Jogi Rama-Czaraka

DROGI DOJŚCIA JOGÓW INDYJSKICH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Wykład pierwszy.

Wykład II.

Wykład III.

Wykład IV.

Wykład V.

Wykład VI.

Wykład VII.

Wykład VIII.

Wykład IX.

Wykład X.

Wykład XI.

Wykład XII.

DROGI DOJŚCIA JOGÓW INDYJSKICH

Jogi Rama-Czaraka

przełożył A. Lange

"Kiedy uczeń jest przygotowany, ukazuje się nauczyciel". "Kiedy ja przechodzą, wszystkie moje dzieci mię poznają".

Światło na drodze. — Świadomość duchowa. — Głos milczenia. — Karma - Joga czyli Droga Czynu. — Dżnam - Joga czyli Droga Wiedzy. — Bhakti - Joga czyli Droga Modlitwy. — Dharma czyli Obowiązek. — Zagadka wszechbytu. — Materja i siła. — Rozum i duch.

Wykład pierwszy.

PRZEBŁYSKI ŚWIATŁA NA DRODZE.

Uważamy za zbyteczne powtarzać objaśnienia, zawarte w książce "Filozofja Jogi i okultyzm wschodni" i możemy wprost przystąpić do przedmiotu, w nadziei, że czytelnicy są dość przygotowani, aby za nami podążyć. Wielu czytelników poznało nasze wykłady z prostej ciekawości, przyczem jedni zainteresowali się do tego stopnia, że chcą dalej prowadzić studja, inni przeciwnie, nie znaleźli sensacji, których poszukiwali i porzucili szeregi studjujących; tak bywa zawsze: wielu przychodzi, lecz tylko mała liczba gotowa iść naprzód. Z tysiąca ziarn, które posiał rolnik, może tylko niewiele ukaże się w życiu, ale cała robota rolnika ma na celu właśnie to niewiele, co wynagrodzi oracza za pracę. Nasz posiew możemy uważać za pewniejszy, bo nawet i ta gromada ziaren, w których życie zamarło, może ożyć kiedykolwiek w przyszłości. Żadna nauka okultystyczna nie przepada darmo i zawsze daje owoce w czasie odpowiednim.

Przedmiotem naszego pierwszego wykładu będą "Drogi dojścia". Nie znamy lepszego sposobu skierowania czytelników na "drogę", jak wskazując im nieporównane prawidła niewielkiego podręcznika, zatytułowanego: "Światło na drodze", napisanego przez M. C. (Mabel Collins) z nakazu ducha, który osiągnął wyższy stopień wtajemniczenia. Wyłożymy treść tej niewielkiej książki, przytaczając z niej prawidło za prawidłem i objaśniając każdą wskazówkę. Należy zauważyć, że "Światło na drodze" jest właściwie rewelacją i słowa tej książki są dobrane tak, że mogą być komentowane w przeróżny sposób, zależnie od potrzeb różnych płaszczyzn myślowych, i stopni życia. Każdy czytelnik może znaleźć w owej książce sens, odpowiadający stopniowi jego rozwoju. Praca owa nie jest podobna do zwykłych utworów w tym rodzaju; należy samemu przynieść cokolwiek, studjując tę książkę, aby z niej cokolwiek otrzymać. W książce "Droga opromieniona" (The Illuminated Way), utwór ów komentowany jest w płaszczyźnie psychicznej, czyli astralnej. Nasze objaśnienia mają na celu przystosowanie treści owej książki do życia neofity, wstępującego na "drogę". Postaramy się przedstawić kilka pierwszych prawideł w świetle "Karma-Jogi" i następnie wskazać proste znaczenie prawideł, odpowiadających potrzebom wyższym. Dalej przejdziemy do objaśnienia wskazówek, które dotyczą analizy objawienia Ducha, co niewątpliwie jest melodją zasadniczą całego utworu. Postaramy się nieco wyjaśnić czytelnikowi ukrytą treść owej małej książeczki i przetłumaczyć na język literacki myśli, wyrażone tak pięknie w poetycznych przenośniach języka wschodniego. Praca nasza nie będzie obalać wyjaśnień, zawartych w "Drodze opromienionej" — będzie szła równolegle z tą ostatnią, lecz w innej płaszczyźnie życia. Niektórym wyda się nieco zuchwałą taka próba komentowania tej perły nauki okultystycznej, jaką jest "Światło na drodze", lecz pomysł ten zyskał poparcie kilku osób, dla których czujemy szacunek oraz — co ważniejsze — naszej wyższej Jaźni. Praca nasza musi być komuś potrzebna, choć nawet może jest niedoskonała, gdyż w przeciwnym razie nie czulibyśmy nakazu jej pisania.

"Wskazówki te napisane są dla wszystkich uczniów. Posługujcie się niemi".

Wskazówki niewątpliwie napisano dla wszystkich poszukiwaczy i byłoby bardzo dobrze, gdybyśmy wszyscy stosowali się do nich, bo wskazówki i podręczniki okultystów zawsze były jedne i te same i pozostaną takie same przez wszystkie czasy, we-wszystkich krajach, bez względu na to, jaką nazwę nosiłaby nauka. Prawidła te oparte są na zasadach Prawdy i zostały wypróbowane, sprawdzone i przyjęte przed wiekami; doszły do nas, niosąc na sobie ślady szacunku mnóstwa ludzi, którzy stosowali się do nich wcześniej. Nasi starsi bracia w duchu, kiedyś już dawno wydeptali drogę, na którą my wstępujemy teraz; dosięgli oni już wyżyn, na które i my wzniesiemy się z czasem. Prawidła napisano dla wszystkich, dążących po "drodze"; lepszych nie masz. Doszły one do nas od tych, którzy wiedzą.

"Zanim oczy nauczą się patrzeć, winny stać się niezdolnemi do wylewania łez. Zanim uszy posiędą zdolność słyszenia, winny stracić swą wrażliwość. Zanim głos przemówi w obecności Mistrzów, winien stracić własność szydzenia. Zanim dusza stanie przed Mistrzami, stopy jej winny być obmyte krwią z serca".

Zanim oczy otrzymają dar jasnego przejrzenia ducha, winny stracić zdolność wylewania łez, z powodu obrażonej dumy, nieprzychylnego sądu, złośliwych uwag, pogardy, sarkazmu, przykrości, niepowodzenia i rozczarowań życia codziennego. Nie chcemy powiedzieć, że należy hartować duszę przeciw owym uczuciom; przeciwnie, takie "hartowanie" niema miejsca w nauce okultystycznej. Na materjalnej płaszczyźnie życia zawsze znajdujemy się w zależności od ludzi żyjących w tej samej płaszczyźnie; im subtelniejszy jest dany osobnik, tem więcej odczuwa gorycz życia, przychodzącą z zewnątrz. Im więcej będzie starał się walczyć z nimi i odpowiadać pięknem za nadobne na obelgi i ukłucia godności osobistej, tem bardziej będzie plątać się w sieci życia materjalnego. Jedyna droga ratunku jest wznieść się na wyższą płaszczyznę istnienia i przebywać w podnioślejszych dziedzinach rozumu i ducha. Nie znaczy to bynajmniej, że człowiek ma uciekać od świata; przeciwnie, jeśli kto stara się uciec od świata wcześniej, zanim osiągnął doświadczenie, będzie musiał znowu do świata powracać, póki nie nabierze doświadczenia, jakie potrzebne jest, by wypełnić postawione sobie zadania. Tymczasem człowiek, który osiągnął doskonałość duchową, może żyć w ten sposób, że choć będzie się znajdował w centrum walki życia powszedniego — nawet więcej, może grać w owej walce rolę kierowniczą — mimo to będzie stał ponad nią i będzie widział, co w rzeczywistości warta jest walka. W jego oczach będzie ona dziecinną zabawą, której oddają się dzieci — kobiety i mężczyźni, i chociaż sam będzie się umiał w nią bawić, lecz wie, że to tylko zabawa, a nie rzecz poważna. Dlatego śmieje się przez łzy, gdy upada w czasie zabawy, a następnie przestaje płakać i uśmiech zastępuje łzy; gdyż z chwilą, kiedy nauczymy się widzieć rzeczy w ich oświetleniu prawdziwem, trudno nam będzie wstrzymać się od śmiechu z siebie samych i z innych. Gdy człowiek rozejrzy się i zobaczy te nędzne świecidełka, którym i dla których ludzie poświęcają życie, myśląc, że zabawki owe znaczą coś w rzeczywistości — uśmiechnie się pobłażliwie. Kiedy się przebudzi i zrozumie istotę rzeczy, uśmiech wywoła w nim rola, jaką zmuszony jest grać w życiu. Gdybyście wiedzieli, jakie mnóstwo ludzi, grających wybitne role w marjonetkowym teatrze życia, naprawdę przebudziło się i poznało prawdę — bylibyście zdziwieni. Wielu z tych ludzi dobrze gra swe role — wkładając w nie dużo energji i fałszywej ambicji — ponieważ wie, że wszystko ma swój cel ukryty i że oni są tylko kółkami niezbędnemi w mechanizmie ewolucji. Lecz w tajnikach duszy ukrywają oni świadomość prawdziwej wartości swego trudu. Człowiek, stojący na "drodze" winien być mężny i powinien mieć władzę nad swoją naturą emocjonalną. Prawidło to nie tylko stosuje się do łez fizycznych, dlatego, że te ostatnie czasami ukazują się w oczach bezwiednie, nawet w chwili, gdy się uśmiechamy. Chodzi raczej o myśli ukryte poza łzami, niż o same łzy.

Myśl, którą zawierają powyższe słowa, polega na tem, że powinniśmy stanąć nad wszystkiem, co jest przypadkowe i osobiste i dążyć do uświadomienia własnej indywidualności. Winniśmy starać się osiągnąć świadomość swego prawdziwego "Ja", które stoi wyżej, niż wszystkie ciężkie i smutne przeżycia osobiste. Prawidła uczą nas, że środowisko nie może poruszyć prawdziwego "Ja" i że wypadki życia, jak ziarenka piasku, zostaną z nas usunięte przez wodę czasu.

Tak samo i słuch nasz winien utracić swą wrażliwość na przykre, zgrzyty osobiste, zanim będziemy mogli jasno słuchać prawdy, nie zagłuszonej przez wrzawę ruchliwego życia światowego. Należy doróść do tego, by zyskać zdolność słyszenia wszystkiego i mimo to uśmiechać się, nie tracąc pewności, że znasz duszę, jej potęgę i losy...

Należy dorość do tego, by słuchać nieprzyjaznych słów, niesłusznych sądów, złośliwych uwag i aby te nie wyprowadziły z równowagi naszego "Ja". Należy te odczucia pozostawiać w tej materjalnej płaszczyźnie życia, do której należą i nigdy nie pozwolić swej duszy, by opuszczała się w niziny, gdzie mogłaby się niemi skalać. Należy uczyć się uzyskać zdolność słuchania drwin i pogardliwych uwag o świętych dla nas prawdach, uwag wypowiadanych przez ludzi co ich nie pojmują, a których nie można potępiać, gdyż "nie wiedzą, co czynią". Niechaj dzieci szczebioczą, kłócą się i śmieją — to pożyteczne, lecz nie może to poruszyć ani was, ani prawdy, którą wyznajecie. Niech dzieci się bawią — jest to zgodne z ich naturą — nadejdzie dzień, w którym one (podobnie jak i my) wypróbowawszy na sobie mękę dojrzałości duchowej, będą przechodzić te same stadja, jakie wy przechodzicie teraz. Wy niegdyś byliście podobni do nich, z czasem zaś one będą do was podobne. Stosujcie się do dawnego przysłowia, niech wszystkie okoliczności zewnętrzne "wchodzą przez jedno ucho, a wychodzą przez drugie", lecz niech nie wejdą w granice waszej prawdziwej świadomości duchowej. Wówczas ucho wasze będzie słyszało to, czego należy słuchać i prawda będzie miała wolny dostęp do waszych dusz.

"Zanim głos przemówi w obecności Mistrzów, winien stracić zdolność szydzenia".

Głos człowieka, który wygłasza klątwy, kłamstwa, obelgi, skargi i szyderstwa, nigdy nie dosięgnie wyżyny, na której przebywają wyższe umysły ludzkości. Aby słowo mogło być usłyszane przez tych, co osiągnęli w życiu wysoki stopień rozwoju i świadomości duchowej, głos, który wyrzekł te słowa, winien długo przedtem zapomnieć możliwość obrażania innych obelgami, niską złośliwością i nieprzystojną mową. Człowiek rozwinięty duchowo nie zawaha się powiedzieć prawdy, nawet w tym wypadku, gdy będzie ona nieprzyjemną, lecz będzie mówić tonem kochającego brata, który nie potępia nikogo z wyżyn swej doskonałości moralnej, lecz odnosi się ze współczuciem do nieszczęść bliźniego, widzi jego błędy i pragnie wyciągnąć doń rękę z pomocą. Taki, duchowo rozwinięty człowiek już stoi ponad chęcią szydzenia, ponad chęcią "ścięcia" kogoś, robiąc mu złośliwą uwagę, ponad chęcią "skwitowania" się z nim, mówiąc mu: "Sam nie jesteś lepszy odemnie". Wszystko to winno być odrzucone na stronę, jak stare ubranie, człowiek rozwinięty duchowo, nie odczuwa potrzeby niczego podobnego.

"Zanim dusza stanie w obecności Mistrzów, stopy jej winny być obmyte krwią serca".

Ta konieczność dla wielu wstępujących na "Drogę" wydaje się bardzo surową. Lecz mylą się oni co do rzeczywistego znaczenia tego prawidła, myśląc, że pod słowem serca należy rozumieć miłość. To nieprawda: okultyzm nie uczy zabijania prawdziwej miłości — przeciwnie; uczy, że miłość jest jedną z największych wyższości człowieka i że stosownie do tego, jak on się doskonali, jego zdolność do kochania wszystkiego wciąż wzrasta, dopóki całkiem nie ogarnie wszystkiego, co żyje. Pod słowem "serce" trzeba tu rozumieć emocjonalną naturę człowieka i instynkty niższego półzwierzęcego intelektu. Dopókiśmy się nie udoskonalili duchowo, sądzimy, że te instynkty są nierozłącznie z nami związane; iż wyzwalając się z nich, jak gdyby wyrywamy serce z piersi. Stopniowo z bólem i męką, wykorzeniamy z siebie jedną po drugiej właściwości swej poprzedniej natury zwierzęcej i nasze stopy duchowe obmywają się krwią serca, w całem tego słowa znaczeniu. Chuci, niskie pożądania, namiętności zwierzęce, stare przyzwyczajęnia warunkowości, myśli odziedziczone, obłędy rasowe, które przesiąkły nasze ciało i krew; wszystko to zmuszeni jesteśmy odrzucać jedno po drugiem, wpierw ze zwątpieniem i bojaźnią, z bólem i zalewającem się krwią sercem, aż dosięgamy wyżyny, z której możemy oceniać ich wartość rzeczywistą. My nie tylko musimy wyrwać z korzeniem nasze niskie żądze, ale siłą konieczności musimy się rozstać z częścią tego, co zawsze ceniliśmy jako drogie i święte dla nas, lecz co stało się dziecinną fantazję w tem jasnem świetle, które rzuca na naszą duszę wyższy rozum duchowy. Ale chociaż widzimy te rzeczy tak, jak one są istotnie, trudno nam rozstać się z nimi i wydajemy okrzyk bólu, a serce nasze krwią się oblewa. Niejednokrotnie zmuszeni jesteśmy zatrzymać się na rozdrożu, doszedłszy do miejsca, w którem musimy rozstać się duchowo z drogiemi istotami, pozwalając im kroczyć dalej ich własną drogą, dla siebie wybrawszy nową, niezbadaną drogę myślenia. Wszystko to wywołuje ból. Do tego jeszcze przyłącza się bojaźń samotności duchowej i umysłowej, która występuje, gdy uczynisz pierwsze kroki na "Drodze". Pierwsza próba, znana niejednemu z czytelników', to straszna świadomość samotności bezwzględnej, świadomość, iż niema obok nas żadnej istoty bliskiej, któraby zrozumiała i oceniła nasze uczucie. Potem nadchodzi świadomość wielkich zadań życia, gdy inni nie uznają istnienia jakichkolwiek problematów nierozwiązanych i odpowiednio do tego kroczą swoją drogą — tańcząc, walcząc, kłócąc się i okazując wszelkie oznaki ślepoty duchowej: tym-. czasem wy zmuszeni jesteście stać samotnie i znosić to okropne widowisko. Jasnem jest, że w tych warunkach serce wasze nie może nie krwawić. Zaczynamy uświadamiać sobie cierpienie całego świata, swoją niemoc, by sobie zdać z tego sprawę oraz cierpienie to uleczyć i serce wasze znów się krwawi. Wszystko to jest wynikiem waszego przebudzenia duchowego; człowiek stojący na materjalnej płaszczyźnie życia, nie odczuwa i nie widzi tego wszystkiego. I gdy tylko stopy waszej duszy obleje krew serdeczna — wasze oczy zaczną oglądać prawdy duchowe, uszy je słyszeć będą, głos będzie mógł o nich mówić innym i porozumieć się z tymi, co się już posunęli naprzód po "drodze". I dusza będzie mogła wtedy rozprostować skrzydła i spojrzeć prosto w oczy innym duchowo przebudzonym duszom, ponieważ już zaczyna rozumieć tajemnice życia, treść wszystkiego, co istnieje i może już ogarnąć nieco z wielkiego planu wszechświata, zdać sobie sprawę z własnej egzystencji i powiedzieć z zupełnem zrozumieniem "Jestem". Dusza wtedy znajdzie siebie, zwycięży cierpienie, gdyż stanie ponad niem. Rozważcie te myśli w milczeniu i pozwólcie prawdzie wniknąć do waszej duszy, zapuścić w niej korzenie, rosnąć, kwitnąć i wydać owoc.

1. Wykorzeń ambicję.

2. Wykorzeń żądzę życia.

3. Wykorzeń żądzę uciech życiowych.

4. Pracuj tak, jak pracują ambitni.

Szanuj życie tak, jak ci, co go pożądają.

Używaj szczęścia jak ci, co żyją dla szczęścia.

Wiele prawd okultystycznych jest napisanych w formie paradoksów — są dwustronne. I to właśnie odpowiada planowi wszechświata.

Wszystkie twierdzenia prawdy są tylko częściowe — każdy dowód posiada dwie strony — każda cząsteczka prawdy jest tylko nawpół słuszną; zbadajcie ją uważnie, a znajdziecie drugą, przeciwną jej połówkę. Każda rzecz "istnieje" i "nie istnieje" jednocześnie; dlatego też każde istnienie prawdy musi być paradoksalne. Dzieje się zaś tak dlatego, że nasza ograniczona świadomość, pozwala nam w danej chwili oglądać tylko jedną stronę przedmiotu. Z punktu widzenia nieskończoności wszystkie boki są widoczne jednocześnie; ten co ogląda nieskończoność, widzi wszystkie punkty kuli, znajdujące się zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz jej powierzchni.

Podane wyżej cztery zasady oświetlają to prawo paradoksu. Zazwyczaj odrzucają je, jako niezrozumiałe, czytelnicy średniego poziomu umysłowego. Tymczasem są one właśnie bardzo mądre i słuszne na stopniu wyższym. Zacznijmy je rozpatrywać.

Klucz do zrozumienia tych, jak i wszystkich wogóle prawd, znajduje się w zdolności rozróżniania "względnego" czyli niższego i "bezwzględnego" czyli wyższego punktu widzenia. Zapamiętajcie te słowa, gdyż wam to pomoże znaleść drogę w wielu niejasnych i trudnych zagadnieniach. "Wymierzmy teraz tą miarką wyżej podane cztery zasady.

Powiedziano nam: "wykorzeń ambicję". Przeciętny człowiek ucieknie od tego założenia, wołając, iż wprowadzić tę zasadę w życie, to znaczy uczynić człowieka stworzeniem apatycznem i niezdolnem, gdyż ambicja najwidoczniej jest podstawą wszystkich rzeczy wielkich, jakie człowiek wykonał. Odrzucając książkę precz, taki człowiek przeciętny spostrzega czwartą zasadę "pracuj, jak pracują ambitni" i, jeżeli nie patrzy oczami rozumu duchowego, to coraz więcej nie rozumie. A jednakże trzymać się tych obojga zasad, jest całkowicie możliwe do wykonania i jedna z drugą dadzą się pogodzić. Ambicja, którą głosi pierwsza zasada, jest to uczucie, pobudzające człowieka do osiągnięcia pewnych celów jedynie dla zaspokojenia samolubnych dążeń, co go zmusza burzyć wszystko na swej drodze i gnębić tych, o których zawadzi. Ambicja tego rodzaju to zaprzeczenie prawdziwej ambicji, to falsyfikat równie nienaturalny, jak chorobliwy apetyt, który jest tylko karykaturą uczucia prawdziwego głodu i pragnienia, albo jak niedorzeczny obyczaj zdobienia się w barbarzyńskie świecidła — co jest zboczeniem instynktu normalnego, który zmusza okrywać ciało odzieżą, by je zabezpieczyć od niepogody. Tak samo niedorzecznem jest obarczać siebie i innych utrzymaniem wspaniałych pałaców; jest to fałszowanie koniecznej potrzeby ogniska domowego i dachu. Tu również należy i życie rozwiązłe, które jest poprostu spaczeniem naturalnego popędu płciowego mężczyzny i kobiety, popędu, którego celem przedewszystkiem jest zachowanie gatunku. Ludzie "ambitni" dochodzą do obłędu w pogoni za powodzeniem, gdyż ich instynkty są nienaturalne i zwyrodniałe. Ambitni myślą, iż ten cel, do którego dążą, da im szczęście, lecz oczekuje ich rozczarowanie, gdyż cel ten, nie będąc źródłem prawdziwego szczęścia, zmienia się w proch, podobnie jak owoce morza Martwego. Człowiek ambitny przywiązuje się do rzeczy przez siebie stworzonych i staje się ich niewolnikiem, zamiast być ich panem. Pieniądze traktuje nie jako środek do zabezpieczenia siebie i innych w przedmioty pierwszej potrzeby i pokarm (duchowy i materjalny), lecz jako coś, co jest cennem samo przez się: — podobny jest przeto do sknery. Jeżeli dąży do władzy i potęgi, to tylko z pobudek osobistych, aby zadowolić swoją pychę i pokazać ogółowi, iż jest potężniejszym niźli jego bracia, czyli aby wznieść się ponad tłum. Wszystko to są nędzne, liche, dziecinne zachcianki ambitne, niegodne prawdziwego człowieka, które trzeba odrzucić, gdy przystępujesz do doskonalenia się duchowego: ale może one dają człowiekowi doświadczenie, niezbędne dla jego przebudzenia duchowego. Słowem człowiek o nienormalnej ambicji pracuje w celu nagrody osobistej i niechybnie dozna rozczarowania, gdyż buduje swe cele na rzeczach, które sprawią mu zawód w czarnej godzinie, probuję się opierać na pękniętej lasce.

Teraz spójrzmy na odwrotną stronę medalu. Czwarta zasada głosi: "Pracuj, jak pracują ambitni". Oto tu znajduje się pozorny paradoks. Pracujący w ten sposób może się ludziom zwykłym wydawać fałszywie ambitnym, lecz podobieństwo będzie jedynie zezwnętrzne. "Fałszywie ambitny" — to zboczenie. Ten zaś, co pracuje tylko dla pracy, zadość czyniąc chęci pracy i żądzy tworzenia; kto pracuje, aby dać ujście zupełne twórczej sile swej natury — ten przejawia prawdziwą duszę człowieka. Taki człowiek jest zdolny pracownic lepiej i osiągnąć pewniejsze rezultaty, niż fałszywie ambitny. Oprócz tego, jego praca daje mu szczęście; odczuwa on radość, jaką mu sprawia stałe zajęcie się robotą — cały przesiąka twórczym impulsem życia świata i tworzy rzeczy wielkie; wypełniając swój obowiązek, znajduje szczęście w pracy i dzięki pracy. I dopóki pozostanie wierny swemu ideałowi, radość jego nie zgaśnie i będzie dobrze wypełniał swą cząstkę pracy światowej. Ale w miarę tego, jak się wznosi wyżej po szczeblach, wiodących do powodzenia, podlega strasznym pokusom i niejednokrotnie poddaje się wpływowi fałszywej ambicji; rezultatem tego jest, że w swem następnem istnieniu (inkarnacyi) będzie znów i znów przechodził przez pokusy, aż wreszcie je przezwycięży. Każdy człowiek na świecie ma określoną dla siebie pracę i obowiązany jest wypełnić ją jaknajlepiej, chętnie i ze zrozumieniem. Musi on jak największe pole rozwoju dać temuinstynktowi, który mu nakazuje należycie spełniać swe zadanie i wykonywać je lepiej, niż to robiono przed nim (nie dlatego, aby mógł trumfować nad innymi, lecz dlatego, iż porządek wszechświata wymaga coraz to większej doskonałości w pracy).

Prawdziwy okultyzm nie uczy człowieka oddawać się bezczynnej kontemplacji ze wzrokiem utkwionym na pępku, jak to czynią niektórzy hinduscy fakirzy i świętoszki, co naśladują tylko literę nauki mistrzów Jogi, profanując ją jedynie. Przeciwnie, okultyzm uczy, że brać udział w pracy świata — jest obowiązkiem i honorową właściwością człowieka, i że ten, co może wykonać coś lepiej, niż to było dotychczas wykonywane, zasługuje na błogosławieństwo, jako dobroczyńca ludzkości. Okultyzm uznaje boskie dążenie do twórczości, znajdujące się we wszystkich ludziach, zarówno mężczyznach, jak i kobietach i uważa, iż musi znaleźć dla siebie jak najszersze ujście. Uczy, że bez pracy użytecznej, żadne życie nie jest całkowite i zakończone. Wierzy, iż praca umysłowa pomaga rozwojowi duchowemu i jest po temu wprost konieczna. Okultyzm jest daleki od chwalenia bezmyślnej, pracy mechanicznej — niema w niej nic wzniosłego — ale uczy, że w każdej, nawet najskromniejszej robocie, może się znaleźć coś ciekawego dla tego, kto szuka i że taki człowiek zawsze znajdzie lepszy sposób wykonania danej roboty i w ten sposób doda trochę do wszechświatowej skarbnicy wiedzy. Uczy, że prawdziwa ambicja tkwi w miłości dla pracy jako takiej, nie zaś w tem, by chcieć pracować dla zwodniczych celów nagrody światowej. Teraz rozumiecie już zasady: "Wykorzeń ambicję" i "Pracuj, jak ambitni". Takie życie możliwem jest dla tych, co rozumieją "Karma Jogę", jedną z gałęzi filozofji Jogi, o której pomówimy w przyszłości. Czytajcie te słowa dopóty, dopóki nie zrozumiecie należycie ich treści; dopóki prawdy ich nie ujrzycie tak wyraźnie, jak wyraźnie je widzicie. Z treści tego wykładu na temat ambicji może być wysnuty wniosek następujący: wykorzeńcie ambicję relatywną (względną), która zmusza was przywiązywać się do przedmiotów i oczekiwać nagrody za swoją pracę która nie daje wam nic, prócz rozczarowań i powstrzymuje was na drodze ku doskonałości: lecz starajcie się rozwinąć w sobie i jaknajbardziej uzewnętrznić ambicję absolutną, która zmusza was pracować dla pracy, dla rozkoszy przez nią sprawianej, dla pragnienia, by dać jaknajwiększe ujście boskiemu instynktowi twórczości. Rozwijajcie w sobie tę ambicję, która zniewala was jaknajlepiej wykonywać swoją pracę, lepiej, niż była wykonywana przed wami; ambicję, która pozwala pracować stale w harmonji, nie zaś w rozdźwięku z niemilknącą nigdy twórczością boską. Niech energja boska przez was wypełnia swe zadanie i znajduje całkowite swe ujście w waszej pracy. Dajcie dostęp wolny tej ambicji do waszej duszy, a poznacie rozkosz, jaka płynie z pracy — taka tylko ambicja będzie prawdziwą; każda inna — to tylko marny falsyfikat, wstrzymujący doskonalenie się duszy.

"Wykorzeń żądzę życia" głosi druga zasada; lecz czwarta odzywa się "szanuj życie, jak ci, co go pożądają". To druga prawda, wypowiedziana w formie paradoksu. Trzeba wykorzenić myśl, że cielesne życie jest dla nas wszystkiem; podobna myśl jest przeszkodą do uznania bardziej całkowitego życia duszy i zmusza nas uważać, że życie cielesne wyczerpuje wszystko; tymczasem to tylko ziarnko piasku na brzegu oceanu wieczności. Trzeba dojść do świadomości, iż dusza będzie żyła nieustannie, czy to w ciele, czy bez niego i że życie fizyczne, to tylko środek do uzewnętrznienia rzeczywistego (prawdziwego) Ja, które umrzeć nie może. Dlatego zabijajcie tę żądze życia fizycznego, która daje wam bojaźń śmierci i zmusza przypisywać nadmierne znaczenie egzystencji czysto cielesnej ze szkodą pełniejszego życia i świadomości. Wykorzeńcie ze swego mózgu myśl, że umrzecie wraz ze swem ciałem, bo po śmierci nietylko będziecie żyli tak, jak w danej chwili, ale życie wasze będzie bardziej natężone. Starajcie się widzieć życie fizyczne tak, jak jest, i nie ulegajcie złudzeniom. Przestańcie patrzeć na waszą śmierć czy też na śmierć waszych bliskich z trwogą. Śmierć to takie samo zjawisko naturalne, jak i życie (w tem stadjum rozwoju), i możemy oczekiwać od niej szczęścia nie mniejszego, niż od życia. Naturalnie, że trudno jest pozbyć się trwogi przed fizycznym rozkładem i nie raz trzeba przetrwać ciężką walkę z samym sobą, zanim wyrobimy sobie tę zdolność, by się pozbyć zbytecznego balastu — fałszywego przekonania, które wcisnęło się w świadomość człowieka, bez względu na głoszoną przez niego stale wiarę w życie przyszłe. Wszystkie religje mówią o "życiu pozagrobowem", oczekującem każdego wierzącego, lecz ten wierzący drży i blednie na myśl o śmierci i nakłada żałobę, gdy umiera ktoś z jego przyjaciół, zamiast rozsypywać kwiaty i cieszyć się, że przyjaciel jego przeszedł do "lepszej krainy" (pozwalam sobie użyć tego określenia, którem zwykle posługują się w podobnych wypadkach, lecz które nikogo nie pociesza). Trzeba rozwinąć w sobie poczucie albo świadomość wieczności życia; wtedy dopiero możemy się pozbyć obawy śmierci i, dopóki ten stan świadomości nie będzie osiągnięty, żadna wiara słowna w nieśmiertelność duszy nie pomoże. Ten, kto "utrwala" w świadomości fakt przeżycia Jaźni i trwania życia poza grobem, zatraca strach przed śmiercią i mogiłą i zabija w sobie żądzę życia (względnego), gdyż miejsce jej zabiera poznanie życia (bezwzględnego).

Ale nie trzeba zapominać o odwrotnej stronie medalu. Przeczytajcie znów czwartą zasadę: "szanuj życie jak ci, co go pożądają". To stosuje się nie tylko do życia innych ludzi, ale i do naszej własnej egzystencji fizycznej. Odrzucając przestarzałe przekonanie o wartości naszego życia cielesnego, nie powinniśmy wpadać w drugą ostateczność zupełnego zaniedbania naszej powłoki fizycznej. Ciało zostało wam dane na rozkaz Boga i jest świątynią ducha; gdyby ciało nie było dla was konieczne, możecie być przekonani, żebyście go nie otrzymali. Jest ono dla was niezbędne w danem stadjum rozwoju i bez niego nie moglibyście wypełnić zadania udoskonalenia duchowego. Dlatego nie trzeba być lekkomyślnym i nie trzeba pogardzać ciałem ani życiem fizycznem, jako czemś niegodnem. I jedno i drugie na tym szczeblu jaknajbardziej jest was godne i wyzyskując własne ciało, możecie osiągnąć skutki znakomite. Gardząc swem ciałem, postępujecie tak, jak gdybyście chcieli wyrzec się tej drabiny, która zaprowadzi was na wyżynę doskonałości. Dlatego też musicie, "szanować życie jak ci, co go pożądają" i musicie pielęgnować swe ciało podobnie jak ci, co je uważają za właściwe "Ja". Trzeba patrzeć na ciało, jako na narzędzie duszy i ducha i utrzymywać je w należytej czystości, zdrowiu i sile.

Trzeba użyć wszelkich sposobów, aby zatrzymać jaknajdłużej życie w danem wam ciele. Należy je oszczędzać i opiekować się niem. Nie należy biadać i narzekać na życie — nigdy nie będziecie mieli sposobności przebyć tego doświadczenia, jakie ono wam daje, a więc starajcie się jaknajlepiej życie wyzyskać. Jest ono bowiem czemś cudownem i my zawsze musimy żyć "teraźniejszością", biorąc z niej tę całkowitą radość, jakiej doświadcza, dzięki życiu, w każdej chwili człowiek rozwinięty duchowo. "Życia, życia, więcej życia!" — woła jeden z pisarzy — i ma słuszność. — Żyjcie normalnem, zdrowem, czystem życiem, w każdej chwili zdając sobie dokładnie z niego sprawę i nie martwiąc się ani przeszłością, ani przyszłością. Bo obecnie nie mniej niż jakiejkolwiek przyszłości, żyjecie w wieczności — więc dlaczegóż nie wziąć z teraźniejszości wszystkiego, co ona dać może! Życie zawsze jest tylko teraźniejszością, a ilość owych chwil "teraźniejszych" jest niewyczerpana.

Jeżeli zażądacie odemnie wniosku, jaki wynika z tego nakazu; wykorzenić życie i z jego strony odwrotnej, która podnosi cenę życia, to odpowiem wam w sposób następującym to, z czego powinniśmy się wyzwolić — jest to tylko żądza życia relatywna, mająca źródło w fałszywem założeniu, iż egzystencja fizyczna całkowicie wyczerpuje nasze istnienie.Żądza życia absolutna jest rezultatem poznania rzeczywistej wartości życia, i jego krótkości; dlatego też człowiek rozwinięty duchowo, chociaż nie pożąda życia fizycznego w całem tego słowa znaczeniu, ale też niem nie pogardza, owszem, ceni je, gdyż wie, iż jest ono częścią jego istnienia, a człowiek taki nie chce pozbawić siebie nawet cząstki tego, co za wolą boską należeć ma do niego. Człowiek rozwinięty duchowo nie lęka się śmierci, lecz jej nie szuka — nie obawia się ani życia, ani śmierci, nie chce ani jednego ani drugiej (ze względnego punktu widzenia); lecz z punktu widzenia bezwzględnego, pożąda i życia i śmierci. Taki człowiek (czy to mężczyzna czy kobieta) jest na wszystko odporny, gdyż nie trwożą go ani okropności życia, ani śmierci. Osiągnąwszy tę świadomość, człowiek napełnia się mocą duchową, której przytomność odczuwają ludzie z otoczenia. Zapamiętajcie te słowa: "Nie lękajcie się życia ani śmierci. Nie lękajcie się śmierci, lecz jej nie szukajcie". Gdy przestąpicie i ten szczebel, to poznacie doskonale, co to życie i co to śmierć — gdyż jak jedno, tak drugie jest jedynie przejawem Bytu.

Trzecia zasada głosi: "wykorzeń żądzę uciech życiowych", lecz czwarta jej odpowiada: "Bądź szczęśliwy jak ci, co żyją dla szczęścia". To prawidło również ma formę paradoksu i posiada cechy poprzednich, o których przed chwilą mówiliśmy. Jej zewnętrzna sprzeczność zależy od dwóch punktów widzenia — względnego i bezwzględnego. Stosując ten sposób do wszystkich pozornie sprzecznych nauk okultystycznych, będziecie mogli oddzielić dowolną ich cząstkę, aby przeprowadzić następnie ścisłą analizę. Zastosujemy więc obecnie tę metodę do rozpatrzenia naszej zasady.

"Wykorzeń żądzę uciech życiowych". Na pierwszy rzut oka zda się, że prawidło to nawołuje do krańcowego ascetyzmu; w samej rzeczy nie posiada ono tego znaczenia. W większości wypadków ascetyzm jest usunięciem się od wszystkiego tego, co uważamy dla siebie za zbyt przyjemne. W pojęciu wielu ludzi różnych odcieni religijnych powstało mniemanie, że wszystko, co sprawia nam przyjemność — jest złe. W dziele pewnego pisarza jeden z bohaterów powiada: "Bardzo to przykre, że wszystko co jest w życiu miłe, jest występne". 1 rzeczywiście, istnieje ogólne przekonanie, jakoby Bogu sprawiało rozkosz widzieć, że ludzie są nieszczęśliwi i czynią to, co jest im niemiłe; dlatego wielu ludzi tak zwanych "potężnych" wrogo zachowywało się względem naturalnych rozkoszy życiowych i postępowało tak w przekonaniu, że wszelki uśmiech radości będzie obrazą Bóstwa. Ale to błąd. Wszystkie przyjemności normalne, dane są człowiekowi do użytku, ale żadna z nich nie może stać się jego władzą. Zawsze trzeba być władcą, nie zaś niewolnikiem, w stosunku do uciech życiowych. Niektóre formy wychowania okultystycznego uczą wyrabiać siłę woli i wiele ćwiczeń z tem związanych, polega na spełnianiu rzeczy przykrych. Ale ćwiczenia te mają na celu jedynie wyrobić w uczniu mocną wolę i przytem wcale nie jest przewidywana żadna zasługa za spełnienie aktów przykrych, ani też za szczególną cnotę nie uważa się dobrowolne pozbawianie siebie tych przyjemności, do których jesteśmy przyzwyczajeni. Głównem zadaniem jest tu ćwiczenie woli, wyrobienie stanowczości, umiejętność obchodzenia się bez tych lub innych rzeczy i wykonywanie tego, co jest sprzeczne z przyzwyczajeniem danego osobnika; wynikiem tej metody będzie bezwzględnie wyrobienie woli. Polega ona (metoda) na zasadzie ćwiczeń mięśni przez wprowadzenie ich w ruch. Te ćwiczenia dają bardzo dobre rezultaty i powrócimy jeszcze do nich w wykładach następnych. Post i umartwienia religijne, zalecane przez chrześcijanizm, posiadają naturalnie zalety wyżej wspomniane, pomijając ich znaczenie religijno-kościelne.

Wracając do przedmiotu, musimy zaznaczyć, że rozpatrywana przez nas zasada, nie ma zupełnie na celu propagować ascezę. Okultyzm bynajmniej nie wymaga konieczności ascezy. Uczy on jednak, że człowiek nie powinien być niewolnikiem przyjemności i wygód życia na tyle, aby to przeszkadzało rozwojowi jego natury wyższej. Wiele rozkoszy może zgubić człowieka i znamy niemało wypadków, gdy wyższe siły, wypełniające prawo wszechświata, pozbawiały go tego, co mogło przeszkodzić jego doskonaleniu się i stawiały go w takiej sytuacji, w której mimowoli musiał on pędzić życie normalne, sprzyjające rozwojowi duchowemu. Okultyzm głosi "prosty sposób życia". Uczy nas, że gdy człowiek nabędzie wiele rzeczy, to często się zdarza, że one nad nim panują, on zaś staje się wtedy ich niewolnikiem, nie zaś władcą. "Wykorzeń żądzę uciech życiowych" — nie znaczy, że musimy spać na gołych deskach, co nie jest bynajmniej cnotą miłą Bóstwu, ani też, że musimy odżywiać się suchemi skórkami chleba, w nadziei, że tem zadowolimy Boga. Ani jedno ani drugie nie da takiego wyniku, gdyż Boga nie możemy przekupić, jak również nie może się On cieszyć z tego, że jedno z Jego dzieci popełnia niedorzeczności. Ale zasada ta ma na celu wpoić w nas świadomość, iż nie powinniśmy krępować siebie myślą o konieczności pewnego dobrobytu i uzależniać od niego prawdziwe szczęście. Korzystając z normalnych i rozumnych rozkoszy życiowych, zachowujcie stale nad niemi władzę i nie pozwalajcie im pochłonąć siebie. Pamiętajcie zawsze, że prawdziwe szczęście leży w nas samych; że każdy przepych i "komfort" nie jest koniecznością dla prawdziwego człowieka i że korzystając z nich, nigdy nie należy przeceniać ich wartości należytej. Te wygody i przedmioty zbytku są jedynie wypadkowym zbiegiem okoliczności materjalnej płaszczyzny życia i nie stykają się. z naszem prawdziwem "Ja".

Człowiek rozwinięty duchowo korzysta z tych rzeczy, uważając je jedynie za środek lub narzędzie (albo nawet zabawkę, jeżeli chce się przyłączyć do zabawy innych), ale zawsze zdaje sobie sprawę z ich wartości rzeczywistej i nigdy nie zostanie przez nie wprowadzony w błąd. Myśl o tem, że rzeczy te są niezbędne dla jego szczęścia, wydaje mu się niedorzeczną. I w miarę tego, jak człowiek doskonali się duchowo, gusta jego coraz bardziej się upraszczają. Podobają mu się rzeczy mocne, dobrze zastosowane do wypełniania jego zadań, lecz on zadawala się bardzo nieznaczną ich ilością; duma i przepych zewnętrzny są obce jego naturze. Nawet nie będzie zmuszony stale wykorzeniać z siebie te wrogie dla niego przyzwyczajenia; same one go porzucą, gdyż we wzniosłej atmosferze jego myśli zabraknie im miejsca. Pamiętajcie również, że czwarta zasada uczy was "być szczęśliwymi, jak ci, co żyją dla szczęścia". I zasada ta jednak nie może być zastosowana do okultysty jako człowieka o wydłużonej twarzy, który przygnębiająco działa na otoczenie.

Prawda ta głosi "bądźcie szczęśliwi" (lecz nie udawajcie, że jesteście szczęśliwi), tak szczęśliwi jak ci, co egzystują dla tak zwanego szczęścia otrzymywanego z przedmiotów materjalnej płaszczyzny życia. To jest zdrowa wskazówka. Bądźcie szczęśliwi, t. j. żyjcie tak, aby każda godzina waszego życia dawała naturalne, normalne szczęście. Wbrew ogólnie rozpowszechnionemu mniemaniu, okultysta wcale nie jest nieszczęśliwym, ponurym człowiekiem o twarzy stale skrzywionej grymasem. Jego życie i światopogląd wynoszą go ponad trwogi i obawy społeczeństwa, a świadomość wyższego przeznaczenia człowieka jest dla niego wiecznem źródłem natchnienia. Jest on zdolny wznieść się ponad burze życiowe i, utrzymując się na samym szczycie fali, gotów na spotkanie coraz to potężniejszych bałwanów, unika niebezpieczeństwa zatonięcia. Skoro na płaszczyźnie względności warunki stają się niemożliwe, unosi się on do wyższych sfer ducha, gdzie jest tak jasno i spokojnie, i osiąga ukojenie, które go nie opuszcza i wtedy, gdy znów powróci do doświadczeń i pokus życia codziennego. Okultysta jest najszczęśliwszym z ludzi, gdyż zatracił trwogę; wie, że nic niema takiego, czegoby się powinien obawiać. Uniósł się ponad przesądy tłumu, które zadają ludziom tyle cierpienia. Wyzbył się nienawiści i gniewu, na których miejscu króluje miłość i mocą tej zamiany musi być szczęśliwy. Wzniósł się ponad wiarę w złe Bóstwo, co zastawia wciąż pułapki, aby go ująć i oddawna śmieje się z dziecinnej bajki o djable, który straszy rozdwojonem kopytem i rogami, który dysze ogniem i siarką i pilnuje bezdennej przepaści, dokąd zostanie wtrącony każdy, co zapomniał odmówić modlitwy lub ten, co się rozkoszuje pięknem i wspaniałością świata Bożego w jasny dzień świąteczny, zamiast drzemać nad nużącem kazaniem proboszcza. Wie, że jest dziecięciem Bóstwa, przeznaczonem do wielkich celów, i że Bóg — to kochający Ojciec (i Matka jednocześnie), a nie okrutny nadzorca. Zdaje sobie sprawę z tego, że doszedł wieku dojrzałego i że jego los do pewnego stopnia od niego samego zależy.

Okultysta z konieczności musi być optymistą; widzi on, że wszystko na świecie dąży ku dobru, że życie znajduje się w drodze do udoskonalenia i dzięki temu jest szczęśliwy i nawet szczęśliwszy od "żyjących dla szczęścia".

"Szukaj w sercu swem zarodku zła i wyrwij go ze szczętem. Rośnie ono bowiem i przynosi bujny plon, zarówno w sercu oddanego ucznia, jak i w sercu człowieka, który ulega żądzom. Tylko człowiek silny może je zniszczyć, słaby musi czekać, aż się ono rozrośnie, wyda owoc i zamrze. Lecz latorośl żyje i rośnie setkami lat. Rozkwita, gdy człowiek przeszedł przez cały szereg istnień Ten, co pragnie wstąpić na drogę wielkości i potęgi, musi wyrwać tę latorośl ze swego serca. I serce wtedy krwawi okropnie, człowiekowi zaś wydaje się, że życie jego już złamane. Lecz musi przetrwać to doświadczenie; przychodzi ono na pierwszym szczeblu niebezpiecznej drabiny, która prowadzi na drogę życia, a czasami nie ukaże się aż do ostatniego. Ale pamiętaj, mój uczniu, że musisz je przetrwać i ześrodkuj całą energję swej dusz}' na lej pracy. Żyj nie w teraźniejszości ani w przyszłości, lecz w wieczności. Ten olbrzymi kwiat śniedzią okryty nie może tam rozkwitać, tę plamę naszego życia zmywa sama atmosfera myśli wiecznej".

Podana tu prawda wyprowadza wniosek z pierwszych trzech zasad, które tłumaczy nam czwarta. Prawda ta zmusza ucznia, by wyrobił w swem sercu względny pogląd na życie i by go odrzucił. Względny pogląd na życie związany jest z egoistyczną cząstką naszej natury, z tą cząstką, która zniewala nas do uważania siebie za coś lepszego niż nasi bliźni, do unikania ich, do odosobnienia z grona żyjących. Taki pogląd powstaje za sprawą niższego rozumu, choć jest to najsubtelniejszy produkt naszej natury zwierzęcej. Ten, kto uważnie przestudjował kurs poprzedni, wie, że ta część naszej duszy — wyłącznie zwierzęca — jest siedzibą wszystkich chuci, namiętności, żądz niższych i wzruszeń niższych. W gruncie rzeczy nie można tego nazwać złem, lecz jest to właściwość niższych, zwierzęcych stopni żywota, które jużeśmy przebyli (albo przechodzimy obecnie) do wyższego, człowieczego stopnia bytu. Ale dążenia te powstawały przez szereg wieków, głęboko zapadły w naszą naturę, i musimy użyć bohaterskich wysiłków, aby się od nich wyzwolić, przyczem jedynym środkiem do wyzwolenia jest zamiana ich przez bardziej wzniosłe stany ducha. Tu należy zwrócić waszą uwagę na trwale zbudowane zasady wychowania okultystycznego, o których rzadko wspominają podręczniki tego rodzaju. Chcemy zaznaczyć fakt, że złe przyzwyczajenie w dziedzinie myśli lub uczynku, łatwo się wykorzenia, dzięki zamianie na dobre przyzwyczajenie, wprost przeciwne temu, od którego chcemy się wyzwolić. Aby wyrwać z korzeniem złe przyzwyczajenie, trzeba posiadać niemało nadludzkiej siły woli. lecz zamiana przez postawienie dobrego na miejsce złego — jest sprawą łatwiejszą i, najwidoczniej odpowiada porządkowi wszechświata. Dobre przyzwyczajenie będzie stopniowo rugować złe, aż to ostatnie straci możność egzystencji, następnie zaś po stanowczej walce o życie, zginie zupełnie. Taką jest najłatwiejsza droga do wyzwalania od złych nawyknień i cech charakteru.

Powracając do zagadnienia, co w duszy naszej należy do dziedziny relatywności, powiedzielibyśmy, że tu zaliczyć trzeba: egoizm, chuci zwierzęce wraz z popędem płciowym, o ile ten występuje w płaszczyźnie materjalnej (gdyż miłość płciowa posiada i wznioślejsze przejawy), wszystkie namiętności, jak n. p., nienawiść, zazdrość, złość, żądza zemsty, pycha. Niższa duma jest również jedną z najbardziej wysubtelnionych i niebezpiecznych przejawów tej strony naszej duszy i ukazuje się niejednokrotnie wtedy, gdy sądzimy, że pozbyliśmy się jej całkowicie, przyczem za każdym powrotem jest coraz niebezpieczniejszą: najpierw duma fizyczna, potem duma intelektualna; duma, spowodowana rozwojem sił psychicznych, duma wywołana rozwojem duchowym; duma wypływająca z moralnej wartości, niewinności, dobrego imienia; szczycenie się swą wyższością moralną w stosunku do innych i t. d. Coraz to bardziej duma nas kusi. Istnienie jej opiera się na fałszywem przekonaniu, że jesteś unikatem; przekonanie to nasuwa nam przekonanie, iż nie jesteśmy w łączności z innemi przejawami życia i wywołuje w nas oporność oraz niecną rywalizację w stosunku do naszych bliźnich; zamiast zgodzić się z faktem, iż tworzymy wspólnie część jedynego życia, wielu ludzi walczy w tyle, brodząc w błocie niższych stopni rozwoju; inni idą tą drogą, co i my; inni znów posunęli się naprzód, ale wszyscy znajdujemy się na drodze, wszyscy wchodzimy w skład jednego wielkiego życia. Wystrzegajcie się dumy — tego najbardziej wyrafinowanego wroga samoudoskonalenia i zastąpcie ją myślą, że wszyscy jesteśmy tego samego pochodzenia, że wszystkich nas oczekuje ten sam los, wszyscy będziemy musieli przejść tę samą drogę, wszyscyśmy bracia i siostry i dzieci jednego Bóstwa, wszyscy jesteśmy żakami w szkółce życia. Zgódźmy się z myślą, że chociaż każdy z nas przejdzie przez samotność, tymczasem zależymy jeden od drugiego i cierpienie jednego z nas jest cierpieniem ogółu, grzech jednego — grzechem wszystkich, wchodzimy razem w skład ludzkości, idącej wciąż ku udoskonaleniu i rozwojowi, a więc miłość i braterstwo w tym wypadku są jedynem mądrem wyjściem.

Instynkty zwierzęce trwają w nas ciągle i stale wdzierają się w krainę naszych myśli. Okultyści uczą ujarzmiać te niskie instynkty i kierować niemi, podporządkowywać wyższym dążeniom rozumu, który się rozwija w sferze naszego życia świadomego. Nie upadajcie na duchu, jeżeli ujrzycie, iż w duszy waszej pozostało trochę cech zwierzęcych; są one w nas wszystkich, z tą tylko różnicą, iż niektórzy z nas umieją trzymać je w cuglach posłuszeństwa dla wyższych właściwości naszej natury, niektórzy zaś biernie pozwalają tym złym skłonnościom kierować sobą, pełni trwogi, gdy uwięzione w nich samych zwierzę, pokazuje zęby; tacy ludzie nie pojmują, iż uleczyć ich może stanowczość charakteru i spokój ducha.

Nie martwcie się, jeżeli zwierzę to będzie ciągle dawać znać o sobie, starać się wyzwolić i objąć dawną władzę nad wami. Nie lękajcie się, nie jest to oznaka słabości — to tylko wskazówka, iż wasze doskonalenie duchowe już się rozpoczęto. Dlatego, że teraz nauczyliście się rozpoznawać to zwierzę i wstydzić się go, gdy przedtem nie wiedzieliście o jego egzystencji, gdyż zwierzę w was górowało. Ponieważ chcecie się go pozbyć, więc się go wstydzicie. Nauczcie się być poskromicielami dzikich bestji, bo siedzi w was cały zwierzyniec; jest w was lew, tygrys, hjena, małpa, świnia, paw i wiele innych zwierząt, które stale wykazują charakterystyczne swe cechy. Nie lękajcie się ich, śmiejcie się, gdy się pokazują, bo jesteście od nich silniejsi i możecie je poskromić, tymczasem dla was ich zjawienie się jest pożytecznem, gdyż zawiadamia was o swej przytomności. Mogą one tylko was bawić, skoro osiągnęliście ten stopień rozwoju, kiedy możecie stać na stronie i patrzeć, jak te bestje robią grymasy i figle. Wtedy zrozumiecie dokładnie, że one — to nie wy, lecz coś całkiem odrębnego, od czego prędko się wyzwolicie. Teraz nie potrzebujecie się ich obawiać — bo w waszych rękach spoczywa władza.

Przytoczona powyżej cytata ze "Światła na drodze", zawierająca w sobie wyszczególnienie niższych skłonności człowieka, najdłużej zastanawia się nad błędem niższego "Ja", który to błąd opiera się na fałszywem przekonaniu o naszej wyższości, błąd ten podkreśla nieprawdę światową, leżącą w podstawie wszystkiego, co się na świecie dzieje, mianowicie twierdzenie, jakobyśmy egzystowali oddzielnie od wszystkich ludzi i byli lepsi, wyżsi i świętsi od innych. Te myśli znajdują ujście w uczuciu dumy, której symbolem w naszej menażerji jest paw. Jak już mówiliśmy — jest to jedna z najbardziej niebezpiecznych właściwości niższej kategorji, gdyż jest ona bardzo wyrafinowana i trwała. Zwróćcie uwagę na słowa autora, że może ona równie dobrze znajdować się w sercu ucznia, jak i w sercu człowieka, którym powodują żądze. Może dziwnem to wam się wyda; każdy udoskonalony okultysta wie z własnego doświadczenia, że wtedy, gdy uważa siebie za dawno uleczonego z dumy, ta ostatnia występuje w nowej fazie: pod postacią dumy z sił psychicznych, dumy z mądrości, dumy z rozwoju duchowego. I znów trzeba zaczynać pracę od początku. Należy zauważyć, że istnieje rodzaj dumy, który nie jest wyrażeniem niższego "Ja"; można ją raczej nazwać dumą bezwzględną. Mamy tu na myśli dumę z wielkości, piękności i przepychu całego bytu, wziętego w pełni; dumy, wypływającej stąd, iż jesteśmy częścią tej całości, iż rozum nasz — to cząstka rozumu bytu; jest to duma z osiągniętego przez nas rozwoju duchowego, jako cząstki nadanych człowieczeństwu wielkich możliwości, i że dużo jeszcze większego oczekuje . ludzkość w przyszłości. Niebezpieczeństwo grozi nam jedynie w tym wypadku, jeżeli zaczynamy wyodrębniać innych z tego ogólnego uczucia dumy, mianowicie od chwili, kiedy skreślamy jakikolwiekbądź przejaw życia (choćby najniższy) z tego ogólnego uświadomienia i przez to samo zamieniam}' to uczucie na dumę samolubną. Od tej chwili, w. której odgradzamy się od kogokolwiek z zewnątrz, oddajemy się dumie samolubnej. Bo, koniec końców niema nikogo i nic "zewnętrznego"; my wszyscy jesteśmy wewnątrz; niema miejsca zewnątrz Jedynego. Gdy uczuwacie dumę narówni ze wszystkimi żyjącymi — wspólnie z całym bytem — ze wszystkiem istniejącem — wychodzicie poza egoizm, ale gdy zaliczacie siebie do oddzielnej kategorji, która będzie się składać, czy to z was samych, czy też z całej ludzkości, z wyjątkiem jednego tylko człowieka — wtedy poddajecie się bardzo wymyślnemu egoizmowi. Ani je den człowiek nie powinien być wyodrębniony. Bo wy nie posiadacie ani jednej zalety lub właściwości, któraby nie była własnością całej ludzkości i którejby nie mógł osiągnąć każdy człowiek z biegiem czasu. Wszystko, co uważacie za wyższość, jest jedynie rezultatem większej dojrzałości duszy, rezultatem dłuższego doświadczenia w materjalnej płaszczyźnie życia. Wasza duma to głupia duma żaka, który został promowany ze wstępnej klasy do pierwszej i z góry patrzy na nowy tłum dzieci, wchodzących do tej sali, którą on dopiero co opuścił. W pojęciu ucznia wyższej klasy taki smarkacz zasługuje jedynie na dobroduszny uśmiech politowania, ale nasz dzieciak nie wie o tem, odczuwa on w danej chwili swoją wyższość i daje swobodę pawim cechom swego charakteru. Musimy jednak zaznaczyć, że dzieciak ten posiada atut na swoją obronę — mianowicie dumę z promocji do następnej klasy — jest to uczucie chwalebne, a pycha pawia występuje z chwilą, gdy zaczyna on patrzeć z góry na swych młodszych kolegów. Istotą szaleństwa dumy jest rozumienie własnej wyższości w stosunku do niżej stojących. Uczucie radości z wypełnionej pracy lub osiągnięcie wyższego stopnia rozwoju, niema w sobie nic poniżającego, ale się musimy wystrzegać towarzyszącego tej dumie uczucia wyższości nad tymi, co idą jeszcze naprzód, choć pozostali za nami; to właśnie jest żądłem dumy. Wyrwijcie to żądło — a osa przestanie być dla was niebezpieczną. Jeśli was kiedyś będzie kusiła żądza przechwalania się, to wspomnijcie, że w porównaniu z wiedzą tych ludzi, którzy dawno już przestąpili wasz obecny stopień rozwoju, rozum wasz nie jest większym od rozumu świerszcza, i że w oczach niektórych wysoko rozwiniętych dusz — życie powszednie przedstawicieli obecnej ziemskiej ludzkości niczem nie jest, jeno zabawną psotą, skokami, walką i koziołkami młodych szczeniąt, którym niedawno otwarły się oczy — zapamiętajcie to, a wytworzycie sobie bardziej określone pojęcie o miejscu, jakie zajmujecie na stopniach wiedzy, ale to nie jest znów poniżanie samego siebie. Jakkolwiek nisko byśmy stali — zawsze jesteśmy na drodze do doskonalenia się i przed nami stoją wielkie zadania; najmniejszej cząsteczki naszego życia zabrać nam nie można, nie możemy być pozbawieni naszego dziedzictwa, idziemy wciąż i wciąż naprzód, osiągając coraz to wyższe szczeble. Lecz zatrzymajcie w swej duszy i następujące słowa: nie wy jedni tam podążacie, ale cała ludzkość, do ostatniego człowieka włącznie, kroczy naprzód. Nie zapominajcie o tem. W krainie wieczności niema miejsca na samolubną pychę — rozum starł ją raz na zawsze: "ten olbrzymi świat śniedzią okryty, nie może tam rozkwitać; ta plama naszego życia zmywa się już samą atmosferą myśli wiecznej".

Wykład II.

WIĘCEJ ŚWIATŁA NA DRODZE.

Zanim przejdziemy do rozważania następującego prawidła, znów będziemy musieli zwrócić uwagę waszą na cytatę te "Światła na drodze", którą przytoczyliśmy na końcu wykładu poprzedniego, ale której rozpatrzenie, w braku miejsca, zmuszeni jesteśmy przenieść do tego rozdziału. Cytata owa zawiera w sobie maksymę: "Żyj nie w teraźniejszości i nie w przyszłości, ale w wieczności". Maksyma ta zbijała z tropu niejednego z okultystów, gdyż nauka okultystyczna podkreślała obowiązek, aby żyć w teraźniejszości, na przyszłość zaś patrzeć, jako na arenę dalszego rozwoju; tymczasem maksyma powyższa zdaje się przeczyć nauce poprzedniej. Ale i tu znowu chodzi o punkt widzenia absolutny i względny (relatywny).Życie w teraźniejszości, uważanej jako coś różnego od przyszłości — równie jak i życie (wyobrażane) w przyszłości, jako coś odrębnego od teraźniejszości — okazuje się zasadą mylną, wynikającą z relatywnego poglądu na życie. Jest to błąd odwieczny, pod którego wpływem odróżniamy czas od wieczności. Punkt widzenia absolutny na ten przedmiot ustanawia, że czas a wieczność to jedno i to samo; że my, jak teraz trwamy, tak też zawsze będziemy trwali w wieczności. Usuwa on tę omyłkę, jakoby można było przeprowadzić wyrazistą granicę między okresem życia doczesnego a wiecznością, do której wchodzimy, zrzuciwszy swą osłonę cielesną; przeciwnie stanowisko to wskazuje nam, że właśnie tu, w osłonie cielesnej — znajdujemy się w wieczności. Wyjaśnia nam, że to życie stanowi nieskończenie małą cząstkę wielkiego Życia w jego całości; że jest to zaledwie zorza poranna wielkiego dnia świadomości — i że żyć tak jakby ten nikły okres życia stanowił wszystko — jest to największe obłąkanie nieświadomej ludzkości. Ale właśnie tu nie należy popełniać nowej omyłki i wpadać w drugą ostateczność — lekceważąc życie teraźniejsze i gardząc niem w dążeniu naszem do "życia w przyszłości". Pamiętajcie o tym paradoksie, który można znaleść we wszystkich próbach wyrażenia prawdy — o paradoksie odwrotnej strony medalu. Lekceważyć życie teraźniejsze jest rzeczą równie śmieszną, jak żyć w ten sposób, jakgdyby życie to doczesne miało wyczerpać całe nasze istnienie. Postępować w ten sposób — to popełniać szaleństwo, które na tem polega, że żyjemy tylko niby w przyszłości: jak się tego błędu wystrzegać, uczy rozważany przez nas mały podręcznik. Życie to (jakkolwiek byłoby drobne i nikłe w porównaniu z życiem wszechświata) — ma dla nas bardzo ważne znaczenie, jako niezbędne stadjum naszego rozwoju — i nie powinniśmy go się wyrzekać ani też niem gardzić. Mianowicie znajdujemy się tam, gdzie powinniśmy być, gdyż jest to najlepsze dla nas miejsce w tem stadjum naszego rozwoju i nie możemy trawić tego życia wyłącznie na to, aby myśleć o przyszłości, gdyż powinniśmy wykonać zadania, jakie nam przypadły; uczyć się tego, co nam nakazane: ponieważ nigdy nie będziemy w stanie posunąć się na drodze doskonałości naprzód, dopóty, dopóki się nie nauczymy doskonale wypełniać obowiązków, złączonych z danym szczeblem naszego rozwoju. Życie obecne — to nie wszystko Życie, ale cząstka wszystkiego Życia — o tem nie zapominajcie.

Trudności te przy rozróżnianiu teraźniejszości i przyszłości znikają, gdy je rozważamy z absolutnego punktu widzenia. Od tej chwili, gdy zaczynamy jasno pojmować, że wieczność — to jedyna rzeczywistość; że teraźniejszość — to ta sama wieczność, o ile jesteśmy w stanie ogarnąć ją naszą świadomością — i że my zawsze żyjemy i będziemy żyli w teraźniejszości; od chwili, gdy sobie to wytłumaczymy: wówczas względne formy "teraźniejszości" i "przyszłości" tracą dla nas swoje znaczenie poprzednie, a czas i wieczność, wczoraj, dzisiaj i jutro, i wszystka przyszłość ze stulecia na stulecie, okażą się tylko bardzo niewiele różnemi między sobą przejawami wiekuistego "Teraz", w którem żyjemy każdej chwili naszego istnienia. To życie w wieczności pozwala nam wyzyskać każdy moment naszego życia obecnego i bez trwogi spoglądać przed siebie w jutro; zmusza nas, byśmy przeniknęli się świadomością tego, czem jest życie obecne; dopomaga nam rozpoznać byt naszej własnej "Jaźni"; daje nam możność widzieć rzeczy w ich stosunkach prawidłowych; krótko mówiąc, udziela życiu realności, której w przeciwnym razie byłaby pozbawiona — i stare poglądy relatywne odpadają od nas podobnie, jak odpadają zwiędłe płatki róży.

Przypomnimy raz jeszcze piękne powiedzenie autora "Światła na drodze":

"Ta olbrzymia, śniedzią pokryta trawa, nie może tu rosnąć; tę plamę naszego istnienia zmywa sama atmosfera myśli wiecznej".

5. Wykorzeń w sobie wszelkie poczucie wyodrębnienia.

6. Wykorzeń pożądanie wrażeń.

7. Zniszcz w sobie pragnienie rozrostu osobistego.

8. I bądź samotny i wyobcowany względem całego świata zewnętrznego, gdyż nic z tego co jest ciałem osłonięte; nic z tego, co się czuje wyodrębnionem; nic z tego, co się znajduje na zewnątrz wieczności — nie może ci dopomóc.

Czerp naukę ze świata wrażeń zmysłowych i obserwuj go, gdyż tylko w ten sposób możesz dojść do poznania siebie samego i wznieść się na pierwszy szczebel drabiny; rosnąć, jak rośnie kwiat, nieświadomie, ale pożądliwie, całą duszą rwący się w powietrze. Podobnie i ty dąż naprzód, aby otworzyć swą duszę na wieczność. Trzeba jednak, aby tylko wieczność wyłaniała z ciebie piękność i siłę, nie zaś samolubne pożądanie rozrostu, gdyż w pierwszym przypadku rozwijasz się w* nadmiarze czystości, w drugim twardniejesz pod wpływem gwałtownej żądzy rozrostu osobistego.

Tu znów napotykamy szereg prawideł paradoksalnych, z których trzy pierwsze uczą nas zabijać w sobie pewne właściwości, gdy czwarte (oczywiście) doradza nam czynić to samo właśnie, co przed chwilą wskazywano nam, jako godne unikania. Jest to drugi przykład paradoksu boskiego, który tkwi w podstawie wszystkich nauk tajemnych: takie są dwie strony medalu. Przeczytajcie z tego powodu, cośmy mówili w wykładzie I-szym na stronie 12, a co da się dostosować prawie do wszystkich prawideł "Światła na drodze". Prawidło piąte mówi: "Wykorzeń w sobie wszelkie poczucie wyodrębnienia". Prawidło ósme daje nam odwrotną stronę medalu: "Bądź samotny, wyodrębniony od świata zewnętrznego, gdyż nic z tego, co jest ciałem osłonięte; nic z tego, co ma świadomość swej odrębności; nic z tego, co się znajduje poza kresem wieczności: nie może. ci dopomóc". — Tu są nam dane dwie prawdy życiowe; jednak obie stanowią tylko różne strony jednej i tej samej prawdy.

Poczucie wyodrębnienia, które nam każe uważać siebie jakby za stworzonych z innego materjału, niż reszta człowieczeństwa — i samolubnie nazywać siebie wyłącznie sprawiedliwymi; które nam każe dziękować Bogu, że nie jesteśmy podobni do innych ludzi; że jesteśmy od nich lepsi: wszystko to jest tylko błąd, wynikający z relatywnego punktu widzenia. Okultysta, który osiągnął pewien wysoki stopień rozwoju, wie, że my wszyscy jesteśmy tylko cząsteczkami jednego życia, różniącemi się wzajem od siebie tylko stopniem, w którym poprzez każdego z nas może się objawiać natura wyższa. Nasz mniejszy brat jest taki, jakim my byliśmy niegdyś, i z biegiem czasu on zajmie takie stanowisko, jakie my zajmujemy dzisiaj. I jak on, podobnież my, niewątpliwie, osiągniemy wyższe stopnie rozwoju — i jeżeli on będzie wypełniał swe zadanie lepiej niż my — to prześcignie nas w swym rozwoju. Nadto — jesteśmy związani z życiem wszystkich ludzi — mężczyzn i kobiet — ponieważ bierzemy udział w stworzeniu i podtrzymywaniu tych warunków, które prowadzą ich do grzechu i hańby. W cywilizacji naszej dopuszczamy istnienie takiego układu, takich warunków, które w znacznym stopniu stwarzają występek i cierpienie. Każdy pochłonięty przez nas kęs, każda noszona przez nas suknia, każdy zarobiony przez nas dolar — wszystko to prowadzi nas do łączności z innymi ludźmi — i żywoty ich są ściśle związane z naszemi i stykają się ze sobą w tysiącu punktów. Prawo przyczyny i skutku — oczywiście — gromadzi ludzi, stojących na różnych biegunach. To co my nazywamy grzechem, okazuje się często nie więcej, jak wynikiem nieświadomości i fałszywie skierowanej energji; i gdybyśmy się znajdowali w takiem samem położeniu, jak ci, co postępują źle, przy tych samych warunkach temperamentu, wychowania i środowiska — być może i my bylibyśmy nie lepsi od nich. Każde życie jest jednem ze stadjów "Drogi"; wszyscy my poruszamy się powoli; często przeszedłszy trzy kroki, cofamy się na dwa z powrotem, ale w każdym razie, nawet przy tych warunkach, postępujemy o jeden krok naprzód: i wszyscy starają się postępować o ile można najlepiej, choć często oczywistość bywa przeciw nim. Nikt z nas nie może się uważać za bardzo dobrego i doskonałego: więc czemuż to skłonni jesteśmy wydawać wyroki? Wyciągnijmy rękę pomocy tam, gdzie możemy, ale nie mówmy: "ja jestem lepszy niż ty". Przypomnijmy słowa wielkiego Nauczyciela, który nas przedtem ostrzegał, mówiąc: "Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy na nią kamień rzuci". Starajmy się unikać uczucia wyodrębnienia (w znaczeniu względnem), gdyż to jest zgorszenie, a złuda ia jest źródłem prawie wszystkich błędów.

Spojrzyjmy teraz na drugą stronę medalu. Nauczmy się stać samotnie: musimy poznać tę sztukę, aby móc iść naprzód. Nasze życie należy do nas — i musimy je przeżyć sami. Nikt me może go przeżyć za nas — i my nie możemy żyć życiem drugiego człowieka. Każdy musi stać na własnych nogach i każdy powinien być odpowiedzialny za swoje postępki i zżąć to, co zasiał. Każdy powinien cierpieć lub radować się, stosownie do swoich postępków. Człowiek odpowiedzialny jest tylko przed samym sobą i przed Wiecznością. Nic, co stoi poza Wiecznością i poza samym człowiekiem, nie może mu dopomóc. Każda dusza powinna wyrobić sobie własny los — i żadna dusza nie może wykonać zadania innej duszy. Każda dusza zawiera w sobie światło ducha, które jej dostarcza pomocy koniecznej, i każda dusza powinna się uczyć szukania tej pomocy. Dusza, która kroczy drogą dostąpienia doskonałości, powinna się uczyć męstwa i samopomocy. Powinna osiągnąć to zrozumienie, że zupełnie tak jak zzewnątrz nic jej nie może pomóc — tak również nic jej nie przyczyni krzywdy. Skoro nasze Ja raz sobie to wyjaśni, tem samem staje ponad wszelkiem zewnętrznem ziem i szkodą. Ono (t. j. Ja) jest niezniszczalne i wieczne. Nie może ani w ogniu spłonąć, ani w wodzie utonąć; nie może zginąć; ono zawsze jest i zawsze będzie. Uczy nas, abyśmy zawsze stali prosto — na własnych nogach. Jeżeli mu potrzebne będzie zaufanie w obecności niewątpliwie pewnego pomocnika, obdarzonego nieskończoną mądrością i potęgą — niechaj zwróci oczy ku Wieczności — w Niej znajdzie wszystko, co mu jest potrzebne.

Prawidło szóste naucza: — "Wykorzeń w sobie pragnienie wrażeń zmysłowych", prawidło zaś ósme powiada: — "Czerp naukę ze świata wrażeń i obserwuj ten świat, gdyż tylko w ten sposób możesz przystąpić do poznania samego siebie i wznieść się na pierwszy szczebel drabiny". Napotykamy tu nowy paradoks. Spróbujmy znaleść klucz ku jego rozumieniu. Ostrzeżenie zawarte w prawidle szóstem każe nam wyrzec się pragnienia rozkoszy zmysłowych. Rozkosze zmysłowe należą do płaszczyzny względnej. Zaczynamy od rozkoszy, jakich nam dostarczają, nasze grubsze zmysły — i powoli wznosimy się od nich do rozkoszy, jakich doznajemy dzięki zmysłom wyższym. W ten sposób przechodzimy od zmysłowości do zmysłowości niższego i wyższego stopnia. W ten sposób zadowolenia zmysłowe u człowieka ulegają ciągłej ewolucji. To, co nam dostarczało przyjemności wczoraj, zdaje się nam dziś rzeczą nieokrzesaną i niemiłą — i tak będzie zawsze, dopóki idziemy naprzód i wzwyż po drabinie życia. Musimy zrzec się przywiązania do uciech zmysłowych: przed naszą duszą świtają uciechy wyższe. Zadowolenia zmysłowe zajmują właśnie takie miejsce, jakie zajmować powinny — i spełniają wyznaczone sobie zadania w rozwoju duszy; ale dusza powinna się strzec możliwości przywiązywania do nich, gdyż w takim razie zatrzyma się jej doskonalenie; kiedy dusza wstępuje na drogę prowadzącą ku górze, cały bezużyteczny bagaż powinien być odrzucony na stronę, aby iść naprzód krokiem szybkim i lekkim. Pęta, które nas przywiązują do rozkoszy zmysłowych, śmiało powinny być zerwane, abyśmy mogli iść swoją drogą. Dlatego mówią nam: "Wykorzeń w sobie pożądanie wrażeń zmysłowych". Zauważcie, że w tem prawidle powiedziano, abyście wykorzenili w sobie nie same wrażenia zmysłowe, ale ich pożądanie. Nie szukajcie rozkoszy zmysłowych, ale nie unikajcie też ich, jako czegoś złego. Umiejcie z nich wyciągnąć korzyść, ucząc się na ich i ksztajcicąc się przez nie, aby poznać ich wartość, rzeczywistość i móc w ten sposób wyrzec się ich, gdy trzeba. Prawidło ósme głosi: "Korzystajcie z tych nauk, jakie wam daje wasza zmysłowość — i obserwujcie te zjawiska, bo tylko w ten sposób możecie przystąpić do zrozumienia samych siebie — i wznieść się na pierwszy stopień drabiny". Nie znaczy to wcale, abyście oddawali się rozkoszom zmysłowym w tym celu, aby z nich czerpać naukę. Dusza, która dosięgła już pewnej wyżyny doskonałości — powinna już stać ponad tem. Wrażenia tego rodzaju mogą być poznawane jakby zzewnątrz — i niema wcale potrzeby, abyś pobłażał swojej naturze zmysłowej dla uzyskania tych nauk, jakie tą drogą zdobyć powinieneś. Rzeczywiste znaczenie tego ostatniego prawidła zawiera się w tem, że gdy doznajemy jakich zadowoleń zmysłowych, powinniśmy je zważyć, wymierzyć i poddać je doświadczeniu, zamiast na nie patrzeć z przerażeniem. Stanowią one część nas samych, pochodzą z naszej własnej natury instynktowej i stanowią dziedzictwo naszych poprzednich niższych stadjów egzystencji. Te przeżycia zmysłowe same przez się nie są niczem złem, ale poprostu na pewnym stopniu rozwoju są już nas niegodne. To cienie naszych poprzednich "Ja" — odbicie tego, co było nam właściwe i naturalne na niższych stadjach naszego rozwoju, które my już teraz przerastamy. Możecie się nauczyć wielu rzeczy, śledząc symptomy tych wymierających przejawów zmysłowości — i w ten sposób będziecie mogli prędzej od nich się wyzwolić, niż w razie gdybyście się ich lękali, jako przejawów pierwiastku złego — które jest w was — i gdybyście w nich widzieli pokusy djabła we własnej osobie. — Z czasem je przerośniecie i miejsce ich zastąpią jakieś rzeczy lepsze i godniejsze. Ale tymczasem patrzcie na nie, jakbyście patrzyli na instynktowne pragnienie zabawy dziecinnej, naturalnej w swoim czasie, ale dla was już nieopowiedne i niepożądane. Wielu ludzi dorosłych kosztowało niemało pracy, gdy chcieli się wyzwolić od dziecinnego przyzwyczajenia, by ssać duży palec albo kręcić w palcach kędzior włosów — i chociaż te przyzwyczajenia w latach dziecinnych uważano nawet za bardzo śmieszne i dowcipne, to jednak, kiedy chłopiec zaczął podrastać, nieraz go za to karano i wymówki mu robiono, a później już wymagano od niego ćwiczeń woli człowieka dojrzałego, aby się wyzwolił od tych nawyczek, jako od rzeczy niepożądanej. Spróbujmy równie ściśle patrzeć na dziecinne objawy naszego życia duchowego i dążmy do wyzwolenia od nich, starając się zrozumieć ich naturę, pochodzenie i znaczenie, zamiast się ich lękać jako "kuszenia djabelskiego". Niemasz żadnego djabła, a jest tylko trwoga i ciemnota.

Prawidło siódme powiada: "Wykorzeń pragnienie rozrostu", gdy ósme każe się nam doskonalić. "Rośnij, jak rośnie kwiat, który bezwiednie ale pożądliwie całą duszą wydziera się w powietrze. Podobnież i ty dąż naprzód, aby duszę swą otworzyć wieczności. Trzeba jednak, aby tylko wieczność wykazywała w tobie piękność i siłę, nie zaś samolubne pragnienie rozrostu, gdyż w pierwszym przypadku rozwijasz się w nadmiarze czystości; w drugim twardniejesz pod wpływem gwałtownej żądzy rozrostu osobistego". Autor przytoczonych tu słów wcale jasno wyłożył znaczenie tego dwustronnego sformułowania prawdy — tak, iż bardzo niewiele pozostaje nam dodać do jego objaśnienia, nawet dla tych, co dopiero weszli na "Drogę". Różnica między "pragnieniem rozrostu" a naturalnym rozwojem duszy, która się duchowo doskonali — polega na różnicy pobudek. "Pragnienie rozrostu" w znaczeniu względnem, jest to żądza doskonalenia się dla chwały osobistej; jest to subtelniejsza forma próżności i ambicji samolubnej. Dążenie to, o ile się objawia w sprawie samoudoskonalenia duchowego — skierowane jest ku temu, co okultyści nazywają &quot;czarną magją"; czarna zaś magja jest to pragnienie zdobycia potęgi duchowej dla celów samolubnych albo poprostu dla samego poczucia potęgi, która jest wynikiem takiego rozwoju. Ucznia nauk tajemnych często należy ostrzegać przed takiemi pragnieniami i czynami, które stanowią niby cieniową stronę obrazu. Ci, którzy kroczą po drodze zstępnej, bardzo surową karę ponoszą za swe czyny i stuleciami trudzić się muszą, zanim znów trafią na drogę, na której żywo świeci słońce ducha.

Wzrost naturalny duszy, który porównano ze stopniowym a bezwiednym wzrostem kwiatu, pożądliwie pochłaniającego żywotwórcze promienie centralnego słońca życia — wzrost swobodny, nie zaś wymuszony — jest też dla nas najbardziej pożądany. Możność takiego wzrostu mamy codziennie, o ile tylko nie będziemy go krępować. Pozwólcie duszy się rozwijać — a duch stopniowo będzie się objawiał w waszej świadomości. Niejeden wstąpiwszy na drogę ucznia, dręczy i sam siebie i swoich mistrzów pytaniem: Co powinienem robić? — Jedyna odpowiedź na to może być taka: Rzućcie wszystkie nienaturalne, męczące wysiłki i pozostawcie zupełną swobodę naturalnemu rozrostowi". Tym tylko sposobem będziecie się doskonalić. Każdy dzień dodawać coś będzie do waszego doświadczenia; z każdym rokiem będziecie się posuwać dalej na "Drodze". Być może nawet i zdawać się wam będzie, że nie idziecie naprzód, ale jeżeli porównacie siebie z tem, czem byliście przed rokiem — to zauważycie postęp. Prowadźcie dalej życie w ten sposób, starając się pogodzić z najwyższym ideałem, jaki jest wam dostępny, wykonywajcie swe prace w sposób najlepszy, jak możecie — i niech tak idzie dzień za dniem; nie lękajcie się o swe życie przyszłe — żyjcie w wielkiej i pięknej teraźniejszości — i dajcie możność duchowi, aby wykonywał w was swą pracę: zaufajcie mu, wierzcie i kochajcie go. I wszystko pójdzie dla was jak można najlepiej, kochani uczniowie. Stoicie na pewnej drodze; trzymajcie się jej środka, rozkoszujcie się widokami, co się wam ukazują; rozkoszujcie się niemi we dnie i w nocy — wszystko jest piękne — a będziecie szli drogą samoudoskonalenia, nie czując zmęczenia odległością. Dla tego, który liczy słupy wiorstowe i niepokoi się, że ma iść jeszcze długo i że tak powoli się wlecze — podróż bywa podwójnie męczącą i pozbawioną jest wszelkiej piękności, choć ta wszędzie jest rozlana w malowniczej naturze. Zamiast myśleć o tem co ma przed oczami, on myśli tylko o słupach wiorstowych i o tem, ile jeszcze wiorst mu pozostało. Któryż z tych dwóch pielgrzymów kroczy drogą mądrości?

9. Żądaj tylko tego, co jest wewnątrz ciebie.

10. Żądaj tylko tego, co jest zewnątrz ciebie.

11. Żądaj tylko tego. co jest nieosiągalne.

12. Albowiem w tobie jest światło świata, jedyne światło, które może rozjaśnić drogę. Jeżeli nie możesz rozróżnić go w sobie, to bezużytecznem jest go szukać gdziekolwiek w innem miejscu. Ono jest nazewnątrz ciebie, bo w chwili gdyś go dosiegnął, jużeś siebie zatracił. Ono jest nieosiągalne, gdyż nieustannie oddala się od ciebie. Możesz wejść w dziedzinę światła, ale nigdy nie dotkniesz płomienia.

Te cztery prawidła należą znowu do liczby wielu paradoksów, jakie się znajdują w komentowanym przez nas małym podręczniku. Temu, co nie znalazł klucza do jego wyjaśnienia — te cztery prawidła mogą się wydawać zgoła sprzeczne ze sobą i dzikie. Prawidło, które nakazuje, abyście żądali tego tylko co jest wewnątrz was i jednocześnie abyście żądali tego, co jest nazewnątrz was — i przytem — jest nie do osiągnięcia, może się wydawać śmieszne człowiekowi średniemu, człowiekowi z tłumu. Ale skoro macie klucz właściwy, nauka ta wyda się wam całkowicie zrozumiałą i piękną. Te cztery prawidła odnoszą się do rozwoju świadomości duchowej — do oświecenia (illumination), o którem staraliśmy się dać pewne pojęcie w pierwszej serji naszych wykładów ("Zasady udoskonalenia jogów indyjskich"). Jest-to pierwsze wielkie dostąpienie (dojście - attainment), które nas oczekuje na drodze. Dla okultysty na tem początkowemi stadjum wędrówki duchowej — przeżycie to jest najistotniejszem, gdyż ono go przenosi z płaszczyzny wierzenia prostego oraz intelektualnego uznania pewnych stanowisk — na płaszczyznę poznania niewątpliwego, intuitywnego wniknięcia we własny byt duchowy. Przeżywanie takie nie obdarza okultysty raz na zawsze wszechwiedzą, ale daje mu tę świadomość rzeczywistego bytu duchowego, w porównaniu z którym wszelkie inne doświadczenie i wszelka inna wiedza jest niczem. Ono go stawia (być może na jedno mgnienie) oko w oko z prawdziwem Ja i z tą wielką Rzeczywistością, której część stanowi owo Ja. Ten stan świadomości jest to wielka nagroda, jakiej doczeka się ludzkość za swe wysiłki ku wyzwoleniu — nagroda, dla której warto przeżyć wiele żywotów.Żądaj tylko lego, co jest zewnątrz ciebie — ponieważ duch jest to jedyna rzeczywistość — a duch znajduje się w każdym z nas. W tekście powiedziano dalej: "Albowiem w tobie jest światło, światło jedyne, które może rozjaśnić drogę. Jeżeli nie możesz rozróżnić go w sobie, to bezużyteczną jest rzeczą szukać go w jakiemkolwiek innem miejscu". — Dlaczegóż to zazdrośni poszukiwacze prawdy — nie biorą pod uwagę tej rady — i nie starają się znaleść w sobie tego, czego szukają — a natomiast idą śladem nauczycieli, proroków, jasnowidzących i przywódców — przesiąkając cudzą nauką już to jedną, już drugą. Wszystko to niewątpliwie jest użyteczne do pewnego stopnia, gdyż przekonywa nas, że to, czego szukamy nie na tej drodze nam się odsłoni. I nigdy tego, czego szukacie, nie znajdziecie tym sposobem. Możecie w danym razie wyprowadzić jakąś interesującą aluzję, w innym — jakąś mniej lub więcej wartościową wskazówkę. Ale to, co właśnie wam potrzebne — znajduje się w was samych i cierpliwie czeka godziny, gdy wy z ufnością, nadzieją i miłością szukać go zaczniecie w samych sobie. Przysłuchajcie się głosowi duszy i szukajcie światła ducha. Oba znajdują się w was; czemu szukać daleko tego, co nie może nigdy dotrzeć was z zewnątrz?

"Żądaj tylko tego, co jest zewnątrz ciebie". Ono jest zewnątrz ciebie, gdyż z chwilą, gdyś go dosięgnął — już zatraciłeś siebie. "Jest ono zawsze zewnątrz nas i gdy się złączycie w jedność — wasze poprzednie, względne Ja zniknie — i na jego miejscu wystąpi szersze i wyższe "Ja". Człowiek powinien duszę swoją zatracić, aby ją znaleść. W tem znaczeniu ów wielki cel, do którego dążycie, znajduje się tylko po tej stronie waszego codziennego "Ja", chociaż on jest i wewnątrz was: ona — to wy sami, jakimi będziecie z czasem. Postaramy się to wyjaśnić. Dziecko bardzo by chciało być osobą dorosłą; dojrzałość jest poza granicami wieku dziecinnego, nazewnątrz niego, a tymczasem dziecko — jest to zaczątek dojrzałego człowieka — i elementy dojrzałości znajdują się w niem, czekając chwili swego rozwoju. Ale z chwilą, gdy dziecko stało się człowiekiem dorosłym — jego, jako dziecka już niema — ono zatraciło siebie i szersze Ja zastąpiło jego miejsce. W ten sposób to, czego pragnie dziecko, w rzeczy samej — skoro tylko cel został osiągnięty, prowadzi do zagłady jego dziecinnego Ja. Motyl zawiera się już w gąsienicy, ale ona też w pewnem znaczeniu jest i nazewnątrz niej — i gdy gąsienica dosięga koniecznego rozwoju — już nie jest gąsienicą, lecz motylem. Wzięliśmy tu przykłady nieco z gruba, lecz one może nam pozwolą wytłumaczyć sobie tę sprawę.

"Żądaj tylko tego, co jest nie do osiągnięcia". — To na pierwszy rzut oka mało pocieszające prawidło — w gruncie, o ile zrozumiemy je należycie — da nam nową energję. W tekście dalej powiedziano: "Ono jest nie do osiągnięcia, bo wciąż oddala się od ciebie. Możesz wejść w obręb światła, ale nigdy się nie dotkniesz płomienia". W miarę tego, jak się dokonywa wzrost świadomości duchowej, dusza staje się wznioślejszą, ale jeszcze tu przechodzimy tylko pierwsze stopnie drogi teraźniejszej, przyczem droga ta bywa coraz pełniejsza wesela. W miarę tego, jak wchodzimy po zboczach góry doskonałości duchowej — na każdym kroku rozwija się przed nami obraz coraz to wspanialszy. Ale szczyt góry, która zdawała się tak bliską u początku naszej wędrówki — rzekłbyś, coraz bardziej się oddala w miarę tego, jak się wyżej podnosimy. Jednak my bynajmniej się tem nie dręczymy, gdyż każdy nowy krok na tej drodze dostarcza nam coraz większych rozkoszy. I tak bywa zawsze przy rozwarciu wyższych uzdolnień duszy. W miarę tego, jak człowiek pod tym względem idzie krok za krokiem naprzód — rozwijają się przed nim coraz większe wyżyny, wysuwając się z chmur, co je otaczały. Są wyżyny, o jakich nam się nie śniło. Możecie dosięgnąć (dojść, dostąpić) najwyższego widzianego dla was punktu, ale jakkolwiek wysokie jest wasze dojście w danej chwili, gdy już się znajdujecie na tej wyżynie — spostrzegacie, że macie jeszcze przejść taką samą przestrzeń, jaka jest poza wami, a nawet znacznie większą. Ale to nie powinno was rozczarowywać, skoroście pojęli sens istotny tego faktu. Gdy wstąpiliście w obręb płomienniejszego świata, zaczynacie rozumieć, że się stopniowo przybliżacie do wielkiego centrum Światła; ale, choć się i pogrążyliście w jego promieniste blaski — nie dotknęliście płomienia i nigdy się go nie dotkniecie — gdyż jest to niemożliwe dla człowieka. Ale cóż z tego? Czemuż się niepokoić z powodu, że nie możesz zobaczyć końca, jeżeli wogóle istnieje koniec. Sądzono ci, że masz osiągnąć taką wielkość i stanąć na tyle wyżej, niż stoisz w teraźniejszości, że najjaskrawsza wyobraźnia nie może dać o tem nawet słabego pojęcia. I poza tym stanem bardzo wysokim — idzie szereg nieskończony innych stanów jeszcze wyższych. Radujcie się, że przebywacie w zorzach światła, ale nie bolejcie, nie wzdychajcie, gdy wam się mówi, że nigdy nie dotkniecie płomienia. Jeszczeście nie doszli do zrozumienia, co to jest światło płomieniste i wogóle płomień znajduje się poza kresem waszego rozumienia.

13. Ogniście żądaj potęgi.

14. Gorąco żądaj pokoju.

15. Żądaj panowania ponad wszystko.

16. Ale skarb należeć powinien tylko do duszy czystej — i dlatego władać nim powinny wszystkie serca czyste. W ten sposób bogactwo to może być szczególnem dziedzictwem całej ludzkości dopiero wówczas, gdy ta zjednoczy się całkowicie. Pragnij posiadania takich jeno skarbów, jakie przechowywać może tylko dusza czysta, abyś mógł zgromadzić bogactwo dla tego jedynego ducha życia, który jest twojem rzeczywistem Ja. Pokój, którego będziesz pragnął, jest to pokój święty, niczem nienaruszony, przy którym dusza rośnie jak święty kwiat na cichem jeziorze. A potęga — jakiej zapragnie uczeń — jest to potęga, która go zrobi nicestwem w oczach ludzkich.

17. Szukaj drogi.

18. Szukaj jej, zagłębiony w sobie.

19. Szukaj drogi, wchodząc w społeczeństwo ze światem zewnętrznym.

Tu mamy jeszcze jeden przykład, jak koniecznem jest rozróżniać to co jest względne, co zaś absolutne. "Ogniście żądaj potęgi". Tymczasem potęga samolubna stanowi największe przekleństwo, które ciąży nad człowiekiem, co ją posiadł. Potęga ducha — ta potęga, której pragnąć będzie uczeń — powinna zaprawdę uczynić go "nicestwem w oczach ludzi", którzy dążą do potęgi materjalnej. Potęga ducha jest to potęga świadoma, o której człowiek przeciętny nie wie nic i żadnego pojęcia o niej wyrobić sobie nie może. Ten może nawet za głupca uważać człowieka, który tę potęgę posiada albo do niej dąży. — Potęga niewyzyskana dla celów samolubnych niezrozumiałą jest człowiekowi przeciętnemu, który szuka potęgi światowej; a przecie cała ta potęga światowa — i wszystko, co ona jest w stanie osiągnąć w jednem okamgnieniu, stanie się prochem od płomienia czasu, jak arkusz papieru od gorejącej zapałki, gdy istotna potęga oświecenia duchowego z biegiem czasu nabywa coraz większej a większej siły. Ta ostatnia Wyobraża rzeczywistą istność, gdy tamta jest jeno cieniem — tymczasem ludzie wskutek niedoskonałości swego poznania — myślą właśnie naodwrót. Przy wyjaśnieniu prawidła 16 nie popełniajcie błędu, sądząc, że uczeń powinien pragnąć "wydawać się w oczach ludzi". Sens tego prawidła nie jest taki: uczeń powinien unikać chęci, by "wydawać się" w oczach ludzi wszystko jedno czem — czyli to wszystkiem, czy niczem. Niechaj dla niego zniknie wszystko pozorne — należy ono do świata cieniów i prawdziwy uczeń niema z niemi nic wspólnego. Niechaj ludzie zajmują się "pozorami", niech się bawią swemi dziecinnemi lalkami i pęcherzami mydlanemi. Wy zaś nie próbujcie się "wydawać" czemkolwiek bądź; pozostawcie światu, niechaj o was myśli co zechce; niechaj to ludzi bawi, tobie zaś żadnej krzywdy to nie zrobi. Mówimy to wszystko z powodu, że niektórzy prawidło to wyjaśniali, jako radę, aby włożyć maskę pokory, jak gdyby chęć przedstawienia się "niczem" stanowiła jakąś szczególną cnotę.

Prawidło powyższe ma na celu tylko wskazać jedyną potęgę, do której dążyć warto — i zarazem przedstawić uczniowi, jak świat lekceważy tę potęgę w porównaniu z tem, co on zowie potęgą. Tymczasem ta potęga światowa w samej rzeczy niczem innem nie jest, jak potęgą obłąkańca, który siedząc w koronie z tektury na skrzyni po mydle, wyobrażającej tron — z berłem Grabcowem w ręku — roi sobie, że jest władcą świata. Niechaj świat się bawi: was to nic nie obchodzi; wy dążycie do rzeczywistej potęgi ducha, nie bacząc na to, czem moglibyście się wydawać ludziom.

"Gorąco pożądaj pokoju". Ale ten pokój idzie zwewnątrz — i możecie się nim cieszyć, choćbyście byli w największym ogniu bitwy życiowej — wszystko jedno — czy będziecie dowódcą wojska, czy też ostatnim szeregowcem. Ostatecznie bowiem istota wszystkich jest jedna i ta sama. Pokój duszy przebudzonej i świadomej jest ów "święty, niczem nienaruszony pokój, przy którym dusza rośnie, jak święty kwiat na cichej lagunie". Pokój ten schodzi tylko na tego, w którym przebudziło się jego istotne życie duchowe. Osiągnąwszy taki stan, człowiek ma możność stworzyć w swej duszy taki zakąt, do którego może uchodzić, kiedy go niepokoić będą trwogi i walki życia zewnętrznego; — pobyt w tym zakątku natychmiast daje mu ten pokój, będący "ponad wszelkie pojęcie", gdyż jego sfera leży poza granicą pojmowania naszego rozsądku. Ta świątynia wewnętrzna okazuje się "przystanią pokoju" dla strwożonej duszy, gdzie dusza ta może znaleść ucieczkę przed burzami, co huczą na świecie zewnętrznym. Gdy człowiek zaczyna mieć świadomość, czem jest w rzeczywistości, i gdy zdoła widzieć ten świat widzialny, takim, jakim on jest w istocie rzeczy: już zdobył sobie ową przystań pokoju. I choćby wymagania życia postawiły go w takiem położeniu, że wpadnie w największy ogień bitwy — pozornie tylko będzie brał w niej udział, w istocie zaś będzie nazewnątrz niej. Dlatego, gdy jedna strona jego duszy wypełnia wolę, jaka mu przypadła w udziale — jego wyższe Ja unosi się ponad wrzawą życia — i spokojnie na jego widok się uśmiecha. Zbudujcie sobie świątynię duszy, w której panuje milczenie, w której wasza znużona dusza może znaleść odpoczynek i zaczerpnąyż nowe siły. Jest to ów świat, który mają na oku jogowie, mówiąc: Pokój tobie. — I niechaj ten pokój przyjdzie ku wam wszystkim i niech przebywa z wami.

"Pożądaj posiadania nadewszystko". Słowa te brzmią dość osobliwie w książce, mającej na celu wskazać drogę do życia duchowego. Jednak czytajcie dalej: "Ale skarb należeć powinien tylko do czystej duszy — i dla tego powinny go posiadać w równej mierze wszystkie serca czyste". "W ten sposób to bogactwo może się stać szczególnem mieniem całej ludzkości dopiero wówczas, gdy ta doskonale się zjednoczy. Pragnij całem sercem posiadania takich skarbów, jakie może przechowywać w sobie dusza czysta, abyś mógł zgromadzić bogactwo dla tego jedynego ducha życia, który jest twojem jedynem realnem Ja".

Oczywiście mowa tu nie o bogactwie materjalnem, lecz duchowem.. Jakież to bogactwo posiada twoja dusza? Jedynie wiedzę, gdyż wszystko inne jest nierealne i przemijające. Dlatego niechaj dusza pożąda posiadania tej tylko wiedzy, która jest jej nieodzowna t. j. wiedzy ducha. I ta wyższa wiedza może być uzyskana tylko przez duszę czystą — inne dusze nie widzą nawet jej potrzeby. Dusza zaś czysta przystaje na posiadanie takich skarbów, ale tylko jako wspólnego mienia wszystkich innych dusz, co są zdolne żądać jakichś wyjątkowych praw własności tych skarbów, które uważa za dziedzictwo całej ludzkości "wówczas, gdy ta doskonale się zjednoczy". Nie mogą istnieć żadne przywileje na wiedzę duchową, choćby niektórzy ludzie jaknajgłośniej przypisywali je sobie. Nie, zmonopolizować tych bogactw niepodobna, gdyż one — jak woda i powietrze — są dostępne wszystkim, którzy mają uzdolnienie i gotowość ich przejęcia. Chociaż te skarby duchowe stanowią najcenniejsze bogactwo ze wszystkich bogactw, ale w literalnem znaczeniu, "nie mają ceny i nie mogą być kupione za pieniądze" — a biada temu, kto spróbuje sprzedawać te dary Ducha — gdyż sprzedawałby to, co może być tylko dane ludziom, gotowym do przyjęcia tych darów; tacy ludzie nie mają potrzeby kupować tych skarbów; podobnie, jak goście zaproszeni na ucztę, poprostu biorą to, czego im potrzeba. Zwracamy uwagę czytelników na to wyrażenie, w którem się mówi, abyście pragnęli zgromadzić bogactwo "dla tego jedynego ducha życia, który jest waszem prawdziwem Ja". W istocie gdy osiągasz wiedzę ducha, zbierasz bogactwa nie tylko dla siebie, ale też i dla innych; pracujesz dla ludzkości równie jak dla siebie. Ludzkość dobrodziejstwem obsypują oddzielni jej członkowie, którzy osiągnęli wiedzę duchową — i wy, zdobywając tę wiedzę — ułatwicie osiągnięcie jej również innym, zarówno żyjącym obecnie, jako też i przyszłym pokoleniom. Wypełniacie w ten sposób wasz dział pracy podniesieniem myśli globowej. I podobnie jak wyście już się nacieszyli niektóremi z tych skarbów, które były zebrane przez waszych poprzedników w ciągu wielu stuleci, tak też i pokolenia przyszłe skorzystają z tego dziedzictwa, które wy zbieracie obecnie. My jesteśmy tylko atomy potężnej Całości — i nabytek zrobiony przez jednego z nas — jest nabytkiem dla wszystkich. Nic nie ginie. Dlatego "żądaj posiadania nadewszystko".

"Szukaj drogi" — ale szukać jej nie należy przy pomocy jakichś sztucznych, natężonych wysiłków, lecz poprostu otwierając duszę sugestjom ducha — przyznając głód duszy, która pożąda chleba duchowego i pragnie się napić ze źródła żywej wody. Czerpcie wiedzę, korzystając z prawa ciążenia. Ona do was przyjdzie — mocą tego prawa. Ona jest wyższa — gdyż wyście jej szukali i nic wam odebrać jej nie może albo oddzielić was od niej. Emerson powiada: "To co ci przeznaczone, ciąży w tobie. Wierz, że każdy dźwięk, wymawiany gdziekolwiek na globie ziemskim; dźwięk, który ci nakazano usłyszeć — zabrzmi w twojem uchu. Każde wyrażenie, każda książka, każda maksyma, która ci potrzebna ku pomocy lub wygodzie — bezwarunkowo dojdzie do ciebie, czy to drogą prostą, czy uboczną. Dowodem prawdy będzie dla was co następuje: kiedy dochodzi do ciebie taka wieść, która jakby pobudzała ci pamięć o prawdzie niemal zapomnianej — taka prawda staje się twoją majętnością; być może nie jest to cała prawda, ale to co będziesz odczuwał jako prawdę — będzie twoje: reszta z czasem dojdzie do ciebie". Mówią o Emersonie, że proszono go raz, aby dowiódł niektórych twierdzeń, jakie wypowiedział w jednej ze swych prelekcji. "Mam nadzieję — odparł — że nigdy mi się nie zdarzy wypowiedzieć takiej prawdy, któraby wymagała dowodzenia". — I miał słuszność. Prawda jest oczywista. Kiedy budząca się dusza słyszy stwierdzenie tej prawdy, którą w danej chwili zdolna jest przyjąć — mstynktownie ją przyjmuje. My, być może — nie jesteśmy w stanie wyjaśnić tego drugim a nawet sobie. Ale dusza wie, że wie. Budzące się uzdolnienia rozumu duchowego odrazu chwytają prawdę specjalnym sposobem. Rozum duchowy nie przeczy rozsądkowi, ale przerasta granice, ustanowione dla intelektu — i widzi to, czego intelekt widzieć nie może. Czytając albo słysząc twierdzenia, które chciałyby uchodzić za prawdę — akceptujcie tylko te, które się zgadzają z waszym rozumem wyższym i tymczasowo zostawcie na stronie wszystko pozostałe. Jeżeli na wykładzie lub w książce trafi się wam jedno takie powiedzenie, bierzcie je, odrzucając resztę. Jeżeli to, co zostało przez was nieprzyjęte — w istocie było prawdą — to prawda ta bądź jak bądź powróci do was później, gdy będziecie gotowi ją przyjąć; stanowczo wejdzie ona do waszego skarbca. Nie lękajcie się, jeżeli nie możecie zrozumieć wszystkiego, co czytacie lub słyszycie; pozostawcie na stronie to, co wywołuje echa w waszej duszy. Jest to niezawodna miara i prawidło. Przykładajcie je do wszystkich nauk, pisanych i ustnych, wliczając w to i naszą własną. Niech was nie niepokoją pozornie sprzeczne nauki, jakie słyszycie i czytacie. Każdy mistrz uczy po swojemu i każdy może prawdę udzielać kilku duszom, które nie mogłyby przyjąć jej od kogo innego. Wszyscy nauczyciele są w posiadaniu cząstki prawdy, ale nikt jej nie posiada w całości. Bierzcie pokrewną swojej duszy prawdę, gdziekolwiek ją znajdziecie, a wszystko inne pomijajcie; — nie bądź flegmatycznym zwolennikiem mistrzów; słuchaj co oni mówią, ale przykładaj do nich miarę swojej duszy; nie idź za nimi na ślepo, zachowaj zawsze swą osobistość. Dusza twoja — to sędzia równie dobry, jak dusza innego; dla ciebie — nawet najlepszy, gdyż wie, czego jej potrzeba — i stale dąży do koniecznej sobie wiedzy. Mistrze są użyteczni, podobnie jak książki, gdyż naprowadzają nas na nowe prawdy; pomagają nam zapełnić luki naszej wiedzy, dają nam jakby wolny koniec kłębka myśli, który możemy rozmotywać dowoli — potwierdzają myśli, które się ledwie zarodziły w naszym umyśle — i pomagają ukazaniu się nowych myśli. Ale nasza własna dusza powinna sama pracę swą wykonywać; jest ona najlepszym sędzią tego, co dla nas jest najwłaściwsze; jest najmędrszym doradcą i najzręczniejszym nauczycielem. Przysłuchujcie się tajemniczemu głosowi wewnątrz siebie; zaufajcie duszy własnej; spoglądajcie w nią z wiarą i pewnością; zwróćcie swe oczy wewnątrz, bo tam plonie iskra płomienia boskiego.

"Szukaj drogi, zagłębiony w sobie". Tylko co mówiliśmy o ufności do tajemnego głosu wewnętrznego. — Prawidło to właśnie podkreśla tę stronę nauki okultnej. — Uczcie się tymczasowo uchodzić od świata zewnętrznego do krainy milczenia — i nasłuchujcie głosu waszej duszy; on wam rozpowie wiele prawd podniosłych. W milczeniu rozum duchowy będzie się rozwijał i dostarczał waszej świadomości cząstki wielkich prawd, ukrytych w jego tajnikach. Intelektowi udzieli on nieco okruchów prawdy z własnej przebogatej skarbnicy, a intelekt — przejąwszy je — będzie potem robił wnioski z otrzymanych tą drogą przesłanek. Rozsądek jest chłodny, duchowy zaś rozum gorejący i ożywiony wysokiemi uczuciami. Rozum duchowy jest źródłem wielu z tych zjawisk, które my nazywamy natchnieniem. Poeci, malarze, rzeźbiarze, pisarze, kaznodzieje, mówcy i inni miewali po wszystkie czasy godziny natchnienia — i miewają też obecnie. Jest to źródło, z którego jasnowidz czerpie swe widzenia — a prorok swe przepowiednie. Drogą rozwoju świadomości duchowej człowiek może dojść (dostąpić, osiągnąć) do wielkiej bliskości i zetknięcia z tą wyższą stroną swej natury i zyskać w ten sposób taką wiedzę, o jakiej rozsądek nawet marzyć nie śmiał. Gdy uczymy się ufać duchowi, on w nagrodę częściej nam zsyła blaski oświecenia. W miarę rozwoju świadomości duchowej, człowiek co raz bardziej opiera się na głosie wewnętrznym — i staje się coraz bardziej uzdolnionym odróżniać go od impulsów, które płyną z niższych sfer umysłu. Uczy się iść za kierownictwem ducha — i opierać się na wyciągniętą ku niemu jego rękę pomocną. To kierownictwo ducha — stanowi fakt żywy i realny w życiu tych, którzy dosięgli pewnego stopnia rozwoju duchowego.

"Szukaj drogi, śmiało wchodząc w stosunki ze światem zewnętrznym". — Odrzućcie wszelką trwogę. Nic wam szkody nie może przyczynić. Jesteś — żywą duszą nieśmiertelną. Dlatego miej odwagę. Patrz dokoła siebie, rozważ co się dzieje w świecie — wyciągnij z tego dla siebie naukę. Patrz na pracę wielkiego warsztatu tkackiego życia; przyjrzyj się, jak się snują czółenka, a potem zobacz, jaka z tego wynika różnie utkana i różnobarwna materja. Poznaj w tem wszystkiem jedno jedyne Życie. Wszystko co was otacza — jest w ten lub inny sposób nauczające; cały ten materjał czeka jeno na to, abyś go się nauczył i abyś nad nim zapanował. Nie wpadaj w rozpacz; wyciągaj mądrość ze wszystkiego, co cię otacza. Obserwuj życie w jego wszystkich odmianach. Nie znaczy to bynajmniej, abyście mieli cofnąć się w tył i znów się starać przeżywać fazy, które już pozostawiliście za sobą i które już są stanowczo wyżyte: ale spoglądajcie na nie bez zgrozy i bez wstrętu. Pamiętajcie, że z niższych faz — rozwijają się wyższe. Z rzecznego mułu unosi się łodyga pięknego lotosu — a, przebiwszy sobie drogę przez wodę w powietrze — dosięga powierzchni rzeki i tu rozkwita wspaniałym kwiatem. Podobnież z nizin grubomaterjalnego świata — kiełek życia przebija się poprzez wody sfery rozsądkowej ku górnemu powietrzu świata duchowego i tam rozkwita. Spojrzyjcie dokoła siebie i patrzcie, co ludzie robią, co mówią, co myślą — wszystko mianowicie idzie tak, jak powinno, we wszystkich fazach dla tych, co je przeżywają. Żyjcie swojem własnem życiem na swojej własnej płaszczyźnie rozwoju, a nie potępiajcie tych, co się znajdują na niższych płaszczyznach. Przyglądajcie się, jaki bije puls życia w jego wszystkich przejawach i zrozumiecie, że stanowicie jego cząstkę. Życie jest jedno — i ty jesteś częścią tej jedności. Baczcie, jak się podnosi fala nad wami, poddawajcie się jej ruchowi a nie utoniecie; będziecie płynąć już to na jej szczycie, już na jej łonie. Nie lękajcie się świata zewnętrznego, nawet wówczas, kiedy zagłębiacie się w sobie. Dobre jest tamto i to — każde na swojem miejscu. Niechaj świątynia wewnętrzna będzie prawdziwem miejscem odpoczynku dla was, ale nie lękajcie się wyjść poza jej granice, obserwujcie świat zewnętrzny, wiedząc, że wasz jest, dla was zawsze otwarty. Dla tego niema w gruncie przeciwieństwa miedzy prawidłem 18 a 19-tem. Powtórzymy je raz jeszcze, abyście mogli je pojąć, jako dwie strony jednej i tej samej prawdy. "Szukaj drogi, zagłębiony w sobie; szukaj drogi, śmiało wchodząc w stosunki ze światem zewnętrznym". Nie jest-że oczywiste, że oba te prawidła są konieczne, aby wyrazić prawdę w jej pełni? "Szukajcie drogi — nie na jednym jakimkolwiek gościńcu". Jest to ostrzeżenie nieodzowne. Osoba, która zapisała te prawidła, mówi: "Każdemu temperamentowi odpowiada jego własna droga, która się wydaje najpożądańszą". Ale tu spotykamy pewną nader subtelną pokusę: uczeń skłonny jest zadowolić się jedną, byle jaką drogą, odpowiadającą właściwościom jego temperamentu — i wskutek tego może zamykać oczy na wszystkie inne drogi. Staje się fanatyczny, ciasny i jednostronny. Tymczasem powinien on zbadać wszystkie ścieżki, które mu się wydają prowadzącemi ku prawdzie, przy sposobności nabywając potrochu to tu, to ówdzie — ściśle trzymając się tego, co odpowiada jego świadomości wewnętrznej i odrzucając wszystko pozostałe — ale nie potępiając tego, co mu się wydaje niewłaściwem do przyjęcia. Niechaj nie będzie ani partyjnikiem, ani fanatykiem, ani sekciarzem. Umiłowawszy jakąś jedną formę nauki, nie wnioskujcie zbyt pospiesznie, że wszystkie inne nauki, niezgodne z przyjętemi przez was — muszą być fałszywe. Istnieje wiele form wyrażenia prawdy, przyczem każda z nich dostosowaną jest do rozumienia pewnego szeregu ludzi. Te formy wyrażenia, które na pierwszy rzut oka wydają się sprzeczne, przy dalszem rozpatrzeniu, jak się okazuje, wychodzą z tegoż zasadniczego principium. Większa część pozornych sprzeczności różnych doktryn, zależy od rozmaitego, nie zawsze prawidłowego, sensu, nadawanego słowom. Gdy się porozumieć co do pojmowania używanych przez nas słów i terminów — często znajdujemy, że między nami wiele jest wspólności i że tylko mało czem różnimy się od siebie.

20. Szukaj drogi nie na jednym jakimbądź gościńcu. Każdy temperament ma swoją własną drogę, która mu się wydaje najpożądańszą. Ale nie można jej znaleść ani wyłącznie tylko przez kontemplację religijną, ani wyłącznie przez zapalczywe dążenie naprzód, ani przez pracę samoofiarną, ani przez gorliwą obserwację życia. Nic z tego wszystkiego wzięte zosobna nie może posunąć ucznia dalej niż na krok. Wszystkie te kroki razem są konieczne dla wschodzenia po szczeblach doskonałości. Grzechy ludzkie, w miarę ich przezwyciężania, stają się szczeblami tej drabiny. Cnoty ludzkie również są to, bez zaprzeczenia, szczeble konieczne, bez których żadną miarą obejść się nie można. Ale choć one tworzą atmosferę czystą i podają nadzieję na szczęśliwą przyszłość, to jednak brane zosobna — okazują się bezużyteczne. Ten, który chce wejść na drogę, powinien mądrze wyzyskać wszystkie strony swej natury. Każdy człowiek bezwarunkowo sam dla siebie jest drogą, prawdą i życiem. Ale to tylko w takim razie, gdy mocno opanuje swą indywidualność (1) i mocą przebudzonej swej woli duchowej uznaje tę indywidualność za coś różnego od swej "Jaźni" — a którą stworzył sobie pracowicie, aby pewien cel osiągnąć; za coś, przy pomocy czego przypuszcza on, że w miarę swego rozrostu i stopniowego rozwoju swej świadomości rozumnej — osiągnie życie nadosobowe. Gdy człowiek dojdzie do zrozumienia, ie dla. tego celu istnieje jego zdumiewająco złożone, odrębne, życie osobiste: wówczas i dopiero wówczas wchodzi na "Drogę". — Szukaj drogi, pogrążając się w tajemnicze a pełne dziwu głębie twej najskrytszej istoty. Szukaj jej, wysysając wszelkie doświadczenie, wyzyskując wszelkie swoje czucia, aby pojąć rozwój i sens indywidualności i aby poznać piękno i tajemnicę innych cząstek Bóstwa, walczących razem z tobą i stanowiących ludzkość, do której należysz. Szukaj drogi, ucząc się praw bytu — praw przyrody i praw nadprzyrodzoności, szukaj jej, głęboko chyląc duszę przed gwiazdą, której światło blado miga w tobie. W miarę tego, jak nieustannie będziesz czuwał i hołd składał Prawdzie, będzie ona płonąć coraz jaśniej a jaśniej. I wtedy będziesz wiedział, że znalazłeś początek drogi. A gdy dojdziesz do jej końca — wtedy owo światło stanie się nagle światłem nieskończonem.

Prawidło dwudzieste powinien przeczytać uważnie każdy uczeń, spragniony żyć życiem duchowem i kroczyć naprzód po drodze. Powinien go przeczytać i nauczyć się go doskonale. Zawiera ono w sobie wiele takich rzeczy, które nie dadzą się uchwycić nietylko przy pierwszem czytaniu, ale przy dziesiątem i setnem, Sens jego stawać się będzie coraz jaśniejszy w miarę tego, jak wasze doświadczenie przygotowywać was będzie do jego rozumienia. Prawidło to poucza, że wasze życie nie powinno być jednostronne, lecz różnorakie. Powinniście korzystać z przywilejów (wyższości) życia wewnętrznego, ale zarazem nie powinniście uchodzić od świata, gdyż ten może was wielu rzeczy nauczyć. Jesteście potrzebni innym ludziom i powinniście odegrać w świecie role, która jest wam przeznaczoną. Nie możecie od świata uchodzić, gdybyście nawet tego pragnęli; dlatego pogódźcie się z przeznaczonym sobie działem i skorzystajcie ze swego stanu teraźniejszego, jako stopniem do osiągnięcia czegoś większego. Jesteś jednem z kółek wielkiej machiny życia i obowiązany jesteś wykonać swą pracę. "Ten, który chce wstąpić na drogę, powinien mądrze wyzyskać wszystkie strony swej natury". Możesz wnieść w swoją pracę, zawód czy rzemiosło — nowy stosunek do życia; jeżeli nie możesz zachować i zastosować go wszędzie, to znaczy, że albo w twojem pojmowaniu życia, albo w tobie samym jest jakiś brak. Nie oczekuj, żeby ludzie rozumieli twój pogląd na życie. Bezużyteczna to rzecz, podsuwać wasze poglądy ludziom nieprzygotowanym: dzieciom potrzebne mleko, ludziom dorosłym — jadło krzepkie. Większość ludzi, którzy nas otaczają, pod względem duchowym jest podobna do nieurodzonych jeszcze niemowląt — i tylko niewielu z nich poraz pierwszy wetchnęło w siebie powietrze. Nie otwierajcie serca tam, gdzie to jest nie właściwe, aby go nie zraniono. Wypełniajcie, jak można najlepiej — rolę swoją w grze życia — w której zmuszeni jesteście brać udział. Ale chociaż widzicie, że to nie więcej, jak zabawa dziecinna, nie przeszkadzajcie dzieciom się bawić. Bierzcie udział w tej zabawie, jakbyście się nią interesowali — wy możecie z niej wyciągnąć coś nauczającego dla siebie. Nie sądźcie, że powinniście bezwarunkowo przybierać wyraz "postny", bogobojny; nie należy być obłudnikiem, świętoszkiem, nie należy pokazywać ludziom, jakoby życie powszednie było niższe od waszej godności; nie należy manifestować swej "świętości" i odosobnienia w życiu. Niech każdy będzie naturalny — i cała rzecz. Nie lękajcie się śmiechu. Humor jest to jeden z najlepszych darów bożych, będących udziałem człowieka, a który go chroni od wykonywania wielu nierozsądnych uczynków. Śmiech bywa nieraz równie dobroczynny, jak modlitwa. Wielu zjawisk nie traktujcie zbyt poważnie. Nie dopuszczajcie, aby to, co jest tylko zabawą w dziecinnym ogródku świata — wydawało się wam zbyt realnem. Wiele rzeczy w życiu, to poprostu mało co więcej, niż żart dla tych, co się mogą podnieść na wyżynę i z tej wyżyny świat obserwować. — Wszystko to jest prawie zabawą, która dzieci Boże przygotowuje do życia rzeczywistego. Nie mamy potrzeby szeroko wykładać prawidło dwudzieste, gdyż jest ono wyłożone tak szczegółowo, że żadnych nieporozumień wywołać nie może. Uczcie się go z wielką uwagą — jest w niem drogowskaz życia dla ucznów. Wyrażenia jego wniosków są podniosłe; uczą was — jak otwierać duszę swemu rozwijającemu się wyższemu Ja, abyście mogli wszystko widzieć w świetle, które płonie wewnątrz was. Słuchajcie słów tego prawidła. "Szukaj drogi, głęboko uchyliwszy swą duszę przed gwiazdą, której światło blado migota w tobie. W miarę, iak nieustannie będziesz czuwał i hogotd jej składał — będzie ono płonąć coraz promienniej. I wtedy poznasz, żeś znalazł początek drogi. A gdy dojdziesz do jej końca, światło to stanie się nagle światłem nieskończonem". Czytajcie też uwagi, dodane do powyższego prawidła. Wszystkie te nauki prowadzą do pełnego rozkwitu świadomości duchowej.

Dwudzieste pierwsze prawidło nakazuje nam "czekać rozkwitu kwiata w ciszy, która nadchodzi po burzy", i kwiat ten. rozkwita jedynie w tym czasie. Tęcza świadomości duchowej objawia się tylko po wielkiej burzy, która nami wstrząsnęła. Jest to — boskie znamię schodzącego na nas pokoju".

Następny wykład poświęcony będzie kwestji o świadomości duchowej. Rozważymy w nim dwudzieste pierwsze prawidło i to, do czego się ono odnosi. Jest to kamień naszej nauki. Sklepienie, które na nim spoczywa — musi również być opisane, ale kamień węgielny należy poznać wszechstronnie przed wszystkiem innem. Uczcie się gorliwie tego drugiego wykładu w ciągu miesiąca — a wtedy będziecie w stanie zrozumieć to, co nastąpi w prelekcjach następujących.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Wykład III.

ŚWIADOMOŚĆ DUCHOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ĆWICZENIE.

Nadaj swemu ciału położenie zupełnie nieprzymuszone, wygodnie oparłszy się na łokciach. Oddychaj równomiernie i rozmyślaj o swem rzeczywistem Ja, myśląc o sobie, jako o istocie niezależnej od ciała, choć w niem pomieszczonej — i zdolnej opuścić to ciało stosownie do woli.

Myśl o sobie — nie jako o istocie cielesnej, ale jako o duszy. Myśl o swem ciele, jako o użytecznej i dogodnej powłoce ducha, która jednak powinna być tylko narzędziem ku osiągnięciu celów twego prawdziwego Ja. Myśl o sobie, jako o istocie niezależnej, która swobodnie i z najwyższą korzyścią zażywa ciała, będącego pod jej (tej istoty) władzą i pod jej całkowitą kontrolą. W czasie swych rozmyślań zapomnij zupełnie o ciele, a znajdziesz, że często prawie znika ci cale jego poczucie. Możesz nawet doświadczyć wrażenia, jakobyś w pełni oddzielał się od ciała, a potem wracał do niego, po ukończeniu ćwiczenia. (Oddychanie rytmiczne — opisane jest w naszej książce: Nauka oddychania Jogów indyjskich).

"MANTRA" (1) I ROZMYŚLANIE DUCHOWE.

W związku z ćwiczeniem powyższem, które zalecają jogowie — uczeń, o ile zechce, może zastosować następującą "mantrę" i rozmyślanie duchowe.

"Jestem. Stwierdzam realność swego istnienia — nie tylko swoje fizyczne, doczesne i względne istnienie, ale swój rzeczywisty byt w Duchu, wiecznym i absolutnym. Stwierdzam realność swego Ja, swej duszy, samego siebie. Moje realne Ja jest pierwiastkiem duchowym, który objawia się w ciele i w duszy; najwyższy wyraz tego pierwiastku uświadamiam sobie, jako samego siebie, jako swoją duszę. To Ja nie może umrzeć i nie może być unicestwione. Może ono zmienić formę swego wyrazu, swoją powłokę, w której się objawia ale zawsze pozostaje tem samem Ja — częścią Ducha wszechświatowego — kropl on wielkiego oceanu Ducha, atomem duchowym, który występuje w mojej teraźniejszej świadomości, mającej z biegiem czasu rozwinąć się do wyżyn doskonałości. Ja — to moja dusza; moja dusza — to Ja: wszystko inne jest zmienne i przemijające. Jestem, jestem, jestem!"

Powtarzajcie to słowo Jestem — wiele razy, wiele razy.

Uczeń powinien starać się codziennie poświęcać kilka minut na milczące rozmyślanie duchowe. W tym celu powinien znaleść jakie miejsce spokojne i tam się pomieścić, przybrawszy wygodną leżącą albo siedzącą postawę — aby żaden muskuł nie byt naprężony i aby umysł był zupełnie spokojny. Jeżeli wszystkie warunki odpowiednio będą zachowane, uczeń doświadczy tego uczucia spokoju, które stanowi oznakę, że nadchodzi stan, nazywany niekiedy "wejściem do krainy milczenia". Wówczas uczeń niechaj powtórzy wyżej przytoczoną mantrę lub inną w tym rodzaju (te czy inne słowa nie mają tu szczególnej wagi) — i rozmyśla we wskazanym kierunku. Mantra Jestem, o ile ją uczeń pojął należycie jasno i wyrył sobie w umyśle, nadaje mu postać, pełną spokojnej godności i mocy, które wyraźnie odczuje każdy, z kim się on zetknie. Będzie jakby otoczony atmosferą myślową siły i potęgi. Dzięki temu może odrzucić trwogę i spokojnie patrzeć w oczy całemu światu — wiedząc, że jego Ja jest duszą wiekuistą i że w istocie nic mu nie może uczynić krzywdy. Nawet pierwotne stadja tej świadomości mogą człowieka unieść ponad poziom lichych trosk, niepokojów, gniewu, strachu, zawiści i t. p. uczuć niższego szeregu i zrobią go istotnie człowiekiem "żyjącym w Duchu". Ludzie tego rodzaju wywołują wpływ niezmiernie dobroczynny na wszystkich, którzy się z nimi stykają, ponieważ koło nich powstaje jakaś szczególna, nieuchwytna aura, zmuszająca innych, że ci uznają ich za godnych zaufania i szacunku.

Te rozmyślania i ćwiczenia duchowe często pomagają człowiekowi w rozwoju świadomości, że nasza dusza jest czemś bezwzględnie realnem. W miarę rozwoju świadomości duchowej stopniowo ukazuje się też poczucie nieśmiertelności. Ale uczeń nie powinien pozwalać sobie trwać nazbyt długo w tych sferach wyższych i z pogardą traktować swe ciało lub świat i otaczających go łudzi. Stosunek taki niczem innem nie jest, jak "pychą duchową", która nieuchronnie prowadzi do rozbicia. Jesteście powołani na świat dla pewnego celu i powinniście zdobyć sobie doświadczenie, konieczne do waszego udoskonalenia. Znajdujecie się właśnie w jaknajlepszej sytuacji, aby to potrzebne wam doświadczenie uzyskać — i nie zatrzymacie się w tem położeniu ani na jedną chwilę dłużej, niż to konieczne dla waszego dobra. Żyjcie, rośnijcie i doskonalcie się, przeżywając swe życie możliwie najlepiej, "i bądźcie pełni dobroci".

Ta świadomość realności swego nieśmiertelnego Ja stanowi wielki postęp w stosunku do świadomości ogólno ludzkiej: jest to jednakże tylko szczebel wstępny do świadomości kosmicznej, jaka czeka duszę, będącą w stanie rozwoju. Jest to zaledwie pączek, który z czasem się otworzy i stanie się wspaniałym kwiatem. Jeżeli już trudno było wyjaśnić w słowach prostych tylko co opisane przeżycia — to można sobie wyobrazić, co powinniśmy odczuwać, przybliżając się do tej wyższej fazy. Bądź jak bądź, postaramy się możliwie wykonać nasze zadanie, choć z konieczności słowa nasze będą słabe i niedostateczne. Tym, którzy jeszcze nie są gotowi do percepcji tej Prawdy, słowa nasze wydawać się będą strasznym absurdem, ale nawet i ci ludzie zapamiętają te słowa — i, gdy czas nadejdzie, będą choć trochę przygotowani do przyjęcia Prawdy. Jak mówi Walt Whitman: "Słowa moje będą dzwonić w uszach póty, póki ich nie zrozumiecie".Świadomość kosmiczna jest to ów kwiat, co się rozwinął w pełni; kwiat, który będzie "kwitnął w ciszy, co nadchodzi po burzy" — jak to pięknie powiedział autor "Światła na drodze", albo, ściślej biorąc, osoba, która za dyktandem istoty niewidzialnej — zapisała ten utwór. Jest to owa wiedza, która jest rezultatem oświecenia.

Pisarze-okultyści wszystkich czasów wspominali o tej świadomości; opisywali je i dawniej i potem ludzie wszelkich wyznań. Wielu przypuszczało, że ona jest wynikiem hołdu, składanego Bóstwu — i przytem bezwarunkowo w zupełnie określonej koncepcji — inni sądzili, że jest to okoliczność, związana z pewną szczególną formą wierzenia. W rzeczywistości jednak stoi ona wyżej ponad wierzeniami lub szczególnem pojęciem Absolutu i stanowi Boskie dziedzictwo ludzkości. Wielu pisarzy wschodnich opisywało ją swojemi słowy; starzy kwakrzy doznawali jej i nadawali swoje własne nazwy; wielu świętych katolickich opisuje je w swoich dziełach i nawet niektórzy z wielkich przywódców i kaznodziejów protestantyzmu, pozostawili nam mętne komunikaty o tem, jak przeżywali ten podniosły stan ducha. Ale każdy, który przeżywał — przypisuje ten stan jakiejś osobliwej właściwości swego wierzenia. Wielcy poeci również ulegali wpływom tego stanu, i mamy zupełnie jednakie w rysach ogólnych świadectwa o tem, wypływające z wielu rozmaitych źródeł. U niektórych świadomość ta powstawała zwolna, stawała się coraz mocniejsza i w końcu znikała, przeradzając całkowicie człowieka, który potem żył jedynie nadzieją, że znów doświadczy tak wielkich przeżyć. Na innych schodziło to nagle, pozostawiając im takie wrażenie, jakby naraz zostali oblani promiennem światłem (stąd nazwa — oświecenie), poczem stawali się już zupełnie innymi ludźmi. Przeżycie takie, rzecz naturalna, nigdy nie bywa jednakowe u dwóch różnych ludzi, a jednak w komunikatach wszystkich osób, które ten stan osiągnęły — są ogólne rysy podobne. Pewien pisarz zachodni, (który obecnie zrzucił już ze siebie powłokę cielesną), dr. Richard Bucke, zamieszkały niegdyś w London (Ontario, Kanada), doznawszy takiego stanu i znalazłszy, że inni jego przyjaciele, między innymi Walt Whitman, bywali również w tym stanie — zebrał wiadomości od wielkiej liczby osób, na które również, podług jego opinji, schodziło oświecenie. Opublikował wyniki swych badań w nader cennej książce pt. "Świadomość kosmiczna. Badanie rozwoju umysłowości ludzkiej". Książka ta wyszła w ograniczonej liczbie 500 egzemplarzy — i obecnie jest już całkowicie wyczerpana. Prawdopodobnie można ją znaleść w wielkich bibljotekach — i warto ją przeczytać bardzo uważnie. U pisarzy Wschodu można znaleść wiele wskazań w tym przedmiocie — a w literaturze zachodniej również mnożą się oznaki, że ten przedmiot zyskuje uznanie.

Jednak w większej części dzieł zachodnio-europejskich opisywane są tylko typowe zdarzenia nagłego przebłysku wyższego stanu. Okultyści, którzy doszli wysokiego stopnia rozwoju, mogą podług swej woli stan ten wywoływać; niektóre zaś jeszcze doskonalsze dusze, wcielone na naszej ziemi, ale które nie występują wobec masy jako uczeni lub pisarze — trwają prawie nieustannie w tym stanie świadomości, a ich praca dla świata odbywa się przez pośrednictwo innych ludzi (nie tak doskonałych), w których oni budzą natchnienie okruchami swej wielkiej mądrości.

Mówiąc wogóle — ten stan oświecenia można opisać, jako rzeczywiste dostąpienie Wszechjedności i związku naszego z Jedynem. Atom światła, współdziałający przy formacji promienia, rzekłbyś uświadamia sobie na mgnienie swój związek ze słońcem centralnem; kropla w oceanie jakby na jedno mgnienie czuje swą łączność z oceanem Ducha. Hindowie zowią bardziej natężony objaw tego wniknięcia Światła Mądrości duchowej w świadomość — "promieniem Brahmy".

Górującem wzruszeniem przy tym stanie, jest przeczucie wielkiej radości — daleko większej, niżeśmy odczuwali kiedykolwiek — uczucie radości absolutnej, jeżeli można się tak wyrazić. I wspomnienie tej wielkiej radości — odbicie jej światła — pozostaje w duszy na zawsze. Ci, co choć raz doznali takiego oświecenia — stają się pełni wesela i szczęścia — i jakby posiadają jakieś tajemne źródło szczęścia, w którem dusza ich zaspakaja swe pragnienie. Wielka ta radość stopniowo znika, ale w każdym razie i potem pozostaje w nas coś podniecającego i pocieszającego. To uczucie radości jest tak mocne, że i później nawet sama myśl o niem, wprowadza nas w stan zachwytu — i przy samem wspomnieniu krew zaczyna szybciej toczyć się w żyłach, a serce bije gwałtownie.

Rozwarcie świadomości kosmicznej łączy się jednocześnie z oświeceniem umysłu. Strumień "wiedzy" jakgdyby wlewa się w duszę człowieka tak, że żaden opis tu jest niepodobny. Dusza przepełnia się świadomością, że ma w sobie wiedzę absolutną — wiedzę wszechrzeczy. Człowiek rozumie, że przyczyna i cel wszystkiego, co istnieje — znajduje się w łonie jego własnej duszy. Powtarzamy, że uczucia tego nawet w sposób przybliżony opisać niepodobna. Objaw ten na tyle przewyższa wszystko, co człowiek zdobył rozumem, że niemasz słów, by wyrazić to, co było odczute i doznane. "Wszystko zdaje się zupełnie jasnem, a pochodzi to nie stąd, że zaostrzyła się nasza zdolność rozumowania, wnioskowania, szeregowania lub określania — ale poprostu dusza wie. Uczucie to może trwać minimalną część sekundy — i w tym momencie znika wszelkie wyobrażenie czasu i przestrzeni, ale następujące później natężone uczucie żalu za tą rzeczą wielką, która znikła z naszej świadomości — zaledwie może sobie wyobrazić ten, co nie doznał takiego stanu. Jedyne co godzi człowieka z poniesioną stratą — to ta wiara, że kiedyś gdzieś przeżyjemy ten stan znowu — i ta wiara podtrzymuje naszą świadomość, że "warto żyć". Jest to przedsmak tego, co oczekuje duszę.

Jedno z głównych przekonań, które się bezpowrotnie wyryły w umyśle pod wpływem tej wyższej świadomości — to wiedza, pewność, że życie przenika wszystko, że wszechświat jest pełny życia, że to nie martwy mechanizm. — Życie i rozum napełniają swym żywiołem wszystko. Życie wieczne staje się odczuwalne. Nieskończoność — osiągnięta. I słowa te "wieczny" i "nieskończony" od tego czasu mają znaczenie określone i realne, kiedy my je przemyślamy, choć może innym nie potrafimy wyjaśnić tego znaczenia.

Tem bezpośredniem poznaniem jedności życia, wiąże się pełnia miłości ku wszystkim istotom; uczucie to również siłą swoją przewyższa wszelkie doznane przedtem uczucie miłości. W czasie tego stanu oświecenia opanowuje człowieka uczucie nieustraszoności; raczejby można powiedzieć, że w owej chwili znika wszelkie poczucie strachu; jasnem jest, że lękać się czegokolwiek nie ma najmniejszej zasady — i uczucie strachu znika. W czasie tego przeżycia nawet nie powstaje myśl o strachu — i człowiek przekonywa się, że był zupełnie wolny od strachu już potem, gdy zaczyna sobie przypominać niektóre ze swych wrażeń. Uczucie poznania, pewności i zaufania — które człowieka opanowały, nie pozostawiają miejsca dla strachu.

Człowiek w stanie oświecenia zostaje pozbawiony jednego uczucia, które możemy nazwać "uczuciem świadomości grzechu". Zamiast niego występuje osiągnięcie tego, że cały wszechświat jest "błogosławiony". Pod "błogosławionością" rozumieć tu należy nie względną wyższość jednej rzeczy nad drugą, ale uczucie błogości absolutnej. Jakeśmy to już mówili, gdy taki stan opanowuje duszę, człowiek ulega przemienieniu; nigdy już nie będzie takim, jakim był dawniej. Choć wyraziste wspomnienie tego stanu powoli się zagładzą, to jednak pewna pamięć o nim trwa na zawsze. Jest to później źródło uciechy i siły, zwłaszcza, gdy czestowiek czuje osłabienie wiary i upadek ducha, kiedy się chwieje jak trzcina od wiatru — śród sprzecznych mniemań i poglądów. Pamięć stanu oświecenia jest źródłem siły odnowionej — przytułkiem, w którym zmęczona dusza szuka obrony przed światem zewnętrznym, który jej nie rozumie.

Pozwolimy sobie na zakończenie tej słabej próby opisać to, co jest nie do opisania — powtórzyć to, cośmy mówili w trzecim odczycie naszej książki — "Zasady poglądu na świat jogów indyjskich".

"W dziełach filozofów starożytnych u wszystkich narodów, w pieśniach wielkich poetów wszystkich krain, w przepowiedniach proroków wszystkich religji i wszystkich czasów, możemy znaleść ślady tej illuminacji, która schodzi na człowieka t. j. ślady rozwarcia świadomości duchowej. Jeden mówi o niem tak, drugi inaczej, ale wszyscy w gruncie twierdzą jedno i to samo. Każdy, co doświadczył takiego stanu oświecenia, choćby w słabym stopniu — rozpoznaje podobny stan w opowieści, pieśni, kazaniu innego, choćby ich dzieliły stulecia. Jest to pieśń duszy, która, raz usłyszana, nigdy zapomnianą nie będzie. Jest to wszystko jedno, czy ta pieśń śpiewa się na bezdarnym instrumencie półdzikiego narodu, czy na doskonałych skrzypcach utalentowanego muzyka współczesnego — oczywistem jest jednak, że motyw jest zawsze ten sam. Czy ta pieśń płynie ze starego Egiptu czy z Indji wszystkich czasów czy z dawnej Grecji i Rzymu, czy pochodzi od pierwszych świętych chrześcijańskich, czy od kwakrów, z klasztorów katolickich, czy z meczetów mahometańskich — jest to zawsze motyw jeden i ten sam — który brzmi coraz głośniej w miarę tego, jak coraz większa liczba ludzi łączy swe głosy albo dźwięki swoich instrumentów muzycznych do wspaniałego chóru.

"Niechaj ta wielka radość oświecenia stanie się waszym udziałem, drodzy uczniowie. I będzie ona waszą, gdy nastanie czas właściwy. Skoro zejdzie na was, nie trwóżcie się; gdy was opuści, nie opłakujcie jej straty, gdyż znowu powróci. Żyjcie zawsze dążąc ku górze, ku waszemu rzeczywistemu Ja — i otwierajcie zawsze swą duszę na jej działanie. Bądźcie zawsze gotowi przysłuchiwać się głosowi Milczenia i odpowiadać na dotknięcie niewidzialnej Prawicy. Odrzućcie wszelką trwogę, gdyż wasze realne Ja, które się okazuje iskrą płomienia Boskiego — zawsze jest w was — i zawsze wam będzie latarnią, co drogę waszym nogom oświetla".

Pragnęlibyśmy teraz zwrócić uwagę ucznia na to, co się mówi w "Świetle na drodze" o rozkwitaniu kwiatu. Mówi się tam, że póki burza huczy i póki walka się toczy, kwiat będzie rosnął, bujał ku górze, puszczał gałązki, rozwijał liście i pączki. Wspomnijcie, cośmy mówili o stadjum, poprzedzającem rozkwit całkowity. Ale kwiat nie może się otworzyć, "póki cała indywidualność człowieka nie otworzy się i roztaje, póki nad nią nie zapanuje cząstka Bóstwa, która ją stworzyła jeno jako środek do ważnych doświadczeń i przeżyć — póki cała natura człowieka nie ukorzy się przed jego wyższem Ja.

"Indywidualność", o której się tu mówi — wyobraża niższą cześć duszy, jej niższe pierwiastki. Dopóki niższa natura nie podda się tej sile wyższej, co się otwarła w człowieku, nie może się dokonać ten pożądany wyższy rozkwit duchowości, dopóki niższa część natury rządzi człowiekiem i panuje nad nim, zaćmiewa mu ona światło Boże. Dopiero gdy człowiek uznaje swe wyższe Ja, gotów jest do dalszego rozwoju. Mówiliśmy, że pod tym pączkiem kwiatowym, o którym się wspomina w "Świetle na drodze" — należy rozumieć uświadomienie co do naszego nieśmiertelnego Ja. Gdy w pełni to zrozumieliście, gdyście uświadomili sobie, czem jesteście — i poddali swoje niższe pierwiastki wyższej (tymczasem) śwadomości, wtedy gotowi jesteście na rozwarcie kwiatu.

Przysłuchajcie się pięknym słowom tekstu: "Dopiero wówczas nastanie cisza, podobna do tej, jaka bywa w krajach zwrotnikowych po ulewie, kiedy natura pracuje z taką prędkością, że można obserwować jej działalność. Takaż cisza nadejdzie i dla niespokojnego ducha. I w głębokiej ciszy dokona się tajemnicze zjawisko, które świadczy, że droga została odkryta".

Postaraliśmy się wytłumaczyć wam, co to za tajemnicze zjawisko i mamy nadzieję, że daliśmy wam przynajmniej możność wyrobić sobie o niem dokładniejsze wyobrażenie.

Autor owego podręcznika — oczywiście — również miał trudność, z jaką spotyka się każdy, co się stara opisać to niesłychane przeżycie, o jakiem mowa. Mówi on w dalszym ciągu: "Nazywaj to jakiem chcesz imieniem: jest to głos, który przemawia tam, gdzie wszystko milczy; to kwiatostan, który niema ani konturów ani istoty materjalnej — albo jest to kwiat duszy, co się roztwarła. Zresztą niemożna tego opisać zapomocą żadnych porównań. Ale można to odczuwać, można tego stukać, można tego pożądać nawet śród szalonej burzy".

Dalej mówi się o trwałości owej "ciszy", która nadchodzi po burzy — i o tem, jak w czasie tej ciszy dokonywa się owo tajemnicze zjawisko. Autor mówi dalej: "Cisza może trwać tylko jedną chwilę lub ciągnąć się przez tysiąclecie. Ale ona się skończy. A jednak potęga tego milczenia pozostanie w tobie. I znowu i jeszcze będziesz musiał milczeć i zwyciężać. Tymczasowo jedynie może ścichnąć natura".

W tym ostatnim urywku słowa tekstu oczywiście stosują się do tego cząstkowego i tymczasowego oświecenia, o jakiem mówiliśmy już w tym wykładzie. Czas, kiedy świadomość duchowa nieustannie przebywa w nas, kiedy "promienie Brahmy" — będą bez przerwy iluminować naszą duszę, jeszcze daleko przed nami. Ludzie, którzy doznali tego stanu — są to istoty, co już w chwili obecnej znakomicie nas uprzedziły w rozwoju duchowym. Niegdyś jednak byli oni tacy sami jak my — i my z biegiem czasu będziemy tacy jak oni. Te przebłyski oświecenia spływają na ucznia, który doszedł pewnego stopnia rozwoju, w miarę tego, jak posuwa się naprzód po drodze. I choć są to tylko przelotne błyski, on jednak czerpie z nich bądź co bądź siłę niemałą.

Chcemy także zwrócić uwagę czytelnika na wyjaśnienie, dotyczące ostatniego prawidła, ponieważ zawiera ona godną uwagi prawdę okultystyczną, wypowiedzianą w formie zapowiedzi. Zapowiedź ta rzeźwiła tysiące ludzi, idących po drodze; pobudzała ich do dalszych wysiłków; nadawała im nowe męstwo i nowy ogień. Posłuchajcie tych słów: "Wiedz, mój uczniu, że ci, co przeszli poprzez milczenie, doświadczyli jego pokoju i zachowali jego siłę, pragną, abyś i ty również przez to przeszedł. Dlatego, kiedy uczeń okaże się zdolnym, by wejść do Komnaty Poznania — zawsze tam znajdzie swego nauczyciela".

Ostatnia uwaga w pierwszej części "Światła na drodze" (którą to uwagą zamyka się pierwsza część podręcznika) — powinna być bardzo uważnie odczytana, gdyż zawiera w sobie ważne nauki. Uważamy za rzecz najdogodniejszą pomieścić tę uwagę (wyjaśnienie) na tem miejscu, aby nie minęła niepostrzeżona. Mamy nadzieję, że udało nam się nieco ułatwić jej zrozumienie. Ten, co ma w ręku klucz, bez trudności otworzy liczne podwoje, prowadzące do Komnaty Wiedzy i ogarnie wzrokiem skarby, jakie się w niej znajdują, choćby jeszcze nawet nie uzyskał prawa wejścia do samej Komnaty.

Oto jest wyjaśnienie, wspomniane powyżej.

Wyjaśnienie. — Tym, którzy proszą, będzie dane. Ale choć zwykły człowiek nieustannie prosi, głosu jego nie słychać. On bowiem prosi tylko rozumem, a rozum słychać jeno na tej płaszczyźnie, na której on objawia już swoją działalność. Przeto nie wcześniej, aż przyswoicie sobie dwadzieścia jeden prawideł — mówię: ci którzy proszą — otrzymają.

Czytać w znaczeniu okultnem — to znaczy czytać oczami duszy. Prosić to znaczy czuć głód duchowy, namiętnie dążyć ku duchowości. Umiejętność czytania — to pozyskanie daru, że choć w małym stopniu będziesz mogł swój głód nasycić. Gdy uczeń przygotował się do przyjęcia Prawdy — wtedy jest przyjęty, uznany, poznany. Tak też być powinno, gdyż jego latarnia jest zapalona i ukrytą być nie może. Ale niepodobna się uczyć, dopóki nie została wygraną pierwsza wielka bitwa. Rozum może uznawać prawdę, ale duch nie może jej przyjąć. Doświadczywszy burzy i osiągnąwszy pokój, uczeń później może już na zawsze zdobywać wiedzę duchową, choćby nawet chwiał się od czasu do czasu i na manowce schodził. Glos Milczenia przemieszkuje w nim — i choćby nawet zdarzyło mu się całkiem zbłądzić na wertepy — bądź jak bądź, nadejdzie dzień, gdy głos ten znowu da się usłyszeć i nastąpi w duszy czytelnika jakby zerwanie: jego żądze odłączą się od możliwości boskich. I wtedy, nie bacząc na ból i jęki rozpaczy, jakie wydaje niższe Ja, uczeń znowu wstąpi na drogę.

Dlatego mówię: "Pokój wam"! Słowa: "Pokój swój daję wam" może powiedzieć tylko nauczyciel do swoich ulubionych uczniów, którzy są jednego z nim ducha. Są niektórzy nawet śród tych, co nie znają mądrości Wschodu, a którym słowa te mogą być powiedziane — i którym one z każdym dniem mogą być powtarzane w coraz większej a większej pełni.

Na tem kończymy nasze rozpatrywanie pierwszej części Światła na drodze". Druga część leży przed nami. Można postawić zarzut, że ta druga część dotyczy przeżyć ucznia, który iuż doznał uczucia ukojenia, jakie nadchodzi po burzy — i że niema pozornie znaczenia dla ucznia, który jeszcze nie doszedł do tego stadjum. Na to zaznaczamy, że istnieje bardzo bliska odpowiedniość (correspondance) między przeżyciami ucznia rozwiniętego wysoko i ucznia, który jeszcze nie osiągnął tego stopnia rozwoju. Droga idzie po linji spiralnej — i choć wędrownik, idący tą drogą — wstępuje coraz wyżej a wyżej, ale zarazem opisuje on linję kołową, za każdym obrotem spirali dochodząc nieco wyżej miejsca, które minął niedawno temu. Dla tego te przeżycia są analogiczne na wyższych i niższych poziomach linji spiralnej. Czujemy się obowiązani dalej rozpatrywać ten doskonały, niewielki podręcznik — i czujemy też, że uczeń, stojący na niższych poziomach — może z niego wyciągnąć zachętę, pożytek i rozumienie. Druga część podręcznika zawiera w sobie wielkie prawdy, które mogą być użyteczne dla nas wszystkich. Przystąpmy do zastanowienia się nad niemi.

Wielu z naszych uczniów szukało w nich pewnych wskazań, dotyczących ćwiczeń Jogi, których celem było dojść do oświecenia duchowego. W odpowiedzi na to musimy powiedzieć, że najwyższe autorytety w dziedzinie Jogi nie radzą oddawać się wielom z tych ćwiczeń, jakie stosują ich mniej oświeceni współbracia. Najwyżej rozwinięci jogowie sądzą, że takie ćwiczenia są mniej lub więcej nienaturalne i zamiast wywoływać prawdziwe pożądane oświecenie — wytwarzają stan psychiczny, będący tylko refleksem (odbiciem) tego, do czego dąży uczeń, który w ten sposób otrzymuje jakby światło księżycowe, zamiast słonecznego. I takie stany psychiczne nie pomagają nic rozwojowi duchowemu, choć one niewątpliwie wywołują swego rodzaju ekstazę, miłą w danej chwili — coś w rodzaju podniecenia psychicznego, jeżeli tak się można wyrazić.

Rozmyślanie duchowe podług linji tych myśli, jakie są zaznaczone w tej lekcji i w dziełach podobnych — oczywiście jest bardzo użyteczne. Niejeden z tych, którzy się uczą Jogi — łączy tę naukę z oddychaniem rytmicznem, które wywiera akcję uspakajającą. Ale w najlepszym razie wszystko to przygotowuje tylko grunt do wzrostu rośliny, na której kwiat ma się rozpuścić. Sama zaś roślina ukazuje się wtedy, kiedy czas po temu nadszedł — i nie można jej zmusić przemocą do rozweju. Postarajcie się tylko przygotować najlepsze warunki dla wzrostu i rozkwitu rośliny. Cieszmy się, kiedy się ona ukaże — a do tego czasu żyjmy zgodnie z wyższym ideałem, który żyje w naszej duszy. To. że cię nęci badanie tych zagadnień — już jest dowodem, że się w tobie rozpoczął rozwój duchowy. Inaczej nie byłbyś ich ciekaw. Jeżeli te słowa znajdują echo w twej duszy, bądź pewny, że już jesteś bliski tego, by otrzymać swoje dziedzictwo duchowe — i że już znacznie posunąłeś się na drodze. Szukaj światła, gdyż ono w rychłe cię opromieni; staraj się być godzien tego zjawu.

Na zakończenie posłuchajcie tych słów Edwarda Carpentera:

"O, nie pozwólcie, aby zagasł ten ogień! Przechowywany w ciągu wielu stuleci, w ciemnych jaskiniach; przechowywany w świątyniach boskich; podtrzymywany przez czystych służebników miłości — ten ogień niechaj nigdy nie zgaśnie!"

Wykład IV.

GŁOS MILCZENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład V.

KARMA - JOGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład VI.

DŻNANI - JOGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład VII.

BHAKTI - JOGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład VIII.

DHARMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład IX.

DHARMA (ciąg dalszy).

W końcu poprzedniego wykładu doszliśmy do rozpatrzenia teorji intuicji lub sumienia — teraz zajmijmy się tą kwestją.

Każdy człowiek uświadamia sobie w większym lub mniejszym stopniu obecność głosu wewnętrznego, nie zależnego od intelektu. Głos ów przemawia w nim już to rozkazującym, już to łagodnym tonem; poddaje mu, by czynił to lub owo, albo go wstrzymuje od tych aktów. Niekiedy pobudza to do wykonania jakiegoś czynu wzniosłego, kiedyindziej zaś kusi do popełnienia przestępstwa. Zwykle nazywamy ów głos w przejawach wyższych "sumieniem", w niższych zaś "pokusą". Podania starożytne utrzymują, że z jednej strony człowieka stoi anioł, z drugiej zaś djabeł; pierwszy szepce, by czynić "dobro", drugi — by czynić "zło".

Podania owe symbolizują prawdę, jak to zobaczymy w dalszym rozumowaniu nad tą kwestją.

Prócz., głosu sumienia" i "pokusy" istnieje głos, kierujący człowiekiem w powszedniem działaniu życiowem. Na tej linji nie powstaje kwestją "dobrego" i "złego" — przy załatwianiu różnych spraw, jak codzienna praca, operacje handlowe i t. p. Ten przejaw nazwiemy intuicją. Wielu ludzi korzysta z trzech powyższych terminów i wyraźnie widzi różnicę każdej z form, lecz nie może objaśnić, czem właściwie są owe przejawy i skąd pochodzą. Filozofja jogów objaśnia te zjawiska: nauka o Dharmie zależy poniekąd od tego objaśnienia; ponieważ spoczywa ona poczęści na filarze "sumienia" czyli "intuicji": Jestto drugi filar, pierwszym bowiem jest objawienie, a trzecim pojęcie użyteczności. Trzy owe kolumny są: 1) Głos Boży, 2) głos zdolności intuicyjnych człowieka, 3) głos rozumu. Zobaczymy, co mówi filozofja jogów o intuicji i o naturze głosu, pochodzącego z tej części duszy. Aby zrozumieć naturę sumienia, intuicji, pokusy i innych uczuć, ukazujących się w polu sfer podświadomych umysłu, musimy cofnąć się nieco. W pierwszej naszej książce p. t.: "Filozofja jogi i okultyzm wschodni" mianowicie w wykładzie drugim i trzecim, mówiliśmy o różnych "rozumach" człowieka, o różnych płaszczyznach, na których umysł ludzki objawia swą działalność. Przypomnijmy sobie, co było tam powiedziane o rozumie instynktowym, o rozsądku i rozumie duchowym. Mówiliśmy o nich wiele w kilku wykładach, wchodzących w zespół tak pierwszego, jak i obecnego kursu, i mamy nadzieję, że czytelnicy pojęli naturę każdego z tych rozumów.

Pokusy czyli pobudki do czynienia "złego" pochodzą z niższych sfer rozumu — z tych sfer zmysłu instynktowego, które są w styczności z żądzami zwierzęcemi, dążeniami, emocjami i t. p. Owe żądze, wzruszenia i dążenia, są przeżytkiem ubiegłych wieków. Są one "złemi" nie same przez się, lecz o tyle tylko, o ile odnoszą się do tej części historji duszy, którą już pozostawiliśmy za sobą, lub pozostawiamy obecnie. Mogły one kiedyś być najgłębszem "dobrem", jakie było dostępne naszemu poziomowi umysłowemu w pewnym okresie historji naszego rozwoju. Mogły być daleko lepsze od wielu innych uczuć i postępków, jakie popełnialiśmy i odpowiednio do tego mogły wydawać się w swoim czasie głosem wyższego "Ja", mającym wpływ na świadomość niższą. Teraz, gdy przeszliśmy granice tego stadjum, na którem wszystkie owe rzeczy były dobrem najwyższem i kiedy rozwinęliśmy się w dostatecznym stopniu, aby użytkować wyższe pojęcia prawdy, cała przeszłość wydaje nam się "złą" i przeżytą, a kiedy zarysy jej wchodzą w pole naszej świadomości z niższych sfer umysłu, dreszcz przechodzi nas na myśl, że pozostało w nas jeszcze tyle "zwierzęcego". Nie należy jednak mieć się za "grzesznika" dlatego tylko, że istnieją w nas jeszcze owe myśli i dążenia. Są one spadkiem przeszłości i wspomnieniami o "zwierzęcym stadjum naszego rozwoju". Są to echa bytu minionego. Jeżeli uczuwacie, że natura zwierzęca, żyjąca w naszych ciałach jest jeszcze niedość poskromiona, to nie martwcie się tą rzeczą, skoro tylko możecie spoglądać na nią, jako na coś odrębnego od waszej "Jaźni", bo fakt ów winien was uspokoić. Przedtem byłeś zwierzęciem, teraz widzisz, że jesteś nim tylko po części, a z czasem pozbędziesz się zupełnie namiętności zwierzęcych. Przeczytajcie, co napisano w tej kwestji w wykładzie pierwszym.

Na dalszych stronicach wykładu obecnego rozważymy kwestje natury zależności dobrego i złego; w ten sposób stanie się dla nas jasnem, dlaczego to, co nazywaliśmy kiedyś "dobrem", stało się "złem" i jakim sposobem to, co nazywamy teraz "doskonałem" i "koniecznem" — w przyszłości stanie, się "złem" i "niepotrzebnem"; rozwijając się, zaczynamy widzieć, że terminy: "prawidłowe" i "nieprawidłowe", "dobre" i "złe" — są to nazwy względne i że z punktu widzenia Absolutu nie istnieje "zło". W miarę, jak posuwamy się naprzód, wszystko to, co przerastamy, nazywamy "złem", a to, do czego jeszcze nie dorośliśmy — "dobrem" póty, póki nie przyjdzie na nie kolej odrzucenia. Teraz chcemy tylko pokazać wam, że "pokusa" jest pobudką do powtórzenia jakiegoś przeszłego przeżycia, wskutek tego, że dążenie ku niemu jeszcze w nas nie wygasło. Podnosi ono głowę, bo tli jeszcze w nas zarzewie dogorywającego życia lub dlatego, że gasnące życie zwierzęce zostało wzburzone przez okoliczności lub wpływy zewnętrzne. Pozwólcie zwierzęcym namiętnościom umrzeć i nie trwóżcie się, patrząc na ich walkę.

Intuicja może pochodzić albo od impulsów wysyłanych przez rozum duchowy, wdzierający się w pole świadomości, albo z podświadomych sfer intelektu. W ostatnim wypadku intelekt rozwiązuje jakikolwiek problemat, nie poruszając świadomości i przybrawszy w formę ich rozwiązanie, wprowadza je we właściwym czasie na pole świadomości, przyczem rozwiązanie kwestji wydaje się tak pewnem, że zostaje przyjęte. Jednak pewna ilość intuicji zależy od rozumu duchowego, który nie "rozmyśla", lecz "wie". Rozum duchowy daje nam zawsze najlepsze, co możemy odeń przyjąć w naszym stadjum rozwoju. Troszczy się o nasz dobrobyt rzeczywisty i zawsze gotów jest pokierować nami, skoro tylko zechcemy. Nie będziemy obecnie wnikać w tę kwestje, zaznaczamy ją tylko mimochodem, by określić różnicę między intuicją a sumieniem. Sumienie rozwiązuje kwestje "dobrego" i "złego", ale istnieją też kwestje prawidłowego postępowania, nie mające, bezpośredniego związku z etyką i moralnością, które jednak sumienie rozwiązuje w zgodzie z naszemi najwyższemi pojęciami o etyce. Sumienie informuje nas, czy dany fakt zgadza się z wyższą miarą etyki, dostępną dla nas na danym stopniu rozwoju, a intuicja mówi nam, czy krok taki będzie mądrym z punktu widzenia dobra najwyższego.

Sumienie jest jakby światłem rozumu duchowego, przenikającem przez zasłony, któremi okryta jest nasza dusza: jestto okieślenie dość ciężkie, które musimy sobie wyjaśnić. Światło rozumu duchowego ciągle dąży do utorowania sobie drogi ku niższym płaszczyznom myślowym i część owego światła przenika do sfer najniższych, ale tam jest ona mało widoczna, ponieważ nie przepuszczają go zasłony niższych przymiotów naturalnych, otaczające duszę. Lecz w miarę tego, jak zasłony owe opadają jedna po drugiej, światło staje się widocznem: nie dlatego, że zbliża się do duszy, lecz że centrum w naszej świadomości posuwa się w kierunku Ducha. Dzieje się to podobnie, jak w kwiecie opadają płatki wewnętrzne, gdy rozkwita. Przypuśćmy, że w środku pączka znajduje się źródło światła, którego promienie winny przebijać się przez wszystkie płatki kwiatu — nazewnątrz. W miarę tego jak pączek rozkwita, i płatki opadają, światłu pozostaje coraz mniej przeszkód, aż nareszcie kwiat zostaje cały oświetlony. Jestto podobieństwo sztuczne, lecz musieliśmy uciec się do niego. Spróbujemy dać drugie porównanie, również proste, ale może bardziej zrozumiałe. Wyobraźcie sobie małą, lecz silną lampkę elektryczną, owiniętą kilka razy jakąkolwiek tkaniną. Światło — to duch, lampka — rozum duchowy, przez który duch promieniuje przy minimum oporu. Zdejmijmy górną warstwę tkaniny. Warstwa następna otrzymuje i przepuszcza więcej światła niż ta, którą dopiero co zdjęliśmy. Zdejmujemy drugą warstwę i znajdujemy trzecią, przepuszczającą jeszcze więcej światła, niż druga itd. Zdjęcie każdej następnej warstwy odkrywa coraz więcej światła, coraz jaśniejszego i jaśniejszego, aż w końcu wszystkie warstwy tkaniny zostaną usunięte i światłoduch zabłyśnie przez przeźroczystą jak szkło powierzchnię rozumu duchowego. Gdyby warstwy tkaniny mogły myśleć, to patrzyłyby na całe owo otoczę tkaniny (z lampką w środku) jako na swoje "Ja". Każda warstwa tkaniny wiedziałaby, że znajdująca się pod nią warstwa jest od niej jaśniejsza. Druga warstwa wydałaby się pierwszej pełną dobra, lecz czwartej lub piątej wydała by się zupełną ciemnością w porównaniu z nią samą. Tymczasem każda następna warstwa wydawała by się jaśniejszą od poprzedniej. Sumienie jest światłem ducha, lecz my widzimy jeno słabe światło, ponieważ mroczą je okrywające zasłony; widzimy tylko tyle światła, ile go przepuszcza tkanina. Nazywamy wewnętrzną warstwę sumieniem. Czy zrozumieliście tę sprawę? Teraz widzicie, czem się różnią między sobą sumienia odrębnych ludzi. Nie powinna rodzić się w was wątpliwość co do jasności samego źródła światła, wskutek tego, że warstwy okrywającej je tkaniny — przepuszczają światło w różnym stopniu. Rozważcie ten przykład, a zobaczycie, że w umyśle waszym zjawi się jaśniejsze pojęcie o wartości sumienia.

Nie lekceważcie głosu sumienia dlatego tylko, że widzieliście, jak sumienie człowieka nierozwiniętego, stojącego na niskim stopniu rozwoju pozwala mu czynić takie rzeczy, jakie wy uważacie za "złe". To, co uważacie za "złe", jest dobrem w porównaniu z najbliższemi niższemi stadjami rozwoju. Nie powinniście być dumni z tego, że wasze sumienie odpowiada bardzo wysokiemu kodeksowi etycznemu; w czasach obecnych istnieją dusze wcielone, traktujące wasz kodeks etyczny tak, jak wy traktujecie kodeks etyczny buszmanów. Wątpicie? Dowiedziemy wam za pomocą przykładu. Uważasz się za uczciwego i prawdomównego. Czy możesz powiedzieć szczerze, że w ciągu miesiąca nie skłamałeś ani razu? Powiedz, położywszy rękę na sercu — przyczem pamiętaj, że "niewinne kłamstwo" oraz pewne uchylenie się od prawdy, uważane jest również za kłamstwo: — czy byłeś bezwzględnie prawdomówny i uczciwy choćby w ciągu jednego miesiąca? Kłamstwo w interesach handlowych, kłamstwo konieczne, "fachowe" — że się tak wyrazimy — "szczere" rozmowy w interesach twego zajęcia, grzeczność konwenansowa — wszystko to świadczy przeciw tobie. Nie potępiamy cię, wiemy, że nie możesz być lepszy, niż jesteś w dzisiejszem stadjum rozwoju ludzkości; robisz, co możesz najlepszego. Widzisz, że nie jesteś zupełnie uczciwy i prawdomówny, a to jest już duży krok naprzód. Lecz i to drobiazg; ludzkość popełnia większe przestępstwa, jeśli spojrzeć na nią, wzniósłszy się nieco ponad zwykły poziom. Czy niema nędzarzy? Czy wszyscy wasi bracia otrzymują swoją część z ogólnego zapasu, nagromadzonego przez ludzkość? Czy "wszystko" rzeczywiście jest "w porządku", jak być powinno? Czy nie moglibyście wprowadzić jakiegoś ulepszenia w istniejącym porządku rzeczy? Wiemy, że sam jeden nie możesz zapobiec niczemu, lecz jesteś członkiem społeczeństwa i korzystasz z przywilejów, przypadających ci w dziale, jako członkowi społeczeństwa; jesteś jednym ze stojących na rydwanie, który się toczy po ofiarach dzisiejszego porządku rzeczy. Wrażenie bólu, wywołane przez to wszystko, zmusi ludzkość do wyjścia z tego trzęsawiska, ludzie poczynają już odczuwać ból, zaczynają się niepokoić. Ty możesz jedynie skonstatować fakt i chcieć, by zmiana nastąpiła. Bóg trzyma w rękach wolny koniec kłębka i rozwija go stopniowo. Winniście mieć wiarę i żądać, by się rozwinął, bez względu na to, co takie rozwinięcie wam by przyniosło; dlatego że wasza dobra wola ocali was od cierpień, jakie przypadną w udziale tym, którzy nie chcą widzieć i żądać. Lecz nawet i te cierpienia mają swoją dobrą stronę, gdyż są momentem rozwoju. Wracając do tego przedmiotu, zapytujemy was, czy odczuwacie, że jesteście teraz lepsi i wyżsi od innych? Morał, który wynika z powyższego, polega na tym, że nie należy potępiać. "Kto z nas jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci w nią kamienie". Nikt z was nie może się nazwać "dobrym" a jednak wszyscy idziemy po drodze postępu.

Żyjmy w zgodzie, czyniąc codzień najlepsze, co możemy, siejąc dobro słowem i czynem, nie chełpmy się swą cnotą, nie potępiajmy, czyńmy w miarę naszych sił to, co uważamy za najlepsze, lecz pozostawmy prawo innym czynienia tego samego; czyńmy swoje, nie mieszając się w cudze sprawy; nie prześladujmy nikogo, bądźmy pełni miłości i cierpliwości, i współczucia: uważajmy wszystko za część Wielkiej Całości, zrozumiejmy, że każdy postępuje, jak może najlepiej, zgodnie ze stopniem swego rozwoju; znajdujmy bóstwo w najnędzniejszym, najpodlejszym i najmniej rozwiniętym człowieku; istnieje ono w nim, choć ukryte, dąży jednak do przejawu: nakoniec bądźmy dobrzy. Oto nauka, jaką daje nam przykład lampki elektrycznej, owiniętej warstwami tkaniny. Zachowajcie go w duszy, niechaj wejdzie wam w krew, a zdobędziecie świat ducha.

Rozpatrzenie przykładu powyższego wskazuje nam, że sumienie jest głosem ducha, słyszanem przez ścianę niższych pierwiastków natury ludzkiej. Lub mówiąc inaczej, sumienie jest rezultatem poprzedniego doświadczenia i rozwoju człowieka plus tyle światła Ducha, ile go dany osobnik może przyjąć. Człowiek w swym rozwoju kierował się poprzedniem doświadczeniem i tworzył sobie nowe ideały, poznał niektóre potrzeby rozwijającej się duszy, poczuł impulsy, które kierowały nim do sfer wyższych, uświadomił sobie swe pokrewieństwo z innemi ludźmi i całym Wszechświatem. Wszystko to szło ręka w rękę z rozwojem duszy. Każde stadjum owego rozwoju, dawało człowiekowi wznioślejsze pojęcia o tem co jest "dobrem" i wymagało od niego coraz wyższego ideału. I najwyższym jego ideałem jest to, co nazywa on "dobrem", chociaż może niezawsze postępuje zgodnie z jego zasadami. Światło Ducha rozjaśnia najwyższe dostępne mu szczyty ideału i wskazuje na nie, jako na cel, do którego należy dążyć, wznosząc się coraz wyżej. Jest to największy punkt, dostępny jego wzrokowi. Co prawda w miarę tego, jak człowiek posuwa się naprzód, światło wznosi się coraz wyżej, i oświetla szczyty coraz wyższe, których istnienia człowiek dotychczas nie podejrzewał. Kiedy dosięga punktu, który wydaje mu się najwyższym, spostrzega, że dosiegnął tylko wierzchołka pagórka, znajdującego się u stóp góry, gdy tymczasem przed nim, wznosząc się coraz wyżej a wyżej, jaśnieją szczyty prawdziwych gór, których najwyższy punkt jest jasno oświetlony przez Słońce Ducha. Są istoty rozumne, których zadanie polega na osiągnięciu niewidzialnych dla nas wyżyn, a celem tych, którzy są daleko za nami, jest najwyższy dla nich punkt, leżący znacznie niżej od nas, ponieważ myśmy go już dawno porzucili, wspiąwszy się wyżej. Musimy rozumieć to wszystko, jeżeli chcemy wytworzyć jasny obraz działalności ideałów i sumienia innych ludzi. Nie możemy potępiać, obowiązek nasz w stosunku do innych nie polega na tem, by ganić ich za to, że nie osiągnęli wyżyn, jakie my już osiągnęliśmy, lecz na tem, by krzepić ich pocieszającą nowiną i pomagać, wskazując im drogę. Oto co czynią dla nas nasi starsi bracia, czyńmy to samo dla tych, którzy znajdują się poza nami na drodze.

W zakończeniu zwracamy uwagę na to, że sumienie jest jednym z filarów, podtrzymujących gmach Dharmy. Jestto filar nader ważny, lecz nie jedyny. Wskazuje ono szczyt najwyższy, który możemy widzieć na naszym stopniu rozwoju, lecz widziana przez nas wyżyna nie jest najwyższą ze wszystkich, i nie możemy zadawalać się tem, że ją widzimy. To, co stoi poza sumieniem, jest absolutną powagą, lecz samo sumienie jest względne i powagą nie jest, ponieważ rozwój nasz jest niedostateczny i zasłony, w które spowitą jest nasza dusza, zagradzają dostęp do niej promieniom światła duchowego. Nie bacząc na to, będziemy dążyli do światła. Przypomnijmy sobie słowa starego hymnu:

Prowadź mię, o Słodkie Światło, przez ciemności jakie mnie otaczają.

Prowadź mię!

Noe jest ciemna, jestem daleko od domu.

Prowadź mię!

Skieruj me kroki, nie proszę bym mógł widzieć

Daleką przestrzeń, wystarczy mi jeden krok.

Prowadź mię!

Trzecim filarem podpierającym gmach nauki o Dharmie, jest teorją utylitarna, o której mówiliśmy w ostatnim wykładzie. Nauka o Dharmie, uznaje wartość tej teorji, jako jednej z kolumn, ale jednocześnie widzi, że jest ona zbyt słaba, aby mogła być jedyną podstawą etyki. Prawa ludzkie, zebrane w kodeksach, statutach i t. p. są oparte prawie w całości na pojęciach utylitarnych, chociaż niektórzy pisarze usiłują dowieść, że podstawą ich są przykazania Boskie. Prawo jest rezultatem dążenia ludzkości do nakreślenia kodeksu obyczajowego, odpowiadającego jej potrzebom. Prawa ludzkie podlegają zasadzie ewolucji: rozwijają się, zmieniają i doskonalą się od samego ukazania swego i tak będzie zawsze, ponieważ prawa zawierają błędy i nie są bezwzględne. Gdy sumienie idzie zwykle daleko naprzód przed rozwojem człowieka — prawa ludzkie zawsze pozostają za nim w tyle. Sumienie wskazuje zawsze o jeden stopień wyżej, gdy prawo zostaje wprowadzone w zastosowaniu do powstałej potrzeby i nabiera mocy tylko wtedy, gdy potrzeba staje się widoczna. Przytem prawo zwykle zachowuje siłę na pewien czas, często nawet bardzo długi, kiedy potrzeba już znikła. Prawo ludzkie jest wyrazem przeciętnego rozwoju umysłowego danego narodu; wyrazem, na który wywiera wpływ średni poziom "sumienia" narodowego. Rozum spostrzega usterki i stara się stworzyć prawo, by usunąć "zło" lub możność powstania "zła". Sumienie może zmusić ludzkość, aby widziała, że niektóre prawa, choć zachowują siłę, stały się niesprawiedliwe, niemądre i uciążliwe, i gdy okazuje się oczywistem, czynią się próby zmiany, poprawki owych praw, lub na ich miejsce układane są nowe, bardziej zastosowane do nowych potrzeb ludzkości. Gdy naród na średnim poziomie swego rozwoju przerasta prawo, stara się je zmienić; skoro zaś większość danego narodu żąda owego prawa, otrzyma je prędzej czy później.

Ewolucja praw odbywa się powoli, lecz odbywa się zawsze i nigdy nie idzie zbyt daleko za średnim poziomem, widząc, jak niedoskonadzie i często niesprawiedliwe bywają prawa z punktu widzenia wybranych — i podobnież to widza ludzie, stojący niżej średniego poziomu — ale z innych przyczyn. Pierwszym — prawo wydaje się niedoskonałem dlatego, że stoi poza wymaganiami sprawiedliwości i potrzeb ludzkości; innym zaś wydaje się niedoskonałem dlatego, że wyprzedza ich pojecie etyki. Wogóle prawa narodu mniej lub więcej odpowiadają potrzebom, idejom i rozwojowi umysłowemu ludzi przeciętnych, należących do danej narodowości. W miarę tego jak człowiek przeciętny rozwija się — zmieniają się prawa, stosując się do człowieka, tj. człowiek wywołuje ewolucję prawa, uznając jego niedoskonałość. Niektórzy myśliciele utrzymywali, że idealnym porządkiem rzeczy byłyby "monarchja absolutna z aniołem na tronie", gdy inny szereg myślicieli rysuje społeczeństwo, tak wysoko stojące pod względem swego rozwoju umysłowego, że prawa ludzkie mogłyby być w niem odrzucone, jako coś obrażającego, ponieważ w takiem społeczeństwie nie odczuwano by ich potrzeby: każdy sam byłby prawem dla siebie. W środowisku tak idealnych ludzi panowała by idealna sprawiedliwość. Oba przytoczone warunki przypuszczają "doskonałość" albo w osobie władcy, albo w samym narodzie. Prawa danego kraju albo rzeczywiście odpowiadają potrzebom i poglądom przeciętnego mieszkańca danego kraju, albo są przez nich tolerowane — jestto prawdziwe zarówno dla monarchji absolutnych jak i dla tak, zwanych krajów demokratycznych, dlatego, że prawdziwa wola narodu prędzej czy później, daje znać o sobie. Nie można włożyć jarzma na żaden naród, jeżeli ten sam nie podstawia swej szyji; skoro zaś przerasta owo jarzmo, wówczas ją usuwa. Należy pamiętać, że mówimy naturalnie o narodzie, nie zaś o jednostkach oddzielnych. W ten sposób prawa danego narodu odpowiadają zawsze potrzebom przeciętnego obywatela i są dla niego najlepszemi, jakiemi się może kierować, a co z tego wynika, są właśnie takiemi, jakie są mu w danej chiwiii potrzebne. Lecz jutro może stanie się on godzien lepszych praw i odczuje ich potrzebę. Prawo nie jest nieomylne i doskonałe, lecz jest niezbędne, jako filar, podtrzymujący świątynię etyki. Jest ono powszednim pojęciem etyki, skrystalizowanem w formie tymczasowej, by kierował się nią naród, który stworzył tę formę. Każde prawo jest kompromisem i zawsze kogoś krępuje. Zasadą teorji prawa jest "jaknajwiększy pożytek dla jaknajwiększej ilości ludzi".

Obrońcy szkoły utylitarnej wskazują na fakt, że człowiek nazywa "złem" to, co sprawia mu przykrość lub cierpienie. Tak naprzykład człowiek niechce być ograbiony lub zabity, wskutek tego wytwarza się w nim przekonanie, że grabież i zabójstwo są przestępstwem, i oto stopniowo powstają prawa, mające na celu uprzedzenie i ukaranie tych postępków. Człowiek wstrzymuje się od grabieży i zabójstwa, aby ze swej strony korzystać z bezpieczeństwa, które gwarantuje mu fakt, że te postępki uważane są za złe, i że stworzono prawa, które ich zabraniają. W taki sam sposób, widząc, że społeczeństwo cierpi z powodu złego obchodzenia się człowieka z dziećmi, ludzie nazywają taki stosunek "złym" i uczucie etyki wywołuje stworzenie prawa, które karze i zakazuje złego obchodzenia się z dziećmi. Tale rozumują utylitaryści i rozumowanie ich jest w pewnych granicach zupełnie słuszne, ponieważ taka jest historją prawa i taka jest jedna strona pojęcia "dobrego" i "złego". Lecz w pojęciach owych jest coś więcej, niż tak egoistyczne poglądy (które choć są egoistyczne, są zupełnie na miejscu, jak zresztą wszystkie przejawy egoizmu).

Utylitarysta nie zwraca uwagi na fakt, że rozwój duchowy człowieka wywołuje w ludziach coraz większe i większe współczucie dla cierpień bliźnich i że kiedy widok cudzych cierpień staje się nie do zniesienia, ukazuje się nawę pojęcie o "dobrem" i &quot;złem" i powstają nowe prawa, odpowiadające nowym warunkom. W miarę jak dusza się rozwija, zaczyna odczuwać bliskość swoją z innemi duszami i wznosić się do pojęcia o Zjednoczeniu wszystkiego, co istnieje i choć uczucia owe mogą być egoistyczne, w każdym razie są uczuciami i działalnością rozszerzonego "Ja". Ludzkie uczucie sprawiedliwości rozwija się nietylko dlatego, że w miarę rozwoju umysłowego człowiek wytwarza sobie wyższe pojęcie o sprawiedliwości bezwzględnej, lecz także i dlatego, że jego rozwijająca się dusza zmusza go, by odczuwał pokrewieństwo z innymi i doznawał przykrości na widok cierpień i obelg, które tym duszom przypadają w udziale. Sumienie jego rozwija się: miłość i zdolność zrozumienia rozszerzają się. Z początku człowiek troszczy się o siebie, a wszystkich innych ludzi uważa za "Obcych", potem zaczyna odczuwać pewną "jedność" z rodzicami, żoną i dziećmi, dalej ze wszystkiemi krewnemi, następnie ze swoim plemieniem, z narodowością, z rasą, z całą ludzkością i w końcu ze światem nieosobowym. W miarę tego, jak poczucie jedności w człowieku rozszerza się i rozwija, nabiera on coraz wyższych pojęć o sprawiedliwości i prawie. Nie jest to zależne jedynie od intelektu: promienie rozumu duchowego są coraz jaśniejsze, coraz wyraźniej oświetlają intelekt. W miarę tego, jak stopień oświaty idzie naprzód, ludzkie uczucie sprawiedliwości rośnie i rozrasta się, występują nowe pojęcia o "dobrem" i o "złem".

Widzicie zatem, że teorją utylitarna, jest zupełnie słuszna w pewnych granicach, lecz żeby zrozumieć ją jak należy, trzeba wziąć pod uwagę narówni z rozsądkiem i wyższe pierwiastki rozumu. Człowiek znajduje, że ideałem jego jest nietylko szczęście większości, lecz i szczęście wszystkich ludzi; sądzi też, że nie może być szczęśliwy, póki wszyscy nie będą szczęśliwi. Rozumie, że jeśli niema sprawiedliwości dla wszystkich, to niema jej dla nikogo. W ten sposób posuwa się ciągle naprzód, postępując zgodnie ze swym poglądem, odchylając się, cofając się, popełniając szaleństwa, ale zawsze pobudzany rosnącą w jego umyśle świadomością, z której nie zdaje sobie sprawy, póki oczy mu się nie otworzą, lecz która wywołuje w nim niezadowolenie i niepokój, zmusza go do dążenia naprzód w poszukiwaniu nieznanego. Teraz, kiedy zaczynacie rozumieć, o co chodzi, będziecie już mniej cierpieli, bo zrozumienie koić będzie wasze męki, będziecie mogli stanąć z boku i spoglądać na cierpienia ludzi, szukających rozwiązania kwestji "dobrego" i "złego". Strzeżcie się jednak wypowiadać swe myśli otwarcie, ludzie ci nie są jeszcze przygotowani do ich przyjęcia, zwrócą się przeciwko wam i rozszarpią was, uważać was będą za ateistów, anarchistów, niemoralnych i Bóg wie za co. Pozostawcie ich w spokoju z ich nieomylnym kodeksem praw i etyki, zmieniającym się z dnia na dzień: niech wydają i zmieniają swe prawa! jest to dla nich dobre, i muszą to czynić, aby uwolnić się od klęsk, jakie na nich spadają. Niechaj się wiążą pętami prawideł rutyny, niech kładą na siebie łańcuchy, skoro im się to podoba; niech potępiają swych braci za to, że rozumieją rzeczy inaczej, niż oni. Taką jest ich natura w danem stadjum rozwoju.

Lecz niech wszystkie owe fakty was nie trwożą; wiecie, że cały system zmieniających się praw i etyki, jest częścią wielkiego rozwoju i że każda zmiana jest krokiem naprzód, choć ani jeden krok nie może być uważany za absolutny i nieomylny. Wiecie, że dopóki nie zaszczepi się między ludźmi świadomość ojcostwa Boga i braterstwa wszystkich ludzi — świadomość i spełnienie Wszech jedności — nie może zapanować prawdziwy pokój i harmonją na ziemi. Stańcie z boku i pozwólcie się dzieciom bawić.

Rozwijające się życie duszy tłumaczy nam cały szereg zadań, dążenie do zgody potrzeb i praw ludzkich, dążenie do odkrycia najwyższej miary dobrego i złego. Ludzkość czyni wszystko, co może; każda jednostka czyni najlepsze, co może i posuwa się po drodze, oświetlonej światłem ducha. Trzymajcie się zawsze tego, co uważacie za najlepsze, wiedząc, że i najlepsze jest jeno krokiem ku dobru prawdziwemu; nie potępiajcie tego, czyje "najlepsze" jest tem, czem jest wasze "najgorsze". Nie pogardzajcie prawami ludzkiemi, choćbyście widzieli ich niedoskonałość: są one ważnym czynnikiem rozwoju ludzkości. Choć nie są bezwzględne i doskonałe, są jednak najlepszem, na co stać współczesnego człowieka. Pamiętajcie, że tylko Całość — Jedność — Absolut jest nieskończony, bezwzględny i doskonały. Pamiętajcie, że dojrzewa powoli wśród ludzi świadomość tożsamości z Absolutem. Wy, którzy rozumiecie, uświadomiacie sobie ową wspólnotę; wy, zaczynający dopiero rozumieć znaczenie słowa: "Jestem" — bądźcie jak skała, o którą uderzają i rozbijają się fale morskie. Niech fale zjawisk względnych kierują się na was: nie lękajcie się, nie mogą wam wyrządzić szkody. Mogą one tylko oświecić i oczyścić was, a gdy odpłyną znowu do morza, wy będziecie, jak przedtem, stać mocno i niewzruszenie. Lub bądźcie, jak człowiek, patrzący z okna na gromadki małych dzieci, które bawią się, kłócą, godzą się, urządzają zabawy, tworzą ich prawidła, nakładają sobie kary i przyznają nagrody. Patrzcie tak na otaczających was mężczyzn i kobiety, którzy i które biorą życie widm za coś rzeczywistego. Kochajcie i starajcie się zrozumieć ich, jak się rozumie i kocha dzieci, chociażby nie wiedzieli, czego wy chcecie, chociaż nie mogliby zrozumieć waszego punktu widzenia. Mamy nadzieję, że teraz zrozumieliście, iż wszystkie ogólnie przyjęte teorje etyki — teorją objawienia, intuicji oraz utylitarna — nie obalają się nawzajem, lecz dopełniają. Każda z nich ujawnia pewną fazę prawdy, każda ma swój sens. "Wszystkie owe filary podtrzymują gmach Dharmy. Rozpatrzymy teraz naukę o Dharmie w całości. Jakeśmy to powiedzieli wyżej, słowo: Dharma oznacza "prawidłowe działanie", lub mówiąc ściśle, Dharma jest prawidłem działalności i życia, najlepiej przystosowanem do potrzeb indywidualnej duszy, przystosowanem do współpracy z nią, przy dojściu do największego stopnia rozwoju. Jak to już zaznaczono w niniejszym wykładzie, kiedy mówimy o Dharmie jakiegoś człowieka, rozumiemy pod tym najwyższy stopień etyki, możliwy w jego płaszczyźnie rozwoju.

Sądzimy, że czytelnik przyswoił już sobie myśl, że nauka o Dharmie uważa "złe" i "dobre" za pojęcia względne i że jedyne dobro bezwzględne mieści się w "Absolucie"; "zło" absolutnie nie istnieje, a względnie widziane przez nas, jest poprostu, rezultatem niskiego pojęcia "dobra", mówiąc krótko, niema postępków, absolutnie "złych"; mogą one być jedynie uważane za takie przez człowieka, który je obserwuje. Nauka taka może być niebezpieczną, lecz zatrzymamy się nad nią, by ją rozpatrzyć.

Studjując historje rozwoju ludzkości, zauważycie, że najwyższe ideały człowieka w stanie dzikim, były nie o wiele wyższe od zwierzęcych. Nie uważano wówczas za "złe" zabójstwa, kłamstwa lub kradzieży. Niektóre narody nawet odnosiły się z szacunkiem do człowieka, który popełnił takie postępki względem ludzi, nie należących do jego rodziny lub plemienia. Zabójstwo członka plemienia było uważane za złe, dlatego, że czyn ten osłabiał moc wojenną i siłę odporu tegoż plemienia, stąd stopniowo powstała myśl, iż zabójstwo jest "złem" w tym wypadku, gdy jego ofiarą staje się swój, a "dobrem", nawet zalecanem, jeżeli zabity należał do plemienia obcego. W obecnych czasach taki pogląd wydaje się barbarzyńskim, lecz pozostałości jego zachowały się po dziś dzienia u tak zwanych narodów ucywilizowanych, które wciąż jeszcze uważają za właściwe zabójstwo ludzi innej narodowości i odebranie im własności, jeżeli przedtem została wypowiedziana wojna; w tym wypadku różnica pomiędzy dzikim a ucywilizowanym człowiekiem polega na tym, iż pierwszy wyprowadza logiczny wniosek ze swego poglądu, nie czekając na wypowiedzenie wojny. Na tym polega cała różnica. A więc widzimy, że popełniając uczynki, nazywane obecnie przez nas "przestępstwami", człowiek dziki nie otrzymywał żadnej nagany, skoro objektem jego przestępstwa była osoba należycie obca jego krwi lub plemieniu, owszem w zgodzie z obyczajami i etyką ówczesną. Im cięższem było przestępstwo, tem za bardziej "prawy" lub "lepszy" uczynek było uważane. W miarę rozwoju ludzkości niemało z tych prawych uczynków zostaje uznanych za złe, dzięki objawieniom, wygłaszanym przez kapłanów i proroków; pojęcia zła i dobra zmieniają się u ludzi zgodnie z przebudzeniem się sumienia, wypływającem z nieświadomego uznania swego pokrewieństwa z innemi ludźmi oraz ewolucji pojęć "użyteczności" i "społeczności", które powstają wraz z rozwojem intelektu ludzkości. W miarę rozwoju ideały ludzkości stają się szersze i wznioślejsze. Uczynki uważane przed kilkoma wiekami, nawet przez ludzi wyższych, jako " dobre" i "prawe", obecnie są uważane za "złe" i "niskie". I tak samo wiele z tego, co się nam w obecnych czasach zdaje być zupełnie naturalne, zostanie uznane przez naszych potomków za zły, barbarzyński i niemożliwy przeżytek. Przeczytajcie, naprzykład obrazek z życia średniowiecza i spójrzcie, jak się zmieniły ówczesne ideały i pojęcia moralności. A potem weźcie epokę bardziej zbliżoną do naszych czasów i zwróćcie uwagę, jak się zmienił pogląd na niewolników, w porównaniu z tem, co było 50 lat temu, nie mówiąc już o tem, co było przed stu laty. Następnie, przeczytajcie n. p. utwór Bellamy'ego., Za sto lat" i ujrzycie, jak gruntownie może się zmienić opinja publiczna. Przytaczamy tę książkę tylko jako przykład, lecz nie twierdzimy, iż opisane tam zmiany nastąpią w rzeczywistości: świecie jednak wierzymy, że ludzkość oczekują nie mniej zasadnicze reformy, jak wymienione w tej powieści, a dalej idąc, widzimy, że w naszych czasach ludzie znajdujący się na różnych stopniach rozwoju, posiadają odmienne ideały, i niema określonego raz na zawsze przez opinję publiczną, pojęcia "zła" i "dobra". Możemy jedynie się zgadzać co do zasadniczych praw moralnych, ale bardzo różnić się będziemy w poglądach na pytania drugorzędne. Przeciętny rozwój umysłowy i sumienie narodu odzwierciadlają się w kodeksie prawnym i opinji publicznej, chociaż, jak już zaznaczyliśmy, prawa zawsze są zapóźnione w stosunku do najbardziej przeciętnych ideałów, jak również przeciętny poziom sumienia zwykle wyprzedza ogólnie przyjęte zasady postępowania. Człowiek przeciętny mniej lub więcej zadawala się punktami prawa istniejącego w danym okresie, wiele jednak z tych punktów uważa się za bardzo surowe lub oparte na pojęciach abstrakcyjnych o "dobrem" przez ludzi, na których kamieniem ciąży prawo. Przeciwnie ludziom, którzy stanęli ponad poziomem przeciętnym, prawo wydaje się oparte na "tabu" bardzo przestarzałych i dlatego uważane jest przez nich, jako nieodpowiednie, beztreściwe i mniej lub więcej niesprawiedliwe.

Nie tylko "dobre" z biegiem czasu staje się "złem", lecz wiele rzeczy "złych" przestaje być uważane za takie, i uznane są za dobre i zupełnie właściwe z punktu widzenia wiedzy wyższej. Na wielu uczynkach ciążyło "tabu"; uważane były one za złe, gdyż nie odpowiadały ogólnie przyjętym w danej epoce pojęciom religijnym czy społecznym; gdy zaś zmieniły się obyczaie i udoskonaliły pojęcia religijne, usunięto "tabu"; nie mało zakazanych uczynków zaliczono do kategorji "złych" przez kapłanów, gdyż tym ostatnim było to na rękę i potęgowało ich władzę.Łatwo zauważyć, iż z biegiem czasu, przeciętny poziom umysłowy i poziom sumienia, znajdujący swój wyraz w formach "opinji publicznej" oraz prawa wymagają od człowieka większego szacunku dla bliźniego, i zmuszają go być "lepszym". Dzieje się to wskutek rodzącej się świadomości, że wszyscy ludzie są sobie bliscy, wskutek poznania jedności wszystkiego istniejącego (poznanie, które częstokroć jest nieświadome). Łatwo również zauważyć, że w tym czasie, gdy do wyżej wymienionych stosunków ogólno-ludzkich, coraz bardziej zastosowuje się miara (dobrego): z uczynków, wchodzących w zakres myśli osobistej, życia i działalności człowieka, stopniowo zostaje usunięte "tabu".

Jeżeli z biegiem czasu od człowieka spodziewamy się coraz to lepszego postępowania z bliźnim, to z drugiej strony musimy dać mu więcej swobody w działaniu i możność otrzymania wolnego pola do harmonijnego przejawu jego działalności, zamiłowań, uczuć, jego myśli, jego "Ja", jak powiada Edward Carpenter. Blokada kończy się, "tabu" zostaje zawieszone i człowiek potrosze otrzymuje możność "bez obawy i wesoło żyć własnem życiem" z zastrzeżeniem, iż musi w stosunku do swych braci i sióstr okazywać dobrą wolę.

Lecz zasada Dharmy, która głosi, iż "dobro" i "zło", są to jedynie pojęcia względne i zmienne, nie zaś bezwzględne i niezmienne, nie może uniewinniać człowieka, co popełnia takie zło, lub taką niesprawiedliwość, której by nie popełnił z punktu widzenia pojęć dawnych. Przeciwnie, Dharma wymaga od człowieka, by kierował się najwyższym dostępnym mu pojęciem "dobra" i oczekuje od niego spełnienia dobrych uczynków dla samego "dobra", nie zaś dlatego, iż prawo do tego zmusza. Dharma chce, żeby uczynki człowieka. były prawe nawet w tym wypadku, gdy prawo nie znajduje się w stanie należytej doskonałości. Dharma uczy człowieka, że skoro ten sądzi jakikolwiek akt za czyn dobry, to powinien go za taki uważać, chociażby opinja publiczna i prawo, odpowiadające niskiemu poziomowi moralnemu, twierdziły wręcz przeciwnie. Prawdziwie rozwinięty człowiek zawsze znajdować się będzie na czele, nigdy na tyłach przeciętnego poziomu pojęć moralności, Dharma nie uczy również, że człowiek nierozumny i nierozwinięty może swobodnie i bezkarnie popełniać przestępstwa w stosunku do swych bliźnich, uważając, iż ma prawo do tego. Chociaż nikt nie nazywa "złym" kota co kradnie lub też lisa co dusi kurczę, jednak człowiek ma za obowiązek przeszkadzać tym stworzeniom w zbyt swobodnej uprawie swych instynktów. To samo można zastosować i do "przestępców": uznając, że ich uczynki są jedynie wynikiem ich niedorozwoju umysłowego i duchowego oraz nieumiejętności, by żyć podług najbardziej elementarnych, dostępnych dla nich zasad moralności, my jednak nie mamy prawa pozwalać, by nam szkodzili. Przytem trzeba kierować się nie "karaniem" złoczyńcy, lecz jego ukróceniem i poprawą. Właściwie mówiąc, przestępcy to ludzie dzicy, barbarzyńcy, ich "złe" z naszego punktu widzenia uczynki byłyby w pojęciu dzikiego człowieka zupełnie prawe. Musimy przeto zachowywać się względem przestępców tak, jak gdyby to byli nasi młodsi bracia, niedorozwinięci, nieuświadomieni, ale zawsze bracia.

Zasada Dharmy polega na tem, iż każdy człowiek musi pędzić życie zgodnie z wymaganiami lepszej strony swej natury, wszystko jedno, czy to "dobro" znalazło miejsce w jego duszy dzięki objawieniu, intuicji w sumieniu, czy też wskazane jest przez rozum i względy praktyczne. W istocie rzeczy te trojakie wpływy odzwierciadlają się w jego duszy w większym lub mniejszym stopniu i "lepsza strona" natury człowieka jest połączeniem tych wszystkich wpływów. Gdy macie wątpliwości — otwórzcie duszę światłu ducha i oświetlona nim lepsza strona jest waszą Dharmą.

Druga zasada Dharmy zakazuje wam potępiać Dharmę innego, mniej rozwiniętego duchowo od was człowieka. Toć on nie patrzy waszemi oczyma i nie znajduje się na waszem miejscu. Ale możliwe, że stoi bliżej swego ideału, niż wy; jakże więc możecie go potępiać? Czyż jesteście tak doskonali dlatego, że swój ideał uważacie za jedyny?

Czyż jesteście pewni, że wasz najwyższy ideał i najlepszy uczynek chlubnie wyjdzie z próby, gdybyście go mierzyli miarą "Absolutu"? Czy zastanawialiście się nad tem, że będąc w tej samej sytuacji, w której znajdują się nasi mało-rozwinięci bracia, postępowalibyście tak jak oni postępują dzisiaj? Wy oczywiście nie możecie postawić siebie na ich miejscu, gdyż możecie wyobrażać siebie tylko takiemi, jakiemi w danej chwili jesteście; gdy chcecie znaleść się na ich miejscu, to potraficie tylko myśleć o swoim "Ja" (ze wszystkiemi jego doświadczeniami i teraźniejszemi dążeniami), okrytem cielesnością i odzieżą innego człowieka. Nie jest to całkowite podobieństwo; musielibyście odrzucić od siebie doświadczenie i dążenia teraźniejsze, a w zamian przyjąć doświadczenie i dążenia tego człowieka, do którego chcecie się upodobnić, a w takim razie, czyż nie będziecie czemś zupełnie innem, zamiast być sobą i czyż będąc czemś innem, nie będziecie wtedy postępowali stosownie do tej przemiany?

Uczeń, który uważnie śledzi nasze wykłady z dziedziny nauk etycznych, owych trzech kolumn, na których się opiera wielki gmach Dharmy, zapyta nas: a cóż wieńczy ów gmach i jaki szczyt sprawowania się zaleca nauka o Dharmie tym, którzy chcą przyjąć tę naukę? Co znajduje w tej świątyni człowiek, który do niej wchodzi? Posłuchajmy odpowiedzi, jaką na te pytania daje nauka o Dharmie.

Najważniejsza rzecz, o której powinniśmy pamiętać, badając prawa, "działania prawidłowego" z punktu widzenia Dharmy, to zasada, iż dusza człowieka jest czemś, co się doskonali, co się poszerza. Posuwa się wciąż naprzód, mijając stopień za stopniem, od najniższego do najwyższego — od podzielności do ostatecznej jedności. Taki rozwój jest celem życia, jego boskim planem. Jeżeli tak jest — to czyż nie widzicie wyraźnie, iż wszystko, co się tylko znajduje na drodze rozwoju, co mu bezpośrednio sprzyja, jest "dobrem", jest działaniem prawidłowem. I przeciwnie również na tej samej zasadzie można twierdzić, iż wszystko, co stara się zahamować ten rozwój, przedłużyć go albo całkiem zniweczyć — powinno być uważane za "zło" lub "uczynek nieprawidłowy".

Oczywiście, możecie użyć określeń, "niedobre" i "nieprawdziwe" miast mówić "złe" i "karygodne" albo też "mniej niedobre" i "mniej nieprawidłowe", jeśli te słowa wam bardziej przypadają do smaku, lecz ich znaczenie, zawsze pozostanie to samo. "Prawidłowe" i "dobre" całkowicie się zgadza z planem rozwoju, tymczasem "złe" i " nieprawidłowe" dąży do powstrzymania go i zniszczenia jego pracy. Dla tygrysa jego krwiożerczość, mściwość, jest "prawidłową", gdyż te cechy odpowiadają stopniowi jego rozwoju, lecz dla człowieka rozwiniętego duchowo, powrót na ten stopień jest "złem", bo oznacza on krok wstecz, czyli cofanie się przed postępem. Dla duszy wysoce udoskonalonej, uczucia nienawiści, zemsty, zazdrości i t. d. będą "złem", gdyż cechują powrót do minionych dawno stopni rozwoju i niezgadzają się ze znaczeniem i intuicją tego człowieka. Przy wchodzeniu na stopnie świątyni Dharmy, pewien człowiek może znajdować się na trzecim stopniu, inny zaś na piątym. Gdy człowiek, będący na piątym stopniu, zejdzie z powrotem na czwarty — będzie to dla niego cofnięciem się wstecz i" złem"; tymczasem dla człowieka na trzecim stopniu wejście na czwarty, będzie ruchem naprzód czyli "dobrem" pożądanem dla niego, bo jest to droga postępu. Prawo rozwoju i ewolucji prowadzi człowieka w górę. Wszystko, co zgadza się z tym prawem jest pożądane i "dobre"; wszystko co mu przeczy — niepożądanem i,. złem". Jeśli nauczycielce trafi się niezdolny uczeń, który po forsownej nauce robi postępy nawet jaknajmniejsze — będzie go chwaliła i będzie z niego zadowolona. Lecz ta sama nauczycielka zmartwiła by się bardzo, gdyby który ze zdolnych i przykładnych uczniów zachował się tak, jak chwalony przed chwilą uczeń zły. A tymczasem z pewnego punktu widzenia działanie obu uczniów jest identyczne, lecz gdy na tę sprawę spojrzymy szerzej — to znajdziemy wielką różnicę.

Starajcie się żyć zgodnie z waszym najwyższym ideałem. Nie zapomnijcie nigdy o swoim celu. Przeczytajcie uważnie wszystko, co się zawiera w pierwszym naszym wykładzie i nauczcie się "szukać" w swym sercu pierwiastku zła i wyrywać go z korzeniem. Poskromcie ukryte w was dzikie bestje. Umiejcie usuwać resztki przeszłości. Nauczcie się trzymać w cuglach najniższe instynkty zwierzęce swej natury, zapędźcie bestje w kąt klatki, nie lękajcie się jej zębów i pazurów. Uczcie się rosnąć i doskonalić się, aż osiągniecie taki stopień rozwoju, na którym będziecie mogli obejrzeć się na przebytą drogę i pojąć, iż Dharma stała się dla was cząstką przeszłości, gdyż wtedy zdobędziecie świadomość prawdziwego "Ja" i będziecie mogli oglądać wszystko w jego właściwem oświetleniu. Wtedy ujrzycie światło ducha, nie przyćmione żadnemi zasłonami. Przypomnijcie sobie słowa "Światła na drodze": szukaj jej (t. j. drogi), nisko pochyliwszy duszę przed gwiazdą, której światło słabo w tobie migoce; w miarę tego, jak wciąż będziesz czuwał i hołd jej oddawał, będzie ona błyszczeć jaśniej a jaśniej. I wtedy dowiesz się, iżeś znalazł początek drogi. A gdy dojdziesz do końca, światło to nagle stanie się. nieskoa id="filepos497965">czonem.

Wykład X.

ZAGADKA WSZECHŚWIATA.

W szóstym wykładzie, zatytułowanem "Dżnani-Joga", zastrzegliśmy się, że poruszamy w nim tylko jedną stronę tej gałęzi filozofji jogów, do innych zaś powrócimy w wykładach następnych. Motywy "Dżnani-Jogi" są tak obszerne, że można pisać o nich całe tomy, i rzeczywiście niejedno dzieło starodawne zawiera zasady tej nauki. W wykładzie niniejszym poruszymy niektóre zasadnicze punkty Dżnani-Jogi i postaramy się wyłożyć je w sposób jaknajdostępniejszy, aby ułatwić zrozumienie jej prawd tym, co by uważali inne traktowanie tej nauki, jako zbyt trudne i specjalne. Jak to ustaliliśmy w szóstym wykładzie:

"Wszelkie istnienie" bądź świadome, bądź nieświadome, jest emanacją bytu jedynego".

Ten zasadniczy "byt" różnie był nazywany przez filozofów; najbardziej odpowiednim dla niego określeniem jest "Duch" lub "Absolut". Słowo "Absolut" używane jest w znaczeniu bezwarunkowego, nieograniczonego, samowładnego, niezależnego, czynnego, rzeczywistego. Innemi słowy jest to "Byt prawdziwy". Chcielibyśmy bardzo, abyście zrozumieli, w jakim znaczeniu używamy tego słowa, gdyż o ile definicje są źle pojmowane, powstaje wiele nieporozumień.

Poruszając nasz temat, często będziemy używać słowa "względny" (relatywny); w istocie swej, słowo to jest przeciwieńswem "Absolutu" o tyle, o ile mówi o czymś niecałkowitym, warunkowym, ograniczonym, zależnym, częściowym. Przy rozpatrywaniu rzeczy samej w sobie, możemy odrzucać kolejno względne cechy lub niewłaściwości, i to co pozostanie w końcu, to co nie podlega dalszej analizie, podziałowi i rozbiorowi, będzie właśnie "rzeczą samą w sobie" lub,. rzeczą absolutną". Jogowie częstokroć mówią o "Absolucie" jak o "rzeczy samej w sobie" dla rozróżnienia od "względności" lub "rzeczy takiej, jaką się wydaje". Dogodnie jest dla przyswojenia sobie tego pojęcia uznawać "Absolut" za "rzecz w całości, jaką ona jest"; względność zaś za "niecałkowite i niedostateczne widzenie oddzielnej fazy, cechy lub właściwość rzeczy w jej całości". Bardzo trudno określić, prawdziwe znaczenie tych dwóch koncepcji, gdyż pojąwszy znaczenie słowa "absolutny", zrozumielibyście i sam "Absolut". Słowo jest to słaba próba rozumu człowieczego, by wyrazić myśl, nienadającą się do określenia. Rozum człowieka w obecnym stadjum rozwoju jest "względny" i dlatego nie jest w stanie pojąć całkowitego znaczenia wyrazu "Absolut". Może jedynie zdać sobie sprawę ze swej ograniczoności i wtedy, rozumiejąc względność swych pojęć, nazwać wszystko co leży poza jego granicami "Absolutem"; rozum człowieka nie może objąć całkowitego znaczenia przestrzeni absolutnej (nieskończoności) czasem absolutnego (wieczności) rozumu absolutnego; może jednak zdać sobie sprawę z ogólnikowego znaczenia tych określeń, dzięki zrozumieniu względnych faz tego, co się ukrywa pod wymienionemi słowami. Naprzykład człowiek może narysować na kawałku papieru koło, które zamyka pewną cząstkę przestrzeni, tworząc w ten sposób przestrzeń względną, może natomiast wyobrazić sobie przestrzeń absolutną (nieskończoność), jako całą przestrzeń, leżącą poza granicami koła na wszystkie strony, aż do nieskończoności. W ten sam sposób człowiek rozumie czas. Mierzy sekundy, minuty, godziny, lata, słowem wszystko względne. Lecz uczyniwszy to, może myśleć i mówić, że wszystko, co leży poza granicami odmierzonego czasu — naprzód lub wstecz — jest czasem absolutnym, nieskończonym czyli wiecznością. W wyżej podanych przykładach — absolutny czas i absolutna przestrzeń zawierają w sobie i zjawiska względne, odmierzone przez człowieka i pozostawione na stronie, przyczem ten podział i pozostawienie na stronie istnieje jedynie w wyobraźni człowieka, w samej zaś rzeczy nie istnieje czyli nie jest rzeczywistem. Człowiek może stworzyć w swoim rozumie pojęcie o "cząstce" Absolutu w tym wypadku, gdy jego uwaga poprzestanie na tym częściowym przejawie, danym jego bezpośredniej świadomości — zupełnie tak samo, jak patrząc przez lunetę może oglądać "cząstkę" oceanu, ale ta cząstka nie znaczy czegoś oddzielnego, samodzielnego. Oddzielność i samodzielność są w tym wypadku całkowicie cechą jego świadomości, zależnej od jego niemocy, by widzieć całość. W ten sam sposób nie można wydzielić cząstki, przestrzeni lub czasu z całości — jedyne co można zrobić — to stworzyć sobie względne pojęcie o przestrzeni lub czasu i nadać temu imię, ale w żadnym wypadku w rzeczywistości nie można oddzielić ani jednego ani drugiego od całości. Bo w rzeczy samej jak czas tak i przestrzeń — są to czysto względne określenia, z których człowiek korzysta, aby ułatwić sobie stworzenie ostatecznego pojęcia o wieczności i nieskończoności. Oba te słowa oznaczają miarę lub wydzielenie, tymczasem wieczność i nieskończoność jako nieograniczone, nie mogą być mierzone z żadnego końca i stanowią pojęcia absolutne: nic nie może być wydzielone z ich całości.

Istnienie, realność — Duch, Absolut, rzecz sama w sobie, rzecz realna, rzecz jako całość wszystko to są pojęcia niedostępne ograniczonemu umysłowi ludzkiemu. W miarę swego rozwoju wyższe stany świadomości człowieka dają mu możność lepiej zrozumieć te pojęcia, lecz nikt z wyjątkiem Absolutu nie zrozumie Absolutu. Ostateczna tajemnica jest niemożliwą do rozwiązania przez naszą zwykłą świadomość lub jakąkolwiek inną świadomość względną, prócz Absolutu. Lecz w miarę rozwoju naszej świadomości możemy osiągnąć (i rzeczywiście osiągamy) coraz to pełniejsze rozumienie tej sprawy. W miarę tego, jak opada zasłona za zasłoną i promienie wiedzy duchowej oświetlają naszą świadomość, możemy pojąć wiele tych rzeczy, które dawniej zdawały się być niedostępne naszemu rozumieniu. I możemy wspaniale posługiwać się w tym kierunku naszym rozumem. Częstokroć nam powiadają, że musimy te a te rzeczy przyjmować na wiarę i że bezcelowem jest łamać sobie nad niemi głowę. Lecz jest to prawdą tylko częściowo, gdyż intelekt daje nam najprawdziwsze wiadomości o rzeczywistych cechach rzeczy; wiadomości te chociaż niezupełne i częściowe, zasługują jednak na uwagę; w szczególności sprawdza się to w tych wypadkach, gdy w intelekt przenika dobroczynne światło rozumu duchowego: osiągnąć zaś to można przez uznanie przyczyny wyższej, przez wole przyjęcia jej świata. Chociaż nasze pierwsze uznanie istnienia Boga ma charakter ślepej wiary, powodowanej słabym promieniem ducha przenikającego przez gęste materjalne powłoki duszy; chociaż późniejsza świadomość o czemś "Wyższem, co leży poza światem lub też w jego zaczątku, jest bardziej intuicyjna, niż rozumowa: mimo to intelekt może dawać nam cenne wiadomości i jest narzędziem potrzebnym do ujęcia prawdy. Wyższa nauka — wiedza duchowa — nie przeczy intelektowi, lecz go wyprzedza, wychodząc poza jego granice. I intelekt należycie przez nas rozpytywany, potwierdzi swoim własnym zasobem wiadomości, prawdy duchowe. Intelekt, to nie szyderca, nie kłamca, chociaż wielu metafizyków chciało nas zmusić, byśmy go tak uważali; daje nam on szczegółowe i prawdziwe wiadomości o zjawiskach nas otaczających, często jednak nasza nierozwinięta umiejętność, krytyka i analiza, fałszywie te wiadomości tłumaczy. Gdy intelekt musi dać odpowiedź wyraźną, to mówi nam, że przyznaje pewne rzeczy na zasadzie pewnych przesłanek, że nie może przedstawić sobie innego wyniku. Nie lękajmy się dowodzeń intelektu, przy ich pomocy będziemy śmiało sprawdzali naszą naukę. Intelekt ma swoje ograniczenie, lecz w pewnym zakresie dobrze ocenia; nasza fałszywa i błędna ocena tego, co on podaje, wprowadza nas w błąd. W poszukiwaniach swoich będziemy baczyli na wszystkie płaszczyzny rozumu. Nie będziemy na wzór wielu teologów, patrzeć na intelekt, jako na siłę obcą i wrogą wiedzy religijnej. Nie będziemy również, jak to czyni wielu materjalistów, uważali, że za sprawą intelektu wszystko się wyczerpuje, traktując wyższe stany świadomości, jako złudzenie uczuć i kłamliwe świadectwo. Każda faza ducha posiada własną dziedzinę; są to wszystko siostry; niech więc idą ręka w rękę, pomagając sobie wzajem i niech nie będą sobie nieprzyjazne. Zobaczymy, co może nam powiedzieć intelekt względny o Absolucie, czego nauczyć nas może intelekt ostateczny o zagadnieniach nieskończoności. Jest to zupełnie jasne, że nie możemy przy pomocy intelektu oglądać "rzeczy samej w sobie"; lecz o ile intelekt jest częściowym przejawem tej "rzeczy samej w sobie" i o ile my, pominąwszy pomoc intelektu, nie możemy przy naszym rozwoju obecnym myśleć o "rzeczy samej w sobie", o tyle będziemy uważali za swoje prawo rozpytywać intelekt, co on nam może powiedzieć o "rzeczy samej w sobie".

I na dalszych stronicach postaramy się wykazać, co odpowiada intelekt na to zapytanie. Później przedstawimy wam świadectwo wyższej płaszczyzny umysłowej, podawanej przez rozum duchowy w tej mierze, w jakiej zostało nam podane.

Gdy rozum człowieka dostatecznie się udoskonali do rozpatrzenia problematów wszechświata, życia i bytu, gdy w nim powstaje elementarne pojęcie o przyczynowości, gdy dojdzie do stopnia doskonałości, zwanego "samoświadomością" tj. do tego stopnia, na którym powstaje pojęcie o "Ja" i o "nie Ja": zwykle i nieodwołalnie powrstaje w nim myśl o czemś, co jest podstawą całego świata zjawisk. Pierwsze pojęcia człowieka są bardzo ogólnikowe, lecz rozwój ich idzie ciągle naprzód i stopniowo umysł doskonali swe pojęcie o podstawie i przyczynie życia i wszechświata. Do jego pojęcia analitycznego przyłącza się jeszcze "poczucie" wyższej siły, które zowiemy wiarą, a formy przejawu tego poczucia "religją". Człowiek tworzy przeróżne teorje, zgodnie z linją swej myśli religijnej oraz i swego wychowania religijnego i obmyśla niezmierną ilość Bogów (nie mówiąc już o złych duchach), by wytłomaczyć sobie to, czego się domaga rozum i uczucie.

Po upływie pewnego czasu pogląd na tę sprawę rozpada się na dwie grupy: na poglądy kapłanów i poglądy filozofów; kapłani zadawalają się początkowo twierdzeniami, że ich Bóg lub też Bogowie stworzyli wszystko co istnieje; z biegiem czasu wymyślają fantastyczne historję, aby uwydatnić swoje nauki. Filozofowie zazwyczaj odrzucają teorje kapłanów i starają się wytłumaczyć dane zagadnienie za pomocą teorji własnych, chociaż ze względów ostrożności i bezpieczeństwa zazwyczaj zgadzają się w każdym razie zewnętrznie z panującemi pojęciami religijnemi. Po upływie znów pewnego czasu, kapłani ogarnięci nauką filozofów, stwarzają "teologję" t. j. system filozoficzny, który ma wyjaśnić, "dlaczego" i "w jaki sposób" Bóg osobisty, jak go sobie wyobrażano, stworzył pewne rzeczy i jakie są logiczne wnioski niektórych teorji, wynikające z danej przesłanki. Wreszcie w odpowiedzi na wymagania rozumu ludzkiego ukazuje się metafizyka. Metafizyka jest to nauka, która zajmuje się badaniem "realności życia" t. j. rzeczywistości w przeciwieństwie do pozorów; niewidzialności w przeciwstawieniu do widzialności, podmiotu w odróżnianiu od przedmiotu. Metafizyka bada zagadnienie Absolutu, stara się odsłonić: "rzecz samą w sobie", gdy teologia zadawala się stwierdzeniem istnienia Bóstwa (zazwyczaj Boga osobistego) i stara się sposobem analitycznym wykazać cechy tego Bóstwa i stosunek wszechświata do swego Twórcy. Później ukazują się uczeni, badacze świata materjalnego; ci pragną rozwiązać zagadkę wszechświata, budując swe rozwiązanie na zasadach ściśle fizycznych i materjalnych. Teolodzy, metafizycy i uczeni, przyrodnicy Zachodu, zaciekle napadali wzajem na siebie i był czas, gdy zupełnie różnili się w poglądach. Myśliciele Wschodni widzieli jednak w teologji, metafizyce i nauce tylko różne fazy tego samego motywu i nigdy przeto między niemi nie było rozdźwieku. Zobaczymy jednakowoż, iż postępowi teolodzy dążą do porozumienia z głębszymi metafizykami, a postępowi uczeni w wielu punktach schodzą się tak z jednymi jak i z drugimi. Ostatecznie dojdą oni do harmonji w punktach zasadniczych, gdyż teraz prowadzą spór jedynie o słowa; szukają wszyscy tego samego i muszą się ostatecznie zjednoczyć. Teolog, metafizyk, filozof, uczony — wszyscy oni uznają konieczność istnienia "czegoś, znajdującego się w podstawie" życia i wszechświata. Rozum ich nie może pozbyć się tej myśli, uważają owo "coś" za logiczną konieczność, za coś, co ich intelekt nieświadomie uznaje. Niektórzy sądzą, iż owo "coś" egzystuje poza życiem i wszechświatem, które są stworzone przez intelekt. Inni zaś uważają, że to, co jest "realnością" życia i wszechświata, różni się od wszystkiego widzialnego i rzeczywistości względnej; że ta realność nie jest czemś odrębnem od wszechświata, lecz jego duszą i przyczyną ruchu, zawartą w tymże wszechświecie. Teologowie nazywają to Bogiem; metafizycy "rozumem, rzeczywistością, istotą rzeczy, prawdą" i podobnemi określeniami; uczeni zaś — materją, siłą albo nawet siłą-materją. Uczeni wolą nazwy: substancja, życie i t. d. Lecz za pomocą tych wszystkich nazw określają "rzecz samą w sobie" t. j. rzecz taką, jaką ona jest wówczas, gdy wszelki pozór zewnętrzny został przez nią samą pochłonięty. Jest to Praprzyczna — Absolut.

Nie uważamy za potrzebne zatrzymywać się dłużej nad tym, że rozum ludzki musi zgodzić się na "coś, co leży w podstawie rzeczy t. j. rzecz samą w sobie". Wszyscy myśliciele, bez względu na to, do jakiej szkoły należą i jakiej teorji się trzymają, schodzą się na tym wniosku i każdy człowiek, skoro zechce poszukać, znajdzie ten wniosek w swym własnym rozumie. Możemy przeto przyjąć za pewnik, t. j. jako najoczywistsza i konieczną prawdę lub "jako zasadę, która z konieczności musi być przyjęta za dowiedzioną" (Webster), co następuje:

1. "Absolut istnieje".

Prawda ta każe nam rozpatrzeć wszystko, co podaje nam intelekt o istnieniu: zobaczymy, czy nie ma w naszym umyśle innych "najwidoczniejszych prawd" albo pewników, które musimy uznać za dowiedzione, słowem, czy jest jeszcze coś takiego, czemu nie możemy nie wierzyć. Zrozumienie tego, iż Absolut "istnieje" pociąga za sobą następujące, dalsze, z danej przesłanki wynikające zasady.

2. "Wszystko to, co posiada Byt realny, jest Absolutem".

Nie może być dwóch lub więcej Absolutów albo "skończonych substancji". Może być tylko jeden Absolut lub "skończona substancja". Wszystko pozostałe posiada "oczywistość" istnienia i musi być względne. Wszystkie zjawiska są związane z "Absolutem" lub powstają dzięki niemu; wszystkie zjawiska mają za przyczynę Absolut. Absolut jest istnieniem rzeczywistym, przeto wszystko co istnieje, powinno być Absolutem. Te dwa twierdzenia prawdy są nierozłącznie związane ze sobą i nie mogą być rozłączone. Gdy mówimy że coś "istnieje", oczywiście mamy na myśli istnienie prawdziwe całej jego skończoności i pełni, nie zaś istniene niedokończone i niesamodzielne, nie zewnętrzną stronę realności. Postaramy się powiedzieć to wyraźniej; nie może być dwóch całości, dwóch wszech jedności. Jest tylko jedna całość, jedyna "wszechjedność", bo tego wymaga rozum. Te określenia z konieczności są mniej lub więcej niecałkowite i nie odzwierciedlają pełni pojęcia, jakie oznacza ją. Jednemu więcej mówi pierwsze określenie, innemu zaś drugie; ze wszystkich tych określeń najbardziej dostępne dla początkujących jest to, którym posługiwaliśmy się w pierwszej części tego wykładu, a mianowicie, "Rzecz w swej całości, taka jaką jest". Druga zasada prowadzi do pokrewnej jej trzeciej, a mianowicie:

3. "Absolut zawiera w sobie wszystko, co rzeczywiście jest; wszystko, co kiedyś rzeczywiście było; wszystko, co rzeczywiście może być".

Wszechjedność musi zawierać w sobie wszystko. I zawsze wszystko zawierała. I zawsze wszystko zawierać będzie. Wynika to z samej istoty rzeczy, poznawanej przez intelekt: Wszechjedność zawsze jest wszystkiem. Niema nic nie Wszechjedynego: Wszystko co jest, powinno być Wszech jedynem. Wszechjedność nie posiada nic zewnętrznego. Poza Nią nic nie istnieje. Twierdzić o egzystencji czegoś poza Wszechjednością, to znaczy dowodzić absurdu. Absolut nigdy nie miał początku, przeto nic przed nim istnieć nie mogło; niema również nic, czego przyczyną nie jest Absolut. A ponieważ niema on końca, przeto nic po nim istnieć nie będzie; dlatego też Absolut zawiera w sobie wszystko co jest, było i będzie. Pomni na to, przystępujemy do rozpatrzenia czwartej zasady.

4. "Absolut jest wszechobecny w jednym i tym samym czasie".

Zasada ta jest oczywistą. Niema żadnego miejsca poza Wszechjednością. Wszelki byt lub istnienie możliwe są tylko w Wszechjedności. Wszechjedność jest wszędzie. Nie może być miejsca, w którymby nie było nic. Intelekt nie może uważać "nic" za rzeczywistość, za realność, za fakt bezwzględny. Bezwzględne " nic" jest niepodobieństwem, gdyż Absolut jest zawsze "czemś", a owo "coś" przeciwstawia się "niczemu". "Nic" — to określenie negatywne, używane dla oznaczenia nieobecności lub widocznej nieobecności jakiegokolwiek zjawiska. Będąc wszystkiem, Absolut musi zawierać w sobie wszystko (patrz zasadę 3). To, co my nazywamy przestrzenią, czasem, materją, myślą, energją i t. p., jest jedynie względnym przejawem Absolutu. Dlatego też musi on być obecny wszędzie w jednym i tym samym czasie. Wszelkie inne tłumaczenie jest niemożliwe.

5. "Absolut jest wszechwładny, wszechpotężny; posiada siłę nieograniczoną — wszelką, jaka tylko istnieje".

Zasada ta okaże się oczywistą, skoro przyjmiemy zasadę wszechobecności Absolutu, jego uniwersalności i skoro założymy istnienie zjawiska siły i potęgi. Naturalnie, może nas spotkać zarzut, iż potęga i siła — to tylko względne określenia, gdyż te właściwości raczej są czemś wypadkowym lub względnym w stosunku do Absolutu, niż rzeczą bezwzględną samą w sobie. To ostatnie rozumowanie jest słuszne, gdyż my stwierdzamy jedynie coś, co nazywamy potęgą i siłą, które uważać możemy jako względny przejaw' Absolutu. Jeżeli istnieje potęga (chociażby względna), to pochodzi ona tylko od Absolutu. Innej potęgi: niema. Absolutowi musimy przypisywać całkowitą potęgę, nie zaś jej drobną część czyli większą potęgę niż ta, którą posiada ktoś inny. Absolutowi właściwą jest potęga całkowita, bezgraniczna, jaka tylko istnieje, za pomocą której wszystko może się spełnić. Dalej będziemy mówili o potędze, jako o rzeczy namacalnej, czyli o przejawie Absolutu lub jako o czemś względnym w tem pojęciu. Wypowiedziany przez nas przed chwilą pewnik wyraża tę oczywistą prawdę, iż wszystkie zjawiska zwane siłą, są tylko przejawem Absolutu i niema siły innego pochodzenia, gdyż nie istnieje inne źródło, z którego siła mogłaby brać początek. Niektórzy metafizycy głoszą zasadę: "Absolut jest wszechpotężny; Bóg — to potęga"; my zaś widzimy w potędze względny przejaw Boga lub Absolutu, nie zaś coś, co oznacza "rzecz samą w sobie". Tak samo zapatrujemy się na rozum i materję, o czem zresztą pomówimy w następnych wykładach.

6. "Absolut jest wszechwiedny, wszechpoznawczy, wszechmądry, wszystko ogarnia, wszystko zna i posiada wiedzę nieskończoną.

To znaczy, iż niema nic, o czem by Absolut nie wiedział, niema nic, czegoby całkowicie nie rozumiał. Jeżeli istnieje jakaś rzecz nie zupełnie znana lub rozumiana przez Absolut, to w takim razie słowa "Absolut" i "wszechwiedza" byłyby niedorzecznością. To naturalnie stosuje się do wszelkiej wiedzy, która dotyczy przeszłości, teraźniejszości oraz przyszłości, o ile można użyć tych względnych określeń. Aby być wszechwiedzą — wiedza musi przenikać do rdzenia; musi być wyczerpującą, co do najmniejszych szczegółów, co do ostatniego punktu. Istotna wszechwiedza nie może się mylić, nie może zmieniać zdania wskutek osiągnięcia głębszej wiedzy, nie może popełniać błędów w wygłaszaniu sądu, w rozróżnianiu lub we wszelkim procesie myślowym. Aby odpowiadać określeniu, taka wiedza i mądrość muszą być rzeczywiście doskonałe (bezwzględne). Znając wszystko, Absolut zna tylko siebie, gdyż jest on "wszystkiem we wszystkiem". Musimy zgodzić się z istnieniem "wiedzy", lecz zdajemy sobie sprawę z tego, że "wiemy". I, zgadzając się na istnienie "wiedzy" czy też,. rozumu", z konieczności musimy zgodzić się, że ta "wiedza" lub "rozum" należy do Absolutu, lub znajduje się w jego mocy, lub zawiera się w nim, lub w ostateczności z niego pochodzi. Wszystko, co istnieje, należy do Absolutu. Absolut obejmuje wszystko, co się w czemkolwiek znajduje, wszystko bez wyjątku. Przy rozpatrywaniu Absolutu, który nazywamy "rozumem", będziemy mówić o tem, że rozumienie jest właściwem wszystkiemu.

7. "Absolut jest nieskończony".

Chociaż ta formuła jest prawie zbyteczna, gdyż określenie "Absolut" zawiera w sobie pojęcia "nieskończoności", istnieje jednak pewna różnica pomiędzy niemi i dlatego mówimy o nieskończoności, jako o właściwości Absolutu. Słowo "nieskończony" oznacza "bezgraniczny" lub "nieograniczony" w czasie i przestrzeni; nie posiadający granic pod względem potęgi, zdolności, natężenia, lub przewagi; doskonały, niezmierzony, nie mieszczący się w żadne ramki i granice i t. d. (Webster). Słowa "bez granic". najlepiej określają to pojęcie. Absolut nie posiada granic, gdyż istnieje on wszędzie w czasie i przestrzeni (jeżeli już nie możemy obejść się bez tych słów), gdyż niema nic takiego, czem by on mógł być ograniczony; sam siebie zaś Absolut również nie może ograniczyć, ponieważ nic nie istnieje poza nim; ponieważ oprócz niego nic nie istnieje. Nieskończoność jest czemś bezwzględnem, i nasz rozum nie może pojąć jej całkowicie, chociaż intuicyjnie ją ogarnia.

8. "Absolut jest wieczny".

Webster określa słowo "wieczny" jako coś, co "niema ani końca, ani początku, istnieje zawsze, niezmienne, niezniszczalne, zawsze trwające, nieskończone, stałe, ciągłe". Któż sobie wyobrazi Absolut, jako mający początek i koniec? Jeżeli założymy, iż Absolut posiada początek, wtedy będziemy zmuszeni wyznać jego pochodzenie od czegoś innego, i w ten sposób Absolut stanie się względnym; zaczem stworzy się nowy Absolut, bardziej odległy i tak bez końca. Rozum nie może sobie wyobrazić Absolutu jako coś, co ma początek; gdyż początek stwarza przyczynę, przyczyna inną przyczynę i t. p. Rozum nie dopuszcza takiej myśli i zmuszony jest uznać, iż poza wszystkiemi zjawiskami, wynikającemi wskutek przyczyny, istnieje coś, co niema przyczyny, coś, co zawsze było: "przyczyna bez przyczyny", Absolut. Oczywiście, my w naszym świecie względnym nigdy nie spotykamy zjawiska bez przyczyny, gdyż prawo przyczynowości włada tym światem, lecz wszystkie przyczyny i wyniki zawierają się w Absolucie i pochodzą z niego; poza Absolutem niema żadnej przyczyny, która by miała nań wpływ, niema nic, coby było poza Absolutem. Absolut nie posiada zewnętrzności. Z trudem to zrozumie umysł nieprzyzwyczajony, lecz każdy umysł musi ostatecznie dojść do takiego wniosku, gdy innego wyjścia niema; rozum bezwzględnie musi uznać tę prawdę, chociaż jej nie rozumie. Intelekt domaga się wyświetlenia oraz skutku, i nie może się tych wymagań pozbyć, nawet przy rozważaniu Absolutu. Ale musi się ich pozbyć, ponieważ, uznając wyjątek z prawa przyczynowości, tem samem wykazuje względność tegoż. Jeżeli naprzykład założymy, że istnieje Praprzyczyna: cykl przyczyn i skutków zostanie naruszony, gdyż Praprzyczyna jest czemś bezprzyczynowym i przez to prawo przyczynowości nie jest bezwzględną: wyjątek ją niweczy. Z drugiej strony, jeżeli będziemy twierdzili, że cykl przyczyn i skutków jest nieskończony, to z łatwością nam zarzucą, że nieskończoność nie posiada początku, a to, co nie posiada początku i jest nieskończone — nie może mieć przyczyny. W ten sposób i w tym wypadku cykl zostanie przerwany i rozum musi się zgodzić, że istnieje coś bez przyczyny. W ostatnim wypadku intelekt, używając bezwzględnego słowa "nieskończony" i nie mogąc go zrozumieć, pozbawia swoje dowodzenie siły i musi uznać istnienie "przyczyny bez przyczyny", chociaż nie może poprzeć tego żadnym przykładem z własnego doświadczenia. Jedyne też, co może intelekt uczynić, to otwarcie przyznać istnienie czegoś, czego nie rozumie; musi tak postąpić, jeżeli chce być uczciwy względem siebie. Przyczynowość — to coś względnego, co nie przedstawia wartości dla Absolutu. Wieczność jest czemś bezwzględnem i intelekt, pojmując ją intuicyjnie, nie może zrozumieć jej całkowicie. Czas — to określenie względne, używane przez człowieka nie będącego w stanie pojąć prawdy bezwzględnej. Człowiek nie może świadomości swej zatrzymać nawet jednej chwili, gdyż nim umysł się nad nią zastanowi — chwila uleci w przyszłość. Czas — to pojęcie względne, i największy okres czasu, jaki człowiek może sobie wyobrazić w porównaniu z wiecznością lub czasem bezwzględnym jest niczym innym, jak pajęczyną pod szkłem teleskopu, którego soczewka ogarnia przestrzeń nieskończoną; lecz aby to porównanie mogło być zrozumiane, pajęczyna ta powinna być jeszcze nieskończoną ilość razy zmniejszona. Nieskończone miljony lat, gdy zestawić z wiecznością lub czasem bezwzględnym, są tak podobne do bezwzględnego zera, iż tylko nadzwyczaj wysubtelniony umysł może je rozróżnić. Ludzie, którzy osiągnęli wysoki stopień rozwoju duchowego, powiadają nam, że często przy zgłębianiu nieskończoności, zupełnie zatracają uczucie czasu względnego i miljon lat jest dla nich chwilą. To samo można zauważyć, gdy wysoce udoskonalony rozum bada krainy myśli, mające związek z przestrzenią: względność zatraca się w Absolucie, i przestrzeń względna ginie w nieskończoności. Czas i przestrzeń — to pojęcia względne, właściwe umysłowi człowieka danej epoki. Z punktu widzenia Absolutu (co zresztą jest zrozumiałe i dla naszego lichego rozumu) każde miejsce jest tutaj (hic), każdy czas — teraz (nunc).

9. "Absolut jest niepodzielny".

Absolut to wszystko — Całość. Nie może on być podzielony na części, gdyż nie istnieje nic, coby mogło tego dokonać, niema czym go podzielić, niema czym zapełnić powstałej z podziału przerwy. Nie może być żadnego rzeczywistego podziału Absolutu. Absolut zawsze był, jest i będzie całością. Jest On czemś zupełnie skończonem i nie może ulegać podziałowi. Rozum, z wymienionych już względów, nie może wyobrazić sobie Absolutu rozdrobnionego lub podzielonego na poszczególne części. Rozum nie może sobie przedstawić podobnego obrazu i dlatego z konieczności musi się zgodzić z wypowiedzianą zasadą. Naturalnie w naszym ostatecznym pojmowaniu rzeczy, możemy użyć określeń względnych "części" lub "drobiny" całości czyli Absolutu, rozumiejąc pod tem pewnego rodzaju wyobrażenie o Absolucie, wyobrażenie, które wchodzi w zakres naszej świadomości. Nie jesteśmy w stanie widzieć całości rzeczy, i dlatego mówimy o widzianem przez nas, jako o cząstce całości czyli Absolutu. Lecz taka ograniczoność leży w nas samych i nasz tylko rozum stwarza względną różnicę, gdyż jego pole widzenia zbyt jest zamknięte, aby ogarnąć całość. Rozum nasz dzieli całość na oddzielne, częściowe obrazy i nazywa każdy z nich "cząstką", chociaż w pojęciu bezwzględnym i rzeczywistym, podział na t. zw. "części", niema miejsca w rzeczywistości. Całość pozostaje niezmienną i niepodzielną bez względu na to, iż nasza ograniczona, zamknięta, względna świadomość dla własnej dogodności, dzieli ją na części.

Z gruba można to poprzeć następującym przykładem: z okna przy którym piszę ten wykład, widoczny jest łańcuch gór. Ciągnie się on tak daleko, jak tylko wzrok może dosięgnąć. Moje oko widzi go w całości, lub też uznaje za całość to, co mierząc wzrokiem, spostrzega na całej rozciągłości, chociaż niema takiej chwili, aby cały łańcuch gór znalazł się w polu jego wzroku. Mimo to istnieje poczucie ciągłości lub całkowitości; jeżeli oko będzie umieszczone w należytej odległości, to ujrzy cały obraz jednocześnie. Przypuśćmy teraz, iż chcemy sfotografować ten łańcuch górski z okna. Zmuszeni bylibyśmy skierować objektyw na jedną "cząstkę" łańcucha, by dokonać zdjęcia; skierować objektyw na drugą i t. d., aż do chwili, gdy otrzymamy zdjęcie z całego pasma gór. Pomiędzy temi zdjęciami nie będzie łączności ogólnej i cały łańcuch w odbitkach będzie podzielony na "części"; w rzeczywistości nie ma w nim podobnego podziału. Góry stanowią całość niezmienną i niepodzielną. Gdy rozdacie zdjęcia znajomym, każdy z nich na otrzymanej fotografji zobaczy tylko "część" całkowitego obrazu; wszystkie zdjęcia będą miały charakter samodzielny do chwili, gdy je postawicie obok siebie. Ten, co zechciałby mieć wyobrażenie o paśmie gór, musiałby połączyć ze sobą wszystkie "części" i zobaczyłby wtedy obraz całkowity. Bądź jak bądź niezależnie od tego, czy to zdjęcie oglądamy częściowo czy jednocześnie — pasmo górskie pozostaje tem. czem było; "pozory" zdjęć nie mają tu żadnego znaczenia. Przykład przytoczony jest niedokładny i gruby, lecz pokazuje nam, w jaki sposób nawet w płaszczyźnie materjalnej wzrok skierowany na częściowość, stwarza wrażenie "części" i "podzielności", gdy w rzeczywistości niema nic podobnego. Wszelka tak zwana "gwiazda" pozostała na swoim miejscu i tylko my posunęliśmy się, a przeto jej nie widzimy. Przeistoczenia i zmiany, uważane przez nas za rzeczywiste — nie są niczem innem, jak falami, pianą i bańkami na powierzchni oceanu, gdy sam ocean pozostaje bez zmiany. Absolut jest poza prawem przyczynowości. Przyczyna i skutek go nie dotyczą, gdyż są względne i należą do zjawisk również względnych, nie tykając natomiast zupełnie rzeczywistości lub Absolutu. Absolut niema ani początku, ani końca, niema przyczyny i nie jest skutkiem niczego. Z punktu widzenia Absolutu prawo przyczynowości nie istnieje, gdyż jest to prawo względne i panować może jedynie w świecie zjawisk względnych. Przyczyna i skutek — to względne pozory w Absolucie, nie mające nad nim władzy, są to tylko twory i narzędzia Absolutu, które w danej chwili służą do pewnego celu boskiego, lecz nie posiadają samodzielności w stosunku do Absolutu. Absolut jest wolny.

10. "To co nie jest Absolutem, jest względne".

Innemi słowy, to co nie jest Absolutem — musi się znajdować w pewnym stosunku do Absolutu lub być niczem. To co nie jest bytem bezwzględnym (rzecz sama w sobie), powinno być zależnem od Absolutu lub niczem. Ta zasada jest wnioskiem, wypływającym z zasad 1, 2 i 3. Wszystko rzeczywiste, jak również i względne, musi być albo samo Absolutem albo też od niego zależeć. Innemi słowy, musi być ono Absolutem (rzecz w Całości taka jaką jest) lub względnem (t. j. niedoskonałym lub niepełnym pozorem Całości rzeczy). Jeśli nie jest ono ani jednym, ani drugim (musicie pamiętać, iż w rzeczywistości jest to jedno i to samo), to w takim razie jest ono niczem, kłamstwem, ułudą, biednem wrażeniem o rzeczy względnej (lub też szeregiem takich błędnych wniosków), albo jest kłamstwem świadomem, nie mającem podstawy ani w Absolucie, ani we względności.

TRZY WIELKIE PRZEJAWY ALBO TRZY PIERWIASTKI WZGLĘDNE.

Zwykły intelekt nie jest w stanie dokładnie zrozumieć lub zdać sobie sprawę z Absolutu, jako takiego. Lecz względne wiadomości Absolutu są dostępne zwykłej świadomości i przebłysk rzeczy samej w sobie może być podjęty przy pomocy rozumu duchowego, w miarę tego, jak świadomość zostaje oświeconą promieniami Ducha. Uprzedzając fakty, uważamy za stosowne podać następujące wyjaśnienia, aby umysł czytelnika chociaż na chwilę wypoczął, zmęczony wynikłemi z rozpatrzenia jedenastu zasad wątpliwościami. Mamy na względzie powstające w umyśle człowieka pytanie: "A Ja? jakież zajmuję miejsce w Absolucie i względności". Lub, jak spytał niedawno pewien amerykanin: A cóż to mnie obchodzi? To zagadnienie będzie rozpatrywane przez nas w ostatnim wykładzie, tu zaś powiemy jedynie: w człowieku, jakim się on wydaje, w obecnej chwili jest i Absolut i względność. Chcemy powiedzieć przez to, że człowiek posiada prawdziwe "Ja", Ducha, który jest właśnie Absolutem. Duch ten otaczają trzy rzeczy względne: 1) materja, 2) energja lub siła i 3) umysł. Sanskryckie określenie tych pojęć są Atman czyli Duch, wieczne "Ja"; Akasa t. j. materja, wszechprzenikająca substancja wszechświata; Prana, t. j. siła, energja, i t. p.; oraz Czitta czyli substancja umysłowa. Filozofja jogów uczy, iż te trzy formy względności są właściwe wszystkim tworom wszechświata. Atman czyli Duch, będąc jedyną rzeczywistością, znajduje się wszędzie i we wszystkim, lecz nie jest zawarty w żadnej rzeczy szczególnej jako samodzielna cząstka. On, jeżeli tak możemy określić, przenika cały wszechświat i znajduje się we wszystkim. Możemy przeto mówić (co mówiliśmy w swoich wykładach) o człowieku, jako o mającym w sobie "kroplę Oceanu Ducha" lub jako o będącym taką "kroplą" albo "iskrą Bożego płomienia" albo "promieniem słońca Ducha" i t. d., lecz wszystkie wymienione określenia to tylko zwroty retoryczne, bo przecież niema i nie może być podziału Ducha (patrz zasadę 8). Jeżeli wyobrazimy sobie człowieka jako paciorek, to Duch nie będzie kawałeczkiem złota w jej środku, lecz złotym łańcuszkiem, na którym są nanizane wszystkie paciorki i który przechodzi przez każdy z nich i jednocześnie przez wszystkie. Jest to porównanie bardziej pierwotne, lecz daje ono słabe wyobrażenie o zasadniczej różnicy pomiędzy dwoma wyżej wymienionemi pojęciami.

Wszelki byt względny, centrum świadomości, atom czy też rzecz (nazywajcie to jak chcecie) — jest nanizany na Złoty Łańcuch Ducha i w rzeczywistości stanowi jedynie punkt w tym łańcuchu. Nanizane na nim paciorki składają się z materji (Akasa), posiadają siłę lub energję (Prana) i substancję myślową (Czitta). Wszystkie te trzy czynniki, to tylko względne przejawy Absolutu. Duch jedynie jest "rzeczą samą w sobie", jedyną rzeczywistością w człowieku, gdy podane trzy właściwości są zmienne, czasowe, niedoskonałe i t. d. i nieposiadają wskazanych przez nas cech, właściwych Absolutowi. Poruszamy zagadnienie o składzie człowieka w następnym odczycie, wspominając o tem tutaj jedynie w tym celu, aby ułatwić zrozumienie zagadnień, aby chociaż częściowo odpowiedzieć na pytanie, które się budzi po przeczytaniu tego wykładu. Teraz przejdźmy do rozpatrzenia trzech wielkich przejawów lub względnych pierwiastków. Będziemy tu mówić o Duchu, Atmamanie lub Absolucie i stosunku człowieka do Boga, co zresztą stanowi treść "zagadki wszechświata". Duch — to utajona Praprzyczyna: materja zaś, energja i siła — przejawy (naturalnie względne) Absolutu. Pamiętajcie o tem, aby uniknąć nieporozumienia. Trzy wielkie przejawy Absolutu, które mogą być namacalne, nadające się do badań i stosunkowo dostatecznie zrozumiałe dla intelektu ludzkiego, nawet w obecnym stadjum rozwoju, są:

1. Materja albo substancja (Akasa).

2. Energja lub siła (Prana).

3. Substancja umysłowa (Czitta).

Ten potrójny podział uznają postępowi uczeni zachodni, chociaż wielu z nich stara się sprowadzić do zera ostatni z trzech przejawów. W wykładzie naszym podamy poglądy najlepszych myślicieli zachodnich lub właściwie rezultaty ich badań i rozumowań, abyście mogli zobaczyć, o ile są one zbliżone do filozofji jogów. Zwłaszcza w zagadnieniach, dotyczących "świata form", Jogowie wiedzą, iż wyżej wymienione trzy przejawy nie są to w rzeczywistości — trzy samodzielne pierwiastki, ale trzy fazy jednego przejawu. Zgodnie z ich nauką materja, to tylko prymitywna forma energji lub siły, stopniowo przeistaczająca się w tę ostatnią, jak gdyby się w niej tozpuszczała; podobnież siła lub energja jest pierwotną formą "substancji umysłowej", która przechodzi w nią stopniowo, mijając niepostrzeżenie cały szereg stanów kolejnych. Substancja umysłowa w tych wyższych fazach i działaniach osiąga niemal płaszczyznę ducha, z którego powstała, a w punkcie swych narodzin staje się tak subtelną, że rozum człowieka, (nawet rozum ludzi wysoko rozwiniętych) nie jest w stanie określić w sposób dokładny granicy, która je dzieli. Wszystko to rozważymy niżej. Przedewszystkiem musimy poznać istotę materji.

MATERJA  (Akasa).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład XI.

MATERJA I SIŁA.

Zakończyliśmy swój ostatni wykład, nie doprowadziwszy do końca badania nad tym przejawem Absolutu, który znany jest pod nazwą materji. Jak już mówiliśmy, nauka twierdzi, że materja składa się z atomów i że atomy są podzielne dopóty, dopóki nie dojdzie się wreszcie do atomu ostatecznego, który już nie podlega dalszemu podziałowi, atomu zasadniczego — czegoś w rodzaju materji "absolutnej". Wiele teorji zbudowali uczeni, by określić pojęcia atomu. Nie należy zapominać, iż ów atom zasadniczy to tylko teorja i hipoteza; nikt go jeszcze nie odkrył i gdyby nawet został znaleziony, nie moglibyśmy go dojrzeć przez najsilniejszy mikroskop. Ostatnie wynalazki, w szczególności odkrycie promieni X i radu, zaprzeczyły tym teorjom i uczonych teraz bardzo zajmuje kwestja atomu. Przyznają oni, że atom wodoru, jest to atom zasadniczy lub w ostateczności bardzo do niego zbliżony tak, że różnica pomiędzy niemi jest minimalną; lecz najnowsze badania obaliły tę teorje i doświadczenia z tak zwaną energją promienistą albo radioaktywnością doprowadziły do wniosku, że to, co brano za atom zasadniczy, ulega dalszemu podziałowi. Obecnie nauka stanęła na granicy uznania nauki jogów, opiewającej, że najdrobniejsze formy materji przekształcają się niepostrzeżenie w energję albo siłę i że materja jest niczem innem, jak najmniej ścieńczoną lub najgrubszą formą energji lub siły.

"Ostatniem słowem nauki" w kwestji materji, jak nieco lekkomyślnie rozgłaszają pisma i dzienniki, okazały się t. zw. "elektrony", które w istocie swojej są właśnie najmniejszemi nabojami elektryczności. Według określenia pewnego znanego badacza natury, otrzymamy niejakie pojęcie o stosunku elektronu do atomu, gdy wyobrazimy sobie przestrzeń dwustu stóp długości, 80-ciu szerokości i 50-ciu wysokości z rozproszonym w niej miljardem najbardziej znikomych ładunków elektrycznych, każdy wielkości zwyczajnego punktu (.) w czcionkach dziennikarskich. Miejsce, które taki punkt zajmuje w przestrzeni tego rozmiaru, odpowiada miejscu, jakie zajmuje elektron w atomie. Zważywszy, że sam atom, zawierający te elektrony jest dla wzroku ludzkiego niedostrzegalny, możemy wytworzyć sobie pojęcie o wielkości tego, co najnowsza nauka nazywa elektronem. Elektrony posiadają duży zasób energji i trwają w nieustannym ruchu, wirując dokoła siebie, na podobieństwo planet w minjaturowym wszechświecie. Należy zaznaczyć, że teorje tę uczeni wysnuli i przyjęli, jako konieczną, aczkolwiek równie atom, jak elektron, są niedostrzegalne. Jednakże okazały się one niezbędne, aby wyjaśnić niektóre zjawiska i dlatego też zostały wprowadzone i będą spełniać swoje zadanie, dopóki nie zjawią się lepsze. Zwracamy na ten fakt uwagę, choć nie przyjmujemy teorji elektronów za ostateczną, lecz jedynie, by dowieść, jak dalece wiedza dzisiejsza zbliża się do nauki jogów o jednoznaczności ma terji z energją i siłą. Od czasu do czasu badacze będą stwierdzać, że to lub owo nowe odkrycie w dziedzinie nauki potwierdza tę teorje i że koniec końców pojęcia siły i energji z kolei stopniowo przenikną do umysłów, jak by poprostu się w nich roztapiały i przekształcały. Za pięćdziesiąt lat, ktoś przeglądając te wykłady, uśmiechać się będzie, przeczytawszy tę przepowiednię, wobec faktu, że zostanie on już prawie spełniony. Wyciągamy rękę poprzez półsetkę lat do takiego przyszłego czytelnika, którego prawdopodobnie jeszcze niema na świecie. Ale nawet wówczas nie będzie jeszcze skrystalizowanego pojęcia o Duchu, jeżeli ten będzie rozważany jako Absolut, nie zaś jako przejaw Absolutu. Duch bowiem tak dalece wyższy jest od rozważanego przez nas Rozumu, jak dalece ten ostatni jest wyższy od siły albo energji, a siła albo energja od materji. Rozum, siła i materja — to trzy kształty objawienia, Absolut zaś znajduje się w osnowie rzeczy. Jest on tem. od czego poczynają się wszelkie zjawiska.

Przystąpimy teraz do pobieżnego przeglądu współczesnych zapatrywań naukowych na materję, ażeby wykazać, jak bardzo stykają się one z twierdzeniami Jogów. Nauka dzisiejsza uważa, że materja wogóle wypełnia przestrzeń nieskończoną wszędzie w najrozmaitszej postaci. Zapewniają też nas uczeni, że stan skupiania materji jest wieczny i niezmienny, to znaczy, że niczego do niej nie można dodać, jak i również niczego od niej nie można odjąć, że nie może być materji więcej, ani mniej, aniżeli jest w istocie, że ilość jej ogólna w tej chwili jest taka sama, jak była po wszystkie czasy. Teorja ta naturalnie utwierdza nas w przekonaniu, że materja istniała zawsze, a to dlatego, że z niczego nie mogła powstać i zawsze istnieć musi, że jest niezniszczalna, ponieważ "coś" nigdy nie stanie się "niczem". Dalej, nauka stwierdza, że aczkolwiek materji dane jest zmieniać formę i występować w niezliczonej ilości kombinacji (o czem się bezustannie przekonywamy), mimo to, sama w sobie, materja nigdy się nie zmienia: niczego nie traci, nic jej nie uzupełnia, a wczoraj i dzisiaj i jutro, zawsze była jest i będzie tą samą. Zgodnie z tym zapatrywaniem jest ona wieczną i nieograniczoną. Widzicie, że nauka stworzyła sobie z materji Boga i przypisuje jej własności samego Absolutu, zamiast przypisywać jej własności, wyłączne dla jej przejawów. Własności te zostały dla niej zapożyczone i nie składają się na jej prawną "własność". Jogowie twierdzą, że materja w rzeczy samej nie istnieje, ale przedstawia ukształtowanie energji, która jest z kolei formą rozumu, rozum zaś — to przejaw Absolutu. Dla udostępnienia jednak nauki, Jogowie uważają rozum, siłę i materję, jako trzy różne formy objawienia, niedostrzegalnie przeistaczające się jedna w drugą; przeto i my tak będziemy o nich mówili w naszych wykładach. Kilku uczonych orzekło, że materja jest,. praosnową" wszechrzeczy i że siła i rozum, to relatywne własności materji. Inni utrzymują, że istotną jest energja-siła i że materja to jedynie przejaw siły, a rozum — jej cecha lub postać szczególna. Po dziś dzień żaden z badaczy nie dopatrywał się ostatniego wyrazu, to jest istoty w rozumie, roztrząsając równocześnie siłę i materje, jako atrybuty tego ostatniego. Atoli niektórzy metafizycy i filozofowie byli zdania, że rozum jest wszystkiem i wszystko jest rozumem i że materja i siła są li tylko "złudzeniami", nie mającemi realnego bytu. Ten punkt widzenia został przyjęty przez epigonów paru szkół, noszących charakter religijny — metafizyczny. Czytelnik przekona się, że filozofja jogów uważa wszystkie te zapatrywania za częściowo słuszne, zarówno o ile brać je poszczególnie, jak, o ile je rozpatrywać w związku wzajemnym. Jednak jogowie nauczają, że w jądrze tych wszystkich t. zw. Absolutów albo istot tkwi jedyna rzeczywista istota — Absolut, z którego początek biorą wszystkie trzy przejawy. Filozofja jogów nie staje w sprzeczności z żadnym z kierunków myślenia: łączy je harmonijnie i znajduje punkt wspólny dla wszystkich teorji, syntetyzując je w niezachwiany, olbrzymi systemat. Wśród nauk rozmaitych szkół filozoficznych Wschodu znaleść można wszystkie trzy zaznaczone tu rodzaje, trzy systemy czyli teorje; ten atoli, co będzie doszukiwał się bezwzględnych praźródeł nauk starożytnych, dojdzie, że wszystkie one biorą początek w ostatniej myśli jogów o Jedynym — o absolutnej przyczynie wszelkich zjawisk, która stoi ponad materją, ponad siłą, a nawet ponad rozumem.

Zanim pożegnamy teorje uczonych badaczy, dotyczące materji, jesteśmy zmuszeni napomknąć, że nauka przyjęła teorje "eteru", bardzo mdłej formy materji, napełniającej przestrzeń systematów międzygwiezdnych i międzysłonecznych, a także znajdującej się pomiędzy atomami, elektronami i t. p. ciał t. zw. skupionych, stałych. On też, jak twierdzą, jest substancją niezwykle rzadką i subtelną — nierównie bardziej rozrzedzoną, aniżeli jakikolwiek ze znanych nam gazów. Nikt nic słyszał, nie widział, nie rozeznał powonieniem, nie miał w ręku, nie dotknął eteru, ale istnienie jego uważa się za konieczne do wyjaśnienia pewnych zjawisk fizycznych, jako to: przenoszenie światła, ciepła i t. d. Nauka uznała, jako nieunikniony pewnik to, że materja jest nieogarniona, że istnieje wszędzie w tym lub innym kształcie, i dlatego to uczeni zmuszeni byli opracować pojęcie i uznać istnienie niezmiernie uproszczonej formy materji, "zapełniającej odległości" pomiędzy ciałami, z czego właśnie powstała teorja "eteru".

Filozofja jogów nie przeciwstawia się nauce Zachodu w kwestji eteru. Zapewnia ona, że eter istnieje rzeczywiście w siedmiu rozmaitych stopniach rozrzedzenia. Jego miano-sanskryckie (będące w użyciu już od setek lat) brzmi: Akasa. Akasa jest terminem sanskryckim, określającym zasadniczy początek przejawu materji. Zgodnie z nauką jogów, Akasa wypełnia i przenika nieskończoną przestrzeń; niema takiego miejsca, dokądby nie docierała; jest wszechobecna. Filozofja jogów poucza nas, że wszystkie formy materji poczęły się od owej Akasy. Przedewszystkiem kształtuje się sześć form eteru i ich kolejności, następnie gazy i ciała lotne, uszeregowane według stanu rozrzedzenia, dalej powietrze, ciecze i ciała stałe. Akasa jest tem, z czego składają się zarówno najlotniejsze gazy jak i najtwardsze i najzwartsze ciała, słońce, księżyc, gwiazdy, powietrze, ciało człowieka, zwierząt i roślin, ziemia, skały: słowem wszystko, co posiada kształt, wszystko rozpoznawalne dla naszych pięciu zmysłów. Oprócz tego doskonalsze stany Akasy są lżejsze, bardziej rozrzedzone i delikatne, aniżeli jakakolwiek inna forma materji, wyczuwana zmysłami poszczególnego człowieka. Duchy istot bezcielesnych zarówno te, które wyzwoliła śmierć, jak i te, które przebywają w ciałach astralnych, mają poczucie najsubtelniejszej substancji niepoznawalnej dla naszych zmysłów nieokrzesanych; istoty znajdujące się w sferach wyższych, aniżeli nasza, są również osłonięte jakąś z jej postaci najlżejszych, ponieważ jest to konieczne do utrwalenia związku pomiędzy rozmaitemi pierwiastkami wchodzącemi w skład człowieka oraz istot wyższych. Tworzydło w jakiejkolwiek formie, niezbędne jest dla przejawu siły i energji, i umysł musi zawsze posiadać ucieleśnienie materjalne (nieraz najdelikatniejszego rodzaju), aby mógł się ujawniać. Absolut korzysta ze swoich najsubtelniejszych form bytu (tą najwyższą formą jest rozum), by w wiadomy sposób okazać swój charakter — z kolei, rozum ucieka się do przewodników niższych — siły i materji — jako swoich narzędzi przewodników albo środków wypowiedzenia. Wspominamy tutaj o tem dlatego, by czytelnik miał na uwadze, że istnieją o wiele wyższe rodzaje Materji, aniżeli te, które są poznawalne naszym zmysłom. Ten fakt jest tak dalece dobrze znany, posiadającym wysoki stopień poznania okultystom, że niektórzy z pisarzy starożytnych posiłkując się obrazową barwną mową Wschodu, używali określenia "Ciało Boskie", mówiąc o materji. I to określenie może czytelnikowi być pomocnem przy uznaniu całej wagi i wartości materji, bez względu na jej stosunkowo niskie pomieszczenie w szeregu innych przejawów Absolutu. Nie należy wpadać w błąd, popełniony przez tych badaczy, którzy robią sobie z materji Boga, lecz należy z drugiej strony unikać omyłki wielu metafizyków i idealistów, którzy uważają materję za coś podrzędnego (szatana) albo nawet za "nicość".

Nie zamierzamy w tym wykładzie rozpatrywać Akasy szczegółowo, atoli tu właśnie będzie bardzo poręcznie powiedzieć o niej słów parę. Istota najsubtelniejszego pierwiastku Akasy stanowi tak delikatną formę materji, że może być odczutą jedynie przez byty, które osiągnęły najwyższe szczeble wysubtelnienia, jest nieznana nikomu, z wyjątkiem dusz o wysokim stopniu rozwoju, używających tej właśnie formy Akasy, jako przewodnika albo ciała. Jest jakoby najcięższą powłoką substancji, oddzielającej doskonałe rozumy, od Rozumu Świata, aczkolwiek nie ma tu podziału istotnego, ponieważ takie doskonalsze istoty rozumne znajdują się w bliższem związku z Rozumem Świata. Ta forma Akasy — to najwyższa forma materji. Niektórzy z autorów, którzy pisali o jodze, nazywają Akasę "materję taką, jaką ta jest sama w sobie". Na początku naszych wielkich okresów życia w rozmaitych częściach wszechświata, albo, jeżeli wolicie przeróżnych kosmosach — jedyną formą objawiającej się materji jest Akasa w najsubtelniejszej postaci.

Następnie Absolut za pomocą swego przejawu, zwanego "Rozumem Wszechświata", puszcza w ruch siłę, energję lub "Prane", które działając na Akasę, wytwarzają w niej kolejno sześć niższych form "eteru". Inaczej mówiąc, Prana wywołuje przejaw częściowy Akasy w tych formach. Następnie kolejno występuje ona w postaci subtelnych ciał lotnych, gazów, powietrza, cieczy i ciał stałych i t. d" dopóki nie ujawnią się wszystkie formy Akasy, poczynając od jej istoty najwyższej, a kończąc na zwartych, ciałach stałych. Na końcu epoki wszechświata lub przy zbliżeniu się jej do końca, widoczne się staje stopniowe "pochłanianie" form Akasy — zagłada form stalszych; za niemi po upływie wielu stuleci z kolei następuje zanik wszystkich ciał stałych, potem cieczy, gazów, ciał lotnych i trwa póty, póki nie zostaną pochłonięte wszystkie przejawy Akasy i pozostanie jedyna jej istota, pierwozasada, która znów zostanie puszczona w ruch na początku nowej epoki.

Uważny i myślący czytelnik zada sobie pytanie, czy nie można na zasadzie analogji dojść do wniosku, że przy końcu danej wielkiej epoki kosmicznej nadejdzie czas, gdy Akasa przekształci się całkowicie w Pranę, Prana w Czitę, a ta ostatnia, z kolei zostanie pochłonięta przez Absolut. I jeżeli twierdzimy, że wszystkie te formy, są przejawem Przyczyny Absolutnej, to czyż nie rozumie się samo przez się, iż wszystkie one miały "początek" — że był czas, kiedy te przejawy powstały? Dalej, czyż z tego wniosku nie wypływa inny wniosek, mianowicie, że istnieje cały szereg wielkich epok kosmicznych, które następują po sobie i obejmują takie okresy czasu, iż wyobraźnia nie jest w stanie przedstawić ich sobie? Na te zrozumiałe pytania odpowiemy: istnieją takie przedziwne i potężne procesy kosmiczne, że nawet dusze, które osiągnęły tak wysokie udoskonalenie, że mogą być uważane za równe archaniołom i bogom, nie są w stanie stworzyć sobie o nich wyobrażenia. Dowiedzieliśmy się o tem od najmędrszych nauczycieli; przyznają oni, iż w chwilowych prześwietleniach wzrok ich duchowy widział zjawiska, tak przewyższające ich zdolność pojmowania, że ich podobne bogom umysły drętwiały i mieli wrażenie, jakoby zawrotu głowy. Dlatego uważamy za swe prawo nie dawać czytelnikom do rozwalania nic podnioślejszego nad epokę kosmiczną, o czem będziemy mówili w innym szeregu wykładów. Lecz radzimy czytelnikom pamiętać, że chociaż przy takim rozważeniu procesów, zachodzących w kosmosie boskim i w jego cząstkach, może się zdawać, iż Bóg jest nieskończenie daleko od ziemi i od nas — to jednakże, bez względu na takie przedziwne procesy kosmiczne Bóg, Absolut, zawsze jest z nami, koło nas i w nas. Jest on nam bliższy, aniżeli brat, bliższy niz matka dla swego dziecka przy piersi; bliższy niż kochanek dla swej ukochanej. Bliższy jest nam, aniżeli nasze serce, krew, mózg. Duch zawsze jest z nami. I to dla wszystkich, dla niższych tak samo, jak dla wyższych; dla uciskanych tak samo, jak dla gnębicieli; dla grzeszników, jak dla cnotliwych. Różnica między nami polega jedynie na stopniu uznania Ducha przez człowieka.

Niech was nie straszą te zasady naukowe i nauki nasze: jeżeli ich nie rozumiecie lub nie czujecie do nich zaufania — nikt was nie zmusza w nie wierzyć, rozumieć lub miłować istotę tych zagadnień. Musicie się koniecznie nauczyć rozumieć, że Bóg jest w was, zarówno jak i we wszystkich otaczających was, że jesteście mu tak samo niezbędni, jak On wam, gdyż jesteście cząsteczką, wchodzącą w skład planu Jego stworzenia wszechświata. Nauczcie się rozumieć jedynie rozkwitające wszędzie życie, nauczcie się otwierać duszę na promienie boskiej miłości i mądrości, nauczcie się być zawsze gotowymi do wzrostu i rozwoju.

Studjując budowę wszechświata, znajdziecie, że w świecie form jedno i to samo prawo stosuje się do rzeczy małych i wielkich. Jedno i to samo prawo rządzi ewolucją wszechświatów i reguluje życie atomu.

"Jak jest na górze, tak i na dole" powiada stare orzeczenie okultystyczne, a im dalej się posuniecie w badaniach, tem bardziej będziecie się przekonywali o prawdzie tego orzeczenia. Badajcie to, co jest najbliżej was, a posiądziecie klucz do odgadnięcia tego, co jest od was daleko. "Nic nie jest wielkim, ani małem" w boskim świecie form i przeobrażeń.

Teraz rozpatrzmy drugi wielki przejaw lub pierwiastek względny.

ENERGJA CZYLI SIŁA (PRANA).

Energja lub siła jest zasadniczym pierwiastkiem, który można określić jako "zdolność oporu albo pokonanie oporu" lub też jako "to, co wywołuje ruch". Zgięta sprężyna posiada energję, gdyż jest w stanie wykonać pracę, powracając do swego położenia poprzedniego; ładunek prochu zawiera energję, gdyż po wybuchu wykonywa pracę; butelka lejdejska, naładowana elektrycznością posiada zasób energji, gdyż przy wyładowaniu jest w stanie wykonać pracę. Cząsteczki materji napełniające przestrzeń nieskończoną, znajdują się w nieprzerwanym i stałym ruchu. Ruch ten uważany jest przez naukę, za nieskończony i wieczny t. j. istniejący wszędzie i po wsze czasy. Wszelka zmiana fizyczna i wszelka reakcja chemiczna wiąże się ze zmianami, zachodzącemi w atomach, które tworzą materję; ze zmianami, polegającemi na przestawieniu cząsteczek i ich kombinacji. Wszystkie postaci ruchu — siła ciężkości, siły wszelkiego rodzaju, jak: elektryczność, magnetyzm, światło, siła spójności, siła nerwowa, wogóle wszelkie kategorje ruchu i siły, występujące w zmianie ugrupowania cząsteczek materji, przedstawiają formę energji lub fenomen jej praźródła. Ten kto jest obznajmiony z danym zagadnieniem, najłatwiej opanuje pojęcie energji, gdy określimy ją jako "przyczynę ruchu i zmiany w materji".

Współczesne teorje naukowe w kwestji energji są analogiczne do teorji, które określają materję. Uznają one, że chociaż energja występuje w niezliczonej ilości form i może się przeistaczać w inne postaci, to jednak ogólna suma energji we wszechświecie jest określona, niezmienna i ani jedna cząsteczka energji nie może być stworzona na nowo, ani też zniszczona; że jakkolwiek by energja przeistaczała swą formę, bądź jak bądź przeobrażenia, podobnie jak zmieniające się kształty i kombinacje materji, są jedynie zjawiskiem względnem, nie zaś rzeczywistem i energja w swej sumie ogólnej nie jest przez nie naruszona i ilościowo pozostaje niezmienną. Ta teorja czyli zasada fizyki znana jest pod nazwą "prawa zachowania energji".

Rozważanie powyższej teorji naukowej świadczy, że z punktu widzenia nauki, żadna siła materjalna nie jest w stanie stworzyć ani jednej cząsteczki materji, zarówno jak i cząsteczki energji. Jak jedna, tak i druga są ściśle określone ilościowo, stałe i niezmienne. Możemy zmieniać kształt materji, właściwie kombinacje jej atomów; możemy przeistoczyć jedną formę materji w drugą i t. d., lecz nic nie możemy tworzyć, ani nic zniweczyć. Energja jest przyczyną, powodującą zmiany materji; wielu uczonych twierdzi o niej, jako o "właściwości lub cesze materji", gdy inni widzą w niej pierwiastek samodzielny i odrębny, który działa w związku z materja. Jako przykład przejścia jednej formy energji w drugą i t. d. może służyć fakt następujący:

Lampka elektryczna wytwarza światło, które powstaje wskutek przejścia elektryczności przez cienki drucik węglowy; drucik ten stwarza dla prądu opór. który z kolei tworzy przejście energji elektrycznej w ciepło i światło. Elektryczność powstaje w dynamomaszynie, otrzymującej ruch przez energji' pary, powstającej przy przejściu wody w stan lotny wskutek działania ciepła. Ciepło zaś jest rodzajem energji, powstałej z energji węglowej, wyzwolonej przez spalenie. Węgiel swą energję chemiczną pobiera od słońca, które ze swej strony oddało ją drzewom wytwarzającym węgiel, albo też może od energji właściwej jego własnym atomom. Słońce lub atomy węgla przejęły swą energję od energji wszechświata. I jak widzicie, cały proces przedstawia jedynie szereg przeistoczeń. Szereg ten może być bardziej skomplikowany, jak naprzykład: z elektryczności można korzystać jako z silnika, poruszającego transmisję, która przekazuje swój ruch innej maszynie i t. d. Lecz zasada pozostanie jednakową we wszystkich przypadkach.

Temu, który się oddaje badaniu tych zagadnień, polecamy przeczytać jakiekolwiek początkowe dzieło z zakresu fizyki, aby mógł stworzyć sobie szersze pojęcie o energji, sile, ruchu i t. d. Przykłady zmian formy energji dają się obserwować przy wszelkiej czynności. Gdy chwytamy, naprzykład, piłkę, to wysyłając prąd nerwowy z mózgu, wywołujemy skrót pewnych mięśni ręki, który z kolei oddaje ruch piłce i odrzuca ją od naszych rąk. Piłka uderza w jakikolwiek przedmiot, zrzuca go i t. d. Jeżeli przedstawimy sobie szereg cegieł dokoła całej kuli ziemskiej, to moglibyśmy strącić je wszystkie na siebie, zlekka dotknąwszy pierwszą, która oddałaby swój ruch drugiej i t. d. Energja prochu przechodzi w kulę w postaci ruchu, kula przelatuje przestrzeń i leci póty, póki zawarta w ziemi energja, znana pod nazwą przyciągania lub siły ciężkości, nie pokona ruchu nadanego przez proch i nie nada kuli innego ruchu, skutkiem którego ta spadnie na ziemię.

Jak wiedza przyrodnicza, podobnież i okultna twierdzi, że wszystka materja znajduje się w ruchu nieustannym t. j.. że atomy jej wciąż wirują. Ruch ten czyli drganie zostaje nadane materji przez energję. My nie jesteśmy w stanie zauważyć tego ruchu, wiemy jedynie, że istnieje i że życie, jakiekolwiek jest, bez tego ruchu byłoby niemożliwe. Każdy rodzaj materji drga na swój sposób. Brak dostatecznej ilości miejsca nie pozwala nam poświęcić więcej czasu na wszechstronne rozpatrzenie tego zagadnienia; zmuszeni więc jesteśmy skierować czytelnika, który by chciał bliżej zapoznać się z teorją i faktami fizyki do wielkiej ilości podręczników w tej kwestji, jakie można nabyć w każdej księgarni lub bibljotece. Sformułowaliśmy jedynie zasadnicze twierdzenia teorji naukowych, teraz zaś przechodzimy do nauki jogów o Pranie, nauki o energji bardzo pokrewnej zasadom fizyki. Rzeczywiście, o ile chodzi o prawdy zasadnicze, to badacze mają bardzo mało powodów, by różnić się w tej kwestji.

Filozofja jogów uczy nas, że w świecie form lub względności cała materja lub wszystkie formy Akasy znajdują się w ruchu nieprzerwanym; w świecie materji niema spoczynku. Pozorny stan spoczynku przedmiotów materjalnych jest tylko względny; faktycznie nie istnieje. Ciepło i światło, to tylko formy ruchu, przejawy energji słońca i wszechświata ciągle falujące w przestrzeni; ich cząsteczki wciąż się zmieniają i poruszają; związki i rozkłady chemiczne odbywają się stale, bez przerwy; stworzenie i śmierć — to konieczne warunki egzystencji komórki atomu i molekuły. W naturze nic nie odpoczywa. Praca wykonywa się bez przerwy i wciąż się coś tworzy (w znaczeniu powstawania nowych kombinacji, gdyż z niczego nic powstać nie może).

Ta energja czyli siła, przyczyna ruchu, zmiany i działalności, zwie się po sanskrycku "Prana". Prana, podobnie jak materja lub Akasa, znajduje się wszędzie. Najnowsze badania naukowe stwierdzają, że zarówno siła jak i energja są "wieczne" same przez się, lecz filozofja jogów naucza, że i jedna i druga są emanacją lub przejawem Absolutu i zbliżają się do wieczności, nie same przez się, a jedynie przez Absolut. Zostały wyłonione, ujawnione i wyrzutowane przez Absolut i mogą znowuż zostać przez Absolut pochłonięte; z tem jeno zastrzeżeniem mogą być uważane za to, za co uznaje je nauka fizyczna, która im przypisuje cechy "nieskończoności" i " wieczności". Nauka dzisiejsza uważa je zazwyczaj jako odrębne pierwiastki, lecz filozofja jogów naucza, że materja lub Akasa to tylko gruba forma energji lub Prany, powstająca z tej ostatniej. W praktyce zaś można przy badaniu wszechświata spoglądać na nie, jako na dwa odrębne pierwiastki.

Prana, jak wyjaśniliśmy, rozpatrując energję, występuje we wszystkich rodzajach działalności energji, ruchu i siły. Posiada wiele stopni i postaci, lecz pierwiastek, znajdujący się w ich zasadzie, jest jeden i ten sam. Te rozmaite formy mogą przechodzić jedna w drugą, co zresztą widzieliśmy, badając energję, i pod tym względem nie przeczą sobie nauki wschodnie i zachodnie. Zgadzają się również w głównych zarysach w kwestji "zachowania energji", gdyż w danych twierdzeniach jogów jest powiedziano, że do ogólnej ilości Prany we wszechświecie nic nie może być dodane, jak również nic nie może być odjęte. Zauważcie jednak, że pomiędzy temi naukami istnieje różnica następująca: jogowie uważają Prane za bardzo głęboką formę rozumu, którą okazuje Absolut za pośrednictwem "Rozumu Wszechświatowego", a która przy pewnych warunkach może być w ten sam sposób usunięta. Przy ogólnem rozpatrywaniu kwestji teorja zachodnia może być przyjęta raczej jako "hipoteza szkolna".

Nauka zachodnia twierdzi, iż "niema materji bez energji, niema energji bez materji". Filozofja jogów zgadza się z tem. że materja bez energji jest niemożliwą, lecz twierdzi również, że energja może istnieć bez materji, gdyż energja lub Prana istniała już dawniej, niż materja luk Akasa, chociaż w tym wypadku istniała tylko rzeczywista utajona, nieujawniona w ruchu prazasada energji. Owo praźródło energji bynajmniej nie jest równoznaczne z tem, co wywołuje oddziaływanie energji na materję, a co my nazywamy siłą. Pierwsza zasada jest nieczynną, gdy druga jest działaniem. Jednakże z punktu widzenia, z jakiego patrzymy — nie może istnieć materja bez energji, podobnie jak i energja, któraby się nie ujawniała w materji lub przez materję. Przeto i w tym wypadku teorja zachodnia może być przyjęta przez czytelnika, jako "hipoteza szkolna", chociaż nie należy zapominać o nauce rzeczywistej.

Mówiliśmy o Pranie czyli raczej o formie Prany, znanej pod nazwą energji życiowej i t. d. w podręczniku "Nauka o oddychaniu", a także w niektórych wykładach księgi "Zasady światopoglądu jogów indyjskich" i w "Hatha-jodze". W następnej książce, w której będziemy rozpatrywać,. Radża-jogę", poruszymy wiele ważnych kwestji, dotyczących Prany w innej formie (to jest oddzielnie od siły życiowej i t. p. ) i sposobów uzależnienia jej od rozumu i woli. Ze wszystkiego cośmy powiedzieli, czytelnik może zauważyć, że, ponieważ Prana jest elementem grubszym, aniżeli Czitta lub substancja umysłowa i w istocie rzeczy jest tylko jej rzutem (projekcją) albo formą, więc ten, kto rozumie jej prawa i zasady, może za pośrednictwem rozumu, pod kierunkiem woli, osiągnąć wielką władzę nad Praną. Opracowanie tego tematu wchodzi w zakres "Radża-jogi", która, jak wspominaliśmy, będzie treścią następnej serji wykładów. Nie możemy tutaj zatrzymywać się na tej kwestji, lecz abyście mogli zdać sobie z niej sprawę, musimy zaznaczyć, że to, co jest dodatnie, może zawsze rządzić ujemnem. Czitta ma się tak do Prany, jak dodatnie do ujemnego, a możność rządzenia Praną nadaje wiedza, kierowana przez wolę. To co jogowie znają pod nazwą "Pranajamy", jest nauką lub zdolnością rządzenia Praną przy pomocy rozumu lub woli. Jest to jedna z charakterystycznych cech "Radża-jogi". W swej najwyższej formie, znanej i stosowanej równie na Wschodzie jak i na Zachodzie przez ludzi, co osiągnęli rozwój duchowy, "Pranajama" jest podstawą potęgi "adeptów" i "mistrzów", jak ich przyjęto nazywać., Najwyższe nauki w tym przedmiocie zazdrośnie ukrywają ludzie z niemi obznajomieni, bo gdyby ogół je poznał, ludzkość mogłaby ich używać do celów niewłaściwych. Lecz pewna cząstka tej nauki obecnie może być rozgłoszoną dla tych, którzy są przygotowani do ich przyjęcia i każdy, dostatecznie wytrwały i spragniony wiedzy, może zgodnie ze swym rozwojem duchowym zastosować w praktyce w większym lub mniejszym stopniu naukę "Pranajamy". Istnieją poza tem jeszcze inne cechy charakterystyczne "Radża-jogi", naprzykład umiejętność kierowania umysłem lub Czittą i t. d. Lecz Pranajama jest jedną z nauk najgłówniejszych.

Zanim opuścimy kwestje energji lub Prany, chcielibyśmy zwrócić uwagę naszych czytelników na fakt, że najlepsi badacze zjawisk energji lub siły podchwytują chwilami wypadkowe błyski tej prawdy, zawartej w umysłach jogów, że mianowicie energja jest to grubszy przejaw rozumu i że nieznacznie, jakby topniejąc, Prana przetwarza się w rozum. Badacze i obserwatorzy bywali chwilami przerażeni zjawiskiem, jakie dostrzegali, że siła lub energja w niektórych swych formach wykazuje coś jakby pokrewnego z działalnością rozumną, zamiast działać jako siła "ślepa". Kiedy uwaga uczonych zwróci się ku temu zjawisku (co zresztą rychło nastąpi). będą je obserwować, systematyzować i śledzić, a wówczas powstaną i ogłoszone będą nowe teorje, wyjaśniające fakty podobne. Nauka bezwzględnie musi uznać fakty, które potwierdzają prawdę nauki jogów, gdyż takie zjawiska istnieją rzeczywiście. Opuszczamy teraz kwestje Prany lub energji, i zamierzamy rozpatrzeć trzeci wielki przejaw czyli pierwiastek względny.

ROZUM, SUBSTANCJA UMYSŁOWA (CZITTA).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wykład XII.

UMYSŁ I DUCH.

Rozważanie naszej kwestji zaczniemy w tem miejscu, na którem ją przerwaliśmy w końcu poprzedniego wykładu, t. j. zbadamy naprzód istotę i własności Czitty, substancji umysłowej, która jest pierwszym wielkim przejawem lub pierwiastkiem względnym.

Mówiąc o tym przejawie, jako o umyśle, uważamy za najwłaściwsze użyć sanskryckiego terminu "Czitta", którego używają mistrze jogów. W wolnym przekładzie słowo to oznacza raczej "substancję umysłową", niżeli sam umysł. Różnica ta powstaje skutkiem tego, iż słowo "umysł" oznacza coś nieokreślonego — raczej stan, aniżeli istotę; posiada odcień nieco metafizyczny, gdy określenie sanskryckie "Czitta" ma znaczenie substancji, istoty; stąd i nasza definicja, jako "substancji, umysłowej". Aby w sposób pewny urtwalić pojęcie naszej inteligencji, rozważmy, co oznacza słowo "substancja". Webster określa je jako to, co leży w osnowie wszystkich zjawisk zewnętrznych", jako "naturę", jako "istotę". Słowo substancja pochodzi z łacińskiego "sub" — "pod" i "stare" — i "stać"; połączone razem te dwa słowa znaczą "stać pod czemś" lub "leżeć w osnowie czegoś". Jeżeli zwrócimy uwagę na to, że słowo (substare) tłumaczy się na angielski "understand", będzie to nowym oświetleniem słowa "substancji" i pojmiemy, że zupełnie właściwem jest używać tego słowa dla oznaczenia pierwiastku podstawowego. Widzicie więc, że "Czitta" oznacza "substancję umysłową" lub to, co znajduje się w założeniu przejawów zewnętrznych, znanych nam pod nazwą "rozumu". To jest umysł "sam w sobie", "rozum kosmiczny" (lecz nie należy zapominać, że to nie sam Absolut).

Jogowie nauczają, że ta Czitta, lub "substancja umysłowa" jest uniwersalną i wszechbytową t, j. istnieje wszędzie i znajduje się w każdym miejscu wszechświata. Jej pełnia to wielkość stała, do której nic nie można dodać ani od której nic odjąć nie można; dlatego też wzięta w całości jest niezmienną, chociaż podobnie jak w materji i energji, mogą w niej zachodzić przemiany widome, zależne od powstawania nowych kombinacji.

Substancja umysłowa może być rozpatrywana jako wyższa faza energji lub materji, podobnie, jak materja może być rozpatrywaną jako grubsza forma substancji umysłowej lub energji. Pamiętacie zapewne, że substancja umysłowa jest pierwszym przejawem, a z niej dopiero powstaje energja, z energji zaś materja: w ten sposób są one cząstkami jednej substancji rzeczywistej, różnią się jedynie stopniem. Są to cząstki potrójnego przejawu lub emanacji Absolutu.

Substancja umysłowa jest do pewnego stopnia podobną do energji, lecz stoi wyżej niż ta ostatnia. Stosunek do energji jest taki sam, jak energji do materji. Postarajmy się wyjaśnić to lepiej. W niektórych wyższych formach materji widzimy, że jej cechy charakterystyczne jakgdyby znikają, przechodząc stopniowo w cechy właściwe energji. Weźmy dla przykładu elektryczność lub magnetyzm, a ujrzycie w nich bardzo ciekawe połączenie energji i materji, przytem energja jest tak wyraźnie dotykalną, że możemy ją niemal krajać nożem. Podobnie, obserwując niektóre wyższe formy energji elektrycznej, przychodzimy do przekonania, że one niemal myślą!! Tak dalece zbliżają się one do granicy, na której łączy się energja i substancja umysłowa. W niedługim czasie fizyka wykryje takie formy energji, które jeszcze wyraźniej, niż znane nam dotychczas rodzaje energji, będą świadczyły o obecności myślenia lub działalności rozumnej. Wynalazki, które powstaną po odkryciu radu, wywołają niesłychany przewrót w myśli naukowej. Nauka osiągnęła prawie linje graniczną pomiędzy umysłowością a materja i rychło już zostanie stwierdzone, że w analizie ostatecznej stanowią one jedno i to samo, podobnie jak i energja, która w stosunku do nich zajmuje stanowisko środkowe. Nie możemy wam pokazać kawałka substancji umysłowej, aby czytelnik mógł się przekonać o jej istnieniu przy pomocy zmysłów zewnętrznych. Chociaż badacze wyższej psychologji lub okultyzmu nieraz widzieli przejaw jej jako siły, jednak nauka materjalistyczna świadectw ich uznać nie chce. Mimo to, każdy zdaje sobie sprawę z działalności substancji umysłowej, którą zowiemy myślą. Substancja umysłowa, jak również energja i materja, powinny być pojmowane przez czytelnika nieco abstrakcyjnie, gdyż trzy te przejawy znane są jedynie w formach zewnętrznych. Naprzykład, wyższa forma materji, jak "eter", nie może być odczuwaną przez człowieka i w tym tylko wypadku, gdy jego atomy stworzą ciała stałe, ciekłe lub lotne, nasze zmysły mogą go rozpoznawać. Podobnież energja jako taka nie jest oczywistą dla zmysłów człowieka i ten może ją poznać dopiero wtedy, gdy owa Prana ukazuje się za pośrednictwem materji w postaci zwanej przez nas "ruchem". Substancja umysłowa znana nam jest jako myśl, siła, i t. p. Materja jest to to, w co się dusza przyodziewa; energja to, za pomocą czego dusza działa; substancja to, za pomocą czego myśli.

Substancja umysłowa wprowadza działanie energji, która z kolei wprowadza w ruch materje. Teorją uczonych badaczy przyrody, zwana przez nich teorją "pierścieni wichrowych" jest bardzo zbliżona do danych faktycznych, jak je wykłada nauka jogów, którzy ją stosują zarówno w dziedzinie materji, jak i w dziedzinie umysłowości. Nauka jogów polega na tem. że zasadniczy atom materji tworzy rzeczywiście z eteru "maleńki wicher", który porusza się w eterze i powstaje skutkiem działania energji na eter. Ponieważ między cząsteczkami eteru tarcie nie istnieje, ten "pierścień" nie traci nic ze swego ruchu, staje się "stałym" (naturalnie w pojęciu względnym, w stosunku do Absolutu) i posiada wszelkie własności, przypisywane zazwyczaj materji t. j. ciągłość, objętość, prężność, przyciąganie i t. p., a również i ruch. Pierścienie te bywają różne co do wielkości i stopnia wahań, co wyjaśnia istnienie pochodzenia rozmaitych "typów" atomów, lak bardzo absorbujące naukę. Takie wyjaśnienie pochodzenia rozmaitych "typów atomów" może oświetlić zagadnienie siedemdziesięciu przeszło ciał elementarnych, z któremi nauka zmuszoną jest się liczyć. Oczywiście, gdyby szybkość wibracji lub ruchu tych "kół" mogła ulegać przemianom, to marzenie alchemików stałoby się rzeczywistością; jeden element mógłby się przetwarzać w drugi i możnaby było robić złoto n. p. z cyny. Biada finansistom, jeżeli który z marzycieli odkryje ten sekret dobrze znany "adeptom i mistrzom". Ci ostatni zresztą nie potrzebują korzystać z tego sekretu; uczyniliby zeń użytek jedynie wówczas, gdyby uważali za konieczne obalić panujący ustrój ekonomiczny i zawrócić ludzkość do "praźródeł" życia.

Rozważając sformułowaną przez Helmholtza i innych uczonych teorje "pierścieni wichrowych" nauka trafiła na ścianę kamienną, dotarłszy do przyczyny ruchu pierwiastkowego, nadanego tym "pierścieniom", stanowiącym podstawę materji w tej postaci, w jakiej ją zna nauka. Uczeni nie mogą sobie wyobrazić eteru, któryby był pozbawiony inteligencji, aby wywołać ruch samodzielny, chociażby nawet był w stanie ten ruch wykonywać. Tu znów jogowie spieszą z wyręką swym braciom z Zachodu i wyciągają do nich w chwili krytycznej dłoń pomocną (chociaż to wielkie pytanie, czy bracia Zachodu zechcą już teraz przyjąć podaną sobie rękę?). Filozofja jogów naucza, że substancja umysłowa "świadoma siebie" objawia się za pomocą myśli, a Myśl jest w rzeczywistości ruchem w Czicie czyli substancji umysłowej; ruch ten powstaje dzięki temu, że Czitta wzywa na pomoc energję, która pochodzi z tej Czitty. Owa "myśl-potęga" przywoływana w ten sposób do działania zostaje przekazaną eterowi, w którym powstają "pierścienie wichrowe"; wicher eterowy staje się "elementem" lub "atomem" w materji posiadającej formę, wymiary i t. d. i również zawierającej w sobie energję i rozum. W ten sposób powstaje materja, energja i wrażliwość, o których mówiliśmy w wykładzie poprzednim przy rozpatrywaniu teorji Haeckla i uczonych przyrodników. Niektórzy mistrze jogi wolą opisywać ten proces w sposób następujący (jest to tylko inny wykład): twierdzą, że eter, powstały z substancji umysłowej za pośrednictwem energji, zawiera w sobie pierwiastki swego "rodzica" i "prarodzica" (t. j. substancję umysłową i energję lub Czittę i Prane), które odziedziczył i może wykorzystać. Eter poprostu myśli energję w ruchu i stwarza tem samem "pierścień atomowy" w samym sobie dla dalszych objawów. Stąd to powstaje wrażenie, jakoby materja posiadała umysłowość i siłę ruchu co do pewnego stopnia istotnie jest; jednak te trzy przejawy, chociaż powstały z jednego źródła — Absolutu, różnią się wielce między sobą. Jak widzicie, jogowie nauczają, że materja całkowita (dostępna dla naszych zmysłów) jest wynikiem myśli, że myśl, to "działanie rozumu", że działanie to jest objawem energji oraz że energja — to pochodna substancji umysłowej. Zaprawdę więc materja to rozum — wszystko jest rozumem nietylko w pojęciu metafizycznym lub mistycznym, lecz i w rzeczywistości. Nauka ta zawiera w sobie prawdę, że wszystko w świecie materjalnym zostało wywołane do bytu przez "Myśl". W nauce tej możemy znaleść praktyczne wytłumaczenie teorji kierunków i kultów metafizycznych, które twierdzą, że "wszystko to rozum" — "materja — to nic" i następnie budują na tym fundamencie wszelkie utopje metafizyczne i religijne. Lecz tacy myśliciele częstokroć ignorują prawdę zasadniczą, która głosi, że podobnie jak rozum, tak i materja — to pierwiastki względne same przez się nie istnieją, ale są przejawem lub emanacją Absolutu, będącego jedynym bytem rzeczywistym, wszystkiem co istnieje. Wystrzegajcie się uznawać rozum lub materję za Boga; jedno równie jak drugie będzie Bogiem fałszywym. Jeden tylko Absolut jest prawdziwym Bogiem; On — jeden Jedyny. Wykładając naukę jogów o trzech wielkich przejawach, podawaliśmy teorje zachodnie doktryn fizycznych, aby wskazać punkta styczne i rozbieżne nauki wschodniej i zachodniej; aby zaś umysły zachodnie miały możność lepiej zrozumieć ideje Wschodu, przystosowując je do bardziej zrozumiałego dla nich sposobu myślenia Zachodu, jak również, aby czytelnik mógł zrozumieć, że rozum człowieka w miarę swego rozwoju dochodzi do jednakowych wniosków. Ale musimy tu dodać, że, chociaż pra-wzór jogów, starożytni nauczyciele posługiwali się intelektem tak samo, jak to czynią obecnie uczeni Zachodu (i jak posługują się nim współcześni wyznawcy filozofji jogów, którzy osiągnęli wyższy stopień rozwoju), jednak mistrze ci sprawdzali wyniki swych badań przy pomocy wyższych zdolności, jakie w nich powstały, zdolności wchodzących już w zakres rozumu duchowego. W pewnym takim wyższym stanie duchowym, który można osiągnąć przez zastosowanie metody jogów, jogi wprost odczuwa albo raczej "wie", że pewne rzeczy są prawdą, wie o tym doskonale bez zwykłego procesu myślowego. Ta "wiedza" nie może być zrozumiałą dla tych, co znają jedynie działalność cząstki rozumu, zwanej intelektem; lecz ci, co posiadają doświadczenie w innym kierunku, wiedzą, że to "poznanie" nadaje forma umysłowości, wyższa niż intelekt, forma, która przekracza granice intelektu i wychodzi ponad jego obręb. Lecz forma ta niekoniecznie musi mu przeczyć. Wiele zjawisk, których prawdziwość przyznaje intelekt, bezpośrednio pojmuje i rozumie świadomość wyższą i w ten sposób zostają sprawdzone wyniki, do których dochodzi intelekt. Lecz wiele rezultatów można osiągnąć inną drogą; tak naprzykład wyższa świadomość widzi i "wie" o pewnych rzeczach i człowiek, wracając do stanu zwykłej świadomości, zachowuje pewne wrażenie z otrzymanych tą drogą wiadomości i niewątpliwość co do prawdy niektórych rzeczy; a jednak nie potrafi przy pomocy zwykłych określeń intelektu wyjaśnić sobie tego, co zrozumiał. Tak samo i mędrzec może "wiedzieć" z całą dokładnością o pewnych rzeczach, otrzymawszy swe wiadomości za pośrednictwem wyższych zdolności ducha (częstokroć symbolicznie), lecz będzie mu bardzo trudno innym a nawet sobie wytłumaczyć to, co wie. Może wiedzieć, że pewne zjawisko istnieje, ale nie jest w stanie powiedzieć, dlaczego i jak ono istnieje lub wyjaśnić stosunek tego zjawiska do innych zjawisk i pojęć. Jogowie uczą, że całkowita prawda, która dotyczy wszechświata, poczynając od punktu, gdzie zaczęła występować z głębin Absolutu, zawiera się w pewnej cząstce substancji umysłowej, a ponieważ wszystkie cząstki substancji umysłowej są jednakowe (jak krople w pewnej objętości wody), więc rozum każdego człowieka "wie" całkowitą prawdę, dotyczącą wszechświata i wprowadzenie tej wiedzy do sfery świadomości jest kwestją stopnia rozwoju. Koniec końców dowiemy się o wszystkiem. Nasza świadomość — to względne "Ja", które wciąż się doskonali i rozszerza swe pole lub właściwie posuwa je ku wyższym sferom rozumu. Ale umysł człowieka nie może znać tajemnic Absolutu; jedynie Absolut może znać siebie i umysł może znać tylko siebie t. j. tylko to, co pochodzi z Absolutu w charakterze jego przejawu lub emanacji. Jak widzicie, jest tu pewna różnica. Lecz Atma, boski pierwiastek w człowieku, to, co jest wyższe od rozumu, i co stanowi prawdziwe "Ja", rzeczywista przytomność Absolutu zna "wiedze" Absolutu i gdy człowiek zrzuca ze siebie krępujące go powłoki, nawet powłokę wyższych form rozumu duchowego i roztapia się w swem rzeczywistem "Ja", wtedy pozna wszystko, ponieważ odnajduje siebie w Absolucie, a jego świadomość i wiedza posiada w sobie wszystko: wtedy przestaje być człowiekiem.

Tych czytelników, którzy interesują się stroną naukową tematu, może zadziwi to, iż jogowie, poświęcający się naukowej stronie filozofji, uczą, że ani materja lub Akasa w swej wyższej formie eteru, ani Prana w swej istocie lub formie wyższej, ani substancja umysłowa same przez się nie są atomistyczne, lecz to, co uważane jest w nich za atomy — są to w rzeczywistości "pierścienie wichrowe", jakie tworzą atomy, łącząc się w związki, które my percypujemy za pomocą zmysłów. Tak, naprzykład, substancja umysłowa w kombinacji 7, działaniem tworzy atomy, zwane "myślą", energja w swej działalności rodzi atomy, zwane "ruchem" lub "siłą". Sama przez się energja jest nieczynna, jeżeli można użyć podobnego paradoksu, a istota materji, zwana przez nas najsubtelniejszym eterem, gdy na nią działa energja, kierowana przez rozum, przybiera postać "pierścieni wichrowych", zwanych atomami, które przeistaczają się w wyższe formy materji t. j. w ciała stałe, ciekłe i gazowe.

Aby nam nie zarzucano, że stosujemy nowe zachodnie teorje naukowe do wyjaśnienia starodawnej filozofji jogów, odsyłamy czytelnika do sanskryckiego słowa writa, spotykanego w Wedaach, księgach prastarych, a które oznacza fale lub drganie rozumu, tworzące "myśl"; w dosłownym tłumaczeniu "writa" znaczy "wir". Ponieważ "wicher" (słowo używane w nauce zachodniej) jest bardzo zbliżone w swem znaczeniu do słowa "wir" i ponieważ oba te słowa stosują się do ruchu w "substancji", który, zdaniem powszechnem, wywołuje powstanie atomów, więc stąd wynika, że jogowie powtarzają tylko swe nauki dawne, chociaż ich teorją tak jest bliską teorji "pierścieni wichrowych". W wykładzie niniejszym nie możemy się poświęcać w całości zagadnieniu działalności rozumu pierwiastków, znajdujących się u jego podstawy oraz zjawisk fizycznych, które można wywoływać potęgą myśli. Wszystko to, jak również psychologja jogów oraz nauki, dotyczące dynamiki myśli, wchodzą w zakres innej gałęzi filozofji naszej, zwanej "Radża-joga". Filozofji tej poświęcimy dzieło następne.

Musimy jednak tutaj zaznaczyć, że czytelnicy nie powinni uważać mózgu czyli materji mózgowej za substancję umysłową i odwrotnie. Materja mózgowa jest tylko tem, przez co objawia się substancja umysłowa. Może czytelnikowi będzie dogodniej uważać substancję umysłową jako siłę, nie zaś jako formę materji. Słowo substancja używane w połączeniu z terminem "umysł" najwidoczniej, daje wyobrażenie o substancji materjalnej albo pewnej formie materji, co bynajmniej nie wyjaśnia nam w sposób prawidłowy istoty tego pierwiastka. I pomimo to, zaledwie byłoby to możliwem używać terminu "umysł-siła", gdyż oznaczałoby to albo kombinację rozumu i siły albo tę formę siły, jakiej używa umysł przy działaniu. Substancja umysłowa to najwyższa forma energji; z istoty swej, również jak i sama energja, znajduje się w stanie czysto biernym. Tylko wówczas, gdy ją coś do myślenia pobudza, kojarzy się ona z siłą rzeczywistą. O tem nie należy zapominać.

Kończąc rozważanie substancji umysłowej, musimy powiedzieć, że jest ona wszechistniejąca, to znaczy, że znajduje się wszędzie, i; podobnie jak energja i materja jej pochodne, suma jej pozostaje wiecznie niezmienna — nic do niej niemożna dodać i nic od niej nie można odjąć. Prócz tego nie może ona właściwie być podzieloną, choć może i pewną możność dzielenia się posiada. To znaczy, że aczkolwiek umysł każdego osobniczego "Ja" albo duszy wyobraża pewną określoną cząstkę substancji umysłowej, oddzielonej pozornie od innych substancji przegrodą z najsubtelniejszej materji, w rzeczy samej każdy rozum wchodzi w styczność z wszelkiemi innemi odrębnemi umysłami i z rozumem kosmicznym, którego część stanowi. Substancja umysłowa jest niepodzielna i nie występuje w kształcie rozumów indywidualnych, zupełnie tak, jak wszystek eter nie ukazuje się w charakterze materji i jak cała energja nie przetwarza się w siłę albo ruch.

Chcemy także zwrócić uwagę, że niema "materji" martwej, ponieważ wszechświat żyje. Każda cząstka materji zawiera w sobie energję i substancję umysłową. Wszechświat jest czemś bezmiernem, co drga od końca do końca; co myśli od atomu do słońca, aczkolwiek owo "myślenie" może się uzewnętrzniać rozmaicie, od najniższej formy — prostej wrażliwości (gdyż nawet powinowactwo i obojętność chemiczna są objawieniami wrażliwości) do najwyższych form wysiłków umysłowych, znanych człowiekowi, a nawet istotom, co stoją na znacznie wyższym szczeblu rozwoju, aniżeli człowiek.

ATMA ALBO DUSZA.

Przejdźmy teraz do rozważań nad Atmą, o rzeczywistem "Ja", nad duszą i jej zjawiskami w człowieku. Rozważając ten przedmiot, zastąpimy termin sanskrycki "Atma" słowem "dusza", mającym znaczenie identyczne. Wymieniliśmy tu termin sanskrycki jedynie w tym celu, aby ułatwić wam jego poznanie i zrozumienie; spotkamy się z nim w innych dziełach o tym przedmiocie. Aby opanować treść idei "duszy", musimy powrócić do zasady Absolutu. W wykładzie poprzednim staraliśmy się skrystalizować to, co o Absolucie dyktuje nam intelekt. Staraliśmy się przedstawić wam wszystko to, w co intelekt nakazuje wierzyć, lub inaczej co musi uznać. Wolno nam tutaj powiedzieć, że dzięki temu świadectwu inteligencji staje się wiarogodnem świadectwo wyższych zdolności rozumu, a najbardziej rozwinięte umysły wszystkich wieków, dusze obdarzone jasnowidzeniem, potwierdzają pojęcie Absolutu, jakie nam dał intelekt. Świadectwo wyższych zdolności styka się ze świadectwem intelektu. Ale, zauważ czytelniku fakt, często pomijany i nie brany pod uwagę przez wielu wyznawców, że rozum — nawet dusz najbardziej rozwiniętych — może dać nam pojęcie tylko o tym, co znajduje w samym sobie. I nawet rozum Wszechświata — suma ogólna umysłowości, jaką objawia Absolut (wchodzi tu i rozum, który w czasie obecnym przejawia się u istot rozumnych, posiadających świadomość, i rozum, który w ten sosób się nie objawia) nie może osiągnąć wiedzy z poza siebie. Rozum jest warunkowy i ograniczony, przyczem granice i warunki stawia mu Absolut. Widzimy przeto, że nawet rozum wszechświatowy t. j. ogólna suma rozumu istniejącego, może nas wtajemniczyć tylko w to, co ten poznaje w samym sobie i nie może podzielić się z wami wiedzą dotyczącą istoty Absolutu. Zna on jedynie tylko to, co Absolut mu przekazał i co w jego naturę wcisnął. Pamiętajcie, że rozum wszechświatowy nie jest Absolutem, lecz jego emanacją. Rozum i intelekt i wyższe stany umysłu — mówią nam o Absolucie jedynie to, co wiedzą same z siebie, a możemy powiedzieć, że, zgodnie ze świadectwem rozumu, powinniśmy wierzyć, iż Absolut jest tem a tem i posiada pewne cechy i właściwości. Czytelnik, który osiągnął pewien szczebel rozwoju duchowego, łatwo zrozumie, że takie pojęcie Absolutu jest względne, nie zaś bezwzględne, gdyż pojęcie to jest prawdziwe tylko z naszego punktu widzenia, lecz nie jest ono prawdą bezwzględną, gdyż prawda taka — to cecha samego Absolutu i nie może jej pomyśleć rozum ostateczny, nawet rozum wszechświatowy. Ten ostatni nie jest wszechwiedny, gdyż niezna wszystkiego. Posiada on wszelką cząstkę wiedzy (do najdrobniejszych szczegółów) o samym sobie i Wszechświecie. Musi być taki, gdyż jest rozumem wszechświatowym, zna siebie i wszystko, w czem się objawia — zna siebie i swoje narzędzia. Lecz nie może wyjść poza obręb swych granic; ze wszystkich stron ogranicza go martwa linja, która go dzieli od Absolutu. Rozgraniczenie to jest względne — nie zaś rzeczywiste, czyli, innemi słowy jest ono rzeczywiste w stosunku do Absolutu. Mimo to Rozum Wszechświata doskonale wie o istnieniu Absolutu, gdyż odczuwa Jego obecność w punkcie pozornego podziału i w ten sposób ma niezbity dowód rzeczywistości Absolutu. Jest on nawet w stanie "wiedzieć, że wie", gdyż wie, gdyż ogarnia Wszystko to, co się znajduje w jego obrębie i oczywiście pojmuje, że to, co widzi, lecz czego nie może ująć, jest czemś dlań niepoznawalnem. Istnieje przeto coś takiego, o czem rozum wszechświata nie wie (nie w tem znaczeniu, że nie rozumie tej wiedzy) a co znajduje się poza obrębem jego rozumienia; o czem wie jedynie Absolut. Absolut powinien znać siebie i wszystko, gdyż jest wszechpojmujący i wszechwiedny. Wszechwiedza stanowi cechę Absolutu, wszelka zaś inna wiedza jest niedoskonałą, względną i niepełną. Jeszcze zaś przypominamy czytelnikowi, że to, co nazywamy rozumem wszechświata, nie jest tem, czem myśli Absolut, lecz tem, czem myśli Wszechświat, jako połączęnie wszystkich emanacji Absolutu, jednakże wie on sam. Dusza człowieka zdolna jest uzyskać od rozumu Wszechświat, całą jego wiedze i dusze, które osiągnęły wysoki rozwój duchowy, korzystają z tego przywileju stosownie od swego udoskonalenia. Takie dusze mówią nam o istnieniu Absolutu, o czem zresztą mówi intelekt; lecz jednocześnie mówią nam o swojej niemocy, by przestąpić granicę, oddzielającą je od Absolutu. "Wynika stąd, że Absolut sam przez się jest niepojęty; wszystko co o nim wiemy, — to jedynie to, co wie Rozum wszechświatowy i ta wiedza w sposób konieczny pochodzić musi z zewnątrz, gdyż wiedza wewnętrzna zawiera się w samym Absolucie. Możemy rozwiązać zagadkę wszechświata przy. osiągnięciu pewnego udoskonalenia, lecz musimy pożegnać się z nadzieją, że kiedykolwiek zrozumiemy w pełni istotę Absolutu; jest to niemożliwe aż do chwili, gdy przestąpimy granicę wyższego przejawu umysłowości i gdy dojdziemy do zrozumienia swego rzeczywistego "Ja" — Ducha. Bo zaprawdę we wszystkich razem i w każdym z nas tkwi cząstka Absolutu, bezwarunkowości, nieograniczoności, a rzeczywiste "Ja" ogólnej całości — to Duch, Atma, kropla oceanu Absolutu, promień słońca Absolutu, iskierka świętego płomienia. Duch ten, będąc Absolutem, bezwarunkowo pojmuje Absolut, jego najskrytsze tajniki i otchłanie i gdy wstąpimy ostatecznie w krainę świadomości tego Ducha, poznamy i pojmiemy wszystko, ponieważ zjednoczymy się z Absolutem i wstąpimy w łączność z Bogiem. Jest to najwznioślejsza nauka jogów.

Nauka ta głosi, że ta drobna cząstka Absolutu, która zda się być od Niego oddzieloną, w rzeczy samej nie jest odosobnioną od Wszech jedynego; jest wyższym pierwiastkiem, zawartym w każdej duszy. Znajduje się ona nawet w niższych rodzajach dusz. Zawsze przebywa sama i światło jej będziemy dostrzegali coraz wyraźniej w miarę naszego rozwoju i ruchu naszej świadomości w kierunku tego światła. Duch stale przebywa w duszy. Lecz świadomość naszego osobistego "Ja" wciąż unosi się wzwyż ku duchowi, i z czasem się z nim połączy. Taki będzie kres rozwoju duchowego i wszystkie dążenia duszy będą skierowane do tego celu. Życie to wysiłek duszy do wyzwolenia z otaczających ją powłok, pragnienie opanowania swego dziedzictwa.

Teraz przechodzimy do wielkiej tajemnicy. Czytelnik, który uważnie śledził nasze wykłady nauki jogów, zada sobie pytanie — pytanie jakie zadawali sobie po wsze czasy ludzie, co osiągnęli wyższy rozwój duchowy, skoro powstały w nich pewne wątpliwości. Pytanie to można sformułować w sposób następujący: "W jakim celu Absolut lub jego część podzieliła się na cząstki, lub dlaczego zdaje się, jakoby się podzieliła? Po co to wszystko? Co to wszystko znaczy i jaki ma sens? Nie było to wywołane koniecznością, gdyż Absolut stoi ponad koniecznością; nie było w tem również celu, gdyż Absolut ma w swoim posiadaniu wszystko, co tylko istnieje i jest doskonałością; nie jest to oczywiście wynik jakiegoś pragnienia, gdyż Absolut nic posiada pragnień. Stąd powstaje pytanie: dlaczego wogóle wszystko powstało we Wszechświecie? Dlaczego powołano do życia to, co my nazywamy "duszami" i dlaczego duch włożył swoją cząstkę w każdą duszę? Ponieważ wszystko to musiało powstać z Absolutu i wrócić musi do niego, więc gdzie tu sens i co to znaczy?"

Wyłożyliśmy to pytanie tak jasno, jak tylko było w naszej mocy. Chętnie przyznajemy, że sami nie jesteśmy w stanie odpowiedzieć na to pytanie, jak również nie znamy w tym przedmiocie odpowiedzi lub wyjaśnienia wartościowego. Odpowiedź jest utajona w Absolucie i umysł, będąc tylko jego emanacją, nie jest w stanie pojąć, co znajduje się poza płaszczyzną objawień.

Wielu myślicieli chciało odpowiedzieć na to pytanie; szkoły filozoficzne Wschodu i Zachodu wypowiedziały wiele co do tego przypuszczeń. Niektórzy twierdzą, że w rzeczywistości niema ani kropli prawdy w tym podziale i że Maja czyli nieświadomość lub złudzenie każe nam widzieć Jedność jako wielość. Ale to nie jest odpowiedzią na pytanie, odsuwa jedynie zagadkę na dalszy plan i stwarza nową wątpliwość: skąd powstaje złudzenie i czy Absolut może być przedmiotem złudzenia? I jeżeli my będąc sami przejawem Absolutu, nie widzieliśmy naszej z nim tożsamości i jedności, to Absolut jest źródłem tej nieświadomości. Ktoś inny powiedział, że myśmy sami siebie zahypnotyzowali i dlatego patrzymy na siebie jako na coś odosobnionego od Absolutu; lecz to również nie jest odpowiedzią: jeżeli jesteśmy zahypnotyzowani, to przyczyną tego jest Absolut, o ile też nie przypuszczamy, że Absolut sam siebie zahypnotyzował, co znów byłoby śmiesznością. Również śmiesznem jest tłumaczenie, które głosi, że świat wszechświat, to tylko "marzenie" Absolutu. Czyż Absolut może "marzyć"? Przypomina to inne wyjaśnienie, że jakoby świat zjawisk włączając w to i człowieka, to tylko "igraszka" i "jasełka" Absolutu. To tłumaczenie jest absurdem, gdyż porównywa Absolut do dziecka lub szukającego zabawy i rozrywki człowieka, nie mówiąc już o tem, że podobna istota byłaby raczej szatanem niż Bogiem. Zdaniem innych wszechświat wogóle nie istnieje, a jest jedynie myślą Absolutu. Takie tłumaczenie również się nie nadaje, chociaż emanacja prawdopodobnie powstała skutkiem procesu, przypominającego w pewnym stopniu "myślenie", jak my to rozumiemy, lecz każda dusza posiada pewien zmysł rzeczywistości, który nie pozwoli jej uważać swego istnienia, za "myśl" lub "marzenie". To poczucie rzeczywistości własnego "Ja", właściwe każdemu z nas — jest wywołane przez uczucie obecności Ducha i jest odbiciem w naszym umyśle poczucia rzeczywistości duchowej "Jaźni", będącej samowiedzą Absolutu. Obecność tej samowiedzy w każdym człowieku jest dowodem, że wszyscy pochodzimy z "Jaźni" Absolutu i nie jesteśmy obcy Bytowi rzeczywistemu. Wyobrażenie o igraszce Brahmy ze wszechświatem i o tem, jak to Brahma pochłania przedmioty swej zabawy, gdy ją skończy: to pozostałość dziecinnej mitologji, której nawet uczeni hindowie pozwolili zakorzenić się w umysłach pod wpływem czarodziejskich baśni swych przodków. Jest to nic innego, tylko inny rodzaj antropornorfizmu — dążność do przeobrażenia Boga w nadczłowieka. Musimy uważać, że "ułuda" pochodzi z niedoskonałego pojęcia o wewnętrznej istocie rzeczy i studjujący jogę pojmuje doskonale, iż liczne zjawiska, które dają się być całkiem rzeczywiste duszy zakutej w więzy niewiedzy, znajdują się pod wpływem złudzeń, nazw i form: zjawiska w rzeczy samej nie są tem, czem się być zdają. Człowiek taki widzi, że wielu ludzi znajduje się pod wpływem autohypnozy i rozumie, co to znaczy wyzwolić się z tego świata omyłek i otrząsnąć się z tego wszystkiego. Prawie każdy z czytających ten rozdział w mniejszym lub w większym stopniu doznał tego przebudzenia; w przeciwnym wypadku nie interesował by się naszym wykładem. Lecz świadomość ułudy, poczucie, że gramy pewną rolę na scenie wszechświata, jeszcze nie tłumaczy i nie wskazuje przyczyn, iak się to przedstawiać musi Absolutowi. To nam jedynie może wyjaśnić, w jaki sposób powstają te inne zjawiska, lecz nie mówi, dlaczego powstają? Pytanie "w jaki sposób" dotyczy zagadnienia przejawu, a rozum wszechświata uznaje, że zagadnienie to wchodzi w zakres jego wiedzy. Pytanie "dlaczego?" zamiera w wiedzy Absolutu i wrota jego są dla rozumu zamknięte. My możemy rzeczywiście wiedzieć i wielu z nas wie — o istnieniu Absolutu nie tylko dlatego, że intelekt nasz uznaje to istnienie za konieczne, ale dlatego, że wyższe płaszczyzny naszego umysłu zgadzają się z tym faktem. Dusza, która osiągnęła należyty stopień udoskonalenia, znajduje w sobie to prawdziwe coś i wie, że ono jest wyższe od najwyższej fazy umysłowej. A Rozum Wszechświata (który może być przedmiotem badań adepta lub mistrza) spostrzega, że jest postawiony oko w oko z Absolutem i nie może wątpić o jego istnieniu. Lecz dusza może nie rozumieć pytania "dlaczego"? które dotyczy zakresu Ducha, jak również Rozum Wszechświata może nie rozumieć pytań "dlaczego"? dotyczących Absolutu.

Umysły wszystkich wieków starały się zbadać tajemnicę Absolutu i jego przejawów, i zwykle bezowocne były ich dążenia, by znaleść odpowiedź. Platon, filozof grecki, uważał, że Jedyne nie może istnieć w samotności i musi zawsze wydzielać z siebie dusze. Niektórzy myśliciele hinduscy twierdzili, -że przyczyną wywoławczą przejawów jest miłość lub dążenie do samozaparcia, potrzeba towarzystwa i umiłowania czegoś. Takie i inne jeszcze przyczyny podawali myśliciele. Niektórzy nawet twierdzili, że Absolut robi ze siebie ofiarę, stając się wielością miast być jednością. Jeden z pisarzy hinduskich mówi, że Absolut zmusza swe istnienie do podziału, gdyż nie jest "zadowolony w swej samotności". Ale kończąc te rozważanie nad zagadką "dlaczego"? zwracamy uwagę czytelnika, iż każde z podanych wyjaśnień opiera się na bezwiednem przypuszczeniu, jakoby Absolut miał podobieństwo do człowieka i dniała podobnie jak człowiek za pomocą rozumowań. Oczywiście antropomorfizm (wyobrażenie Boga w cechach ludzkich) jest bardzo żywotny i wysuwa się nawet w filozofji, która roi, jakoby dawno z niego się wyzwoliła. Musimy przestrzec czytelnika, aby nie dał się pochwycić w tę pułapkę myślową. Chcąc tego niebezpieczeństwa uniknąć, powinien pamiętać, że wszystko t. zw. "przyczyny", "objaśnienia" i "teorje" powstają dzięki temu, że Absolutowi bezwzględnemu, nieprzejawionemu przypisujemy właściwości, myśli, pobudki i działania właściwe czemuś względnemu, warunkowemu i przejawionemu. Odpowiedź na pytanie "dlaczego" może dać jedynie Absolut i odpowiedź taką uzyskamy wtedy, gdy osiągniemy świadomość duchową. Tymczasem bądźmy ludźmi i zgódźmy się, że "w naszym teraźniejszym stanie" — nie wiemy nic.

Lecz chociaż nie mamy odpowiedzi na to pytanie "dlaczego", rozporządzamy całym wszechświatem; możemy badać i szukać "w jaki sposób" wszystko powstaje. Każdy szczegół pracy wszechświata jest dostępny rozumowi człowieka. I rzeczywiście, szczegóły te znane są Rozumowi Wszechświata i tym, co umieją badać tę rozległą krainę do najdalszych granic. Każda dusza ludzka zawiera w sobie olbrzymią wiedzę rozumu wszechświata. Każdy rozum posiada całkowitą wiedzę Wszechświata; podobnie jak kropla wody morskiej zawiera w swym roztworze wszystko to, co znajduje się w oceanie, a więc badanie oceanu sprowadza się do badania jednej tylko kropli. Adept może posiąść całkowitą wiedzę Rozumu Wszechświata, do czego dość, gdy zbada kroplę swojej substancji umysłowej, swojej niezaprzeczonej własności. I on również może wejść w styczność ze wszystkiemi drganiami lub falami myśli wielkiego rozumu; gdyż każda kropla jest w łączności z każdą inną kroplą i z całością. Wiedza nie może przyjść z zewnątrz, nie jest ona wytworem rozumu. Przychodzi z wewnątrz, jest tylko zdolnością pojmowania tego, co jest i co istnieje Wszelka wiedza znaną jest Rozumowi Wszechświata, jak również i tej jego kropli, która do nas należy; "nowa" uzyskana przez nas wiedza nie tworzy się, lecz zapożyczamy ją z tego, co już istnieje, a czego ujęcie zależy od naszej mocy świadomości, t. j. od stopnia naszego rozwoju. A więc, chociaż nawet najdoskonalsze dusze zmuszone są przyjmować "na wiarę" niektóre pojęcia, dotyczące Absolutu, mimo to mogą się one przekonać o jego istnieniu i poznać "w jaki sposób" działa mechanizm Wszechświata i nawet wziąć świadomy udział w jego pracy. Rozum może być wyzyskany dla celów przetworzenia materji przy pomocy energji i do wykonania takich działań, które przeciętnemu człowiekowi mogą się zdawać nadzwyczajnemi, a które w rzeczy samej wchodzą w zakres działania powszechnego prawa przyczynowości. I dusza doskonała może za pośrednictwem wiedzy podnieść się na stanowisko, na którem będzie niezależną od prawa przyczynowości, o ile ono działa na niższych płaszczyznach przejawów. Jogowie nie wymagają od swych uczniów, by ci przyjmowali wszystko na "słowo", gdyż zagadki Wszechświata może rozwiązywać rozum, a wszelki krok da się sprawdzić przez zbadanie i doświadczenie. Istnieje "wiara" wiedząca i jogowie, którzy osiągnęli wyższy stopień rozwoju, posiadają taką wiarę. Lecz strzeżcie się nauczyciela, który uważa za możliwe przy pomocy przejawu swego rozumu, przejawu swych myśli i wyrazu wyjaśnić przejawowi waszego rozumu tajemnice ostatecznych przyczyn, utajonych w Absolucie i znajdujących się poza obrębem przejawu i nabytej przy pomocy rozumu, wiedzy. Gdy was opanują ciężkie wątpliwości i trwoga duchowa, pod wpływem budzących się od czasu do czasu zagadnień owej wielkiej tajemnicy, uśmierzcie swój umysł i poddajcie go działaniu Ducha, a pozyskacie "spokój i pocieszenie" — ów spokój, który jest wyższy nad rozumienie.

Dusza — to centrum świadomości. Nazywamy ją tak w braku lepszego terminu. Zawiera ona w sobie iskrę bożą, którą ograniczają powłoki substancji umysłowej (różnych form i stopni), energji i materji. Nawet, gdy dusza opuszcza ciało wskutek śmierci fizycznej, nie wyzwala się z materji, gdyż posiada kilka przewodników czyli ciał materjalnych o subtelności różnego stopnia. Różne rodzaje substancji umysłowej posiadają wielce wysubtelnioną powlokę materjalna, która je do pewnego stopnia oddziela od Rozumu Wszechświata i wiąże ich "istotę" z Rozumem Wszechświata oraz z rozumami oddzielnych osobników. Można ją nazwać naszem "Ja" lub jak inni mówią "monadą duchową", chociaż określenie to nic nie tłumaczy. Wchodzi ona do materji najgrubszego rodzaju i ztamtąd już toruje sobie drogę po szczeblach ewolucji do form wyższych, dopóki wreszcie, minąwszy różne stopnie ewolucji, nie połączy się znów z Absolutem; nie należy tego jednak rozumieć tak, jakoby z powrotem została wrzucona do kotła ze stopem, lecz że osiąga w ten sposób poznanie Absolutu i swej z nim jedności. Fakt ostatni zostaje stwierdzony przez dusze, które osiągnęły najwyższy stopień ku zdobyciu jedności — Nirwany. Przed tem ostatecznem osiągnięciem istnieje stadjum, w którem dusza zda się być zahamowaną, co może czasami trwać miljony lat; w tym czasie dusza odrzuca natychmiastowe osiągnięcie Nirwany i powraca do działalności we wszechświecie, aby innym duszom pomóc wznieść się wzwyż. Przyczyna tego dążenia drogą przeistoczeń od grubej materji do stopnia najwyższej doskonałości jest znaną, jak już mówiliśmy, jedynie Absolutowi. Lecz dusza wyraźnie może odczuć swój ruch postępowy po drodze i przyciąganie Absolutu, zarówno jak i pobudki boże, zmuszające nas wstępować krok za krokiem na stopnie dojścia. Stąd możemy wyprowadzić wniosek równie za pomocą intelektu, jako też wyższych stanów umysłowych, że to, co prowadzi duszę naszą wzwyż, jest "prawidłowe" i "dobre", a to, co tamuje jej postęp — "nieprawidłowe" i "złe". Na tej zasadzie układamy prawa zachowania się i etyki, chociaż etyka i pojęcie o postępowaniu "prawidłowem" i "nieprawidłowem" zarówno jak i "dobrem" i "złem" są względne, co zresztą tłumaczyliśmy w wykładzie o Dharmie. Każdy krok, co prowadzi do uznania jedności powszechnej, zawsze jest wyższy od leżącego niżej szczebla, na którym pojęcie to nie jest takie dokładne. Od tych pojęć zależy wszystko, co wiemy o postępowaniu prawidłowem i nieprawidłowem, o "dobrem" i "złem".

W jaki sposób duch przenika do materji czyli w jaki sposób powstaje, jeżeli można tak powiedzieć, narodzenie duszy, tłumaczą nam dusze, które wstąpiły na wyższe płaszczyzny, gdzie mogą być świadkami wielu procesów wszechświatowych. Świadczą one, że dzieje się to pod wpływem działalności woli Boskiej — która to działalność jest do pewnego stopnia pokrewna wyrazom silnej woli ze strony człowieka. Bóg "myśli" i objaw następuje. (W rzeczy samej niema tu myśli, jak my ją rozumiemy, ale nie mamy lepszego terminu dla określenia tego zjawiska). Proszę nam wybaczyć, że zastosujemy przykłady z doświadczenia ludzkiego, przyczem nie zapominajcie, że zdaniem naszem niemożliwe jest porównanie jakiegokolwiek działania Absolutu z czynnością ludzką; pozwolimy więc sobie powiedzieć, że akt powstania centrum świadomości t. i. narodziny duszy, wejście duszy w otaczające go powłoki umysłowości energji i materji w istocie swej przypominają zapłodnienie i narodziny dziecka. Absolut można por Nawnać z pierwiastkami ojcowsko-matczynemi, które złączyły się w jedność. Duch zaś to dziecko tych dwojga elementów.

A więc w tym wypadku dziecko musi posiadać cechy, własności, charakter rodziców. Duch musi być z Boga i być duszą duszy; powłoka zaś materji, energji i umysłowości tworzy ciało dziecka. Zarówno dusza jak i ciało dziecka muszą powstać i składać się z substancji, z której składali się jego rodzice, gdyż nie istnieje nic innego, z czego by to dziecko powstać mogło. Zupełnie dobrze mówi pisarz zachodni Caltropp: "My dzieci Boże zarówno ciałem jak i duszą powstajemy z substancji Bożej w zupełnej zgodzie z prawem pochodzenia z ojca i z matki. I rzeczywiście jesteśmy narodzeni, lecz nie stworzeni:. zaprawdę, bezwarunkowo stanowimy jedną istotę z Bogiem i jesteśmy jego dzieci".

Podobnie jak dziecko bywa najpierw pogrążone w niższej formie materji, aby stopniowo wzrastać, zdobywać świadomość, samowiedzę, dojrzałość, dopóki nie dorówna swemu ojcu w sile, postaci zewnętrznej i rozumie — tak i dziecię boże wprowadzone zostaje w niższą formę materji (która może być nazwana ciałem Bożem) i w miarę rozwoju przechodzi od niższej do wyższej formy, potem zaś idzie coraz wyżej i wyżej, póki nie dotrze do zawrotnych wyżyn myśli. Ostatecznie osiągnąwszy dojrzałość, dusza zbliża się do przybytku Ojca; wrota się przed nią otwierają i dusza wchodzi w nie, padając na łono Ojca, który na nią oczekuje. Potem drzwi się zamykają i już nie widzimy, co się odbywa dalej. Dusza, co osiągnęła dojrzałość, czuje się bezpieczną na łonie Ojca; dosięga ona strzechy ojcowskiej po ciężkich latach błądzenia. Słowem powróciła do domu.

Jako drugi przykład, którego treść będzie zrozumiałą dla bardziej wzniosłych duchowo z pośród naszych czytelników, może służyć obrazek następujący: jak słońce odbija się w oceanie każdej najdrobniejszej jego kropli oddzielnie, tak i Absolut (Bóg) odbija się w łonie Rozumu Wszechświata i w każdym osobniczym przejawie tego rozumu — w każdej duszy oddzielnej. Słońce, o ile się odbija w centrum kropli, zwanej duszą indywidualną, zowie się duszą, zowie się "duchem".

Odbicie nie jest samym słońcem, lecz nie jest również złudzeniem czegoś nieistniejącego, gdyż słońce wydzieliło swą cząstkę, swą energję, swoje ciepło, swoje światło, swoją substancję. W ten sposób, jak ocean, podobnież i kropla wody z rzeczywistości ma udział w samopoczuciu istoty Absolutnej. Duch kropli jest rzeczywistością. Na tem polega cud i tajemnica, że chociaż słońce w kropli jest obecne, lecz jego samego — jego całości — tam niema, chyba pozornie. Człowiek, który widzi odbicie w kropli, widzi kształt i światło słońca, gdy w rzeczy samej słońce znajduje się na niebie, a więc jednocześnie słońce znajduje się w myśli i na niebie i odwrotnie. Gdyż jest jednocześnie na niebie i w kropli. Jest to paradoks boski, w którym się zawiera wyjaśnienie jedności w wielości i wielości w jedności; przyczem jedno i drugie jest rzeczywiste, pozornie odrębne, w istocie rzeczy zaś nieodrębne. I w ten sposób, słońce może znajdować się w miljonach kropel i krople mogą odbijać miljony słońc. Chociaż każda kropla zawiera w sobie słońce — istnieje tylko jedno słońce, które trwa na niebie. Ten kto może zrozumieć tę zagadkę, rozumie stosunek ducha do Absolutu — wielości do jedności.

Niech więc każda kropla zrozumie, że w niej znajduje się Słońce Życia i niechaj zdoła dojść do realnego uznania jego przytomności.