Jan Kanty Gregorowicz

DOBRY EKONOM I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO CZYTELNIKA.

UWAGI.

CZĘŚĆ I.

1. O składzie roślin.

2. O POKARMIE ROŚLIN NATURY ORGANICZNEJ.

3. O POKARMIE ROŚLIN NATURY NIEORGANICZNEJ.

4. O SKŁADZIE GRUNTU.

5. O NATURZE PRÓCHNICY I JEJ WŁASNOŚCIACH.

6. GLINA.

7. PIASEK.

8. WAPNO.

9. PODZIAŁ GRUNTÓW.

10. O SPODNIEJ WARSTWIE ROLI.

11. O RÓŻNYCH WPŁYWACH DZIAŁAJĄCYCH NA KSZTAŁCENIE SIĘ ROŚLIN.

CZĘŚĆ II.

12. UPRAWA GRUNTU.

13. O UPRAWIE UGORU.

14. ORANIE.

15. RADLENIE.

16. BRONOWANIE.

17. O NARZĘDZIACH ROLNICZYCH.

18. O DRAPACZU.

2. KORRESPONDENCYA O DRAPACZU PRZEZ ROCHA ZARZYCKIEGO.

19. O WAŁKU.

20. UWAGI OGÓLNE NAD UPRAWĄ UGORU.

21. POGŁĘBIANIE GRUNTA.

CZEŚĆ III.

24. O NAWOZIE ROŚLINNYM I ZWIERZĘCYM.

26. O WARTOŚCI NAWOZÓW ZWIERZĘCYCH.

27. O FERMENTACJI GNOJU.

28. O GNOJOWISKACH.

29. O PRZEZNACZANIU NAWOZÓW STOSOWNIE DO ICH WŁASNOŚCI I DO WŁASNOŚCI GRUNTU.

30. O WYWOŻENIU NAWOZÓW.

31. O OBCHODZENIU SIĘ Z NAWOZEM W POLU PO JEGO WYWIEZIENIU.

32. O ROZRZUCANIU NAWOZU.

34. O PRZYORYWANIU NAWOZU I O CZASIE NAJWŁAŚCIWSZYM DO JEGO WYWOŻENIA.

35. O KOMPOSTACH.

36. O UŻYCIU TORFU JAKO NAWÓZ.

37. O NAWOZIE ZIELONYM ROŚLINNYM.

38. O WAPNIENIU GRUNTÓW.

39. O MARGLOWANIU.

40. O SZLAMIE ALBO STAWIARCE.

41. O PUDRECIE.

42. O GUANIE, KOŚCIACH, POPIOLE, SALETRZE CHILIJSKIEJ I KUCHACH.

CZĘŚĆ IV.

43. O CHWASTACH.

44. OSUSZANIE GRUNTÓW.

45. O KAMIENIACH.

46. O POPRAWIE CZĘŚCI GRUNTU ODMIENNYCH WŁASNOŚCI OD CAŁEGO POLA, W KTÓREM SIĘ ZNAJDUJĄ.

DOBRY EKONOM

czyli Popularnie przedstawiony skrócony wykład, z zastosowaniem do potrzeb kraju polskiego, nauki o naturze i pokarmie roślin, o własności, uprawie i obsiewie gruntu i o produkcyi i obchodzeniu się z nawozem. T. 1

Gregorowicz Jan Kanty

Wielmożnemu,
Ignacemu Dąbrowskiemu.
Naczelnikowi Sekcyi Dóbr i Lasów w Kommissyi Rządowej Przychodów i Skarbu
w dowód szczerego szacunku
jako dawny i wdzięczny uczeń
Pracę tę poświęcam

Jan Kanty Gregorowicz.

DO CZYTELNIKA.

Oddając dziełko niniejsze na użytek ziomków moich, dla tego dałem mu tytuł Dobry Ekonom, że każdy zarządzający choćby najmniejszym folwarczkiem, jeżeli chce dobrze gospodarować, powinien koniecznie być dobrym ekonomem, czyli umieć wszystko to, co w nim pomieściłem.

Pod nazwę zaś Ekonoma nie podciągam samych tylko znanych powszechnie oficyjalistów, ale każdego, kto tylko sam zarządem w gospodarstwie się trudni. Że zaś w ogóle gospodarzy naszych, czy to samych dziedziców, dzierżawców lub oficyjalistów, więcéj jest praktycznego jak naukowego wykształcenia, bez którego nigdy w kraju naszym gospodarstwo wysoko nie pójdzie, dla tego wykład skrócony nauki o Dobrym Ekonomie tak starałem się poprowadzić, aby każdy, najmniejszego niemający wyobrażenia o gospodarstwie wiejskiem, mógł wykład mój rozumiéć, pojąć i zostać dobrym i naukowym gospodarzem.

Czy praca moja odpowié temu zadaniu, czas to dopiero pokaże, sądzę jednak, że jest konieczną, bo chociaż mamy uczone i szacowne dzieła ś. p. Oczapowskiego, Kurowskiego i innych, nie posiadamy ani jednego tak popularnie napisanego, żeby było przystępne nie tylko dla ludzi z pewnem wykształceniem, ale i dla takich co niewiele naukowych wiadomości posiadają.

Dziełko Dobry Ekonom ma zaradzić temu; dla tego dając wiadomości naukowe o naturze, składzie i karmieniu się roślin; o składzie gruntu i własnościach części składowych tegoż, starałem się przedstawić je w jak najszczuplejszych ramach o tyle tylko, o ile to było konieczném do zrozumienia w dalszym ciągu wykładu dla czego tak a nie inaczéj należy uprawiać rolę; jakim zasilać ją nawozem: czy bydlęcym, owczym lub końskim, mocno lub słabo rozłożonym; dla czego tak a nie innnym? jakiem ziarnem obsiewać rolę: czy żytem, pszenicą, jęczmieniem lub owsem, i dla czego tém a nie innem?

Część tycząca się produkcyi nawozu i obchodzenia się z nim aż do przyorania, jest w dziełku tém najobszerniejszą, bo patrząc nie raz na marnotrawstwo tegoż po gospodarstwach, jak gospodarze przez nieznajomość najprostszych wiadomości naukowych, złem, fałszywém z nim postępowaniem samowolnie niszczą siebie, bo uszczuplają zasiłku dla roli, aż przykro się robi wspomniawszy na ogólną chudość i jałowość naszych gruntów, na niemożność skutkiem tego zastosowania na nich ulepszeń i pomysłów zagranicznych, i na ogólnie nędzny stan gospodarstwa wiejskiego, chociaż kraj nasz przedewszystkiém jest rolniczym.

Część ta chociaż opartą jest na naukowém dowodzeniu, zawiera jednak tylko tyle w sobie teoryi, ile to było konieczném i niezbędném; słowem w całej mojej pracy starałem się o wykład prosty, jak najprzystępniejszy, elementarny, zrozumiały dla każdego, aby tylko obdarzonego dobremi chęciami i zdrowym rozsądkiem.

Dlatego radbym widzieć dziełko moje w ręku prawie każdego gospodarza, bo jeżeli mnie miłość własna nie myli, przekonany jestem najsumienniéj, że każdy po przeczytaniu mego Dobrego Ekonoma, aby tylko rozważnie, pilnie i z dobrą wolą, rzeczywiście zostanie dobrym ekonomem, czyli dobrym zarządzcą i gospodarzem.

Przedewszystkiem więc polecam pracę moje wszystkim oficyjalistom ekonomicznym, szczegółniej tak zwanym ekonomom i pisarzom, a nawet i panom rządzcom, bo słuszna jest, aby wiadomości stanu, który im chleb daje, były im dokładnie znane, i żeby czynność nie tylko opierali na praktyce, ale i na nauce: tym sposobem pryncypałom swoim zapewniali korzyść, krajowi powiększenie bogactwa, a sobie coraz świetniejsze widoki. Że zaś są inne jeszcze warunki, od zachowania których zależy i obiór stanu gospodarczego i samo dobre powodzenie gospodarstwa, dla tego przed samym wykładem zamieszczam Uwagi nad przyczyną leniwego u nas postępu gospodarstwa wiejskiego, w mniejszej części drukowane w Gazecie Rolniczej.

A teraz w Imię Boże idź w świat praco moja!

UWAGI.

NAD PRZYCZYNĄ LENIWEGO U NAS POSTĘPU GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO.

Nie ma prawie pisma jednego, artykułu w dodatkach rolniczych, lub nawet ustnej o rolnictwie rozmowy, w którychby nie narzekano, że u nas gospodarstwo wiejskie na bardzo niskiej znajduje się stopie; że wprawdzie dąży niby ku postępowi, ale tak wolno, tak pojedynczemi usiłowaniami, że nawet domyślać się nie można, kiedy cały kraj wydźwignie się z biednego obecnego swego położenia.

Zwykle za przyczyny tego złego naznaczają niechęć, brak kapitałów, nieudolność i t. d., i rzucając gromy na biednych gospodarzy, wszyscy łają, krzyczą, piszą: a pracujcież! a starajcież się! a oszczędzajcież! abądźcież chętniejszemi! Nikt jednak, o ile wiemy, pomimo tych łajań i namów, aż do znudzenia powtarzanych, nie przedstawił kwestyi tej w obszerniejszym rozbiorze, nie zastanowił się o ile zarzuty te są słuszne i jakie przyczyny wpływają na nas, że w skutkach swych tak  źle za nami przemawiają.

Nikt bowiem nie zaprzeczy, że każdy skutek ma swoje przyczynę, dla tego też jeżeli u nas gospodarstwo wiejskie dla tego tak leniwo dąży do ulepszenia, że jesteśmy niechętni, niepracowici i t. d., to mimo woli nasuwa się pytanie: jaka jest przyczyna tej niechęci i lenistwa? bo trudno przypuścić, aby ród Słowian tak zdolny do wszystkiego, do czego tylko się weźmie, samowolnie przenosił troski i kłopoty przy próżniactwie, nad obfitość i byt dobry przy pracy i staraniu. Byłoby to bowiem tak coś strasznego, że pomyśleć już dreszcz przejmuje: a przecież pod tym względem nikt nam jeszcze nie zrobił zarzutu; więc muszą być oboczne wpływy, już w nas samych lub zewnątrz nas znajdujące się, które mimowoli najniesłuszniej narażają nas na podobne przymówki.

Rozwinięcie tego wzięliśmy zaządanie obecnej pracy, i nie zważając na żadne względy, zastanawiając się nad naszą młodzieżą wiejską; ziemianami jako gospodarzami, ojcami, panami; ich żonami jako gospodyniami, obywatelkami, paniami; i oficyjalistami ekonomicznemi, wypowiemy wszystko z prawdą, szczerze i otwarcie, bo tylko tym jedynie sposobem można służyć z korzyścią ziomkom i krajowi.

Uprzedzam więc Szanownych Czytelników, że jakkolwiek wiele jest u nas takiej młodzieży i ziemian, do których dalszy ciąg naszej pracy w niczem stosować się nie może; więcej jednak znajdzie się takich, którzy w niej nie raz z bolesną a nawet z ostrą spotkają się prawdą. Niechże więc nie mają za złe autorowi, który w rzeczywistych a nie w wymarzonych faktach zbierał materyjały do swego rozumowania: niechże go nie obrzuca klątwą potwarzy, bo on niejednostki, tylko ogół zawsze miał aa względzie; ale wszedłszy sami w siebie niech usłuchają rad, które dyktuje nie napuszone zarozumienie, nie śmieszna chęć łajania innych, a samemu uchodzenia ta nieomylnego, bośmy wszyscy ludzie ułomni: ale prawdziwa miłość ojczystego kraju, do tego kąta w którym się wrodziło, w którym się nauczyło Boga chwalić starym obyczajem, kochać wszystkich ludzi jak braci, synów jednego wspólnego nam Ojca — Boga; i to przekonanie, że się radzi szczerze i poczciwie. Z nadzieją więc w duszy., że z równym oddźwiękiem czytelnicy przyjmą pracę naszą, po tem krótkiem przemówieniu przystępujemy do rzeczy.

Już to nikt zapewne nie zaprzeczy, że chcąc być dobrym gospodarzem i chcąc dobrze gospodarować, potrzeba koniecznie stosownego aa to usposobienia czyli zdatności: wiadomości teoretycznych czyli nauki gospodarstwa wiejskiego; praktycznego obznajmienia się z tym przedmiotem, czyli doświadczenia i właściwego zasobu pieniężnego. Posiadający wszystkie te warunki, czyli zdatny, ukształcony, praktyczny i z zasobem, a jakich u nas dosyć naliczyć można, niezawodnie dobrym będzie gospodarzem; bez jednego z nich już trudno gospodarzyć, a cóż dopiero powiedzieć o takich, którym wszystkich czterech warunków brakuje?

Ze wszystkich jednak tych przymiotów, cechujących dobrego gospodarza i dających możność dobrego gospodarowania, najważniejszym i niezbędnym jest pierwszy, to jest konieczność zdatności czyli talentu; bo praca może dać naukę, czas doświadczenie, okoliczność zasoby, ale ani czas, ani praca, ani pieniądze nie rozwiną w człowieku zdatności, owego talentu, z którym człowiek na świat przychodzi, i prawie mimowolnie bez wyrozumowania okazuje wyłączny pociąg i usposobienie do tego a nie innego zatrudnienia.

Zapatrując się bowiem pilnie na dzieci i na młodzież tak zwaną wyrostkami, już w nich widziemy różne pociągi: to do pióra, do książki, do ręcznych robót, do muzyki, na gospodarza i t. d.; słowem do wszystkich rodzajów pracy, przez którą człowiek chleb powszedni zdobywa.

Szczęśliwy taki, któremu okoliczności dozwolą pójść za wrodzonym pociągiem! bo wtedy natura nie doznawszy gwałtu, skieruje całą myśl, całą duszę, usposobienie do obranego zatrudnienia i umiłowania go wszystkiemi siłami, jako zgodnego z naszem życzeniem.

Jeżeli bowiem strona materyjalna naszej istoty robi wybór między pożywieniem, i do jednego pociąg, do innego prawie wstręt okazuje, przełamanie którego silną wolą szwank dla zdrowia sprowadza; to i w pracy, jako potrzebie i pokarmie strony naszej moralnej, dusza w jednym szczególniej rozmiłując się przedmiocie, odciągnięta od niego, musi boleć i tęsknić, i ani chwili nie towarzyszyć myślą zatrudnieniu, którego nie lubi i który gwałt zadaje jej usposobieniu.

Taka więc praca jakżeż wtedy będzie wykonywaną? naturalnie, aby zbyć — prawdziwie jak za pańszczyznę, prawie machinalnie, bo bez uczestnictwa myśli; i nadto, człowiek taki robi się zrzędnym, marudnym, bo duch jego ciągle łaknie, ciągle głodny: jak ciało gdybyśmy go karmili innemi potrawami, których nie lubi.

Takie nieusłuchanie głosu natury i spaczanie wewnętrznego usposobienia, najwięcej robi ludzi nieszczęśliwemi, na czem i oni osobiście i kraj cały wiele traci. I tak: znałem młodego człowieka, który szczególniej lubił się zajmować rysunkiem i malarstwem: wszędzie kreślił, mazał, i wiele okazywał do tego zdolności. Skromny jednak w życzeniach prosił, nawet błagał rodziców, żeby go sposobiono na malarza choćby pokojowego; nie usłuchano, wyśmiano, wydrwiono, i mimo narzekań, mimo płaczu, oddano go do handlu niby na buchhaltera. I cóż się dzieje? młodzian pracuje ale jako przymuszony, a praca przymuszona wiemy co warta. Ręka z piórem przy stoliku, cyfry pod oczami, ale myśl gdzieś buja po świecie, po kopersztychach, rysunkach i t. p. Naturalnie, robota mała i pełna błędów: pryncypał się gniewa, młodzian smuci się, niecierpliwi, tęskni, przeklina i życie i ludzi, rodzice się martwią, narzekają, łają, a ten niechęci się wreszcie do wszystkiego i do rodziców: unika ich, stroni, później rozpacza i pomału rozpuszcza się tak dalece, że rodzice wreszcie widząc że źle zrobili, oddali go do malarza. — Ale już było za późno — i choć dla jedynaka, całą swą pociechę i nadzieję starości z płaczem i największą boleścią musieli obrać nowy stan, w którym nieposłuszeństwo i śmiercią może być ukarane.

Znałem innego ze szczególnem usposobieniem do robót ręcznych, i choć bez poprzedniej do tego nauki, ot tak sam z siebie był kowalem, ślusarzem, stolarzem, introligatorem, tapicerem; w domu miał pełno hebelków, pilników, świderków i t.p. narzędzi i tysiące różnych pomysłów i ulepszeń. Jakiż to dzielny mógłby być z niego rzemieślnik, zwłaszcza przy wykształceniu które posiadał! Ale coż? los zrobił go urzędnikiem: dał mu papier, pióro, atrament i referaty; usposobienie więc wewnętrzne czyli natura ciągnęła go do ręcznej pracy, konieczność do pisma; referaty więc wychodziły strasznie chorobliwe, i uznany naturalnie za niezdatnego marniał biedak na małej posadzie, bo jakżeż tu takiego w stopniach posuwać? całą pociechę i zapomnienie niedoli znajdując w warsztatach, którym poświęciwszy się, mógłby pójść może bardzo wysoko i sobie zapewnić spokojny i zamożny byt, a tem samem i krajowi prawdziwy z siebie przynieść pożytek.

Znałem także rzemieślnika, który umyślnie wyniósł się na prowincyją, żeby mógł przy warsztacie prowadzić i gospodarstwo wiejskie. Wynajął w miasteczku dom z kilkonastoma morgami gruntu: orał, siał, ulepszał, czytał dzieła gospodarcze, jeździł po jarmarkach, za obejrzeniem lepiej prowadzonych gospodarstw: nie dospał, nie dojadł; słowem, żył tylko myślą agronomii i rolę małego swego kawałka w prawdziwie kwitnącym postawił stanie.

Ale warsztat zaniedbany, bo brakowało mu zarządzcy całą duszą i z poświęceniem oddanego, dozorowany tylko z konieczności, coraz niknął, tracił na wziętości tak, że w końcu ratując go, nie był biedak ani rzemieślnikiem, ani gospodarzem, i z biedy, ze zgryzoty i zmartwienia wpadł w poniżenie, bo rozpił się i dziś dosyć często kawałka chleba nie znajdzie w domu. Gdyby poszedłszy za swojem usposobieniem, nie mogąc być dziedzicem ani dzierżawcą, został był oficyjalistą wiejskim, niezawodnie stanąłby na najwyższym szczeblu swego fachu; a tak, zniknął bez pożytku dla siebie i dla kraju.

Znałem wreszcie gaspodarza,. bogatego nawet właściciela, u którego gospodarstwo była Boże odpuść. Ale dziedzic pamiętny administracyi krajowej, bo był jakiś czas aplikantem, urządził u siebie formalne biuro ekonomiczne. Po całych dniach, ale to w całem znaczeniu tego słowa pisał, mazał, poprawiał:, dwóch wyłącznie trzymanych pisarzy przepisywało; brulijony szły do akt, których miał pełne szafy, zupełnie jak po. biurach, munda w świat między ludzi; wydawał plany, rozkazy, przyjmował szczegółowe raporty, te monitował, na piśmie odbierał odpowiedzi, te znowu brevi manu przesyłał do wyjaśnienia; każde słówka, każdy list przed dwudziestu laty napisany w brulijonie w kwadrans mogły być znalezione: słowem zarząd, porządek, płodozmiany, chów bydła, lasy, gorzelnie były wybornie rządzone....na papierze, a w polu lichota że aż serce bolało: w stodołach pustki, a w kieszeni pół tego, co mogło być przy innym tylko zarządzie, chociaż na tym samym stopniu gospodarstwa.

Co się tam działo, to tomy możnaby pisać, bo każdy musiał myśleć o piórze nie o roli: ale mimo tego dziedzic był pewny, że jest najpierwszym agronomem swego wieku. Gdyby zamiast dóbr miał listy zastawne w kieszeni, a sam poświęcił się urzędowaniu, mógłby być zdatnym i pracowitym urzędnikiem, bo widać że miał do tęga zamiłowanie; a dobra inaczej administrowane, wydawanemi korzyściami powiększyłyby bogactwo krajowe. Gdy wszystko poszło wbrew usposobieniu, biedak męczył się tylko na wsi; tracił więc na tem i sam i kraj cały.

Moglibyśmy i więcej podobnych przykładów przytoczyć, ale sądzimy, że i tych kilka dostatecznemi są do przekonania, że w obraniu stanu koniecznie potrzeba iść za głosem natury, za tem mimowolnem, usposobieniem do tej a nie innej pracy, które się nazywa zdatnością albo talentem, z jakim do czegoś niemal każdy człowiek na świat przychodzi.

Rozpatrzywszy się między ludźmi widziemy, iż ktokolwiek usłuchał tego głosu wewnętrznego, niezawodnie dobrze mu się dzieje; kto zaś odrzucił, naraził się na walkę całego życia między musem a pociągiem naturalnym, i jest jak to drzewo, co nie mogąc się rozwijać w naturalnym kierunku, krzywi się, karłowacieje, ni cieniu, ni owoców ludziom nie daje i przed czasem usycha, W naturze bowiem nie się nie dzieje bez celu, usposobienie więc człowieka do czegoś, z którem na świat przychodzi, jest właśnie tym celem, któremu i dla własnego i dla ogólnego dobra, jeżeli chcemy być szczęśliwi, koniecznie zadosyć powinniśmy się starać uczynić.

Że ludzie tej prostej zasady nie trzymają się, że przez to niezadowoleni są i z siebie i z życia i ze wszystkiego, dosyć jest spojrzeć po świecie. Cóż to tam narzekań — urzędników na biurowość, ziemian na gospodarstwo, rzemieślników na warsztaty. Każdy zarzeka się niepoświęcić syna fachowi, w którym sam pracuje; i w pośród tej powodzi lamentów i sarkań rzadko kiedy wzniesie się głos zadowolenia. Cóż tego powodem?

Oto dla tego, że z góry sobie powiadamy: będę tym albo owym, bo tym być mi nie wypada; i głos wewewnętrzny przytłumiamy w sobie, i niejako naginamy go w prasie naszego pojęcia do pójścia za tem, cośmy sobie głową swoją ułożyli. Jednostki więc tracą, ale traci i ogół, bo praca jednostek w wstecznym odbywana kierunku, jako nie owoc potęgi ducha i zamiłowania, ale musu i niechęci, małej musi być wartości, a przynajmniej bez zarodów myśli postępowej, która zbiorowo cały jeden rodzaj zatrudnienia ludzkiego z dniem każdym do polepszenia posuwa.

Z tego więc pokazuje się cośmy dotąd powiedzieli, że każde zatrudnienie, każda praca, która sposób do życia stanowi, aby była dobrze wykonywaną i dała tak jednostkom jak krajowi prawdziwą korzyść, musi koniecznie w człowieku poświęcającym się jej obudzać prawdziwe zamiłowanie, musi się zgadzać z jego chęcią i usposobieniem, zdalnością czyli z  owym talentem wrodzonym do czegoś, z jakim każdy niemal na świat przywodzi. Że wówczas człowiek odda się obranemu zatrudnieniu, jako zgadzającemu się z jego naturalnem usposobieniem, całą swą duszą i wszystkiemi myślami wleje weń życie i czerstwy rozwój, zupełnie jak przy spożywaniu pokarmu ulubionego, który w nas nie raz śmieszne, dziecinne łakomstwo obudzając, obraca się na pożytek i zdrowie ciału. Że człowiek nie poszedłszy za tym wewnętrznym głosem natury, zupełnie nie odpowie swemu przeznaczeniu, a tem samem pracą całego swego życia nie tylko sobie i krajowi żadnej nie przynosi korzyści, ale często szkodę.

Że każde zatrudnienie pewien rodzaj pracy stanowiące, żeby się posuwało ku postępowi, musi być uprawiane przez ludzi oddanych mu z prawdziwego popędu i zamiłowania, bo inaczej będzie karłowacieć, więdnąć, nie przedstawiać żadnego życia, jako pozbawione myśli i duszy tych, którzy go przedstawiają.

A ponieważ gospodarstwo wiejskie jest także zatrudnieniem dającem utrzymanie ludziom, żeby więc korzyść i poświęcającym się jemu i całemu krajowi przynosiło, żeby się rozwijało z całą duszą i rzeźwością, koniecznie potrzebuje pracowników z usposobieniem naturalnem, z popędem, z talentem do niego; bo inaczej, nienacechowane całem zamiłowaniem i poświęceniem gospodarza, musi koniecznie w rozwoju swojem okazać brak tego i zostawać w stanie chorobliwym i niedokładnym, gdyż myśl ludzka zawsze odbija się w jego czynach.

Rozpatrując się teraz po naszym kawałku ziemi, jakież między gospodarzami znajdziemy praktyczne zastosowanie tej niezbitej zasady.

Otóż ogół kraju uznawszy przez jakieś najnieszczęśliwsze wyrozumowanie, że poświęcenie się gospodarstwu wiejskiemu jest zatrudnieniem najszlachetniejszem i najbardziej uzacniającem, całą swoje myśl życzenia i starania obrócił tylko na to, aby jakimbądź sposobem stanąć w liczbie pracowników, których rolnikami, gospodarzami, ziemianami lub obywatelami nazywamy.

Nie badając więc czy jest wrodzona zdatność, która jedynie daje zamiłowanie obranego zatrudnienia, młody człowiek, aby tylko był posiadaczem jakiego kapitaliku, natychmiast kupuje wioskę, lub bierze dzierżawę i zostaje gospodarzem. Jeżeli szczególnym wypadkiem wybór był trafny, idzie wszystko dobrze z małym nader wyjątkiem, bo talent czyli wrodzona zdatność rzuci go z całym zapałem pracy i stosownemu kształceniu się i wynajdzie w chwilach przeciwnych środki ratunku nawet tam, gdzie ich ani spostrzeże oko pracownika przymusowo gospodarującego. Jeżeli zaś przeciwnie, młody taki człowiek wbrew swemu usposobieniu, idąc za błędnym głosem opinii musi gospodarzyć, czyż zajęcie jego będzie takie, jakiego gospodarstwo wymaga? Czyż on myślą dobrą będzie mógł naznaczyć każdy krok, każdy ruch gospodarczy, bez czego nie pojmujemy dobrego gospodarstwa, kiedy ta myśl tylko z musu naginając się w kółko rolnicze raz wraz odrywaną będzie od innych przedmiotów więcej zgadzających się z jego usposobieniem?

Czyż wreszcie znudzony nastręczającemi się przeszkodami, z któremi do walki tylko prawdziwe zamiłowanie i talent godnie stanąć może i pokonać, zmęczony ciągłem szamotaniem się myśli rozdzielającej się między gospodarstwem a wrodzonym pociągiem do czegoś innego, nie wywoła z czasem zupełnego zniechęcenia, zaniedbania i oddania roli na wolę Boską?

Że tak się dzieje na świecie, dosyć spojrzeć na naszych gospodarzy, a pilnie badając, niezawodnie przekonamy się, że wszędzie gdzie tylko gospodarstwo jest w prawdziwie kwitnącym stanie, gdzie w rozwoju swoim prawdziwym odznacza się postępem, ze dniem każdym ulepsza się i doskonali; gdzie nic się nie marnuje ani czas, ani praca, ani kapitał, ale ze wszystkiego ciągniona jest  korzyść jak najmożebniejsza, tam niezawodnie głowa która rządzi takiem gospodarstwem, jest zdatna i w  talentem, bo w każdej najmniejszej jego drobnostce jest jej myśl i dusza, jest prawdziwe zamiłowanie i zupełne oddanie się i poświęcenie.

Gdzie zaś gospodarstwo ani postępu, ani dobrego rozwoju nie przestawia; gdzie więcej jest zaniedbania i opuszczenia jak troskliwości, tam z pewnością można twierdzić, z małym tylko wyjątkiem, o czem później będziemy mówili, że zarządzający niem nie ma zdatności ku temu potrzebnej, i mógłby być dobrym czem innem, tylko nie gospodarzem.

Chęć bowiem i silna wola mimo całego natężenia, jeżeli nie są podsycane tą iskrą hożą, którąśmy nazwali zdatnością lub talentem, nic tu nie pomogą: ho czyż można być dobrym malarzem, muzykiem, artystą dramatycznym, pisarzem, jeżeli się do tego nie posiada mimo najsilniejszej pracy chęci i woli duszy, wrodzonego usposobienia? A zawód gospodarczy czyż nie jest zatrudnieniem jak każde inne, wymagającem koniecznie natchnienia Bożego, którego się nie nabywa nauką i czasem, lecz się z niem na świat przychodzi i dopiero własną pracą i usiłowaniem rozwija i kształci.

Jeżeli więc na obranie u nas stanu gospodarczego nie wpływa, jak to dotąd ma miejsce, usposobienie wewnętrzne, ale posiadanie pewnej kwoty pieniężnej, cóż dziwnego, że gospodarstwo krajowe przyjmując aa chybił trafił pracowników w szeregi swoje, tak powolnie rozwija się na drodze postępu? Bo czyż to prawdziwa zdatność zawsze chodzi z możnością gospodarowania na swojem? a możności tej czyż zawsze towarzyszy zdatność?

Gdyby pod tym względem staranny u nas robiono wybór, gdyby gospodarstwu poświęcali się ludzie z prawdziwego powołania, cały kraj zyskałby na tem, bo gospodarstwo wzięte pod zarząd energicznej myśli, w każdym szczególe osnute jej potęgą, którą dać tylko może rzeczywisty talent; widocznie posuwałoby się naprzód i wkrótce dogonilibyśmy naszych sąsiadów, którzy nas tak dawno w postępie wyprzedzili.

Gdy inaczej jest, widocznie źle się dzieje, a kiedy się źle dzieje przez nas samych, to i przez nas samych naprawa tego może nastąpić, bo ludzka rzecz błądzić, ale i ludzka błąd naprawić. Jak zaś mamy postępować żebyśmy tego dokonali, starać się będziemy czytelnikom naszym wyrozumować i rzecz tę obszerniej cokolwiek przedstawić.

Uczy nas Pismo Święte, że Bóg wyganiając człowieka z raju powiedział, że «odtąd będziesz pracował w pocie swego czoła.» Pierwszem więc naturalnie zajęciem wygnańca była rola, bo ziemia jest matką wszystkiego, co tylko człowiek potrzebuje do utrzymania swego bytu. Żeby jednak ze słów tych ktoś nie wyciągnął wniosku za rolnictwem przemawiającego, bo przyodzianego powagą tylu set wieków, zmuszeni jesteśmy zwrócić uwagę czytelników, że obok rolnictwa wspólny nasz protoplasta, skutkiem potrzeb ciała musiał być i pastucha, i myśliwym, i rzeźnikiem, i stolarzem, i kucharzem, i pomywaczką: słowem, nie tylko rolnikiem, ale rzemieślnikiem i innym pracownikiem ręcznym, bo mu praca i znój dane zostały za nieodstępne towarzyszki.

Później, kiedy ludzkość zaczęła się rozradzać, kiedy koniecznym okazał się podział pracy, potworzyły się różne stany, które dziś znamy pod nazwą urzędników, rolników, artystów, przemysłowców, rzemieślników, kmieci i wyrobników, a które wszystkie jednym zwą się wyrazem pracy; bo każdy z nich, aby wiernie wykonywał włożone nań obowiązki przez stan w którym został pomieszczony, musi pracować i ciężko pracować.

Wyłamujący się z tego obowiązku pod jakimkolwiekbądź tytułem, z którego pracy ludzkość nic nie korzysta, jest pasożytem w społeczeństwie, bo wszystko z niej bierze a nie w zamian nie przynosi. Lekceważyć zaś pracy pojedynczej, choćby najdrobniejszej nie należy, bo ta aby tylko wykonywaną była z całą sumiennością, i pod godłem dobra ogólnego połączona z innemi podobnego rodzaju, tysiącem niedostrzeżonych dróg rozpłynie się po całym kraju i dojdzie do każdego, to w postaci osłodzenia niedoli bliźniego, to materyjalnego jakiego ulepszenia, lub wreszcie uzacnienia duszy i wykształcenia umysłowego.

Człowiek więc każdy bez wyjątku, choćby nie potrzebował, koniecznie powinien pracować, bo ludzkość to jak w ulu pszczoły, z których każda owoc dziennej swojej pracy składa do wspólnych zapasów, żeby potem miała prawo ze wszystkiemi z nich korzystać.

Tak więc praca każda bez wyjątku, aby tylko niosła pożytek ogółowi, jest piękną, szlachetną, dającą pokój wewnętrzny i szczęście, bo jest wypełnieniem woli bożej, z której namaszczeniem każdy człowiek na świat przychodzi. Ludzkość jednak, a zatem i nasza społeczność, mimo tak prostych zasad, niepotrzebujących prawie dowodzenia, nie idzie w całej swej masie za tym wewnętrznym głosem natury, a skutkiem niechęci do pracy podzieliła ją na różne klasy, i stan ziemianina, jako niepracującego rękoma, postawiła na najwyższym szczeblu, a za nim dopiero umieściła urzędnika, przemysłowca, rzemieślnika i t. d. Skutkiem tego i wybór stanu zastosowano do tych samowolnych, nawet śmiesznych podziałów; na usposobienie, ową iskrę natchnienia bożego nie zwrócono żadnej uwagi i każdy po większej części zostawał nie tym, do czego posiadał wrodzoną zdatność, ale tym co nosiło na sobie cechę podług ludzkiej klasyfikacyi, szlachetniejszego i zacniejszego zatrudnienia.

Takie wypaczenie prawa natury, która dając rozlicznego rodzaju prace człowiekowi, różne uzdatnienia rozrzuciła między ludzi, wywołało naturalnie jak najgorsze skutki, a połączone z lenistwem naszem i nieprzejęciem się zasadą konieczności pracowania dla sprawy ogółu, większość z obierających sobie stan zrobiła pracującą z musu, znaczną część trawiących czas bez żadnej dla ogółu korzyści, a malutką tylko cząsteczkę prawdziwie użytecznych pracowników, którzy posłuszni wewnętrznemu głosowi, zostali tem, czem zostać byli powinni. Losowe takie a nienaturalne rozporządzenie naszej przyszłości musiało stać się powodem owych stękań i narzekań ludzkich na biedę, niezadowolenie, coby wszystko nie miało miejsca, gdyby rozum i badanie wewnętrznego usposobienia robiło wybór w obiorze stanu.

Zwracając teraz uwagę od ogólnych tych zasad, do ich praktycznego zastosowania w naszym kraju, cóż w idziemy?

Oto młodzież, która wykształceniem swojem najwięcej przedstawia nadziei kraju, chociażby ze wstrętem, jak tylko opuści mury szkolne, osiedla się albo na wsi na dziedzictwie lub dzierżawie, albo w biurach rządowych na aplikacyi, bo tylko te dwa zajęcia uważa godne człowieka.

Skutkiem więc tak niezwykłej konkurencyi w obudwóch stanach, ogromnie ciężko idzie młodzieży: i jedni narzekają siwiejąc nie raz na aplikacyi, lub jakim dwutysiącznym etacie na nieszczęśliwy los, który ich przykuł do pióra; inni znowu klepią biedę na wyciągniętej bezmiary dzierżawie lub obdłużonych wioskach schedami rodziny, szukając jak głodny chleba posażnego ożenienia,

Jakie ztąd następstwa i w szczególe i w ogóle wynikają, łatwo sobie wyobrazić, a jednak nie trudna na to rada.

Czyż to bowiem stan rolnika i urzędnika nie jest pracą jak każdy inny? a każda praca czyż nie uszlachetnia człowieka?

Powiedzieliśmy wyżej przy obiorze stanu, że szczęśliwym jest ten, co poszedł za wewnętrznem swojem usposobieniem. Czyż więc jedynie przychodziemy na świat z usposobieniem na gospodarza lub urzędnika; czyż wielu z nas nie posiada prawdziwych zdolności do różnych rzemiosł lub przemysłowego zatrudnienia? Dla czegóż więc nie słuchać tego głosu bożego, tylko gwałtem cisnąć się w obcy sobie żywioł i więdnąć w nim i marnieć, gdy w odpowiednim swoim chęciom fachu moglibyśmy stać się chlubą rodzinnego kraju. Dlaczego ojcowie niebadają skłonności swoich dzieci i podług tego nie rozporządzają ich przyszłością?

Ale u nas wszystko idzie na opak. Ot naprzykład w dworku poczciwego ziemianina kilkoro dziatek chowa Bóg na pociechę rodziców. Czy na dziedzictwie, czy na dzierżawie, co można wielkiego zostawić tak licznej rodzinie, żeby aż ta nie potrzebowała sama na siebie pracować, ale cały widok przyszłości zakładała na tem, co na każdego przypadnie z ogólnego po rodzicach podziału. Jeżeli jest w domu jaki kapitalik, ten się chowa na wiano dla córek lub na zapas gospodarski, synowie więc muszą myśleć o chlebie i we własnej pracy szukać dla siebie środków przyszłego utrzymania.

Tu więc z musu przynajmniej tyle robi się dobrego, że kraj zyskuje pracę w zamian za dane utrzymanie takiemu pracownikowi, który tem samem przestaje być dla niego ciężarem. Ale wybór do tego jakże jest zrobiony?

Oto taki ojciec nie badając skłonności swoich synów, wbrew nawet nie raz ich naturalnemu usposobieniu, po ukończeniu szkół, na chybił trafił, najczęściej jednego, który jakiś pociąg pokazuje do życia wiejskiego, do pomocy zostawia przy sobie, a innych poświęca na urzędników, ostatni wyciągając z siebie grosz krwawo zapracowany na ich utrzymanie w czasie aplikacyi.

Takie losowe rozporządzenie swemi dziećmi, czyż zawsze wyda pożądane owoce? Czyż jeden z nich stanie się niezawodnie dobrym gospodarzem, tak jak go pojmujemy, a drudzy chętnemi i zdatnemi urzędnikami?

Inni znowu rodzice, których Bóg uposażył większem mieniem, robią jeszcze gorzej, bo ci już bez żadnego wyłączenia, wszystkich synów przeznaczając na gospodarzy, uposażają ich w oddzielne części swego majątku, obciążane najczęściej obowiązkami różnych w przyszłości wypłat, mającemi się realizować bogatem ożenieniem.

Znów więc wybór stanu robiony jest na chybił trafił, i jeżeli się nie udał, to już w takim razie cały kraj na tem traci, bo posiadany majątek sam z siebie jakie takie da przynajmniej utrzymanie, a praca takich jednostek niknie bez żadnej korzyści, bo nic sama z siebie jako pozbawiona zarządu, zamiłowania i zdatności, nie wydobywa.

Z tego więc cośmy dotąd powiedzieli, widziemy, że najpierwszy warunek cechujący dobrego gospodarza, to jest zdatność, czyli usposobienie naturalne do tego stanu, tylko przypadkowym trafem bywa u nas udziałem ludzi poświęcających się fachowi gospodarczemu, i że dla tego postęp krajowego rolnictwa tak się leniwo posuwa, bo go uprawiają ludzie z małym wyjątkiem nie z naturalnego popędu, ale niejako z musu i konieczności.

Pragnąc więc aby pod tym względem złe wstrzymujące postęp gospodarstwa wiejskiego naprawione zostało, koniecznie potrzeba, aby ojcowie rodzin tylko takich synów do niego przeznaczali, którzy istotne do tego fachu posiadają zamiłowanie, bo to będzie miarą ich zdatności i usposobienia.

Ale spyta się może nie jeden: cóż robić z młodzieżą, która podług przedstawionego rozumowania nie okazuje potrzebnej zdatności na gospodarza? przecież wszyscy nie mogą być urzędnikami, bo i do tego potrzeba stosownego usposobienia? Prawda, nieprzeczę, i radzę tylko takich poświęcać służbie publicznej, którzy z chęcią zasiądą do stolika biurowego.

Ale cóż robić z takim, który ani na gospodarza, ani na urzędnika nie przedstawia wymaganych przymiotów?

Przedewszystkiem trzeba wpajać od lat dziecinnych w młodego człowieka: że jak ptak do latania, tak człowiek stworzony jest do pracy; że każda poczciwa praca, bez żadnego wyjątku, czy ręką, czy głową, czy piórem — jest zacna i szlachetna i podnosi godność osobistą; że choć rodzice posiadają majątek, ale ten nie jest jego; że może być jeszcze stracony, i że każdy dobry obywatel swego kraju, powinien starać się mimo posiadanego lub spodziewanego majątku, własną pracą wydobywać środki swego utrzymania, a mienie rodzicielskie uważać tylko jako dodatek od losu mu w darze dany, jako środek do łatwiejszego i lepszego przysposobienia się do przyszłej pracy i jej większego rozwoju.

Że chleb powszedni winnym być takiemu losowi a nie własnemu staraniu, jest wstydem i niedołęztwem, pewnym rodzajem upokorzenia, bo świadczącym przez to o naszej nicości moralnej, która nawet środków utrzymania zabezpieczyć nie potrafiła. Słowem, trzeba wmówić w młodego człowieka, trzeba wszystkie jego myśli, nadzieje i widoki skierować do jednej głównej rzeczy, to jest, żeby się starał mieć stan i z niego utrzymanie, zanim dopuszczony zostanie do korzyści z spuścizny rodzicielskiej.

Tak wychowany młody człowiek: uczony od dziecka, że kiedyś będzie wypuszczony z domu jak ptak z gniazda, żeby sam sił swoich probował i sam na swoje przyszłość zarobił; niezawodnie od pierwszego brzasku rozwijającej się myśli, zwracać będzie pilną uwagę na siebie, badać swoje skłonności, które pokierowane rozsądnemi radami rodziców, poświęcą go takiemu zatrudnieniu, do jakiego istotne posiada usposobienie.

Wówczas u nas każdy rodzaj pracy, który pod różnemi nazwiskami głowa i ręka ludzka uprawia, zyskując szermierzy dobrej woli i istotnej zdatności, cudownym rozwijać się będzie sposobem, wszystko posuwać się naprzód i kraj prawdziwie bogacić.

Gdy wszystko inaczej się dzieje: gdy od dziecka chęć do pracy nie jest rozwijana, ale przedstawianiem się arystokratycznych podziałów niejako tłumioną (a); gdy wszystko i wszyscy jednym powtarzają chórem: rodziców masz majętnych, będziesz więc panem; albo: jesteś synem ziemianina, weźmiesz dzierżawę, ożenisz się dobrze i będziesz obywatelem; gdy tak wychowany młodzian, miałby sobie prawie za hańbę we własnej pracy szukać środków przyszłego swego wyżywienia, — to cóż dziwnego, że i rolnictwo i przemysł, i wszystko tak na niskim zostaję u nas stopniu, a fortuny pańskie rozpraszają się po świecie, bogacąc lichwiarzy i oszustów.

Gdyby młodzież taka, jako posiadająca materyjalne środki kształcenia się i przyszłego rozwoju fachu obranego podług swego usposobienia, szła właściwą drogą; gdyby każdy bez wyjątku rzucił się do tego rodzaju pracy, na jaką z dniem swoich urodzin odebrał namaszczenie, cóż to za wybornych mielibyśmy rolników, kupców, artystów, przemysłowców, rzemieślników; gdy tymczasem mamy z nich tylko gospodarzy, ale zaledwie co dziesiąty z prawdziwą zdatnością i zamiłowaniem.

Ale już słyszę podnoszące się głosy na biednego autora niniejszej rozprawki: że dzieci panów i szlachty polskiej chce porobić kramarzami i rękodzielnikami, i rzucić ich na pastwę ciężkiej pracy, która zabija wszelki polot myśli i niejako usypia działanie duszy.

W odpowiedzi na ten zarzut zwracamy uwagę czytelnika, że na świecie było, jest i zawsze tak będzie, iż w każdym fachu tylko prawdziwa zdatność przewodniczy drugim: ona tworzy postęp w obranym zawodzie, ona największe osiąga korzyści; a ci którzy żadnym polotem myśli nie odróżniają się od tłumu, stają się więcej biernemi pracownikami, bo robią i pracują tak, jak ich nauczono, i dopełniają tylko tego, co koniecznie przez człowieka musi być dokonane.

Powtóre, że w uwagach przedstawionych obejmujemy tylko taką młodzież, co posiada jakiekolwiekbądź do czegoś usposobienie, więc która daje pewność, że przewodniczyć drugim będzie.

Ze kiedy jest się ziemianinem, rolnikiem, a nie chodzi się za pługiem, ani cepami nie bije, to można być i rzemieślnikiem, niekoniecznie ciężko pracującym. Jeżeli zaś termin, czyli praktyczna nauka w rzemieślniczym zawadzie koniecznie jest potrzebną, to i pragnąc być gospodarzem dobrym należy przy pługu, radle, bronie i kosie terminować, żebyśmy sami umiejąc robić, nauczyli drugich i w robocie nie dali sio, oszukać.

Ze taki zarząd jakim zakładem rzemieślniczym, jako wymagający nie tylko pracy fizycznej ale i zdatnej głowy, nie tłumi działania myśli, lecz przeciwnie kształci ją w obranym kierunku i przez to człowieka zawsze wyróżnia między drugiemi.

Znając teraz godność i szlachetność każdego rodzaju pracy, przy takiem naszkicowaniu rozwoju fachu rękodzielniczego, cóżby było dziwnego, gdyby młodzież nieposiadająca rzetelnej zdolności do gospodarstwa, służby publicznej, handlu, przemysłu, a okazująca skłonność do rzemiosł i mogąca posiadać jakiś zasób pieniężny, poświęcała się temu nowemu dla siebie zawodowi? Czyżby w nim nie znalazła i zadowolenia wewnętrznego, i spokoju, i pokarmu dla duszy, i znacznych korzyści materyjalnych, które są główną treścią wszelkich zabiegów ludzkich?

Ze wszystkoby to zdobyła, i że nie przesadzamy w obrazowaniu stanu rzemieślniczego, przekona nas najlepiej bliższy pogląd na rzemieślników w Warszawie. Pominąwszy uboższych, którzy w każdym stanie koniecznie znajdować się muszą, u lepiej się mających , znajdziesz wszystko, co uprzyjemnia i uszczęśliwia życie człowieka i zadowolenie wewnętrzne, i obfitość w domu, i grosz w szkatule, mieszkanie z wytwornem umeblowaniem i właściwe wykształcenie i ugrzeeznienie, i kocz z parą cugowców w stajni, i zdrowie, i czerstwość duszy, i prawdziwy szacunek rozsądnych ludzi, — to i czegóż więcej potrzeba?

To tylko nieszczęście, żeśmy pogardzili stanem rzemieślniczym, i porzuciliśmy go na drodze dla pićrwszego lepszego przechodnia; i przyszedł cudzoziemiec, któremu w ojczyznie za ciasno tyło, podniósł go, rozśmiał się z naszego dziwactwa, nazwał w duchu g.... Polak; i pomału tak go wyłącznie przywłaszczył dla siebie, że dziś między szyldami rzemieślników i nazwami cudzoziemskiemi, jak białego kruka musisz szukać imienia polskiego.

Wdzięczna to widać rola, kiedy tylu biednych przybyszów ubogaciła, i dla tego dziwić się nie można, jeżeli żywiąc ich i bogacąc naszem złotem, cobyśmy sami sobie mogli robić, w zamian wdzięczności często słyszymy ujemne przymiotnikowanie naszego rozumu.

Żeśmy dawniej zatrudnieniem rzemieślniczem gardzili, to nie mogło być inaczej i miało pewną zasadę, ale dla czegóż dziś przy takim natłoku młodzieży, przy ciągłem kłopotaniu się co z nią robić?—tak obszerną niwę dla pracy i talentów rodzinnych zostawiamy w rękach obcych, nam najczęściej nieprzychylnych? Tego istotnie pojąć nie można, i tylko chyba włożyć należy na karb fatalizmu, co nas od tylu lat gniecie twardą swoją ręką.

To cośmy powiedzieli o stanie rzemieślniczym, w zupełności da się zastosować i do stanu kupieckiego i innych stanów, w których zdatność jest kapitałem, a praca procent przynosi; a że takie wyłączenie tych rodzajów prac przy wyborze przyszłości, dzieje się i z krzywdą nas samych, i rolnictwa, i dobra całego kraju, dosyć rzucić po naszej ziemi, abyśmy o tej prawdzie w zupełności się przekonali.

Czyż to bowiem między naszemi ziemianami nie można dosyć spotkać szczególne oddawanie się z pradziwem zamiłowaniem, jakiemu zatrudnieniu ręcznemu, np. kowalstwu, ślusarstwu, tokarstwu, zegarmistrzowstwu, malarstwu, budownictwu i mechanice, lub wreszcie handlowi, leczeniu chorych i t. d., u których zawsze znajdziesz roboty z żelaza kutego doskonale wykończone, zamki i klucze wybornie urządzone, stolarka i tokarka ciągle w ręku, zegary na minutę niechybiające; budowle ładnie, trwale i z wygodą postawione; różnego rodzaju mechaniczne pomysły; ludzi w chorobach szczęśliwie ratowanych, wreszcie handlujących wszystkiem zawsze i wszędzie, tylko nietęgo gospodarujących?

Czyliżby oni nie lepiej byli zrobili, gdyby z posiadanym kapitałem rzucili się do zatrudnienia, w którem szczególniej smakują, a z gospodarką nie bratali się, jako nieodpowiadającą ich usposobieniu? Czyż kraj cały nie zyskałby na zdobyczy takich głów i rąk zdatnych, pracujących w zawodzie, jaki im od natury wskazany został?

Czyż rolnictwo nie poszłoby u nas w górę, przez wyłączanie z grona uprawiających go, ludzi poświęconych mu z musu i zastępowanych przez ludzi z prawdziwą do tego zawodu zdatnością, co naturalnie musiałoby ogólnie nastąpić?

Czyż wreszcie na takim obiorze za skłonnością stanu nie zyskałoby się na wewnętrznem zadowoleniu, jakie tylko osiągnąć można w pracy, której ze szczególnem oddajemy się zamiłowaniem?

Zaprzeczyć temu trudno, i chociaż głos opinii publicznej potwierdza przedstawione rozumowania, powiadając, że ci i owi powinni byli zostać stolarzami, kowalami, ślusarzami i t. d., a nie gospodarzami lub urzędnikami, czego nie raz można się nasłuchać; jednak mimo tak jasnej prawdy, wbrew własnemu dobru, wszyscy pchamy się na gospodarzy lub urzędników: klepiemy biedę, znosiemy nie raz nędzę, poniżamy się szukając posażnych małżonek, toniemy w długach i milijonowych kłopotach, ale ani pomyślemy zostać ludźmi innej pracy, lub nasze dzieci niemi porobić, chociaż tam znaleźliby wszystko, na brak czego my płaczemy i utyskujemy.

Wszakżeż rzemiosłem nie należy się brzydzić, bo jeżeli ściśle rzeczy rozbierzemy, to każdy stan na świecie niczem więcej nie jest tylko rzemiosłem, z tą tylko różnicą, że dla gospodarza warsztatem jest rola, dla urzędnika stolik biurowy, a dla rzemieślnika kuźnia, tokarnia i t. d. Brzydzić także nie można się terminem rzemieślniczym, bo terminować wszędzie musiemy: przy gospodarstwie praktykując i ucząc się wszystkich robót ręcznych włościan, bez czego powtarzamy nie można być zupełnie dobrym gospodarzem, w biurze przepisując lub linijując.

Widok także naszych terminatorów rzemieślniczych biegających w trepkach z rozczochraną głową, w brudnej i podartej koszuli, za różnemi po mieście posyłkami, niech nikogo od stanu tego nie odstręcza; są to dzieci ubogich rodziców, skazanych od losu na lichsze posługi, które podobno zawsze ludzie dla ludzi będą dokonywać; my bowiem mając środki utrzymania się w czasie aplikacyi lub osiedlenia się na gospodarstwie, moglibyśmy tak się urządzić, żeby nas uważano za uczniów a nie za terminatorów, i chodzilibyśmy do warsztatu jak uczeń do szkoły, który się tylko uczy, a nie posługuje swoim nauczycielom.

Wreszcie, poświęcenie się młodzieży z wyższem usposobieniem rękodzielnictwu, stanby ten podniosło i uzacniło moralnie, i startoby z niego tę rubaszność i zbyteczną prostotę, którą dotąd w znacznej części na niem widziemy.

Czyż więc w tem jest co odstręczającego? Czyż ze zdatnością stosowną, zapasem nauki szkolnej, wykształceniem fachowem i pomocą pieniężną nie powychodzilibyśmy na ludzi tęgich duszą, ze zdrową, czerstwą myślą, pracowitych, zamożnych i prawdziwą chlubą kraju.

Czyż w takim razie dając chętną pracę, nacechowaną i zdatnością i wyższym poglądem i postępem, nie wypłacalibyśmy się krajowi z obowiązku, jaki cięży na każdym dobrym synie swojej ziemi? czyż taki podział pracy wedle zdatności, nie ubogaciłby i nie uszczęśliwił jednostek, a tem samem i nie powiększył bogactwa krajowego?

Wszystkoby tak było, a jednak niestety!... tak się nie dzieje: wszyscy cisną się do gospodarstwa, jakby ono samo bez krwawego potu, zdatności i nauki złote jabłka rodziło; mamy więc masę gospodarujących, ale między niemi bardzo mało gospodarzy: jak w kupie zboża świeżo omłóconego, z którego po wywianiu i odmłynkowaniu, mała tylko garstka ziarna pozostaje.

I w takim stanie rzeczy, jakże tu gospodarstwo ma postępować, jak zwiększać bogactwo krajowe?

Otrząśnijmy się więc z tego, z siłą Samsona stoczmy walkę z zastarzałym przesądem: przymuśmy młodzież do koniecznej na siebie pracy i robienia wyboru jej podług skłonności a nie błędnych wyobrażeń swiatowych, a i im damy szczęście i społeczeństwu naszemu zacnych i użytecznych prawdziwie obywateli.

Dopóki to nie nastąpi, dopóty niwy nasze więcej chwastu i kostrzewy jak chleba wydawać będą, i dopóty wszyscy biedzić i narzekać będziemy.

Żeby jednak nie zrobiono nam zarzutu, że rozwijana zasada jest niepraktyczną, gdyż zastosowana tylko być może przez młodzież mającą na czem gospodarować, a inna biedniejsza nawet na kupno zagona nieposiadająca funduszu, mimo największej zdolności, chęci i genijalnego do gospodarstwa talentu, musi koniecznie obce jemu obierać zatrudnienie, bo z gołemi rękami trudno gospodarzyć; otóż na taki zarzut odpowiemy ogólnie: że kogo los obdarzył jakiem mieniem, niech pracuje na swojem: kto nie ma, na obcem, po prostu jako oficyjalista za pieniężne wynagrodzenie, których brak ogólnie daje się uczuwać, bo i tutaj nie prawdziwa zdatność, ale przypadek i także przesąd werbuje ludzi do ekonomiki: o czem wszystkiem w dalszym ciągu naszej pracy obszerniej się rozpiszemy.

Przejdziemy teraz do drugiego warunku niezbędnego u każdego gospodarza, to jest do posiadania nauki teorycznej i praktycznej, bo zdatność i talent są tylko drogocennym materyjałem, z którego czas, praca i nauka prawdziwe cuda tworzą. Pomijając potrzebę nauki i praktyki gospodarczej, bo dowodzenie tego byłoby zbyteczne, zastanówmy się do jakiego stopnia te są w gospodarstwach naszych rozwinięte i jakiemi drogami dostają się do nich.

Otóż u nas zwykle młodzież możniejszych rodziców jak tylko ukończy szkoły, a niekiedy między niemi i Instytut w Marymoncie. natychmiast wraca do domu, a spodziewając się z rodzicielskiej szkatuły namaszczenia na stan ziemianina, całą duszą poświęca się swobodzie, pełną piersią łyka życie, bawi się, poluje, sprzęga czwórki i piątki, gwarem i szumem napełnia jarmarki Łowicza, Skaryszewa, Jędrzejowa i Łęczny: i myślą i ciałem lgnie tylko do świata, do jego uciech i roskoszy.

Dziwić się temu wprawdzie nie można, bo młodość tyle ma sama w sobie życia i wdzięku, że wszystko w cudne odziewa kwiaty: na skrzydłach szczęścia i radości posyła złote dumy w przyszłość i ożywia je do złudzenia gorącem tchnieniem swoich ideałów. Więc młody człowiek garnie się do świata, bo to nie nudna sala szkolna, nie suchy, mordujący wykład nauczyciela, ale urzeczywistnienie marzeń, którym tak ciasno było w mundurze szkolnym.

Niech się więc bawi i niech używa, mówią zwykle ludzie, bo tyle całej swobody człowieka, i my także powtarzamy: niech się bawi i niech używa, ale nie do przesady i do szaleństwa i z przygotowywaniem się do stanu, w którym ma szukać chleba w przyszłości. Na to jednak najmniejszego nie ma względu; i gdy doktór, inżynier, prawnik, mechanik, nawet rzemieślnik, gorzelnik, piwowar lub cukrownik oprócz szkół musi się tyle uczyć, tyle składać egzaminów, tyle odbyć praktyki: młody człowiek mający być gospodarzem, mający poświęcić się stanowi, który równego jeżeli nie większego wymaga obszara wiadomości i nauki jak medycyna, prawie nie pomyśli o książce swego fachu;— przy ojcu lub bracie na wsi przepędzi lat parę: wypije z kilkadziesiąt koszów szampana, zabije z parę set sztuk zwierzyny, przyjrzy się oczkom i oczętom różnej barwy i krasy, i gdy go znudzi paro lub kilkoletnie próżniactwo i brak pewnego znaczenia między obywatelstwem, bierze dzierżawę lub wioskę na własność, nb. najczęściej z jakiemiś warunkami późniejszych wypłat, i naturalnie zostaje ziemianinem, rolnikiem, a właściwiej mówiąc: kawalerem polującym na posażne panny.

I tak przygotowany młody człowiek na gospodarza, czyż może umieć dobrze gospodarzyć? Czyż nie czeka go ruina, jeżeli przy braku nauki i praktycznego wykształcenia, przy braku obfitych zasobów nie posiada jeszcze prawdziwej zdatności, owego talentu gospodarczego, o którym poprzednio mówiliśmy?

Jeżeli zaś młody człowiek pomyśli o jakiej książce gospodarskiej, robi to więcej z fanfaronady, jak z istotnej chęci korzystania; zresztą, urywkowe takie przeglądy, choćby i w najlepszym celu robione, zupełnie zostaną bez korzyści, bo nauka gospodarstwa wiejskiego potrzebuje systematycznej, mozolnej i długiej pracy, a nie chwytania ulotnych frazesów przy kawie czarnej po smacznym obiedzie.

Dla tego można śmiało twierdzić, że u nas jeżeli jest mało gospodarzy ożywionych prawdziwym talentem i zamiłowaniem, jeszcze mniej fachowo wykształconych w całem tego słowa znaczeniu, jak to pojmujemy; wprawdzie powiększony ruch księgarski książkami gospodarczemi, najlepiej świadczy, że potrzeba nauki coraz więcej obejmuje ogół, ale ona jest dopiero udziałem starszego pokolenia, jako już z doświadczenia myślącego, rozumującego i często żałującego; a młodzież śmiało chwyta się roli, jakby dobrze gospodarować lub zgrabnie przesuwać się w salonie, było rzeczą jedną i tą samą.

A nawet, jeżeli mamy prawdą powiedzieć, to młody człowiek więcej poświęca czasu na zostanie modnym salonowcem jak gospodarzem, bo w pierwszym razie uczy się 'przynajmniej paplać po francuzku, tańczyć, zgrabnie ruszać się i kłaniać, dużo mówić o literaturze: bo to do mody należy; gdy przeciwnie, w drugim razie, ani razu nie pomyśli poważnie co to jest gospodarstwo? ile to przedmiotów z niem się wiąże? i jak to trudno zostać dobrym gospodarzem!

Jeżeli więc zaprzeczyć trudno, że nauka gospodarstwa wiejskiego jest rzeczą trudną, obszerną, a jednak konieczną, dla czegóż tak mało, a nawet prawie nic nie zwracamy uwagi na środki jej nabycia; i młodzież bez znajomości rzeczy, bez potrzebnej praktyki wcielamy w szeregi gospodarcze?

Oto dla tego, że młody człowiek od dziecka wiedział, że ma zamożnych rodziców i że jest paniczem, i że mu nie wypada tak myśleć o przyszłości, bo on będzie miał majątek, jak np. synowi karbownika, ekonoma lub jakiego tam szlachcica na jednym folwarku.

Wiedział o tem że się uczy, ale tylko dla tego że jest paniczem, że paniczowi koniecznie potrzeba mieć Aviadomości, ale nie dla tego, że z tej nauki ma kiedyś dla siebie chleb znaleść.

Widząc zaś jak jego bracia starsi lub sąsiedni kawalerowie ujeżdżają dzikich tabunów z trąbką u pasa, ze sforą ogarów i dubeltówką na plecach, wiodą rej między myśliwemi, przewodzą w tańcu w pierwszych parach mazura, łamią karki po bezdrożach za majętnemi pannami i jak zachodzą czwórki lub piątki: woźnica pali z bata jak z pistoletu, konie stają dęba, łbami trzęsą, panny lękając się ciekawie \poglądają oknami; a tu ugalonowany lokaj podaje fajkę zapaloną z ogromnym bursztynem, wdziewa płaszcz lub futro na szczęśliwego posiadacza ekwipażu, sam lekko wskakuje na kozioł gromko zawoławszy «ruszaj!»

I piątka z fantazyją wysuwa się z podwórza: wzrok ciekawych goni za nią, lud zdejmuje czapki i ogląda się, a panicz rozparty puszcza kłęby dymu i myśli — o hypotece, włości rodziców mających córki na wydaniu, lub o niebieskich migdałach.

Otóż młody człowiek od dziecka patrząc na to wszystko i wiedząc, że tem samem będzie, naturalnie przeklina naukę, przeklina i czas który tak leniwo podąża do dwudziestki, i tylko drży do chwili, kiedy będzie miał prawo upomnieć się o środki do zbijania bąków, konkurowania i marnowania czasu.

Tak przygotowany młodzian na przyszłego obywatela kraju, nauczywszy się uważać naukę za przeszkodę do wesołego i swobodnego życia, jak tylko poczuje czarny mech na brodzie i wąsach, a patent szkolny w kieszeni, czyż będzie chciał wziąć się na nowo do książki i nauki, kiedy tego nie robili jego bracia, wujowie lub stryjowie, a jednak pożenili się bogato i dziś są gospodarzami. Naturalnie że nie, bo on nie myśli żeby być dobrym gospodarzem, tylko żeby mieć gospodarstwo czyli tytuł do bogatego ożenienia.

Ile przez to złego się dzieje, jak to wywiera szkodliwy wpływ na moralność i szczęście przyszłych pokoleń, nie trudno odgadnąć, bo niepodobna przypuścić, aby myśl zła w zasadzie, opierająca cały los młodzieńca na rachunku posagowym, w kwestyi gdzie serce, główny stanowić powinno wybór, dobrym czynom dała życie.

Pomijając obszerniejszy tego rozbiór, boby to nas za daleko doprowadziło, powiemy tylko ogólnie, że rodziny w narodzie są jak kłosy zboża w polu, i te jeżeli są puste, to i całe pole plonu nie da i nie będzie miało żadnej wartości. A co mogą być warte rodziny powstałe nie w imię poczciwego uczucia, które Bóg wlał w serca nasze, ale w imię interesu i pieniężnego wyrachowania? Czyż w nich nie zgasną wszystkie szlachetne popędy, kiedy je przy samym zawiązku podtoczył robak chciwości? Wprawdzie nie ma prawidła bez wyjątku, i tu bywa czasami inaczej, ale wyjątki nie zmieniają zasady: a główną zasadą naszej młodzieży, obierającej stan rolniczy, jest niezdobycie pracą wiadomości do tego potrzebnych i zupełnego wykształcenia, ale chwycenia jakiej takiej gospodarki, żeby się miało dom własny i tem samem prawo do posażnego ożenienia. Później, gdy przyjdą kłopoty małżeńskie lub zawód w nadziejach, gdy przykre interesa otoczą głowę gospodarza, gdy pozna ciężkiem doświadczeniem jak mało wie i umie w mozolnym zawodzie gospodarczym, gdzie tu znaleść dosyć czasu i swobodnej myśli do rozpoczynania nauki, na którą najpiękniejszy czas najokropniej zmarnował?

Wprawdzie skutkiem rozwagi weźmie się do niej i wiele jeszcze skorzysta, ale wszystko to już będzie za późno; a w najlepszym razie nigdy tem, czemby być mogło, gdyby z zupełnie teoretycznem wykształceniem wziął się był do gospodarki.

Bo cóżbyśmy naprzykład powiedzieli o doktorze, mechaniku lub rzemieślniku, gdyby ktoś zostawszy jednym z nich i występujący w świecie jako doktór, mechanik lub rzemieślnik, gdy działaćby przyszło, on dopiero rozpoczynałby nauki? A czy z zawodem gospodarczym nie tak robiemy? czyż po większej części nie wprzód zostajemy gospodarzami, a dopiero uczemy się jak nim być?

Złe więc jest wielkie; a wykazawszy przyczyny które go sprowadzają, przedstawiemy teraz środki, jak czynić należy, żeby młodzież nasza mająca zająć miejsce w poważnem gronie rolników, w zupełności zadosyć uczyniła wszelkim wymaganym do tego warunkom.

Przedewszystkiem więc, powtarzamy jeszcze raz, wpajać należy w młodych łudzi od dziecka, żeby to przeszło w jego krew i kości, że każda praca jest szlachetną, że każdy człowiek pracować powinien, i że choć rodzicielska fortuna zapewni im jakie takie mienie, oni koniecznie o własnych siłach powinni zdobyć przyszłe dla siebie utrzymanie; że zawsze i wszędzie powinni myśleć o pracy, która jest celem i przeznaczeniem człowieka.

Tak przygotowaną młodzież, po wyjściu ze szkół przeznaczać do fachów, których tyle jest na świecie, podług usposobienia i wewnętrznego pociągu, jakeśmy to wyżej rozwinęli; a mającym poświęcić się zawodowi gospodarczemu przedstawić, że teraz dopiero rozpoczną naukę gospodarstwa wiejskiego i teorycznie i praktycznie, że to jest droga długa i mozolna, i że dopiero za złożeniem pewnej rękojmi że będą dobremi gospodarzami, pójdą na własnej grzędzie gospodarzyć.

W tym celu, który może, niech idzie do Instytutu w Marymoncie, inni po odbyciu praktycznego kursu u jeometry, inżyniera i budowniczego, bo to jest niezbędnem dla każdego dobrego gospodarza, z zastosowaniem do obranego stanu rolnika; po dokładnem nauczeniu się, nb. koniecznie praktycznśe, piwowarstwa, gorzelnictwa a nawet konowalstwa czyli weterynaryi i felczerstwa, żeby przynajmniej w nagłym wypadku umieć sobie radzić; niech zostają w domu przy rodzicielskiem gospodarstwie naprzód jako pisarze, później jako ekonomi, nawet ze stosownem wynagrodzeniem, żeby młody człowiek już zawczasu uczył się na siebie pracować.

Po ukończeniu Marymontu lub praktyki domowej, ale szczerze i pracowicie, z książką w ręku, nie z dubeltówką na plecach, która powinna stanowić rozrywkę a nie główne zajęcie; po wyuczeniu się dokładnem wszystkich robót włościańskich, jak: orania pługiem i radłem, bronowania, siania, roboty z kosą i sierpem, siekierą i t. d., a nawet praktycznego obznajmienia się z rzemiosłami, jak: kowalstwem, ślusarstwem, ciesielstwem, kołodziejstwem i t. p.; po dokładnem wykształceniu się w leśnictwie i całym przemyśle leśnym, jak: węglarstwo, hutnictwo, smolarstwo, przytem w chemii rolniczej i fizyce i innych pomocniczych naukach, młodzi ludzie już mogą praktykę rozwinąć na większą skalę, niż to dostarczyć może domowe ognisko.

Należy więc wyszukać dobre i postępowe gospodarstwa, w których byłyby uprawiane różne gałęzie przemysłu wiejskiego, i tam poumieszczać kandydatów na gospodarzy i dopóty trzymać, dopóki tam lub gdzieindziej nie zostaliby płatnemi oficyjalistami, co naturalnie będzie miarą ich zdolności i wykształcenia. Gdy to nastąpi, dla ukończenia nauki gospodarczej dobrzeby było, a nawet koniecznem kto może to dopełnić, odbycie przynajmniej jednorocznej wędrówki, naprzód po naszym kraju, a później za granicą, w celu zwiedzenia celniejszych gospodarstw, przypatrzenia się ich rozwojowi i zbadania na miejscu wszelkich ulepszeń i wynalazków, zastosowanych w rolnictwie. Młody bowiem taki człowiek praktyką i nauką już zostawszy myślącym gospodarzem, krytycznem okiem będzie robił przegląd obcych gospodarstw, i niezawodnie nauczy się jak znalezione w nich dobre naśladować a jak złego strzedz się należy.

Po powrocie z podróży, kurs nauki gospodarczej można uważać za zupełnie ukończony i wtenczas młody człowiek już prawdziwy agronom, niech śmiało zapisuje się w poczet ziemian rolników, bo niezawodnie przy pomocy Boskiej i własnej usilności odpowie wszystkim warunkom od dobrego gospodarza wymaganym i równie korzyść jak zaszczyt przyniesie tak sobie jak i krajowi.

Po takiem usposobieniu, już się ma pewny kawał chleba w ręku, bo się posiada stan, na który się właściwie kształcono, w którym się długo i mozolnie pracowało i w każdym razie gdyby nieszczęśliwym wypadkiem z mienia ojczystego nic się nam nie zostało, lub gdyby samemu straciło się majątek, boć to różnie bywa na świecie, to poświęcenie pracy komu innemu, o co nawet starać się będą, już zapewnić potrafi utrzymanie i uchronić od nędzy lub nawet poniżenia, w które niestety! ludzie bez żadnego usposobienia fachowego nie rzadko wpadają.

Wprawdzie przedstawiona tutaj droga zostania agronomem jest długą, bo przynajmniej lat 6 do 8 wymagająca i pracowita, bo przedstawiająca potrzebę obznajmienia się z tylu oddzielnemi zawodami; ale to nas odstręczać nie powinno, bo nic na świecie bez mozołu nie przychodzi, i każdy czy to doktór czy prawnik, czy przemysłowiec lub rzemieślnik, musi wprzódy doskonale się napracować, zanim w zawodzie obranym zyska pewne stanowisko. Dla czegóż więc usposobienie się na agronoma, miałoby być łatwą zdobyczą?

Przedstawiona więc droga jest długa i pracowita, ale za to niezawodna i konieczna, jeżeli chcemy prawdziwemi być gospodarzami, umieć dobrze gospodarzyć i posuwać gospodarstwo wiejskie po drodze postępu. Dotąd postępujemy inaczej, to też skutki najwymowniej przemawiają na potępienie przyjętego systematu; a chociaż łatwiej być gospodarzem jak czemkolwiek bądź innym bez należytego usposobienia, ho zbierając dwa zamiast dziesięciu, przy oszczędności i ekonomicznem szafowaniu grosza, wyżyć przynajmniej można; zawsze stanu takiego rzeczy, jako mającego źródło w gnusności i fałszywem rozporządzeniu losem człowieka, nigdy pochwalać nie należy, a jako ubożącego kraj cały nawet potępiać trzeba.

Nadto z takiego przygotowywania młodzieży na ziemian rolników, pomału uformuje się nowy rodzaj oficyjalistów ekonomicznych, których nam tak brak i jakich z czasem w zupełności zastąpić potrafią, a wówczas gospodarstwo podwójne zyska siły, boć pomocników zdatnych i chętnych a w przyszłości z tychże umiejętnych gospodarzy.

Służba zaś taka prywatna ze względu na cel, nikogo nie powinna odstręczać, bo to u nas i dawniej już tak było, że ojciec choć majętny dla wyćwiczenia syna w rycerskiem rzemiośle, dworskości, uszanowaniu dla starszych i nabyciu u prawy w życiu publicznem, oddawał go na dwór jakiego magnata a brata swego, gdzie wraz z innemi szedł pod rozkazy marszałka dworu, słuchał go jak zwierzchnika, drżał jak przed sprawiedliwym sędzią i wychodził potem na zaszczyt rodziny i kraju. Do lego trzeba jednak jeszcze wielu innych warunków, o czem się później rozpiszemy

Że w ogólności między naszemi rolnikami brak jest naukowego wykształcenia gospodarczego i prawdziwego zamiłowania swego stanu, bo szczegóły chociaż nam przedstawiają zupełnie dobrych, zdolnych i wykształconych gospodarzy, nie mogą takiej barwy nadawać ogółowi, najlepiej świadczyć może peryjodyczna literatura agronomiczna.

Bo jakież to szczupłe grono pracowników zasila kolumny dodatków rolniczych przy gazetach? prawie możnaby ich porachować, gdy reszta w najzupełniejszej obojętności, może nawet nie przeczyta co tam sąsiad jego napisał. Przyczyny lego tylko należy szukać w niewłaściwem poświęceniu i przygotowywaniu sit; na stan gospodarski; gdyby była prawdziwa do niego zdatność i koniecznie potrzebne wykształcenie, byłoby i prawdziwe zamiłowanie i ciągłe zajmowanie myśli przedmiotami gospodarskiemi.

Myśl zaś ta, niepokojona koniecznem starciem się zdań i napływem coraz nowszych spostrzeżeń, musiałaby się ucieleśniać wyrazem na papierze, wywołać stosowną odpowiedź i po oczyszczeniu z fałszywych przypuszczeń lub dowodzeń, rozejść się po całym kraju i wskazać mu nowy jeden krok postępu gospodarczego.

Ponieważ mamy szczupłe grono współpracowników, ogół więc u nas rolników musi mało myśleć o gospodarstwie i mało w niem miłować się czyli mało posiadać właściwego ukształcenia i prawdziwego powołania, bo literatura w każdej gałęzi wiedzy ludzkiej tak się rozwija, jak ta wiedza jest w kraju uprawiana.

Pomijanie więc dokładnego wyuczenia się teoretycznego i praktycznego sztuki gospodarowania a raczej zupełne tego zaniedbanie, jest drugim powodem leniwego u nas postępu gospodarstwa wiejskiego, bo jeżeli bez zdatności wrodzonej nie można być dobrym gospodarzem, to i talent bez stosownej nauki nie rozwinie się nigdy szparko w dziedzinie swej pracy i zawsze wahająco się, krokiem niepewnym i więcej zręcznem naśladowaniem innych jak samodzielnością odznaczać się będzie.

Talent jednak choćby najpotężniejszy i nauka najobszerniejsza nie na wiele zdadzą się gospodarzowi, jeżeli nie posiada stosownych zasobów, do wprowadzenia w czyn pomysłów, nacechowanych całą potęgą posiadanych przymiotów.

Z kolei więc musiemy się zastanowić i nad tym przedmiotem, i wybadać o ile pod tym względem błądziemy, bo zasób pieniężny sam z siebie nie przyjdzie, a kiedy ogólnie narzekamy na brak forszusu gospodarczego, to albo nie umiemy go wydobyć własnemi siłami, albo z posiadanego nieumiejętnie korzystamy.

Najgłówniejszy błąd spoczywa w tem, że zwykle z małym nader wyjątkiem, rachując na szczęśliwe okoliczności bierzemy gospodarstwa większe niż na to nasze zasoby pozwalają. I tak: młody człowiek po większej części tak usposobiony na gospodarza, jakeśmy to wyżej przedstawili czując się posiadaczem kilku, kilkunastu lub kilkudziesięciu tysięcy kapitału, chwyta się naturalnie dzierżawy, bo powiada, że ma być małym właścicielem jakiego tam folwarczku lub kolonii, to woli być dzierżawcą dużego majątku.

Oznaczenie zaś wielkości dzierżawy nie stosuje ściśle do posiadanego kapitału, ale więcej do tej wewnętrznej chętki uchodzenia powierzchownie za bogatszego jak się jest rzeczywiście, żeby się miało tytuł do bogatszego ożenienia. Więc w złotej nadziei zajrzenia do szkatuły przyszłego teścia nowy dzierżawca rachuje, przemyśliwa, zapala się, widoczny brak funduszu zapełni w części pożyczką, w części nadzieją we własne siły mające podnieść gospodarstwo, najwięcej zaś spodziewanym owocem z  konkurencyi — i wyciągniętym groszem jak struna bierze gospodarstwo o ile być może największe.

W takim stanie naturalnie gospodarstwo ani postępować nie może, ani przynosić właściwych korzyści, a jeżeli nie wyprowadzi biednego gospodarza z torbami, to będzie prawdziwie wielka łaska Pana Boga zupełnie jak przy przewrocie czółna na rzece, gdy z pomiędzy kilku jeden przypadkiem zahaczywszy się odzieniem o jaki przedmiot, szczęśliwie uchroni się od zatopienia.

Inni znowu synowie zamożniejszych rodziców dostają od razu dziedziczne wioski, ale zawsze z jakiemiś ciężarami przyszłych wypłat, najczęściej zaniedbane, poniszczone, bo opinija powiada: młody jest niech pracuje, niech się wyrabia w interesach, a ożeniwszy się pospłaca wierzytelności i dzieciom zostawi śliczny majątek.

Młody więc człowiek czepia się wioski, bo to jest nadzwyczaj ponętne, tak ni ztąd ni z owad bez pracy i zasług stanąć w poważnem gronie obywateli ziemskich, ale obciążony długami, choćby nawet nie przeciążony, zaledwie ze skąpo i licho uposażonym inwentarzem, prawie zawsze bez zasobów pieniężnych, bo któryżby ojciec młodzieniaszkowi co przed dwoma lub trzema laty zdarł ostatni mundur szkolny, chciał pieniądze dawać do ręki? zaczyna poruszać machinę gospodarczą, przemyślając dzień i noc nie nad zaprowadzeniem radykalnych ulepszeń i przejściem w systemat wyrozumowany, bo tego gruntownie nie zna i nie umie— nie nad zaforsowaniem gospodarstwa, bo na to nie ma funduszu, ale nad hypoteką panów ojców mających córeczki na wydaniu, nad opiniją publiczną, o ich pieniężności i nad środkami, żeby na pewne drasnąć w serduszko panieńskie a zastukać i umizgnąć się do szkatuły ojcowskiej.

Inni wreszcie obejmują całe ojcowizny na siebie z obowiązkiem spłacenia rodzeństwa, i ci już bez pardonu muszą się żenić bogato, i to nb. prędko i z brzęczącą gotowizną, bo bracia i siostry jak pisklęta w gnieździe co z otwartemi dziobami wyczekują przylotu rodziców z wzdychaniami, z różowemi nadziejami a nawet z niecierpliwieniem się wyglądają wypłaty kapitalików, który panny poprowadzi do ołtarza, a kawalerów wystrychnie na nowych szermierzy, w śmiesznym, a nawet poniżającym zawodzie myśliwych na posażne panny.

Nazwaliśmy to zawodem dla tego, że każdy stan, który chleb daje musi być poprzedzony stosowną pracą i nauką, a że młodzież taka bardzo mało a częściej zupełnie nic nie przyspo3abia się na agronomów jakeśmy to powyżej powiedzieli, tylko chwyta pierwsze lepsze gospodarstwo, żeby miała klatkę na ptaszka ze złotemi piórkami, sprzęga czwórki, galonuje się żeby miała czem konkurować i myśli głównie o poważnem małżeństwie, na niem zakładając cały widok swej przyszłości, a nie na własnej pracy i zdobytem wykształceniu, więc stan gospodarza młodzieży takiej jest tylko czczym tytułem a właściwym zawodem uganianie się za posażnemi pannami.

Takie są mniej więcej początki, większej części u nas gospodarstw, a pominąwszy dzierżawy, bo te sześcio a najwyżej dwunastoletniem trwaniem nie mogą tworzyć postępu gospodarczego, czegóż lepszego możemy się spodziewać po dziedzictwach na tak złym i fałszywym rachunku opartych. Naturalnie że nic dobrego i tak też jest w rzeczy samej.

Młody bowiem taki dziedzic, obciążony procentami od kapitałów w przyszłości mającemi się zrealizować, za cały obrotowy a konieczny kapitał, posiadający tylko bieżące dóbr dochody, zwykle dawnym zarządem dosyć uszczuplone, przymuszony i inwentarz powiększyć i budowle stawiać, mimo całej zdatności i nauki czyż będzie mógł dobrze gospodarzyć?

Trudno przypuścić coś podobnego, bo talent, rozum, praca, mogą wprawdzie wiele zdziałać, ale kapitał dopiero nada wszystkiemu życie, ożywi, bo on jest tem dla nich, czem ręce dla ciała.

Więc już od pierwszego zawiązku w najlepszym razie gospodarstwo nie niszczeje, ale ani krok nie posuwa się naprzód, bo uporządkowanie budowli, poprawa dróg, mostów, płotów, produkowanie większe ilości nawozu, jest tylko jakiem takiem zagospodarowaniem się, ale nie wyrazem prawdziwego postępu gospodarczego, o który na gwałt starać winniśmy się j jeżeli młody gospodarz tyle przynajmniej zrobił, to w każdym razie zasługuje na pochwałę, ale i na politowanie razem, że nie ma środków do rozwinięcia w czynie swego widocznego talentu.

Idąc teraz dalej przypuśćmy, że taki młody dziedzic żeni się i nawet żeni dobrze, to jest majętnie, bo wyrażenie to zawsze odnosi się nie do przymiotów moralnych młodej narzeczonej, ale do brzęczących argumentów ojca. Otóż przypuśćmy że się żeni dobrze i bierze gotowizną od sześciu do piętnastu tysięcy rubli, co znowu nie jest tak zwykłem, ale umyślnie najlepszy przypuszczamy wypadek, żeby rozumowanie nasze jaśniej się przedstawiało, bo częściej się zdarza, że w wianie nie pieniądz, ale wioski bywają dawane i naturalnie z jakiemiś obciążeniami hypotecznemi, bo trudno szacunek ich zastosować do wysokości części mającej być każdego dziecka udziałem.

Nim jednak małżeństwo przyjdzie do skutku, sama konkurencyja szarpnie nie źle grosza, bo starając się o taką pannę, jeżdżąc w dom zamożnych jej rodziców, trzeba bardzo dbać o wszystkie drobnostki powierzchowne, trzeba pokazywać się dobrze, to jest ładne mieć konie, bryczkę lub powóz porządny, ludzi starannie ubranych, rzucić często groszem, pojechać za panną do Buska lub Solca, tam sprawiać składkowe pikniki, lub inne miłe niespodzianki, a przy samym akcie  małżeńskim urządzić dom, powiększyć go, ładnie umeblować — sprawić nowe konie — w Warszawie kupić powóz lub karetę, sprawić garderobę i tym podobnych wiele innych rzeczy dopełnić.

Wszystko to, ogromnych wymaga wydatków, a że bieżące dochody nie mogą ich pokryć, trzeba naturalnie uciec się do pożyczki i to najczęściej lichwiarskiej uważającej się za 2% na miesiąc za nader poczciwą i umiarkowaną.

Do długów więc hypotecznych przybywa nowy zabójczy tym kosztowniejszy, że pokątńy, bo by jawność jego złą miało minę dla starającego się kawalera. Nareszcie po hucznem, trzaskającem korkami pożegnania stanu kawalerskiego, kapłan pobłogosławił nowożeńców i to szczęście jeżeli w miejscowej parafii a nie w Warszawie lub Częstochowie, bo i to już do mody zaczyna należeć — a po weselu i przenosinach listy zastawne przeszły do kieszeni szczęśliwego nowożeńca.

Naturalnie mając już pieniądz, trzeba myśleć o płaceniu długów. Idzie zatem tysiączek za tysiączkiem, oczyszcza się hypoteka, umarzają się długi tak zwane kawalerskie czyli szału i niedoświadczenia, długi konkurencyi i urządzenia się przedślubnego i w końcu w najlepszym razie młody gospodarz zostaje na czysto, ale bez  żadnego funduszu na forszus gospodarski.

Nadto mając małżonkę z tak zamożnego domu, który w posagu za córką daje kilkadziesiąt tysięcy, zważając jej nawyknienia, jej sposób dawny życia, trzeba i dom koniecznie na tej stopie utrzymać, trzeba bywać u ludzi, przyjmować, mieć ekwipaż, służbę, pannę służącą, kucharza, gospodynią, bo to wszystko było w domu jej rodziców, więc niepodobna wyzuć ją z tego.

Dochód więc w zupełności zjada się i dobrze jeżeli wystarczy, a gospodarstwo musi ku postępowi dążyć leniwym krokiem, bo mu brakuje środków choćby do najrozumniejszych nakładów.

Później gdy przyjdą dzieci, gdy wydatki z dniem każdym prawie się powiększają, gospodarz całą myśl musi natężać nie na wprowadzanie forsownych ulepszeń, które nieraz dopiero w lat kilka procentują, ale na zyskiwanie jak największego bieżącego dochodu, który się zwykle jeżeli nie kosztem wartości dóbr, to już zupełną stagnacyją postępu gospodarczego zyskuje.

Jeżeli w takim stanie przetrwa żywot swój i dzieciom zostawi czysty majątek, a im samym da wychowanie i wepchnie na drogę, jaką sam postępował, już go nazwą wszyscy rządnym i dobrym gospodarzem i my takim nazwiemy i pożałujemy nadto, bo  to był męczennik ciągłej troski, zabiegów, starań i wieczny szermierz z przeszkodami wynikającemi z braku stosownych zasobów do wprowadzenia w czyn tego co zdatna i rozumna jego głowa pomyślała.

Ale jeżeli u takiego gospodarza tak leniwo musi ! się tworzyć postęp gospodarski, cóż tu mówić o innym, któremu po ożenieniu jeszcze długi pozostaną? Naturalnie bieda, zmartwienia, kosztowne oganianie się wyrokom prawomocnym, a jak do tego nie ma rządności, usposobienia i nauki gospodarczej, prędzej później ruina i nędza.

Gdy więc taką drogą tworzyły się u nas i ciągle jeszcze tworzą gospodarstwa; gdy gospodarzowi od pierwszej chwili namaszczenia na stan swój, aż do ostatniej, w której dzieciom majątek oddaje, zawsze towarzyszy brak kapitału obrotowego, to cóż dziwnego że gospodarstwo tak wolno u nas naprzód postępuje?

To więc jest trzecia przyczyna leniwego postępu naszego gospodarstwa wiejskiego, a jednak łatwa na to rada.

Jeżeli bowiem jak to przedstawiliśmy, zwykle do większego bierzemy się gospodarstwa, jak zasoby nasze pozwalają, łudząc się i fałszywym rachunkiem i zawodzącą często nadzieją, to zastosujmy się do nich — weźmy dziedzictwa lub dzierżawy mniejsze o połowę, a wszystko będzie dobrze.

Ale u nas na nieszczęście dosyć jest upowszechnione zdanie, że dochód z gospodarstwa bez względu na kapitał obrotowy jest w stosunku prostym do jego obszerności, to jest im większe gospodarstwo, tym i dochód większy, a im mniejsze, tym mniejszy.

Jest to wyobrażenie dowodzące tylko braku prawdziwego naukowego gospodarczego wykształcenia, bo ono nauczyłoby, że gospodarstwo wiejskie jest tylko warsztatem, materyjałem, który o tyle procentuje, o ile w niego właściwie i umiejętnie wkładamy naukę, pracę, czas i kapitał.

Że w  gospodarstwie kapitał stanowi ręce, które wykonywają to co głowa pomyślała; że jeżeli gospodarstwo jakie wymaga kapitału np. na sto, a ma go tylko pięćdziesiąt, to niezawodnie połowa takiego gospodarstwa więcej uczyni, jak całe przy braku stosownego obrotu pieniężnego: — że gospodarstwo przy niedostatecznej ilości kapitału nie tylko że nie procentuje właściwie, samo jeżeli nie niszczeje, to już w najlepszym razie w jednym utrzymuje się stanie niepostępowym, ale nadto pomału niszczy sam kapitał, w dodatku niszczy naszą pracę i zjada czas, który się marnie po nad takiem gospodarstwem przesuwa.

Bo weźmy tylko małe porównanie, i tak np. do uprawy gruntu pewnego gospodarstwa potrzeba koniecznie piętnaście par wołów, tymczasem funduszu nie ma tylko na połowę tej siły pociągowej, cóż się dzieje? Naturalnie gospodarz powiększeniem wydziału roboty na każdego wołu, niewykonaniem jej zupełnie dokładnem i pośpiechem, stara się ten brak zapełnić, wynika z tego zbyteczne wycieńczenie siły wołów, ich niszczenie, z pośpiechu i niedokładnej roboty zła uprawa gruntu, ztąd mały plon, zadziczenie roli i stopniowe jej zmniejszanie się urodzajności.

Gospodarstwo więc w takim stanie, i nie procentuje i nie ulepsza się i niszczy zakładowy kapitał, czyli gospodarza uboży, bo jest ciągle łaknącem i potrzebnem, jak koń np. żywiony sieczką i niedostateczną ilością siana, co żyć żyje, jeśli nie chudnie pewno nie tyje, ale i robić nie może, bo nie ma do tego stosownej siły. Czyż więc jeden koń właściwie żywiony nie zrobi za czterech takich biedaków?

To samo ma się i z gospodarstwem, włóka ziemi dobrze zagospodarowana, której wszystkie potrzeby są bez ograniczenia zaspokajane, niezawodnie da więcej dochodu jak pięć i sześć źle zarządzonych z powodu braku stosownego kapitału.

Po cóż więc tak samowolnie skazywać się na zmartwienia zgryzoty i biedę przy gospodarstwach przenoszących naszą możność, kiedy łatwo tego uniknąć zastosowaniem ich obszerności do posiadanych zasobów?

Po co mniemanem, powierzchownem państwem łudzić i siebie i drugich, gdy się na gospodarstwie choćby największem opędza tylko biedę i gdy przysłowie stare powiada: — »że wiedzą sąsiedzi, jak kto siedzi.« Po co skazywać siebie na konieczność bogatego ożenienia, po co krępować serce swoje i uczucie w wyborze stanu, który żeby zapewnił szczęście, musi być nie wypływem rachunku i interesu, ale prawdziwej skłonności i pociągu naturalnego?

Po co cały los, całą swoje przyszłość stawiać na kartę trafu i zawodnej często rachuby, kiedy ta przyszłość oparta na rozumnej pracy i własnych dobrze zrozumianych siłach, nigdy prawie ludzi nie zawodzi.

Gdyby młodzież wiejska od dziecka była przyzwyczajaną do pracy, gdyby wzrastała w tem przekonaniu, że ustalenie swej przyszłości opierać na posażnem ożenieniu, a nie na środkach przez samych siebie wyrobionych, jest poniżeniem własnej godności i nicestwem moralnem; gdyby tak przyspasabiała się na gospodarzy, jakeśmy to wyżej wykazali, i z gruntownem usposobieniem naukowem i praktycznem obsiadała na roli, niezawodnie obszerność gospodarstwa stosowałaby do zasobów, bo by rozumiała logiczny tego stosunek; nie straciłaby majątku na hulatykach jarmarcznych lub zakulisowych, wychodząc później na młodych starców, prawdziwe popychadła społeczności, bo to jedynie tylko próżniactwa jest owocem, ale własną pracą i zdobytem wykształceniem, mając w nie wiarę zapewniłaby sobie przyszłość i szukałaby nie samego posagu, ale towarzyszki życia zjednoczonej jednem uczuciem miłości i wzajemnego poświęcenia. Posag w takim razie byłby tylko dodatkiem a nie koniecznością, jak jest dzisiaj u takiej młodzieży, u której przeciwnie posag bywa treścią zabiegów, la panna istotnym i nieraz niemiłym dodatkiem.

Wprawdzie obsiedlanie się w taki sposób na gospodarstwach, zmuszałoby może nie jednego do ograniczenia się z dwóch wiosek na jednej, lub do wyzucia się zupełnie z ojczystego gniazda, żeby pójść na mniejsze gospodarzyć, ale dobrze swój przedmiot znający młody agronom, umiejący właściwie ocenić posiadane środki, nie wahałby się pewno tego zrobić, bo znałby to dobrze, że nadzieja zbyt często jest zawodną; że dla pamiątek serca lub czczego tytułu pana na kilku wioskach, oddawać los swój, całą przyszłość na grę loteryjną, zwykle skazujące człowieka na wieczne kłopoty i ciągłe oganianie się biedzie, gdy można ją budować na pewnym niemal gruncie, jest nierozsądkiem i samowolnem morderstwem własnego szczęścia.

Ileby przez to dobrego wynikło, łatwo ocenić, bo młodzież taka stając się ludźmi pracy, obok własnego mienia mając kapitał złożony w głowie, noweby już tem samem przyniosła krajowi bogactwo, a stając się samodzielną, tworząc kółka rodzinne nie zbrudzone musem wyrachowania, przynosiłaby miłość, szczęście, zgodę w domowe ogniska, sobie uzacnienie a ziomkom zaszczyt i chwałę.

Streszczając teraz całe przedstawione dowodzenie, widziemy, że przyczynami leniwego u nas postępu gospodarczego jest: iż młodzież wiejska nie obiera zawodu agronomicznego podług istotnego usposobienia, ale podług przesądnego wyobrażenia o pracy i jej rodzajach.

Że obejmując gospodarstwa nie ma należytego wykształcenia w swoim fachu, ani teoretycznego, ani praktycznego, które jest koniecznem w każdym, a tem samem i w gospodarskim zawodzie.

Że obszerność obejmowanych gospodarstw jako jedynie stosowana do chęci uchodzenia za bogatszego jak się jest rzeczywiście, a nie do posiadanego zasobu, jest zwykle za wielką.

Ze z tych powodów gospodarstwo wiejskie zyskując u nas pracowników mało z istotnem usposobieniem naturalnem, czyli owym talentem, pociągiem do czegoś, mniej jeszcze prawdziwie nauką i praktyką na gospadarzy przysposobionych a najmniej stosownie zasobnych, nie może przedstawiać szybkiego postępu  i musi się  ciągle znajdować w chorobliwym i niewłaściwym stanie.

Że wreszcie chcąc wyjść ze stanu tego, zapewnić sobie prawdziwe szczęście i stać się użytecznym członkiem swego społeczeństwa, potrzeba koniecznie abyśmy w młodych ludzi wpajali od dziecka chęć i potrzebę pracy: że każda praca poczciwa jest zacna i szlachetna; że każdy człowiek mimo posiadanego majątku koniecznie powinien mieć stan, to jest możność utrzymania się z własnej pracy, bo cały los swój opierać na posagu przyszłej swej żony, mimo nawet prawdziwego przywiązania, jest poniżeniem własnej godności—a hańbą, wstydem, bluźnierstwem przeciw człowieczeństwu stawiać siebie w konieczności frymarczenia uczuciem; że tak przysposobioną młodzież po ukończeniu szkół przeznaczać należy do zawodów podług usposobienia i zdatności.

Jedni więc niech idą na rzemieślników, mechaników i t. d. inni wreszcie na gospodarzy i takich dopiero nauką gruntownie nabywaną i praktyką dobrze odbytą, na co najmniej potrzeba sześć do ośmiu lat przysposabiać na prawdziwych agronomów, a nie tak jak dzisiaj, co młodzież pod tym względem najmniejszego nie robi starania i tak łatwo i nieoględnie zabiera się do gospodarki, jak marnotrawca do półmiska ostryg i kosza szampana.

Jest to jedyna droga, która złe naprawić może, a chociaż w latach późniejszych nieraz z własną Szkodą poznajemy prawdę i fałszywość kierunku nadanego naszemu wychowaniu i całej przyszłości, ale na to mimo najlepszych chęci, pracy, silnej woli i energii już rady nie ma, bo jak fundament zły, to i budynek trwałym być nie może i wiele człowiek zrobi, jeżeli mimo tego ma z niego i pożytek i nie da mu uledz zniszczeniu.

Tym budynkiem ze złym fundamentem jest właśnie nasze gospodarstwo wiejskie, a chociaż otrząsnąwszy się praktyką życia z ułudy młodości, której życzenia i nadzieje zawsze są większe niż to rzeczywistość dać może, poznawszy błąd przeszłości garniemy się do pracy, nauki, chcąc go przyszłością wynagro dzić, ale to już rzeczy spóźnione i wszystkie władze nasze moralne wyprężamy tylko na łatanie złego, na wyciąganie możebnych korzyści, na chronienie gospodarstwa od upadku, a nie na jego radykalne i postępowe ulepszenie.

I inaczej być nie może, a tem samem zarzuty złej woli czynione naszym ziemianom obywatelom są zupełnie bezzasadne, bo oni ogólnie rzeczy uważając pracują ciężko, mozolnie o ile tylko mogą, czego dowodem widoczny choć leniwy postęp gospodarczy — uczą się i kształcą, co znowu świadczy liczny pokup dzieł stosownych, więc zasługują na cześć i uwielbienie, a jeżeli działanie ich nie jest jeszcze tem, jakby życzyć należało, to czyż oni temu winni? czyż warunki w jakich się obecnie znajdują pozwalają na dokładny rozwój i namów piśmiennych i chęci własnych, choćby najlepszych?

Usuńmy tylko przeszkody, które ich stawiają w tem nienaturalnem położeniu, a postęp gospodarski, jak potok z góry nie spotykając żadnych zawad zaleje kraj cały, zajrzy i do chatki i do pałacu, i cudownym prawie sposobem powiększać będzie bogactwo całego kraju. Ponieważ twórcą tych przeszkód jest złe rozporządzenie czasu naszej młodości i błędne obieranie zawodów, bo oparte na fałszywem pojmowaniu godności pracy, więc na młodzież wiejską, mającą wchodzić w poważne grono obywateli ziemskich wyostrzmy nasze pióra, z miłością chrześcijańską prawdy i gniazda rodzimego — wykazujmy im obowiązki dobrego syna kraju, a serca ich młode pełne ognia i zapału do wszystkiego co piękne, co szlachetne, zrozumieją słowa z duszy idące i nie jednego wprowadzą na drogę, która mu prawdziwe szczęście, a ziomkom użytek przyniesie.

Dla was więc ojcowie rodzin, jako naturalnych zwierzchników swoich synów i dla was młodzieży wiejska ofiaruję moje pracę, a jeżeli na prawdzie to czynem dowiedźcie tego, abyście nie byli jak ów słuchacz w przypowieści ewangielicznej, co mimo nauki Chrystusa wybudował dom swój na błocie i trzęsawisku, a raczej idźcie za tym, co go postawił na opoce i bez szkody oparł się burzy i zawiejom.

Tą opoką naszego szczęścia i rozwoju przemysłu i gospodarstwa wiejskiego jest praca, rzetelne kształcenie się w obranym zawodzie i wydobycie środków przyszłego utrzymania przez własne siły i starania;— pójdziecie za tą radą, to Bóg was wspomoże i pobłogosławi, jako godnych synów swoich przodków, jako młode latorośle pełne siły i nadziei, i uchroni was od losu nie jednego z ludzi, co  srałem młodości lub nieszczęśliwym losem straciwszy mienie rodzicielskie, nie umiejąc pracować, wpada w najbrudniejsze poniżenie lub staje się ciężarem dla siebie i towarzystwa. Pracy zaś nie lękajcie się, bo wierzajcie mi jako człowiekowi doświadczenia, że wszystko na świecie znudzi, wszystko kończy się przesytem i niezadowoleniem, jedna tylko praca darzy nas wiecznym pokojem, jak to słońce jasnym promieniem, choć co dzień świeci i co dzień wschodzi i zachodzi.

Trzeba się jej tylko oddać z całym zapałem i poświęceniem, trzeba się wdrożyć i zakosztować jej owoców, a sami przyznacie, że jest jedynem dobrem na ziemi, źródłem wszystkich cnót towarzyskich, i że Bóg nie w zagniewaniu, ale z miłości i z miłosierdzia ku rodzajowi ludzkiemu dał ją za towarzyszkę człowieka.

Jeżeli zaś mimo tego nie pójdziecie za tym głosem serdecznym, który do was wznoszę z głębi rozrzewnionej duszy, jeżeli przeniesiecie gnusność i nicość nad pracę i uzacnienie — chwilę szumnej bez celu spędzonej młodości nad szczęście całego życia, a fałsz nad prawdę, — to.....myśl truchleje, serce krwawym zachodzi płaczem, a pióro samo wypada z ręki....

(a) Mówimy naprzykład do niepilnego dziecka: "Nie uczysz się, będziesz więc szewcem"; wpajamy więc w niego przekonanie, że zatrudnienie to jest hańbiącem: dziecko przechodząc od wniosku do wniosku, nabiera pewnego zniechęcenia i wstrętu do każdego rzemiosła, i na prace zapatrywać się uczy ze stanowiska arystokratycznego. Jest to więc złe, i powinniśmy raczej mówić: „Nie uczysz się, będziesz ciężarem społeczeństwa, hańbą i wstydem rodziny, bo jesteś próżniak: a próżniactwo nikomu chleba nie daje."

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. O składzie roślin.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. O POKARMIE ROŚLIN NATURY ORGANICZNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. O POKARMIE ROŚLIN NATURY NIEORGANICZNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. O SKŁADZIE GRUNTU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. O NATURZE PRÓCHNICY I JEJ WŁASNOŚCIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. GLINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. PIASEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. WAPNO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. PODZIAŁ GRUNTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. O SPODNIEJ WARSTWIE ROLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. O RÓŻNYCH WPŁYWACH DZIAŁAJĄCYCH NA KSZTAŁCENIE SIĘ ROŚLIN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ II.

12. UPRAWA GRUNTU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. O UPRAWIE UGORU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. ORANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. RADLENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16. BRONOWANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. O NARZĘDZIACH ROLNICZYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. O DRAPACZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. KORRESPONDENCYA O DRAPACZU PRZEZ ROCHA ZARZYCKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. O WAŁKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. UWAGI OGÓLNE NAD UPRAWĄ UGORU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. POGŁĘBIANIE GRUNTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZEŚĆ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. O NAWOZIE ROŚLINNYM I ZWIERZĘCYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. O WARTOŚCI NAWOZÓW ZWIERZĘCYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. O FERMENTACJI GNOJU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. O GNOJOWISKACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. O PRZEZNACZANIU NAWOZÓW STOSOWNIE DO ICH WŁASNOŚCI I DO WŁASNOŚCI GRUNTU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. O WYWOŻENIU NAWOZÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. O OBCHODZENIU SIĘ Z NAWOZEM W POLU PO JEGO WYWIEZIENIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32. O ROZRZUCANIU NAWOZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34. O PRZYORYWANIU NAWOZU I O CZASIE NAJWŁAŚCIWSZYM DO JEGO WYWOŻENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35. O KOMPOSTACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

36. O UŻYCIU TORFU JAKO NAWÓZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

37. O NAWOZIE ZIELONYM ROŚLINNYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

38. O WAPNIENIU GRUNTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

39. O MARGLOWANIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

40. O SZLAMIE ALBO STAWIARCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

41. O PUDRECIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

42. O GUANIE, KOŚCIACH, POPIOLE, SALETRZE CHILIJSKIEJ I KUCHACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ IV.

43. O CHWASTACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

44. OSUSZANIE GRUNTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

45. O KAMIENIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

46. O POPRAWIE CZĘŚCI GRUNTU ODMIENNYCH WŁASNOŚCI OD CAŁEGO POLA, W KTÓREM SIĘ ZNAJDUJĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej