Lucjusz Komarnicki

DOTYCHCZASOWY STAN STYLISTYKI POLSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

DOTYCHCZASOWY STAN STYLISTYKI POLSKIEJ

i najważniejsze postulaty jej na przyszłość.

Lucjusz Komarnicki

Początków stylistyki szukać należy w Retoryce, owej słodkiej nauce, której — jeśli zawierzyć można starożytnym mędrcom — uczyły ludzi słowiki, skowronki i kanarki. Retoryka odsłaniała nam tajniki mowy ludzkiej, wylewającej się niegdyś z ust dawnych oratorów, jako flumen ingenii orationis. Najwyższą to pochwałą było dla retora, kiedy mowę jego nazywano płynną. Orzechowski tak maluje doskonałego mówcę — senatora:

„...najprzód jako wryty pień na ziemię patrzy, potym oczy podniesie, nie ruszając sobą ani na prawo, ani na lewo, ręką ani nogą nie gra, ani brody pociąga; gdy mówić pocznie, słowa z ust jemu płyną, potokom onym jarym podobny, którzy gdy na jaz zbiorą, płoty łamią, bydła, domy, kłody i łomy, co się nawinie, precz do morza z sobą niosą... Dziwne są wota jego; jest w nich nauka, jest kochanie, jest też wzbudzenie ludzkie wielkie..."

A że panowało powszechne mniemanie jeszcze w końcu XVI-go st., że język polski jest „trudny, a jakoby człowiek całą gębą, a gwałtem mówił", iż w łacinie „krzykania nie masz, abo bardzo mało, a jest coś okrągłego, iż język bez trudności wyrzyna każde słowo", nie trzeba więc było czekać Stefana Batorego i jego dworu, aby utrwalić w Polszczyźnie „a Latinitate okrasę". Zrozumiejmy także, na co się skarży już Orzechowski, że brakowało w języku ojczystym wielu terminów, słów „wyborycznych, ile scientificznych" (1), wszak to Górnicki nawet uczył, że zażywać wyrazów łacińskich można tam, gdzie nie masz polskich, co więcej, „kiedy się trafi słowo już tak zwyczajne, tak utarte, że je niemal wszyscy rozumieją", zatym lepiej powiedzieć: filozof, niźli: mędrzec, patria, niż ojczyzna etc. I doprawdy, nie trzeba nazbyt żywej wyobraźni, aby się przenieść myślą w te czasy, uchwycić i ocenić uchem ową rozkosz dziwną i słodycz niepomierną, jaką nadawała mowie polskiej trafnie zastosowana łacina. (2) Makaronizm, to signum temporis, upatrującego w słowie jakiejś tajemniczej władzy, muzyki pięknej, łagodności lub wspaniałości.

Z czasem dopiero, kiedy wyraz łaciński w toku mowy zajął jakieś niezależne i pierwszorzędne stanowisko, kiedy rozplenił się nadto i przybrał rozmiary sentencji, co gorsza, w kształcie martwej cytaty podawanej, wówczas mógł zmierzić ucho polskie i spaść do rzędu środków, zalecanych przez szkolnych gramatyków i retoryków. Już poeci w. XVII-go rozumieli, że „styl szkolny i zbyt makaroniczny nie przystoi do traktowania wielkich spraw."

To też rzecznictwo w imię makaronizmu księdza Jana Kwiatkiewicza jest dla mnie czcze i sztuczne, i, co najważniejsza, nie tak groźne, jak to się wydaje wielu historykom, poczytującym Konarskiego za zbawcę stylu, kiedy w istocie rzeczy Konarskiego dzieło: „De emendandis eloquentiae vitiis" opiera się na zasadach, których bronili wcześniej i Łukasz Opaliński, i Andrzej Maksymiljan Fredro, i Stanisław Hieronim Lubomirski (o nich poniżej).

Retoryka i Poetyka w. XVII-go w mniemaniu swoich interpretatorów „funduje się" „na pięknych słów wyborze", stąd to zaleca się ową makaroniczność, ozdobność albo raczej wyniosłość i uroczystość stylu, stąd też chwali się ową płynność mowy.

Jan Kwiatkiewicz, który żąda, aby wymowa była niepospolita i zadziwiająca, takie wymienia właściwości wymowy niepospolitej: 1) myśli zadziwiające; 2) niepospolita erudycja; 3) dowcip osobliwy; 4) nadzwyczajne opisy; 5) niezwykłe uczucia; 6) dziwna ozdobność przez alegorje i inne okazalsze figury stylu; 7) osobliwe zestawienie rzeczy i okoliczności; 8) niezwykłe rozprowadzenie; 9) rozmaity a niezwyczajny sposób dowodzenia; 10) miara (numerus) krasomówcza i zadziwiająca przystojność (decorum); oraz właściwości wymowy zadziwiającej: 1) wymowa niema; 2) wszechjęzykowa; 3) nieprawdopodobna czyli paradoksalna; 4) dostojnie dowcipna; 5) wątpiąca czyli problematyczna; 6) cudowna; 7) łatwa i doraźna; 8) piorunująca; 9) ruchowa czyli pantomimiczna; 10) satyryczna; 11) udająca i zagadkowa; 12) bojowa.

Podziały główne mają podpodziały. Niemą wymowę stanowią: głód, pragnienie, postać ciała, bicze, blizny, złoto i podarunki. (3)

Zgubilibyśmy się w tych wszystkich cechach krasomówstwa, gdybyśmy chcieli ryczałtowo wyliczać je według retoryk Temberskiego, Bartochowskiego, Kalińskiego etc, poprzestańmy więc na trzech punktach, jakie wskazałem wyżej. Dziełko Fredry: „Przysłowia mów potocznych" godziło właśnie w dwie z nich nąjwalniejsze, mian. makaroniczność i płynność.

W przedmowie do swego dziełka wyraźnie gani Fredro naszą „w wyrażeniu niepochopność" i „nieusiłującą niedbałość", skoro w makaronizmach szukamy piękna stylu polskiego. Owszem, według Fredry — wymowa bierze stąd prędzej ohydę, niźli ozdobę; Fredro przypuszcza, że raczej „Łacinnikowi nie dostarczy wykładu, niżeli się Polakowi uskąpi co wymowy" i jako przykład przytacza wyrazy greckie, używane przez Łacinników: Monarchia, Aristocratia... Geographia, Geometria, Arithmetica, Echo etc, gdy tymczasem Polak ma tutaj własne terminy: jednowładztwo, możnorządy (albo możnorządztwo), krajopisarstwo, miernictwo, rachmistrzostwo, odgłos i t.p. Nawet Entitates, Quiddidates i t.d., owe „subtelniejsze" „wywrotno łacińskie" terminy dałyby się zastąpić w języku polskim, gdyby odpowiednie słowa polskie „gęsta o rzeczach spowszedniła rozmowa." Trzeba się tylko trochę zastanowić „nieznającemu dobra" swego Polakowi, a z pewnością — kończy przedmowę Fredro, nietylko mu wystarczy „ale zbywać nad to będzie słów polskich i wyboru."

Podnosi Fredro w tej samej przedmowie do „Przysłów" ich „węzłowatość," jako główną zaletę. Zwięzłości domagał się w swej sztuce rymotwórczej, noszącej tytuł: „Poeta," Łuk. Opaliński:

„Ani ten ma być Poeta mym zdaniem Który powiada, że jednym pisaniem Tysiąc i drugi wierszów wnet zgotuje I przed wszystkiemi tym się popisuje. Próżno: jeżeli słów siła, a wątku Mało, i jeśli rzecz nie ma rozsądku."

W tym samym duchu przemawia Lubomirski w rozmowie III Artaxessa i Ewandra: „O stylu, albo o sposobie mówienia i pisania." Przygania Artaxess takim stylom, które zamykają więcej słów, niźli rzeczy. Pisarze powinni się radzić rozsądku, nim poczną pisać. Rozsądek powinien być „duszą, żywiołem i temperamentem każdego pisma."

Przytakuje mu Ewander, mówiąc: „To rzecz prawdziwa, że te style nadęte nie powinny mieć ceny między statystami, którzy na sensach, nie na wierszach mądrość fundują. To rzecz prawdziwa, potwierdził Artaxess, że ludzie godni nie mieliby takich spampanat ani pisać, ani mówić: Bo oto widzimy, że wszystkie grube narody, co do nas albo od Wschodu, albo od Północy przyjeżdżają, przynoszą Ramoty nadziane takimi perjodami, że ledwo zostoją się na papierze. Tylko tego czekać, żeby litery wziąwszy dusze albo skakały jeszcze po arkuszu, albo z tym w tykwy poszły co je czyta.

To prawda — rzecze Ewander — dobra to bardzo refleksja, że wszystkie pogańskie narody najdumniej zwykły mówić. Owo słyszymy nieraz listy, co od Porty przychodzą, albo arabskie, albo perskie. To w nich one epitety foremne, podobieństwa zaś niepodobne. Jeśli wpadną w słońce albo gwiazdy, to już ledwie w piętnastym wierszu z jasności cię wyciemnią. Jeśli w ogród, to tam i róże, i lilje, i patery, i cyprysy, i cedry, ledwo nie od palmy aż do samego czosnku, tej deskrypcji nawąchamy się. Jeżeli zaś w przykłady, to tam i błazen stanie się Cyceronem, i Seneka żołnierzem, i Aleksander Arcykapłanem, i Sardanapalus Filozofem, tak będzie właśnie i podobne, i przyrównane, ale z łaski Bożej przecie u nas nie tak nieuważne style. Już nasz wiek i ludzie dosyć wypolerowali dowcip, że się tego ustrzec mogą."

To też wyszydza naukę szkolną Lubomirski, twierdząc, iż nie ma ona nic nad przyrodzenie. I Seneka pisał, że „Omnis ars imitatio est naturae." Język jest tłumaczem serca i umysłu; pilnie należy uważać, aby perjody, figury, „ciekawe wymysły" i t.p. nie „uraziły" albo „stęskniły" ucha czy umysłu. „Taki był Ulises, który przyrodzoną wymową nauce dał prawie po gębie."

Chwali Lubomirski historyka Marjana, że „bardziej o rzeczy, niż o słowach pamiętał;" wysławia starożytne inskrypcje, które „w jednym słowie zdumienie jakieś i powagę jednają, a to dlatego, że nic nad potrzebę nie kładąc własne i zgodne rzeczy słowa w sobie zamykają."

Ale i on myśli, że poeta, chcący być w stylu doskonałym, musi być podobnym owej pszczółce, która zbiera miód ze wszystkich kwiatków i ziółek, nawet i z gorzkich (trafia się czasem, że i perły znajdą się w śmieciach), gdyż „one piękne i żywe transpozycje, gęste erudycje, rozsądne wedle miary słów przybranie, akcentów i afektów zgodnie pomiarkowanie, wszystkiego zgoła w jedną krótką doskonałość złączenie: cóż nad to milszego czytać się może?..."

To też osławiony ks. Ben. Chmielowski jeszcze w r. 1745 składał na usługi współczesnych księgę bezczelnej erudycji p.t.: „Nowe Ateny..." W rozdziale VII-ym tej księgi podaje nawet przepisy retoryczne, a więc: „Nomenklatura albo Notatio Nominis explikuje, jakie słowo co sonat, albo skąd ma originem. Co obserwujący może pięknie mowę swoję adornare, i nią dziwnie Auditora lub Czytelnika delectare animum." Zatym: „Deus niby się mówi a dando... Matka niby Ma, tka, Dzieciom: Macocha, niby Ma, co, to chowa dla siebie, albo swoich... Honor formuje się z dwuch słów, to jest ze słówka hebrajskiego Hon, to jest bogactwo, i ze słówka francuskiego Or, to jest złoto. Indeque venit Honor, mówi Ovenus Poeta... Marcin Luter zwał się Lotter, to jest błazen z Niemieckiego, potym się nazwał Luter, albo Lauter, to jest czysty, chędogi, jako wywodzi Kwiatkiewicz... Gonjugium, niby Gommune jugum Męża i Żony..."

Dalej — dla dokładniejszego zdania sobie sprawy z oryginalnego pojmowania przez Chmielowskiego i wielu współczesnych pismaków ozdobności stylu — przytaczam: „Paronomazje albo słów podobieństwo, z których Ja nieudolny kompozytor, następujące poformowałem sentencje. l. Ludzi wesołych i światowych Levia et Jovialia kontentują. 2. Gdy kogo ciężko urazisz, od siebie odrazisz... 4. Rozumiemy, żeśmy na lądzie, a my na lodzie... 10. Ziemski Pan strzyże, a Niebieski strzeże .Il. Afekt który czysty, wieczysty. 12 Ta jest gra Fortunna, Jednym Tron, Drugim Trunna. Ciekawy jest wstęp do terminów antonomastycznych: „Tu ci podaję congeriem ślicznych, wyborycznych Terminów Antonomastycznych, to jest ex Historia, albo ex Nominibus propriis uformowanych, których w mowie, w pisaniu używając, pokażesz się Literatem, Legistą et Eruditum. Dobrze to jest mówić: Okrutny to człek, ale lepiej rzec erudite: Neronis saevitia w tym człeku. Nie źle jest mówić: Strach zbiera, przecież wyborniej mówić: Terror panicus, albo Pannonieus serca ich opanował: Ordynaryjnie mówią: Wielki bogacz, ale cultius wyrzec: Dom tego Pana Persarum gazae; albo Opes Croesi jego się przeniosły: Similes cultos sensus formuj ex sequenti usu Antonomastico" — i tu następuje szereg terminów antonomastycznych.

Ma więc Konarski wielkie zasługi, skoro podjął walkę ze szkolną retoryką. Wychodząc z założenia, że wymowa powinna być poważna, rozsądna, uczona i jasna, nie przesadna i nie wytworna, nieskażona obcemi wyrazami, ośmielił się poddać szczegółowej krytyce pomiędzy innemi słynne mowy Jerzego Ossolińskiego i Bartochowskiego; wytykał jednak głównie samą treść pustą i bezmyślną, sądząc, że kto porządnie myśleć umie, ten i porządnie pisać i mówić zdoła.

Dzieło Konarskiego wywołało wielką wrzawę w ówczesnym świecie uczonych: posypały się na jego głową napaści Jezuitów; w obronie stanął zasłużony w literaturze polskiej mąż Franciszek Bohomolec. Zwyciężył Konarski, ale bo też w dziele jego dopatrzyć się łatwo można wpływów klasycyzmu francuskiego, który miał zaważyć na całym późniejszym ruchu literackim w Polsce.

Reformatorem smaku jednak, nie retoryki — jest Konarski. W dziele: „De arte bene cogitandi ad artem dicendi bene necessaria" twierdzi tak samo, jak poprzednicy jego, że retoryka to „ars bene et ornate dicendi." Więc też obowiązkiem Oratoris jest po dawnemu: „Dicere apposite ad persuadendum. Quod fit docendo, delectando et movendo. Docemus rationibus et argumentatione; delectamus ornato dicendi genere; movemus amplificatione, figuris, affectibus."

Wiek XVIII zdawał się ponownie zagrażać czystości języka przez inwazję tym razem francuszczyzny miasto łaciny. Trzeba wiec było wystąpić z obroną polszczyzny, zarzuty skierowane przeciw makaroniczności znacznie uogólniając. Nadto tradycje przemijającego rozuzdania panegirycznego były zbyt żywe, aby prace, ukazujące się pod egidą Komisji Edukacyjnej, mogły nie posiadać owego charakteru bojowego, jaki je cechuje.

Z prac tych wymieniam trzy: Karpińskiego, Golańskiego i Piramowicza. Najpierw ukazała się rozprawa Fr. Karpińskiego p.t.: „O wymowie w prozie albo w wierszu", przygotowana dla Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych w r. 1782. Jest to praca oryginalna, gdyż jak sam Karpiński zaznacza, wyraził on tutaj „niektóre nowości;" z tego powodu wysoce ciekawa i interesująca.

Na wstępie przyznaje poeta, że trudno wskazać poszczególne przepisy „jakiemiby to, co pojęcie objęło, albo serce uczuło, tłumaczyć można:" „Wymowa bowiem, jak ów ptak bujny, traci zaraz z czerstwości i piękności swojej, skoro go tylko w klatce zamknięto": Pojęcie rzeczy, serce czułe i piękne wzory — oto są źródła aż nadto dostateczne poezji i wymowy.

Koniec wersji demonstracyjnej.