji. A dalej tworzyła się na tajnych zebraniach różnych tak zwanych "nielegalnych", których życie było jednem pasmem szalonej agitacji i nieustannego ukrywania się, sugestjonowania ludzkiego materyału, "obkuwania" działaczy drugorzędnych, wiary w nietykalność programu, uchwalonego na ostatnim zjeździe ogólno-partyjnym...

Tak zwana prasa nielegalna była nie historją życia ostatniego czterdziestolecia, ale historją walki różnych publicystów partyjnych.

Więc gdy Biali nawet z Sienkiewiczem na czele zapewniali rząd, że "powstania nie będzie" (List otwarty Polaka do ministra rosyjskiego, str. 18), Czerwoni nietylko w to powstanie wierzyli, ale na sesji, odbytej w Kijowie, zaręczali, że się odbywają "próbne mobilizaje"... A potem w pół roku przyszła mobilizacja rządowa... i odbyła się bez oporu... Tak, ale już w styczniu dokonała się wielka zmowa powszechna, a w lutym zaczęły padać bomby...

A ponieważ i Biali nie próżnowali, ponieważ składali u stóp tronu, czy u stóp ministrów, memorjały "23", więc każdy miał trochę racji i ci, którzy mówili, że powstania nie będzie, i ci, którzy je zapowiadali...

A najwięcej racji miał Słowacki, kiedy pisał: "W tych magnatach serce chore" i kiedy przepowiadał, że lud zamieni się w krzak Mojżeszowy, który rozgorzeje błękitnym płomieniem...

Rok 1863 był rokiem przełomu biologicznego Polski. Do tego roku Polska jedna, od tego roku Polska druga.

Do tego roku bohaterskie wysilenia celem "odbudowania" starej rzeczpospolitej polskiej; od tego roku wytężona praca nad "zbudowaniem" Polski nowej.

Do tego roku Polska wyłącznie szlachecka, od tego roku Polska demokratyczna, Polska miejskiej inteligencji, Polska ludu, Polska robotnika.

Uwłaszczenie ludu wiejskiego to brama, przez którą historja ruszyła nowym torem.

Znamy ten fakt, ale nie znamy jego psychologicznych konsekwencji.

Chłop polski zaczął żyć samodzielnie, na własny rachunek materjalny i moralny, stał się z pańszczyźnianego niewolnika dziedzica jego ubogim wprawdzie, ale bądź co bądź sąsiadem. Dawniej pan myślał za chłopa, odtąd chłop musiał myśleć za siebie samego. Jeżeli było to klęską, że polski chłop przez blisko cztery wieki pozostawał niewolnikiem, to stokroć większą klęską było dla całego narodu, że w ciągu tego czasu żaden pług myśli nie przeorał jego kory mózgowej.

Rząd dokonał wielkiej rzeczy dla Polski a popełnił największe głupstwo dla siebie. Prawda, zrazu posiał niezgodę pomiędzy dworem a chałupą, posiał ją ukazem, ustawą gminną, komisarzem włościańskim, sprawą serwitutową. Ale powoli ukaz począł żółknąć w archiwach, ustawa gminna żyła tylko na papierze, komisarze włościańscy mimo wszelkich wysiłków już roboty dla siebie znaleźć nie mogli a sprawy serwitutowe utraciły charakter zapalny. Natomiast rząd, usuwając na bok szlachcica, skierował całe odium chłopskie na siebie. On wstąpił teraz w prawa szlachty, on teraz bił, on głębił, gnębił chłopa i szlachcica; on zaprowadził podatki, pobór rekruta, pobór łapówek, on "świętom kancelaryją" rządził, on prawosławny, on obcy, on nie szanujący miejscowego obyczaju, on stawiający pomnik Aleksandra II. "tyłem" do Jasnej Góry, on ciągle drażniący, on ze swoją wojną turecką a wreszcie wojną na Dalekim Wschodzie.

"Lud dla Polski", wołali patrjoci starego typu. "Lud ma swoje cele" ostrzegł jakiś głos. Z tego, choćby djalektycznie, da się wyciągnąć jakaś nieznana nam jeszcze bliżej prawda: jeżeli oczywistość nakazuje przyznać, że lud to przecież Polska i jeszcze jaka, to w takim razie ona Polska Ludowa miałaby "swoje cele" w przeciwstawieniu do polityki polskich patrjotów starego typu.

Tak, Polska Ludowa miała swoje cele, swoje dążenia, "swoją pocztę", jak się jakiś chłop wyraził, swoją "myśl", swój "rachunek", swoją "politykę" jako żywiołu. Myśmy mieli naszą niepodległość, nasze powstanie, naszą państwowość, naszą literaturę, naszą sztukę, naszą naukę — bez współdziałania mas ludowych. A lud miał swoją — emigrację.

Wtedy poczęliśmy rozdzierać szaty ze zgrozy i rozpaczy. Bo to nam całkiem nie pasowało do naszej niepodległości, do naszych powstań, do naszej państwowości, do naszej literatury, naszej sztuki, naszej nauki — do naszej idei o współudziale ludu przy "odbudowaniu" Polski.

Pisaliśmy rozpaczliwe powieści "Na złamanie karku", posyłaliśmy korespondentów do portów nowojorskich, do Brazylji, narzekaliśmy na brak robotnika... i bodaj to narzekanie było najszczersze...

Gdzieby tam kto słuchał wygłaszanych równocześnie sprawozdań jakiegoś "Przeglądu Emigracyjnego", wychodzącego we Lwowie; nawet Szczepanowski na nic innego się nie zdobył, jak na twierdzenie, że jeżeli w Galicji rok rocznie umiera 50. 000 biedaków na choroby nagminne, to niechaj lepiej wywędrują a żyją...

Straszny pesymizm.

Nagle ni stąd ni z owąd poczynają pisma donosić, że z Ameryki napływają pieniądze, że lud z za morza płaci długi, zakupuje ziemię w kraju, że idzie powrotna fala, zamieniona w dolary, a tak wielka, że wypada coś po rublu na głowę ludności, zamieszkującej Królestwo Polskie.

Nagle znany konserwatysta ks. Brykczyński pomieszcza w gazetach list otwarty, w którym powiada, że emigracja jest rzeczą dobrą, tylko radzi udawać się tam a nie tam.

Nagle wybiera się komisja, złożona z przedsiębiorczych młodych ludzi, ludzi nauki, ludzi bezstronnych w dziedzinie "wyznań społecznych". Wracają, opowiadają dziwy...

Nagle pokazuje się, że emigracja jest dla ludu podróżą naukową, akademją umiejętności, wszechnicą poglądowego wykładu nauk społecznych i politycznych, że lud już po trzech miesiącach znajduje tam dla siebie formę uspołecznienia się, gdy jej w "kastowej" Europie, w Polsce "starej cywilizacji szlacheckiej" przez całe życie, choćby skończył uniwersytet, znaleźć nie mógł i zawsze kogoś... raził.

Ten chłop, ten zatraceniec, o którym lwowscy przedstawiciele Narodowej Demokracji śmieli powiedzieć, że z chwilą nastania konstytucji w Królestwie Polskiem wybierałby na posłów komisarzy włościańskich (a nie pp. Dmowskich i Wasilewskich), ten chłop urządził pewnemu szlachcicowi taki "kawał".

Gdzieś majem, o wczesnym ranku, gdy pierwsze wonie durzyły głowę i pierwsze ciepłe podmuchy całowały stęsknione wiosny twarze, młody pan dziedzic wyjechał z dworu na koniku wronym i, machając nietroskliwie szpicrutą, zbliżał się do zabudowań wiejskich.

A że umiał nietylko marzyć, ale i patrzeć, przeto postrzegł przed jedną z zagród owych "Amerykanów", co to świeżo wrócili z za morza, czarne surduty, kołnierzyki białe, krawaty, dym papierosów. Oho, jakaś feta.

— Sługa szanownych panów. A cóż to, w dzień powszedni tak odświętnie?

— A cóż to, czy pan nie wie, że to dziś rocznica Konstytucji Trzeciego Maja?

Ot — na "Złamanie karku". Ot, trwoga o niepodległość. Ot, trwoga o wpływ komisarzy włościańskich. Ot — "swoje drogi, swoja poczta, swoje cele".

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Rząd rosyjski ma w ogóle szczęśliwą rękę. Co posieje "dobroczynnie", to mu wyrasta "chwast niewdzięczności". Słusznie twierdził warszawski szef żandarmerji Fułłon, że chłop polski jest istotą najniewdzięczniejszą pod słońcem. Rząd mu dał wolność i ziemię a on żywi względem rządu tylko nienawiść i knuje bunt. Żali p. Fułłon myślał, że można było sobie kupić chłopa polskiego za... parszywą... morgę gruntu?

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

W r. 1878 tenże "szczęśliwy" rząd wydał prawo górnicze, oddzielające własność powierzchni ziemi od wnętrznych bogactw kopalnych, skutkiem czego w ciągu piętnastu następnych lat polski przemysł drobny zamienił się w przemysł wielki.

Przypatrzmy się choćby mapie graficznej stuletniej eksploatacji sosnowieckiego węgla, sporządzonej przez Biuro Rady Zjazdu Przemysłowców Górniczych w Dąbrowie.

Oto cieknie drobniuchny strumyczek czarnych djamentów, oto wiekopomna, twórcza działalność Banku Polskiego, założyciela słynnej dziś Huty Bankowej, budowniczego całych kolonji, których domy są do dnia dzisiejszego ozdobione na ścianie szczytowej literami B. P.

Strumyczek ten zachwiał się nieznacznie w latach 1831/32, następnie w latach 1855/56, potem w latach 1863/64 i wreszcie w latach 1870/71. Cieniuchny, wiotki, jak kibić pięknej dziewczyny, nagle od roku 1878 pęcznieje, rośnie, zamienia się w kolosalną rzekę czerni, w jezioro, w morze. Wydajność jednej kopalni skoczyła z 14 wagonów na dobę do 200 wagonów. Padły puszcze leśne, spłynęły szybami do podziemi, aby drewnianem czołem podpierać skalny sklep po wybraniu węgla. Zadymiły kominy setek fabryk, tytanicznych kuźnic, hut, zagrzmiała uwertura stalowych walców, zaszumiały nieskończone transmisje.

Sławna Huta Bankowa w ciągu jednej godziny wyrzucała ze swych czeluści więcej gwoździ, niż dawniej w ciągu roku. Zadymiła Łódź, zadymiły Pabjanice, Częstochowa, Warszawa... i oto na tem podłożu prawa górniczego roku 1878, na tej metryce, narodził się w Polsce nowy stan, powstała klasa robocza.

Narodziła się rządowi — Irredenta.

O, życie twarde, życie ciągłych niebezpieczeństw, ustawiczny taniec ze śmiercią. Praca wartka, praca człowieka współczesnego, który ciągle się spieszy, który na nic nie ma czasu, który żyje nie na lata, ale na minuty, na sekundy.

Jedna sekunda prześlepiona i oto czerwony wąż drutu obcina nogę. Jedna sekunda nieuwagi i oto szala szybowa z bracią roboczą roztrzaska się o dno czworokątnej, trzysta metrów głębokiej studni. Jedna sekunda niezdecydowania i oto pierś zgnieciona szalejącym w dół po pochylni pociągiem wagoników.

Groza i spokój, szał pracy i zimna krew, ciągła gonitwa, a krokiem się nie uszło za próg.

To nie sielanka pastusza i śmierć z wycieńczenia śród macierzanek... To bój, ciągły bój, złowrogi bój z ogniem, wodą, gazami, pryskającym stopem, z potęgami przyrody, które trzeba ujarzmić i tak długo ugniatać, dopóki się nie zmienią... w kopiejkę, złotówkę, rubla.

To kuźnica nietylko "szyn i żelaza gatunkowego", ale także charakterów, pogardy śmierci i wiary... w moc ducha.

"Fabryki, fabryki, to nasze pałace" — zabrzmi niekiedy. A nagle zabrzmiało: "Niech się pali, niech się wali, będziem, bracia — świętowali!"

Patrjoci dawnego typu nie znaleźli w swej mowie ani jednego czarodziejskiego słowa, na którego dźwięk byłaby się ku nim obróciła twarz tego wiecznie szalejącego, jak koło rozpędowe, pracownika. Szczytne wyrazy, jak "Ojczyzna", "Kościuszko", "Kiliński", "Legjony", które budziły gdzieindziej całe światy myśli i uczuć, tu brzmiały pusto, jak szum, jak klekot, jak obca mowa. I oto dlaczego wszystkie obietnice Narodowych Demokratów pozostały na papierze. Bo kiedy znalazł się autor, którego serce drgnęło dla tego "czyśćca polskiego", jeden z najwybitniejszych wszechpolaków rzekł do niego z przekąsem: "Szkoda, że pan jesteś zanadto socjalistą a za mało Polakiem"...

I znowu powtórzyło się, jak z kwestją emigracji. Te huki młotów, to nie polska rzecz; ten znój, co się tam leje, to nie polski znój; te słowa: "Krew naszą długo lały katy", to nie polskie słowa...

Polska całkiem się przeniosła do wymiaru czwartego. Całą trójwymiarowość odjęto ojczyźnie, Kościuszce, Kilińskiemu, Legjonom... Zrobiono z tego jakąś ojczyźnianą fikcję, jakieś "Ding an und für sich", a wszechpolacy marzyli o założeniu jakiejś akademji polskich rzeczy, bo im wszystko było niepolskie...

Życie było im — niepolskie.

"Ta rzeka jest całkiem fałszywa w tonie", zawołał jakiś malarz, patrząc na Wisłę.

"To zagłębie węglowe Sosnowca i Dąbrowy niema w sobie nic polskiego" szeptali Narodowi Demokraci. I nie poszli tam.

Życie psuło tym panom całkiem ich teoryjki...

" Sędziami będziem wówczas my"... Kto, wy? Czarna hołota!

Kiedy runęło rusztowanie w czasie budowy politechniki warszawskiej i kilkunastu robotników ciężko poraniło, rzekł pewien sędziwy patrjota do swej sąsiadki w mleczarni Nadświdrzańskiej: "Prawda, pani, nic nie szkodzi, że tę hołotę trochę potłukło!"

W kwadrans potem wóz przejechał jakieś dziecię tej "hołoty". Starzec drgnął, zerwał się, biegł ratować. Bo to widział a tamtego nie widział. Ludzie są lepsi, niż ich doktryny...

Ale historja musiała dać lekcję tym panom zapatrzonym w doktrynę. I dała.

Bo oto przyszedł do Polski kosmopolityczny socjalizm, stanął jak Mefistofeles za robotnikiem u huczącego warsztatu i począł mu w ucho szeptać:

— Powiadają ci, że nie umiesz czytać. A ja ci mówię, że czytać umiesz. Patrz na wynędzniałe twarzyczki twych dziecin, na tę bladość siną, na te wypełzłe oczęta. Wyczytasz słowo: Nędza. Policz teraz trumny i trumienki. Ile miałeś dzieci, a ile masz? Widzisz, umiesz także rachować. Obróć oczy na twoją żonę, wiecznie niedomagającą, nigdy nie wypoczętą, przedwcześnie zawiędłą... Łzy ci z oczu padły na jej twarz? Widzisz, umiesz także pisać. Ty wiele rzeczy umiesz, tylko nie wiesz, że umiesz...

A równocześnie jakiś zwarjowany Nietzsche układał gdzieś w Wogezach aforyzm: "Człowieku, dotąd duch twój jest jeszcze mgławicą, z miljonem gwiazd ukrytych przed twoją źrenicą"...

"Jak się to jedno z drugiem łączy" śpiewają chochliki w Fauście Goethego...

I nagle odzywa się przeraźliwy ryk syreny fabrycznej. Ludzka rzeka mieni się gwiazdami roziskrzonych oczu. Zmowa, zmowa, pierwsza zmowa w Polsce!

Tłumy rosną, furka czerwony sztandar. "Precz z tyranami, precz z zdziercami, niech ginie stary, podły świat!" Głuchną fabryki, leniwie owisły pasy transmisji i rozlega się burza śpiewu: "My nowe życie stworzym sami, my nowy zaprowadzim ład!"

Lud polski rusza przed biura spanoszonych niemieckich fabrykantów. Nagle rozlega się przeraźliwy gwizd, stepowe "hu-ha!" Spada kozacka zawierucha, spada grad nahajek, spada deszcz ołowiu...

— Ludzie, krew, krew, krew! Ludzie, trupy! Na miły Bóg, strzelają, tratują!...

Kto są ci "oni"? Skąd to wycie stepowe w krainie węgla i żelaza? Kto tu wpuścił te hordy dzikie?

Kto stanął między robotnikiem a jego losem? Kto mu wzbrania upomnieć się o dłuższe życie dla jego dziecin, o chwilę snu dla jego żony, o jakąś poprawę bytu dla niego samego?

Kto? Kto? —

— Myśl o ustroju socjalistycznym — szepce za plecami Mefistofeles.

Tłum wytrzeszcza oczy, nie może się połapać. "Nie bij", ryczy do kozaka.

— Myśl o terrorze — szepce dalej Mefistofeles za plecami.

Tłum ucieka bezładną masą. Już okolica "uspokojona".

Idą do Petersburga raporty o "Szczęśliwem załatwieniu nieporozumień". Ale nie idą o tych nocach bezsennych, o tych potajemnych naradach, o tych rozmyślaniach.

To podobno Kościuszko na nich szedł? To podobno i Kiliński przeciw nim poruszył Warszawę'? To podobno Legjony śpiewały, "co nam obca przemoc wzięła, mocą"...

Mocą?... A jakżeby tu dojść do tej mocy'? Jakżeby tu skupić ten naród polski w jeden potężny młot, żeby z góry uderzył...

I oto nagle za plecami robotnika kosmopolityczny Mefistofeles zamienia się na wybladłą a tak stanowczą postać "swojaka", który węglem na ścianie wypisuje: "Niech żyje niepodległa Polska"...

I oto nagle zaczynają ginąć od pchnięć śmiertelnych szpiedzy... I oto nagle zaczynają padać bomby w Warszawie, w Łodzi, w Kaliszu...

A Liga Narodowa chwyta się za głowę i pisze:

"Kto to walczy i o co?... Tego po dziś dzień nikt powiedzieć nie umie"... ("Przegląd Wszechpolski", styczeń 1905, str. 62/63).

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Rząd z przed chłopa usunął szlachcica i sam na jego miejscu stanął, z przed robotnika usunął fabrykanta i sam na jego miejscu stanął, rząd rozpętał lud, rozpętał robotnika — na siebie. Ale nie koniec czynów jego "szczęśliwej" ręki.

Rząd nie znosi przedsiębiorczości. Wobec tego właśnie rozpętał... przedsiębiorczość polską.

Zamknął Polakom dostęp do wszystkich urzędów, do "żłobu państwowego", do wygodnego pobierania pensji na 20-go. Bo rząd jest we wszystkiem oryginalny, w kalendarzu, w rozkroczu kół kolejowych, w wagach i miarach a nawet w terminie wypłaty pensji.

Polacy musieli się wziąć do handlu, do przemysłu, do wolnych zajęć: musieli nauczyć się codzień myśleć o sobie. I nauczyli się.

Rząd starał się o to, aby Polak od najwcześniejszego zarania dni swoich uczył się źle myśleć o nim. Dał mu tedy najohydniejszą szkołę i parodję uniwersytetu, aby młodzież musiała szukać gdzieindziej myśli, wiedzy, logiki.

A ponieważ sfery "białe" nie wdają się w żadne nielegalności, przeto młódź musiała skierować się do "czerwonych". I oto od dziesiątków lat datuje się stały wpływ na młodzież postępowców, którzy nietylko nastrajali słuchaczów przeciwko rządowi, ale kładli podwaliny pod gmach nowej polskiej cywilizacji.

A ci postępowcy? Skąd oni?

Bo to w latach siedmdziesiątych już kto tylko mógł, spieszył za granicę po wiedzę. Panował wtedy w Europie pozytywizm. Przywieziono do Warszawy pozytywizm.

Rozumie się, że uznano go natychmiast za rzecz "niepolską". Teorja ewolucji była "niepolską", teorja walki o byt "niepolską", teorja o przemianie gatunków "nie w duchu wiary ojców" a teorja o powstawaniu praw moralnych była już czystym skandalem.

Kto to jest pozytywista? To taki pan, który "wierzy", że człowiek pochodzi od małpy. Cenzura, mówiono, że jest dla tych panów łaskawą; a zatem najlepszy dowód, jaki to duch z tego wszystkiego wieje...

Napisano nawet sztukę przeciwko pozytywistom warszawskim. Narobiono dużo płaskich konceptów na ten temat. Zginęła srebrna łyżka? A nie był tu czasem jaki pozytywista?...

Tak samo, bez żadnych zmian, mówiono w piętnaście lat później o wszystkich socjalistach.

A rząd zacierał ręce. On ścigał wtedy białe orzełki, imię Tadeusz, imię Adam, słowa takie jak wieszcz, jak matrona, jak dobra obywatelka, przestrzegał, aby w teatrach drukowano "rzęd" a nie "rząd" — ale nawoływań do pomnażania świadomości nie ścigał, naukowości nie ścigał, popuszczał nawet bezwyznaniowcom, aby dokuczyć katolicyzmowi. Pozytywizm na szczęście nic sobie z tego nie robił. "Mamże czuć wodowstręt dlatego, że Moskale wodę piją?" zapytał ktoś razu pewnego jakiegoś białego pana, który poczerwieniał z oburzenia. "Ja nic nie wiem", odparł poczerwieniały z oburzenia biały pan, "ja to tylko wiem, że postępujecie tak, iż rząd zaciera ręce".

Tymczasem podczas rewizji żandarmerja zaczęła jakoś pomijać Mickiewiczów, Słowackich, Krasińskich a natomiast konfiskować Marksów, Lassalów, Engelsów...

Starzy patrjoci tak oskubali Mickiewicza z orlich piór, tak odjęli mu wszelką Irredentę, tak nim zamykali usta wszelkiemu prometeizmowi polskiemu, że wreszcie rząd zdecydowal się nawet udzielić pozwolenia na... postawienie mu pomnika w Warszawie.

Boć gdy chodziło o to, jak Mickiewicz ma na pomniku wyglądać, sam Ludwik Górski powiedział: "Nie chciałbym widzieć Mickiewicza w Warszawie okresu "Ody do młodości"...

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

A tymczasem działy się iście Owidjuszowskie metamorfozy.

Pozytywiści warszawscy "burzyli wszystko, czując siłę w łonach, świat odbudować lepszy i piękniejszy", jak śpiewał F. H. Nowicki, choć nie o pozytywistach.

Zmienili pogląd na świat, pogląd na człowieka pogląd na stosunek człowieka do świata, na stosunek świata do człowieka, na stosunek obywatela do kraju i kraju do obywatela. A także zmienili pogląd na stosunek orzełków białych "do zadań polskich i zadań polskich do "imion" Tadeuszów, Adamów, do takich słów jak wieszcz, matrona, dobra obywatelka... i w ogóle do samych słów...

To też nagle rząd począł coś miarkować. Cenzura popuściła pismom konserwatywnym a rzuciła się na pisma postępowe. Warszawski konsystorz katolicki, korzystając z tego, wyrobił sobie u Hurki prawo cenzurowania świeckich książek, o ile poruszałyby religję i historję świętą. Księża cenzurowali Gawalewicza "Legendy o Matce Boskiej", Sienkiewicza "Pójdźmy za nim", "Quo vadis", pisywali łokciowe sprawozdania po rosyjsku do cenzury, dlaczego tę lub inną książkę należy całkiem zakazać, chcieli się nawet dobrać do "Duchów" Świętochowskiego a tymczasem dobrali się... do Krasińskiego, bo gdy Tadeusz Korzon znalazł w bibljotece Zamojskich "Modlitwy Krasińskiego", ksiądz kanonik Załuskowski przekreślił wyraz, "Modlitwy" i napisał "Myśli pobożne"...

To też wyżej cytowany Fułłon powiedział: "Zupełnie nie rozumiem, dlaczego rząd prześladuje katolicyzm; on prawosławiu nie szkodzi a doskonale pomaga nam tępić socjalizm".

Czy to tylko Fułłon tak mówił? Ale o tem" potem.

Niebawem jednak pokazało się, że w słowie pisanem wyczerpano wszelkie konsekwencje.

I to zarówno w słowie "białem" jak "czerwonem".

Resztę można było zrobić albo w delegacjach do Petersburga, albo w robocie podziemnej.

Ugoda zaczęła jeździć do ministrów, przyjmować u siebie jenerał-gubernatorów, budować cesarzowi tryumfalne bramy a Pozytywizm, który się tymczasem zmienił na Postęp, musiał pracę swoją rozdzielić. Naukowość pozostała, jawna działalność społeczna zeszła "pod ziemię".

Postęp dostarczał działaczy społecznych, słał agitatorów pomiędzy lud, pomiędzy robotników a kiedy już potworzyły się wyraźne partje, on stale kadrom komitetowym i agitatorskim dostarczał materjału ludzkiego, odświeżał te kadry nowemi duszami, nową a niezużytą korą mózgową, nowymi nerwami, nowymi zapasami energji...

Postęp? Już nie postęp. Poprostu — Intelekt.

Tak, intelekt polski stanął po stronie dążeń ludu, dążeń robotnika, dążeń szlachetniejszych żywiołów miejskich. Intelekt polski rozporządzał nieogarnionymi zapasami optymizmu, wiary w przyszłość, nadziei, że życie musi znowu kiedyś mieć jakiś sens i że, może już niebawem, zacznie się lepiej dziać w Polsce.

A kto za tym intelektem nie poszedł, ten musiał popaść w bezgraniczny pesymizm, ten widział nawet to, czego nie było, ten jęczał, że cały "typ życia naszej młodzieży uniwersyteckiej stał się podobny do rosyjskiego",

("Przegląd Wszechpolski", marzec-kwiecień 1905, str. 174), "że jeszcze kilka takich stuleci; a stracimy tytuł do miana społeczeństwa" (str. 175), że nawet "rodzina nasza upodobniła się w pewnej mierze do rosyjskiej" (str. 183). I rzeczywiście. Na to, żeby tak sądzić społeczeństwo polskie w "marcu-kwietniu 1905", trzeba było nie siedzieć w Warszawie i być Romanem Dmowskim.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Tak, narzekano, iż Rzeczpospolita Polska upadła, bo nie posiadała obywatelskiego ludu, bo nie posiadała stanu średniego, bo nie posiadała miast, bo zwaśnione rody prowadziły rydwan polityki polskiej.

A teraz Polska, która się buduje, właśnie posiada robotnika-obywatela, buntujący się przeciw rządowi lud; wszystkie warsztaty kultury przeszły do rąk stanu średniego, czyli miejskiej inteligencji, mamy Wielką Warszawę, a rydwanem polityki polskiej kieruje polski — intelekt.

Oto wyniki zasadniczych przeobrażeń ostatnich czterdziestu lat.

Dało to nam źródlisko, z którego w chwili obecnej wytryska rewolucja.

Tak, to jest polskość rewolucyjna. Ale przypatrzmy się w ogóle bogactwom, jakiemi polskość rozporządza.

W czasie najsroższej niewoli zakwitła u nas literatura i sztuka. Przed rokiem 1863 Klaczko wątpił, czy w ogóle kiedykolwiek będzie istniało polskie malarstwo...

A dziś wiemy, że nietylko istnieje polskie malarstwo, ale, że posiada cały szereg genjalnych kierunków!

Zakwitła literatura, a gama tonów jej olbrzymia. Wszystkie barwy, wszystkie odcienia posiadają swoich wybitnych reprezentantów. Każdy objaw życia znajduje swoją rekonstrukcję literacką. Na każde drgnienie polskiej duszy odpowiada echem — pieśń, dramat, opowieść. O przeszłości głoszą nam Wyspiańscy i Żuławscy, o teraźniejszości Reymontowie i Żeromscy, w przyszłość ulatują Świętochowscy i Czerwińscy.

Budzi się rzeźba, rozwija się muzyka, architektura, sztuka stosowana.

Żyje, choć skromnie, nauka. Nawet pisma perjodyczne, poświęcone filozofji, znajdują licznych abonentów.

Ruch umysłowy, artystyczny, literacki, przemysłowy, oświatowy, pedagogiczny, społeczny — na całej linji.

Wzrost czytelnictwa ogromny. Rok rocznie powstaje kilka nowych księgarń.

Gazety czyta już w Warszawie każdy dorożkarz. Książka i broszura trafia do najdalej położonej wsi.

Spolonizowano handel i przemysł. Spolonizowano finansistów. A ci finansiści rozporządzają każdej chwili kapitałami, nie tak, jak magnaci, których kapitały tkwią w lasach, ziemiach. Kiedy magnat wygrzebie z trudem jakieś 5000 rubli na cele publiczne, finansista sypnie 300. 000 rubli...

Ofiarność publiczna jest w ogóle nadzwyczajna. A zwłaszcza w stanie średnim, śród warszawskiej inteligencji. Wszelkie ruchy społeczne i rewolucyjne żyją tylko z ofiar warszawskiej inteligencji.

A ta warszawska inteligencja ma setki rąk i ku niej wyciągają się setki rąk, z Piotrkowa, Łodzi, Kalisza, Radomia, Lublina, Siedlec... i dalej... z Wilna, Mińska, Kijowa... i jeszcze dalej... z Charkowa, Odessy... i najdalej... z Irkucka, Sachalinu...

Warszawa!...

Warszawa jeszcze przed rokiem — a dziś!

To też w chwili, kiedy istotnie ciężko żyć było w Warszawie, rzekł ktoś razu pewnego:

— Czekajcie, niech no Moskale wyjdą z Warszawy, a Warszawa w ciągu trzech dni będzie tak porządna, że ha!

Moskale jeszcze nie wyszli a Warszawa "w marcu — kwietniu 1905" już jest taka porządna, taka dzielna, że mimowoli człowiek za Słowackim powiada: "Ojczyzna moja, pani słoneczna"...

I dziś, kiedy w tej Warszawie nietylko każdy robotnik, ale każde dziecko walczy o Polskę, Klub krakowskich Konserwatystów powiada, że to wszystko "kosmopolityczne i międzynarodowe" (Z Doby Strajków, str. 4) a panowie Dmowscy kręcą nosem i bąkają o "niezdrowem zjawisku" ("Przegląd Wszechpolski" marzec — kwiecień 1905, str. 184), doznając wobec tego ruchu "uczucia niewłaściwości... "

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

I ci panowie mówili o wspólności celu?

Ach, ten wspólny cel został przeniesiony rzeczywiście do czwartego wymiaru, do idei, do zasady. Ludzie przerazili się, że "wspólny cel" może się stać niedogodnym dla jakiegoś profesora krakowskiej wszechnicy, albo dla warszawskiego potomka "rodu, co z wrogiem nie znał miru", a który w prostej linji wywodząc się nawet od autora tych słów, podpisuje memorjał "23", w którym powiada, że "twardo chce stać przy tronie" owej "Moskwypiekła", gdzie tam! — bo Moskwa dziś całkiem porządnie walczy o wolność polityczną, ale... cara, tego cara, na którego sama Moskwa dziś się porywa!

Kiedy delegacja, wybrana mniej więcej z łona "23", nawiązała stosunki z rosyjską opozycją, ta wręcz ich zapytała, czy się decydują iść ręka w rękę z partjami najskrajniejszemi, jak to czyni zrewolucjonizowana arystokracja rosyjska. Na to nastąpiła odpowiedź nie biała, ale blada. Więc zapytano wyraźniej:

— Prawdopodobnie chcecie osobnego sejmu w Warszawie?

Wtedy panowie ci bardzo się przestraszyli i odrzekli:

— My, Polacy, boimy się, że sejm polski mógłby nam samym... zawrócić w głowie.

Po rosyjsku brzmiało to "perewernuć w gołowie" i jest podobno bardzo — nie po rosyjsku.

Wtedy rosyjscy opozycjoniści lekko się uśmiechnęli i zapytali:

— Czegóż tedy chcecie?

— Jakiejś skromniejszej nazwy... Ot, na przykład... Rady Ziemskiej Królestwa Polskiego...

Ziemskiej'?... charakterystyczne. Tedy rosyjscy opozycjoniści uśmiechnęli się nieco zjadliwie i zapytali:

— A nie boicie się, że to wam przewróci w głowie? "Perewerniot w gołowie"?...

Sprawozdawca nasz, donosząc o tym fakcie, zakończył list słowami następującemi:

"Kiedy mi o tem świadkowie sceny powyższej opowiadali z uśmiechami i uwagami ironicznemi, nie uwierzycie, ilem się najadł wstydu i wściekłości".

Są ludzie, którym czupryna wyrasta wprost z brwi i dlatego mówi się o nich, że mają "czoło"... Takie zarośnięte czoło nazywają "rozumem politycznym", który to rozum, celem zdania sprawy z opisanej powyżej misji, na dzień 18 grudnia 1904 roku zwołał do mieszkania jednego z radców Tow. kredytowego ziemskiego w Warszawie — Kongres Nieboszczyków.

A już wtedy było po memorjale Tyszkiewicza i po utworzeniu się Komitetu Wieców Polskich w Warszawie.

Zapukano do Kancelarji Wieców. Drzwi się otworzyły i weszła godziwa, istotnie szanowna postać.

— Jestem ze stronnictwa Białych.

— A my tu stanowimy właściwie Stronnictwo Idei Bezdomnych.

Nastąpiła wymiana ukłonów, podanie rąk, podsuwanie krzeseł.

— Panowie wiedzą, że my, Biali, trochę skostnieliśmy, że trzeba nas ożywić, rozruszać, boć to "chwila osobliwa".

— Tak, "chwila wielce osobliwa".

— Pan Tyszkiewicz w memorjale swym właściwie nas pominął.

— Sądzimy, że śród "gości", których zaprosił do obrad nad kwestją polską, znaleźli się podobno także przedstawiciele panów.

— Tak, ale tylko... podobno. Zażądaliśmy od p. Tyszkiewicza odpisu memorjałua następnie postanowiliśmy na nasze obrady ziemiańskie zaprosić i inne żywioły, choćby najskrajniejsze.

— Aż tak daleko panowie idą?

— Tak, właściwie powinniśmy teraz iść ręka w rękę z żywiołami najskrajniejszymi.

— Bardzo obiecujące.

— A widzą panowie! Ale nas staruszków trzeba rozruszać. Więc gromów, błyskawic i tej krzty... serca, co to zimę naszą zamieni w wiosnę.

— Spróbujmy...

— Spróbujmy.

Koniec wersji demonstracyjnej.