Wincenty Łoś

DRUGIE ŻYCIE PANI APPELSTEIN I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

DRUGIE ŻYCIE PANI APPELSTEIN

powieść współczesna

Tom Pierwszy

Łoś Wincenty

I.

Minęło lat szesnaście odkąd Irena po strasznej katastrofie warszawskiej, w której straciła męża i milionową fortunę, zamieszkała we Lwowie.*

Nie odzyskała ani jednego ani drugiego. Bernard nie przyszedł do zdrowia, a Jakób Appelstein, jeśli zdołał ocalić honor firmy i odzyskać swoje osobiste mienie, to nie mógł, mimo całego swego sprytu, z przepadłych interesów uratować dla brata fortuny.

Irena była jeszcze prawie młodą. Nie dobiegła czterdziestki, tego fatalnego Rubikonu młodości, witanego z trwogą zarówno przez mężczyzn i niewiasty.

Mimo to jednak życie wyryło na jej obliczu swe dokumenty. Nie była to już ta śliczna "Mme Bernard", królowa ongi warszawskiego high lifu. Rysy regularne i delikatne, czarne oczy, zachowany owal twarzy, ratowały jedynie to oblicze, na którem zmarszczki, jakie tworzą wszystkie życiowe wypadki i konieczności, torowały sobie już przyszłe drogi.

I żadna może twarz, tak, jak ta pani Appelstein w tej chwili, nie przedstawiała plastyczniej smutnej jesieni pięknej kobiety.

Siedziała przy oknie, wyglądając na ulicę, w komnacie umeblowanej z wielkim komfortem, ale bez zbytku, o ile te dwa pojęcia, subtelność oddzielić pozwoli.

Oczyma pełnemi jakby sztucznego, czy chorobliwego blasku wodziła to po ulicy, to po siedzącym naprzeciw niej, Bywalskim.

Jakże się ten człowiek zmienił.

Był to biały i łysy staruszek, jakich się tylko w wielkim świecie spotyka, wyśmienicie zakonserwowany, a mimo to bardzo stary zmęczeniem we wzroku, nudą rozlaną na całem obliczu, nudą tak potężną, że odbierającą fizyognomii wszelkie cechy zdrowej żywotności. Od czasu do czasu przyjeżdżał on z Warszawy do Lwowa po to tylko, aby odwiedzić Appelsteinów, tego sparaliżowanego przyjaciela i tę kobietę, żyjącą ofiarę jego światowo-matrymonialnych kombinacyj.

Przyjechał był wczoraj, wezwany przez Irenę telegraficznie, jak nieraz bywał wzywany, skoro on jeden z tylu przyjaciół, przyjacielem jej pozostał. A potrzebnym bywał często w przeprawach jej życia, jakie tu we Lwowie od lat szesnastu prowadziła, tak odmiennego od tego, które pod postacią Bernarda Appelsteina, przy dźwięku złota, a blasku brylantów, była poślubiła.

Siedział jakby bezwładny w fotelu. Miał zdać Irenie sprawę z delikatnej misyi, którą mu powierzyła, dla której go wezwała. Tę misję naturalnie światową już spełnił, ale teraz nagłe brakło mu odwagi udzielić jej rezultatu, kobiecie siedzącej przy nim i jakby w trwodze gorączki wyczekującej, aby przemówił, a bojącej się go wprost zapytać.

Czuł to Bywalski, ten subtelny znawca odrębnych indywidualności kobiet świata wielkich i małych finansów. Czuł i zwlekał, niby zapominając o wyłącznym celu swej tu bytności, a zabawiając kobietę rozmową o niczem, której praktyka trzydziestoletnia nadała jego fizjognomii tę cechę bezwyrazistości, ogłupienia prawie tem lawirowaniem w bezmyślnej próżni salonowej. Zresztą zastanawiała go w tej chwili twarz

Ireny tak jeszcze piękna, młoda, a tak rysami cierpień pomasakrowana. Te bruzdy od kończyn delikatnych nozdrzy do kończyn ślicznie wykrojonych i różowych ust; to zagłębienie pionowe, zbliżające do siebie łukowate brwi?

Ale nic tak nie zastanawiało Bywalskiego, jak oczy Ireny. Dziwnych w nich dostrzegł zmian i wytłumaczyć sobie ich nie umiał. Błyszczały nienaturalnym blaskiem, jakby pochodzącym od krwawych łez, bo białka zabiegły różowym odcieniem a w obu końcach wpadały, jak u pijaków, w czerwone tony.

Co to było ? Czyżby była płakała ? Czyby tak wogóle starzały się piękne oczy niewieście?

Studyował ją dalej. Niestarzała się przecież tak gwałtownie. Figura jej zachowała cały młodociany wdzięk, rysy jędrność, oblicze swój niezrównany inteligentny, a tak dobry wyraz. Ani jeden siwy włos nie igrał w hebanowych splotach, a szyja, ta zdrajczyni kobiet, dziwnie potrafiła utrzymać cerę młodego ciała.

Ale te oczy? te oczy, które nadawały jakiś niespokojny wyraz temu posągowemu zawsze obliczu, które się powiększyły, wychodziły trwożnie z powiek, miały jakiś ustawiczny błysk i dziwną łatwość przewracania się w swych oprawach.

Czy tak było ? Czy jemu się zdawało ?

Gdyby nie znał tak, jak zna Irenę, toby przypuszczał Bóg wie co, sądząc po tych zaszłych krwią białkach, po tem niespokojnem wejrzeniu, nielicującem z całą indywidualnością kobiety. Przypuszczałby, że cierpiała...

Ta myśl go zmusiła do poruszenia się na krześle.

On nie lubiał sprawdzać cierpień, a szczególnie nie lubiał przeprowadzać tej dyagnostyki na ciele jedynie może mu drogiej na świecie istoty, do której, jeśli się nie przywiązał sercem, którego światowiec mieć nie może, to przyzwyczajeniem lat czterdziestu.

Może i cierpiała...

Wszak dochód dwunastu tysięcy rubli jaki jej regularniej od chronometru Jakób Appelstein wypłacał, mógł jej nie wystarczać na pociechę po wszystkich zawodach życiowych.

Wszak ta kobieta, będąc żoną bankruta, była sama również wielką bankrutką życiową.

Co ją boleć mogło?

Myślał i co chwila poruszał się na fotelu tym ruchem indywidualnym ludziom nieznoszącym przykrego przymusu, nawet tego, jaki im narzuca własna praca mózgu.

Myślał............

A Irena nie wiedziała, że to ona była przyczyną od chwili, upartego milczenia towarzysza. Ona cała była pogrążoną w ciekawości, co jej za odpowiedź przyniósł przyjaciel, od hrabiny Głuskiej. Ona cała była w śmiertelnej trwodze dowiedzenia się, czy będzie czy nie będzie zaproszoną na ten bal..

I podczas gdy ją trawioną niepokojem, badał Bywalski, by odgadnąć jakie to uczucia tak zmieniały oblicze przyjaciółki, do której go przywiązał wielki dramat życiowy, ona nie odgadując tego, pochłaniała myślą całą genezę tej swej obecnej męczarni.

A ta męczarnia już od pół godziny, mimo swej siły, rzucającej ją w stan rozpaczy, zamykała jej usta fałszywym wstydem i niepozwalała zapytać wprost Bywalskiego.

— Zaprosi mnie hrabina Głuska na swój bal, czy nie?

To zapytanie trawiące ją, którego się chyba Bywalski nie domyślał, nie mogło jej przejść przez gardło. I to cierpienie, jakie doznawała w głębi swych uczuć, wynikające z upokorzenia, tkwiącego w historyi tego pytania, przerzuciło nagle jej umysł w kierunku własnego żywota.

Lat szesnaście, jak odpokutowywała te kilka lat niby względnego szczęścia. — Szesnastoletnią wegetacyą we wstrętnych i nieprzyjaznych warunkach spłacała swój dług naturze za cztery lata tak względnie pełnego życia.

Ileż ona przeżyła upokorzeń, począwszy od tej chwili, w której sobie zdała sprawę, że zaczęła drugie nowe życie.

Ileż tych upokorzeń stłumiła w sobie, począwszy od tego nigdy niezapomnianego wieczoru, w którym przyjaciółka jej z czasów panieństwa wstydziła się przyznać, że ją zna, w którym dowiedziała się, że w tem drugiem życiu, którego bramę wtedy była ujrzała, należeć będzie do sfery towarzyskiej, określonej przez osobę jej urodzenia, wychowania i pojęć, epitetem "zbankrutowane żydy".

Ah! te słowa, jakby je teraz tuż obok siebie słyszała wymawiane tym lwowskim odrębnym akcentem arystokratycznych ustek, potykających niektóre litery...

Te słowa otworzyły jej oczy, zrodziły w niej zaród choroby, która ją miała toczyć lat szesnaście, zmieniły jej pojęcie o ludziach, o życiu, otworzyły przed nią bramę do tego nowego życia, z którem się borykała — lat szesnaście!

Oh! Jakże ono było strasznem. — Dreszcz ją przebiegał na samo jego wspomnienie.

Tysiąc razy, ba! milion razy możeby była znalazła siłę przerwania tego pasma dni, miesięcy i lat, gdyby nie Leontynka, Lula!

Dla niej cierpiała i dla niej cierpieć dalej musiała.

To poczucie macierzyńskiego obowiązku napawało ją siłą i odwagą, ale doprawdy upadała pod ciężarem swej doli. Doprawdy! Ona nie była stworzoną na bohaterkę. I dziś przed Bywalskim, którego milczenie wydawało się jej być złowrogiem, uczuła znów dobitnie, że jakiś nowy etap zaczyna się w tem jej drugiem życiu, i że już jej sił, odwagi, woli, poświęcenia, braknie.

Serce ją bolało, jakby już przepełniło się upokorzeniami. Już ani jednego więcej, choćby dla tej ukochanej istoty, przyjąć, stłumić, ukryć, połknąć nie było w stanie. Załzawionym wzrokiem spoczęła na przyjacielu i obudziła go z zadumy.

— Kochany panie Bywalski. Nie byłam z panem szczerą i czuję się wskutek tego żenowaną. Zdaje mi się, że czytam w twojem obliczu zdziwienie, iż cię śmiałam wzywać do Lwowa dla takiej błahostki, jak zaproszenie na bal?

— Jakto? — przerwał przyjaciel, zakładając monokl, który tym razem zakładał nie dla nadania sobie kontenansu, ale dla pokrycia głębokiego smutku, jakim go napełniły refleksye nad Ireną. — Nie wierzę temu — mówił powoli — abyś ze mną nie była szczerą.

— Otóż popełniłam tę zbrodnię. Nie byłam zupełnie szczerą — podchwyciła z ożywieniem. — Nie byłabym godną twej przyjaźni, gdybym dziś jeszcze, po tylu przejściach, w moim wieku posuwała banalność do tego stopnia, iżby cię wzywać z Warszawy dla wyrobienia mi zaproszenia na bal...

— Ależ wiem! chodzi ci tu o Leontynkę.

— I to by mnie nie tłómaczyło. Czy Lulu raz więcej czy mniej tego karnawału tańczyć będzie...

— Chodzi pani o pozycye, o wyklarowanie jej ostateczne i bardzo słusznie, bo doprawdy dąsy tych kilku domów...

Irena poczerwieniała i przerwała.

— I to jeszcze nie byłoby mnie skłoniło do wzywania cię telegraficznie, przyjacielu... Miałam czas oswoić się z dąsami, miałam czas przekonać się, że panią Appelstein wolno się tylko nazywać, gdy się ma miliony...

Urwała, pomyślała i ciągnęła dalej:

— I to jeszcze w Warszawie, w Europie, ale nie tutaj. Pogodziłam się z mym losem... Tu rzecz tak się ma...

Bywalski, który wyglądał na mumię obojętności, ożywił się. Jedynie ciekawość przetrwała w tym organiźmie, zużytym czczością wielkoświatowego życia.

Co widząc Irena, cierpiąca wiele nad stopniowem i rainem upadaniu umysłowem jedynego swego powiernika, ożywiła się i podchwyciła zniżonym tonem, przysuwając się do niego z fotelem:

— Jeźli mi tak zależy na tym balu, to z poważniejszych względów. Młodemu Poryckiemu, którego pan poznasz tutaj, podoba się Lulu...

Zauważyła zdziwienie na twarzy Bywalskiego i ciągnęła zmienioną dykcyą:

— Naturalnie, że i ja, szczególnie ja, pozostająca w tak anormalnych warunkach tutaj od tylu lat, wpadłam zapewne w fatalną rolę matki, mającej córkę na wydaniu, w tę rolę zaślepienia a force pragnień, trwóg, każących się czepiać złudzeń. Usiłuję jednakże być trzeźwą, siłą wysiłku staram się być sobą, a nie nieszczęśliwą matką, której okoliczności i ludzie stawiają zapory w wypuszczeniu w świat swego pisklęcia.

Tu łzy prawdziwe, perliste, kryształowe stanęły w jej oczach i z lekkiem łkaniem wtrąciła:

— Ach! Co ja cierpię. Co ja cierpię, odkąd widzę, że i świat, ten, ohydny świat, który mi wybaczyć nie może, że zostałam panią Appelstein, będzie usiłował, usiłuje już mi nie pozwolić spełnić mego posłannictwa matki.

Pani Ireno! — prosił Bywalski, widząc zapalającą się w rozpaczy kobietę.

— Bo powiedz pan — podchwyciła — czy może być coś okrutniejszego, czy może być okrutniejszą kobiety dola? Nie ma jej równej w naturze. Karzą mnie, upokarzają, zamykają mi przed nosem drzwi za to, że zostałam panią Appelstein. Jest w tem coś etycznego jednakże. Karzą mnie za chciwość, ktora, przypuszczają, była moją pobudką. Karzą mnie za pogwałcenie uczucia, które, przypuszczają, nie kierowało mym wyborem w małżeństwie. Dobrze! Zgoda! Ale wszystko powinno ustać z chwilą, gdy chcę być tylko matką mego dziecka, gdy jemu chcę zapewnić szczęście.

Płakała rzewnemi łzami, a nagle z interesem niemal rzuciła osowiałemu i zgnębionemu swemu przyjacielowi pytanie:

— Powiedz mi pan, czy Lulu jest bardzo brzydką?

— Ach! Co pani jest? Co znaczą te nerwy?

— Oli! Nie wykręcaj się pan. Ja przecież nie jestem idyotką. Ja przecież jeszcze patrzę, myślę, porównywam. Lulu jest żydówką... ładną żydówką. W Warszawie miałaby prawo obywatelstwa w salonie, tutaj razi, odbija, uderza, zdumiewa!

Zaszlochała i kończyła:

— Mnie, mnie drogi panie. Cóż dopiero innych? Czasem, gdy ją nagle zobaczę w parach mazura, z tą śniadą cerą, tymi kruczymi włosy, tymi Jakóba rysami, w defiladzie naszych arystokratycznych północnych kobiecych typów, pytam się nie wierząc prawie oczom czyż to być może moja córka?" Ach! Gdybyś znal to cierpienie!

Załkała i głosu jej brakło.

— Pani! pani Ireno! — prosił Bywalski, czując, że cierpienie gotowe mu się udzielić, tyle w dykcyi kobiety było czucia, serca, bólu i prawdy.

Ale ! — podchwyciła ochłaniając — taka, jaka jest, podoba się Poryckiemu, Są mężczyźni, którzy te wschodnie typy lubią. Przypominasz pan sobie, że nie było straszniejszej żydówki, jak Kronsteinówna, a przecież zakochał się w niej do szaleństwa Kustyński. A świeżo, opowiadają, że cesarz Wilhelm kochał się tej zimy w Korońskiej. Niemłoda i tak silnie Kohnówna...

— Ależ bardzo częste wypadki. Bardzo wielu mężczyzn podziela gust cesarza Wilhelma...

— Otóż, Lulu podoba się seryo Poryckiemu.

— A ten Porycki?

— Jest bardzo dobrą partyą. Matka robi, co tylko można, by go odciągnąć. Świat cały zazdrości, Lulu się już kocha.. A ja, ja...

Tu głos jej zadrżał strasznym bólem. Bywalski przerażony przerwał.

— Ach! Czyż pan możesz rozumieć?

Czyż kto może zrozumieć uczucia matki w mojem pozostającej położeniu. Trzeba by być na to drugą Ireną, starszą panią Appelstein. Ach! Cierpiałam wiele, cierpiałam strasznie. Cierpię do utraty mych zmysłów. Alebym się uważała wynagrodzoną i pomszczoną, wypłaconą przez sprawiedliwość, gdyby to małżeństwo przyszło do skutku. Nie widzę jego możliwości, ale go pragnę. Pragnę go, bo widzę konsekwencyę życiową w rozkładzie cierpień na ludzkie dole, jakąś sprawiedliwość tej Nemezis, która jeśli mnie ukarała i zdruzgotała jako kobietę w najsubtelniejszych uczuciach, to...

Urwała, bo już dokończyć nie mogła. Bywalski milczał i myślał. Ze ta kobieta cierpi przypuszczał był, ale aby tak cierpiała, nigdy nie sądził. Odkrywała mu ranę w całej swej nagości, ranę w pełni rozjątrzenia, teraz dopiero po tylu latach, otwartą i sączącą krwią. Przypomniała mu się Irena nagle w dwóch chwilach swego życia. W jednej, w której zarodek tej rany uczuła, w drugiej, gdy na otwarcie się jej dozwoliła. Ach! Jakże dobrze pamiętał, jakże czuł na sobie dziś jeszcze, ten wzrok ślicznej panny, gdy ją do poślubienia Bernarda namawiał, ten wzrok pytający go, czy on obyty i doświadczony, mógłby jej powiedzieć, jakim, takie małżeństwa, wrzodom, dają początek. I był świadkiem tej chwili i pamiętał ją, jakby wczoraj, gdy wrzód przez dziewicę przeczuty, otworzył się, gdy zdziecinniała matka Ireny u kolebki tej dorosłej dziś Lulu, nie zdołała powstrzymać wykrzyku: "Istna Żydóweczka. " To była straszna chwila. Wszyscy, ilu ich wtedy przy tej kołysce było, oniemieli z cierpienia nad Ireną.

Ależ to cierpienie jakąż fraszką było [w porównaniu do tego, jakie dziś gangrenowało cały organizm tej nieszczęśliwej kobiety, której los czy też straszna Nemezis, 'o której wspomniała, odmawiała nawet pociechy, jakiej udzielała matce, dając jej macierzyńskie zaślepienie.

Irena widziała, że jej córka była portretem nienawidzonego Jakóba Appelsteina, widziała, jak odbijała swym typem od panien, w których gronie ona, rodzona jej matka, była prototypem arystokratycznego wdzięku i narodowej piękności.

Było to cierpienie, które Bywalski nawet, nie będący nigdy ojcem, nie lubiący nawet romansów tej ohydnej nowej szkoły, analizującej boli subtelności, przecież w odcieniach chwytaj.

Nie znajdował długo ani jednego słowa w odpowiedzi na te pytania matki, jakie jemu tylko jednemu na całej kuli ziemskiej zadać mogła, jemu jedynemu świadkowi wszystkich jej upokorzeń i tryumfów, poświęceń i szałów.

— Tak! — podchwyciła więc Irena. — Wiem, że jest taką, ale czy będąc taką jest brzydką czy ładną? nie wiem. Czy może się podobać ? — pytała rozpaczliwie.

— Może — szepnął Bywalski — może — poprawił silniejszym głosem odchrząknąwszy — może i bardzo! — dodał wreszcie, jakby ze zrodzonego w namyśle wątpliwości przekonania i mówił:

— Siłą olbrzymią swej rasy, biorąc wszystko po Appelsteinach. odziedziczyła po pani dwie rzeczy, których ręczę, nawet w defiladzie mazura nie zauważyć nie można. Ma wdzięk i figurę po pani. Ma tryumfujący, ongi tak podbijający wyraz twarzy pani, który nawet we Lwowie nie wyznacza jej tego miejsca, w jakiem pani, galopując w swej rozpaczy, zdajesz się ją widzieć. Tak, tak, to Typ wschodni, ale bardzo, bardzo uroczy.

Widząc po obliczu tej młodej matki, zatopionej w swem dziecku, szaloną radość, poskramianą jedynie niedowierzaniem, mówił dalej:

— Przecież mi wierzysz? Nie jesteśmy. na stopie komplementów. Byłbym szczery, szczególnie w rzeczy tak seryo, jaką jest uroda panny, nie mającej nazwiska, rodziny, ani majątku.

Tą ostatnią otwartością nagą i prawie bezwzględną powiększał wrażenie swej szczerości, a czynił to bezwiednie, z automatyczną wprawą bywalca.

Oblicze Ireny opromieniało radością, która powoli na niem gasła, jakby słońce powoli zaciemnione wzrastającą nawałnicą chmur, pędzonych przez wichurę.

Długo milczała zapuściwszy w ulicę zamglony wzrok.

Nagle się odezwała:

— Cóż za potwór ten Jakób! Bywalski wzdrygnął się. Salonowe i klubowe życie pogrążone w frazesach codzienności wymanierowanej, zrobiło go nawet drażliwym na najprostsze wykrzyki namiętności czy uczuć ludzkich.

— Dlaczego ? co ? — zapytał.

— Gdy pomyślę — mówiła Irena — o ile bym mniej cierpiała. Gdyby Lula miała choćby taki posag, jaki najmniejszy wolno mieć pannie Appelstein, pannie Appelstein urodzonej ze Starżów, a więc zmuszonej do bywania i szukania rnęża w świecie matki ? Wtedy by przed nią drzwi nie zamykano.

— Bo się pani zdaje...

— Nie! Zresztą to całkiem naturalne. Od tego się ten świat nazywa wielkim. Mają w nim racyę bytu wielkie rzeczy tylko, wielkie nazwiska, piękności, fortuny, inteligencye... Ach ten Jakób — podchwyciła z budzącą i wzrastającą goryczą — ten Jakób, którego pan zawsze bronisz, którego cenisz, czyż nie widzi, czyż nie zdaje sobie sprawy? Gdzież ta inteligencya? to poczucie humanitarne? ta delikatność? Wziął wszystko, wszystko! I nie dał dosyć, by mi pozwolić godnie spełnić rolę matki dziecka jego brata.

Rozpłakała się znowu, a Bywalski uczuł się naraz poruszony dwoma sprzecznemi uczuciami, i litością nad Ireną i oburzeniem za niesprawiedliwe zapatrywanie się na Jakóba.

— Jesteś pani niesprawiedliwą — bąknął.

— Ach, bo prawdę mówię o pańskim przyjacielu. Zawsze go tak w sercu nosisz? Moje łzy...

— Zawsze go wysoko cenię — przerwał stanowczo, o ile stanowczym mógł być ten głos zmęczony nadmiernie stereotypową półwiekową gadaniną. — Postąpił z wami, jak najuczciwszy brat, najwyrafmowańszy dżentelman. Dwudziestoletnią pracą ocalił honor firmy, której nazwisko nosicie. Wyznaczył wam rentę, która pozwala żyć dostatnio, na równi z ludźmi pani świata i którzy w tym świecie nawet za zamożnych uchodzą. Daje wreszcie Lulu posagu sto tysięcy rubli, posagu, który w pani świecie do większych niemal się liczy.

— Ach! — zawołała w rozdrażnieniu Irena- toby było aż nadto, gdyby mi przywróciło moje nazwisko, gdyby Lulu... Ah! panie — podchwyciła nie kończąc. Czy ty myślisz seryo, że on nam nic nie winien? Czyżby on był dorobił się tych miljonów bez firmy, od której nas usunął? Czy "wiesz, że może likwidacya po upadku Bernarda nie wykazała mu fortuny?

— Ach! pani! Czyż można być żoną eks - bankiera i tak zaślepiona? Bernard wszystko stracił, swoje i Jakóba. Zapewne, że firma pozwoliła Jakóbowi odzyskać i pomnożyć swoje. Ależ ta firma już do niego należała, gdy Bernard przewodnikiem jej być nie mógł, gdy runąć musiał.

— Próżno go pan bronisz.

— Wierzę! Ta antypatya u pani jest jakimś fenomenem fizyologicznym.

Irena poczerwieniała i wybuchnęła:

— Ależ przecież mi zabrał moje kosztowności! moje! moje! Gdybym je tylko miała, tobym dzisiaj spokojnie patrzyła w przyszłość, tobym wiedziała, że Poryckiemu dam Lulu, bo hrabina, jeśli nie pozwoli na małżeństwo syna z tym posagiem, jaki Lulu ma, pozwoliła by na nie...

Urwała, wycieńczona tym wybuchem żalu — ona tak niestworzona do jakiejkolwiek roli w dramatach życiowych, ze swym słabym głosem, dławionym łzami i brakiem tchu.

Ale Bywalski był wzburzony. Irena napadła na jedynego jego przyjaciela, w którego towarzystwie od lat szesnastu spędzał połowę dni, któremu dużo zawdzięczał, którego polubił.

— Ależ pani! — zawołał odchrząknąwszy — takie kosztowności, któremi cię obsypywał bezmyślnie już chory Bernard za pieniądze cudze, nie mogą być uważane. Nie mógł on ich uważać...

Urwał, bo Irena zawołała:

— Choćby i tak było, to ten przebrzydły żyd, który przecież musi wiedzieć moją pozycyę, którąby tak pieniądze ułatwiły, mógłby był wyznaczyć Lulu posag, jakiby. dając jej racyę bytu w naszym świecie mnie uwolnił od tylu upokorzeń, a jej pozwolił wyjść za mąż. Co on myśli? Co on myśli, bo przecież on myśleć winien za chorego brata. Co on myśli, że ja z Lulu zrobię? Że ją wydam za żyda, któremuby wystarczyło sto tysięcy? Tu żydów nie ma. Czemuż jej nie weźmie do Warszawy ?

— Boby jej pani nie dała. Irenę podrażniła tylko ta prawda.

— Ale ja ją za żyda nie wydam, a z tym posagiem jej nikt nie weźmie. Ach! panie! cóż za potwór!

— Pani Ireno! Nie poznaję cię.

— Wierzę! — podchwyciła — Wierzę! Znałeś mnie panną, która- się poświęciła dla brata, oszołomiona powodzeniem, chwilowo chciwą złota, którąście rzucili w objęcia poczciwego i sympatycznego człowieka. Znałeś mnie żoną kaleki zrujnowanego, spełniającą z pokorą i pogodą ciężkie obowiązki kobiety; której z rąk wysunęło się to, co jej miało złocić czcze i twarde życie. Ale teraz — tu słaby jej glos stał się tragicznym — masz przed sobą matkę, tylko matkę, rozżaloną, że nie była nigdy kochanką i żoną — zbuntowaną, bo zniecierpliwioną upokorzeniami raniącemi ją w najdelikatniejsze uczucie, jakiem jest macierzyństwo. Staję się złą, dziką, dostaję obłędu, szarpiąc się bezsilna w tej siatce, zmuszona patrzeć jak mi moje dziecko ranią i upokarzają, niezdolna mu wywalczyć naturalnego bytu, zapewnić normalnej, przyszłości kobiety. Wiesz jaką zawsze byłam nerwową i czułą. Otóż ja w salonie chwytam i rozumiem każde spojrzenie, każdy uśmiech, każdy ruch, a one mnie szarpią i rozdzierają.

Zaszlochała i zalewając się łzami mówiła dalej:

— A to biedne stworzenie nic nie rozumiejące, delikatne, dobre i naiwne, czy głupie, pyta mnie oczami o wytłumaczenie: dlaczego świat dla niej jest tak innym, niż. dla jej rówienniczek, dlaczego chwyta uśmiechy, których nie rozumie, czuje zimno dreszczem ją przejmujące, spotyka wejrzenia, których nieżyczliwość odgaduje, a genezy jej nie rozumie?...

Bywalski drżał na całem ciele. Dwie duże łzy stanęły mu w popielatych zamglonych oczach. Usiłował je powstrzymać.

Zacisnął usta, połknął ślinę, zrzucił i na nowo założył monokel. Ale łzy spłynęły po policzku i ujrzała je Irena.

Rzuciła się ku niemu zalana łzami ale uśmiechnięta.

— Ty mnie rozumiesz! rozumiesz wreszcie! — zawołała.

— Rozumiem! ale po co o tem mówić, po co o tem myśleć? Nie poruszą one Jakóba, choćbym mu je przedstawił. On chce szczęścia pani córki, nieraz mówi, że się boi małżeństwa, jakie jedynie dla niej widzisz.

— Aaaa! — westchnęła Irena.

Nastąpiło długie milczenie, które przerwał Bywalski, opowiadając Irenie, jaki ma Jakób Appelstein pogląd na los jej dziecka. Według niego powinna wyjść za człowieka ze świata ojca, a nie matki, powinna powrócić na łono świata pracy i dorobku. Powinna wyjść za kogoś, który zrozumie, jaką potęgą w rękach rozumnego człowieka mogą być pieniądze, będące jej posagiem. Myślał nawet długo o młodym Sandensteinie, synu bankruta, który w Petersburgu kształcił się na adwokata i obiecywał być człowiekiem, choć bynajmniej nie salonowcem. Sądzi, że się trafi we

Lwowie przemysłowiec, obywatel "minorum gentium"; sądzi, że znajdzie jakiego młodzieńca, o którym nabierze przekonania, że oceni pani córkę i jej posag...

Żyda! ha! ha! hal— zaśmiała się Irena konwulsyjnie i zmusiła towarzysza do przerwania wywodów.

Nastąpiło znów milczenie. Oniemiały Bywalski sprawdzał, iż rzeczywiście znajduje się przed inną kobietą, aniżeli tą, którą znał. Pogrążył się w głębokiej zadumie. Wprawdzie on nigdy nie rozumiał tych uczuć macierzyńskich, do tego stopnia przeobrażających ciche, spokojne, raczej apatyczne natury, jak Ireny. Ile razy podnosił oczy na panią Appelstein, twarz jej wydawała mu się inną, starszą i tem zaczerwienieniem białek przykrą. Łzy sprawiły lekkie nabrzmienie policzków i łuki pod oczami, wklęsłe uwydatniając się, znamienicie nadawały wyrazu starości temu obliczu i pozbawiały je tych delikatnych, wypieszczonych linij i tonów.

Że cierpiała wiele, że cierpiała od dawna, nie wątpił. Ale sam wpadał w irytacyę. Po co ten bunt na tak dawną dolę? Po co ten bunt łez i rozpaczy na wypadki nieubłaganie konieczne i konsekwentne? Ta miłość macierzyńska dla córek na wydaniu wprowadza kobiety w jakiś anormalny stan histeryczny. Nieprzypuszczał, aby i Irena, ta Irena, którą tak podziwiał, gdy lat temu szesnaście z taką pogodą i poddaniem się losowi opuszczała Warszawę i to świetne, czarodziejskie książęce życie, aby. ona dziś wpadła w tego rodzaju rozpacz nad faktem, do którego przyzwyczaić się i przygotować miała czasu lat szesnaście.

Uspokajał się, a ochłaniając widział rzeczywiście nieszczęsną tę kobiecą dolę. Ponieważ była matką, nie mogła podzielać zapatrywania wyrachowanego i zimnego szwagra. Rzeczywiście Jakób Appelstein, liczący się do krezusów Warszawy, sam człowiek myślący i wielce uczciwy, mógł by może zastanowić się nad tem, że tej kobiecie Appelsteinowie odebrali wszystko, że ją skrzywdzili na wszystkich stanowiskach. Appelsteinów on był jedynym reprezentantem...........

Takim, jakim go znał powinien się był poczuć do tego subtelnego obowiązku, do tego długu, którego pojęcie powinno mu było być zrozumiałem. Wprawdzie i on miał kilkoro dzieci... wprawdzie i on żył w świecie w którym, o subtelnościach dużo mówią, ale absolutnie ich nie praktykują. Mógł mu ten obowiązek uchodzić, mógł go nie chwytać?

Ale nie! Jakób Appelstein chwytał wszystko. Los tego dziecka — przypomniał sobie teraz Bywalski różne zapytania i powiedzenia Jakóba w różnych epokach — wysoce Appelsteina obchodził. Postępował jak idealny brat. Miał nawet jakiś kult głęboko ukrywany dla tej nienawidzącej go bratowej.

Jakże troskliwie, drobiazgowo o nią wypytywał, ile razy wracał Bywalski ze Lwowa...

Czyż mogło jego refleksyi ujść, że taka panna we Lwowie, w świecie arystokratycznym, w którym mniej więcej żyła, z tym posagiem, trudną była do wydania?

On, co także zawsze oszczędzał Irenę, może nie wiedział, że ta Irena stała się matką, matką-lwicą, nadstawiającą uszu, czy gdzieś w dali nie usłyszy groźnego dziecięciu odgłosu.

A może to wszystko wiedział, ale nie więcej robić nie chciał.

I to było najprawdopodobniejszem. Gdyby Jakób Appelstein był czułym na subtelności serca, dające się pieniędzmi koić, toby był nie uratował firmy, nie został milionerem.

Był bardzo szlachetnym, ale był, Jakóbem Appelsteinem, bankierem przedewszystkiem. Musiał nim być przedewszystkiem.

Z tej myśli obudził go już cichy i harmonijny głos Ireny:

— Niechże więc ci, kochany przyjacielu — mówiła — dokończę o tym Poryckim...

— Dobrze, proszę, słucham — podchwycił bezdźwięcznym ale drżącym głosem Bywalski — ale bo też pani, na Boga! — tu uchwycił jej rękę, przycisnął do ust i mówił:

— Wiesz jak na mnie łzy niewieście zawsze działały, a gdy ciebie widzę płaczącą, ciebie! gotówem się rozchorować, umrzeć tu we Lwowie, a wolałbym już w Warszawie, u siebie, gwoli przyzwyczajenia... Opowiadajże pani Ireno.

I Irena opowiadała prawie spokojnie, głosem przytłumionym, jak ten Porycki, jest sympatycznym, jak różnym typem od młodzieży warszawskiej i lwowskiej, a jeden i drugi nie wiele wart. Miał w sobie coś wesołego, rycerskiego, wiele może lekkomyślności, ale wiele i tak rzadkiej dziś szlachetności.

Kochał się prawdziwie w Lulu, ale też i kocha swą matkę, hrabinę Porycką, niezmiernie dumną ze swego urodzenia, ale dumniejszą jeszcze ze swego syna. Porycki nie jest bogatym, a matka liczyła na świetne małżeństwo syna tak może, juk ona, Irena liczyła na szczęście w związku dobranym dla Lulu. Kochał się w Lulu otwarcie, co robiło jej pozycyę w świecie lwowskim jeszcze trudniejszą. Nie jedna matka i panna zazdrościły im tego młodzieńca, a stara hrabina, osoba zła, czy złośliwa a zarazem wpływowa, nie taiła swego niezadowolenia i głośno mówiła, że póki żyje, synowi na podobne małżeństwo zezwolenia nie da. Gdyby Lulu była bogatszą...

Poryccy mieli duże dobra potrzebujące kapitałów. Ona, Irena rachowała tutaj na gwiazdę Lulu. Może ona będzie szczęśliwą za tyle niedoli matki? Może Porycki jest jednym z tych białych kruków, z tych rzadszych od białych kruków, mężczyzn w świecie, którzy umieją przez przeszkody poprowadzić wybraną do ołtarza. Oh! Jej nadzieje spoczywały na błahych podstawach, ale nadzieje matki znalazły sposób zawieszenia się i na pajęczynach.

Odpoczęła i kończyła:

— Jeżeli tak gwałtownie pragnęłam być na balu u księżnej, to gwoli zasady przysłowia francuskiego, polecającego kuć żelazo, dopóki gorące. Właśnie teraz Porycki, pod koniec karnawału zdawał się być rozkochanym do... Nie chciałam sprawiać bolu Lulu, przypominając sobie sama, coby za przykrość była dla mnie. gdybym będąc młodą, nie była mogła być na balu, na którym był np. ongi Koroński, o którym jak panu Wiadomo, myślałam, że się we mnie kocha. Niechciałam wreszcie przez konieczną w jej pozycyi salonową taktykę dopuszczać aby pierwszej zimy, w której córkę w świat wprowadzam, zamykano przed nią drzwi. I to takie drzwi. W roku przyszłym przykład znalazłby naśladowców.

Mówiła to wszystko spokojnie i wreszcie kończyła:

— Rozumiesz pan, teraz, że w takiem położeniu z którego ci tylko na kilka punktów zwróciłam uwagę, rozumiesz że cię wezwałam ?

Bywalski się poruszył na fotelu, jakby go ktoś kłuł szpilkami, poczerwieniał na bladem i zżółkłem obliczu, zdjął i ponownie nasadził monokl i jęknął podchwytując:

— I napróżno, bo nic zrobić nie mogłem.

Irena pobladła i zacisnęła swe różowe usta, aby nie płakać. Wszakże niepłakać obiecała. Pierś jej tylko się podniosła falą żalu, rozsadzającą i gniotącą bezmiernie jej serce.

Bywalski, porodziwszy tę wiadomość, odetchnął i nie patrząc na kobietę mówił:

— To jakieś babsko, jakich okazy dawno po wymierały. Tylko prowincyonalna mieścina jak Lwów mogła zakonserwować takiego hipopotama konserwatyzmu. Nie sądziłem, aby jeszcze dzisiaj trafiały się takie księżne, o jakich pisał Bałucki, gdy miał lat siedmnaście... Doprawdy nie zazdroszczę pani tego pobytu we Lwowie, tego bywania w tym świecie barykadującym się, bo nie szturmowanym.

Odpoczął, a widząc, że Irena milczy, a sądząc, że łatwiej wysłuchawszy wszystko, cios zniesie, ciągnął:

— Byłem sam u niej. Znałem ją kiedyś. Spotkałem w Warszawie u pani Przemysławowej, do której takie okazy z Galicyi jak do Mekki jeździły. Otwarcie chciałem wziąć fortecę, ale bramy zardzewiałe... Koniec końców po długiej dyskusyi stanowczo odmówiła. Nie ma nic przeciwko pani, owszem podziela dla ciebie uczucie, jak twierdzi wielu we Lwowie, szczerego uwielbienia. "Elle doit etre sublime. C'est une creature d'elite" — powtórzyła kilka razy.

— Ha, ha, ha! — zaśmiała się nerwowo Irena.

Bywalski, którego ten śmiech lekkim dreszczem przebiegł po ciele, nie spoglądając na nią, dalej ciągnął z tą wprawą i zamiłowaniem, zdawałoby się, w zdawaniu relacyi.

— "Panie! powiedziała — powtarzał dosłownie stary przyjaciel Appelsteinów — na starość, daruj, nie mogę odstępować od zasad, których się trzymałam całe życie w mych stosunkach światowych. Zawsze byłam antysemitką. Cóżby świat cały powiedział, gdyby po latach tylu a tylu, spotkał w tym salonie nazwisko, jakiego nigdy nie spotkał? On a de principes ou on en a   pas... Nie mogę prosić pani Appelstein"! — Ależ zawołałem wtedy — ciągnął dalej zapalając się — pani Appelstein jest Starżówną z domu. Prosząc ją, nie odstąpisz pani od swych zasad... " Prawie nie pozwoliła mi dokończyć. "Tem gorzej, tem gorzej — zawołała. "Być może, iżbym patrzyła przez palce na to zaproszenie, którego pan -odemnie żądasz, gdyby pani Appelstein była Appelstein z domu".

Urwał, odetchnął i zawołał: — Nie było co mówić z takim mandarynem. Stara waryatka myśli, że jej salon jest jakimś tajnym trybunałem.

Skończył i nie śmiał oczu podnieść na Irenę, jak gdyby czul, że na jej obliczu się coś nadzwyczajnego działo. Zdjął monokl i zaczął go wycierać batystową chustką, przyglądając mu się na chwilę do światła i powracając napowrót do tego zajęcia. Trudno mu przyszło, to zdanie relacyi z tej mitręgi, dla której przybył z Warszawy do Lwowa.

Wczoraj, gdy mu ją dawała Irena nie czuł jej doniosłości, nie przypuszczał wagi, jaką do niej przywiązywała. Sądził, że tu była w grze duża doza dawnej próżności salonowej Ireny, która odżyła w świecie po tylu latach zamknięcia. Teraz wiedział, że misya jego mogła być kombinacyą Tych światowych subtelności, rzeczywiście ważną i doniosłego znaczenia. Dlatego też dosłownie odpowiedź księżnej powtórzy! Irenie, inaczej byłby ją zbył byle czem, byłby się może nawet nie przyznał, że sam odwiedził "starą babę" i że nie obronił niepotrzebującej obrony sprawy.

Teraz nie śmiał oczu podnieść na Irenę. Ten śmiech suchy, krótki, nerwowy, którym mu była raz przerwała mówienie, drżał mu wciąż w uszach o przytępionym słuchu. Czyż mógł nie powtórzyć ? Nie! Tu chodziło o małżeństwo Lulu, o pozycyę salonową Ireny.

A sam niepróżno przeżył na salonach lat czterdzieści, nie umiałby lekceważyć kwestyi, wiążących się z tak poważną rzeczą, jak pozycya salonowa kobiety, mającej córkę na wydaniu, nazywającej się "pani Appelstein", a żyjącej w najbardziej parafiańskim pod słońcem świecie, jakim jest świat lwowski.

Czuł, że tuż obok, w tem ciele, którego ciepło odczuwało jego stare ciało, w tem sercu, którego nieregularne i przyspieszone bicie słyszał, sprawił swoją relacya jakieś zaburzenia, jakąś dramatyczną zawieruchę, ale postąpić inaczej nie mógł. Zresztą był wyznawcą zasady przecinania zbyt pomotanych węzłów. Niech Irena raz wie, że zamykanie przed nią drzwi nie wypływało z kaprysów tylko, lub zawiści, lub apodłości Księżna była mandarynem, ale była osobą dobrą i szacunku godną.

Wtem urwał mu się wątek myśli.

Irena wydała kilka dziwnych głosów, jakby łkań spazmatycznych, nie mogących być powstrzymanem!.

Podniósł oczy i zerwał się w tejżesamej chwili na równe nogi.

Pani Appelstein sztywna, wyprężona leżała już, nie siedziała na fotelu, a piersią jej podnosiły te długo powstrzymywane łkania, teraz coraz gwałtowniejsze i głośniejsze. Na jej prawie przerażająco bladem obliczu wyglądały te duże piękne czarne oczy wytrzeszczone i krwią nabiegłe. Rękami śnieżnie białemi, temi słynnemi z piękności rękami o które, by na nich złożyć pocałunek, ubiegała się ongi Warszawa, szarpała, nerwowym charakterystycznym pewnym chorobom ruchem, koronki swej sukni.

Bywalski objąwszy ten widok, przerażony, drżący, blady, rzucił się do drzwi i zaczął wołać:

— Panno Leontyno! Lulu! Lulu!

Oprzytomniał ze wzruszenia dopiero wówczas, gdy córka z pomocą dwóch panien służących uprowadzały, a raczej unosiły Irenę. Wtedy wycieńczony ułożył się na kanapie i usiłował zebrać myśli, ochłonąć, uspokoić swoje nerwy, jakby wyrwane ze swych futerałów. Gdy się uspokoił, jedna rzecz go zastanowiła swą zagadkowością. On tak się przeraził, że niemal przytomność stracił, a ani Lulu, ani służące, bynajmniej nie wyglądały wypadkiem i strasznym widokiem Ireny, leżącej w konwulsyach, przerażone. Najspokojniej wypadek stwierdziwszy, z wprawą dlań niepojętą, bez najmniejszego objawu przerażenia wyprowadziły Irenę i zniknęły.

Lulu zaledwie lekko pobladła. Wbiegła była pierwsza na jego wołanie, a zobaczywszy stan matki, objęła ją spokojnym wzrokiem i bez namysłu, jakby do tego przygotowana, przedewszystkiem zawołała służące.

— Co to znaczyło?

Z godzinę siedział na sofie, to szukając odpowiedzi, to myśląc bezładnie, to opanowując swój rozstrój. Wreszcie spojrzał na zegarek.

— Szósta — szepnął — dochodzi. Za godzinę obiad. Obiad z  Poryckim? Co to będzie? Irena w tym stanie...

— Co to będzie, — pytał. On żadnego nie czuł apetytu. Ta scena go zbiła z nóg.

Ot teraz, siedział tu już od godziny na tej miękkiej sofie, a czuł nerwowe drżenia w nogach. Najmniejsze wzruszenia trzęsły nim jak galaretą.

— Bestye takie nogi! — mruknął, rozcierając sobie łydki.— I powiedzieć, że nigdy nawet nie byłem kobieciarzem. Szelmowskie pedały! Ale bo też takie sceny! Rzeczywiście te małżeństwa mieszane wyradzają kombinacye...

Wstał i podążył powoli, prostując się i wyciągając nogi, aby służba w przedpokoju, przez który musiał przechodzić, by się dostać do swej komnaty, niespostrzegła tej chwiejności w "wściekłych jego pedałach".

Nawet musiał się spieszyć, by się na czas ubrać do obiadu.

— Zażyję jeszcze kilka kropel swego leku na apetyt. Jeść obiad bez apetytu! nie głupim... Ale czy tylko będzie obiad? Chciałbym poznać tego Poryckiego.. Ale przecież Irena pozostająca w tym stanie? A cóż ta obojętność Lulu? ta zimna krew, ten spokój, z jakim nagle znalazła się przed nieprzytomną matką ?

Już był u siebie.

* Patrz "Ze Starżów Pani Appelstein''. Warszawa 1897 II wydanie, wydawn. Centnerszwera,

II.

W godzinę później, wypoczęty, wyświeżony, we fraku i cravatte blanche siedział Bywalski w pustym, ale oświeconym salonie. Nikogo jeszcze nie było, ale obiad nie został odwołany.

— Co to będzie ? —pytał. Irena mu mówiła, że zaprosiła kilka osób. Jeźli sama, co prawdopodobne, leży nieprzytomna, to Bernard, wymawiając czasem jedno słowo Irena, rzadko kilka więcej, będzie ciekawym amfitryonem. Chyba Lulu będzie Tobie honory pani domu?

W tem lokaj w liberyi otworzył jedne z drzwi na oścież, a tuż za nim, wsparty na ramieniu drugiego lokaja, w identycznej liberyi, powoli, z nogi na nogę, wtoczył się Bernard.

Appelstein, otyły, roztyły, siwy, bezmyślny, ale wyfraczony, z tym odrębnym w twarzy spokojem człowieka, co życie spędził w salonie, w szeregu obiadów i banalności światowców, wydał się \Bywalskiemu młodszy, zdrowszy. Lokaj go usadowił na krześle, które on mu wskazał, postawił przy nim malutki stolik, na którym położył dzwonek i tubę do słuchania i oddalił się.

Zostali sarni. Appelstein spoglądał na przyjaciela, ale ten unikał jego wejrzeń. Rozumiał je. Były milioner chciał, aby z nim rozmawiano, ale Bywalskiego. nudziło to huczenie w tubę, przez którą i tak Bernard źle słyszał.

Udawał, że nie widzi przywołujących go min ex-bankiera. Zresztą był jeszcze rozstrojony, nie usposobiony do odpowiadania na wiecznie te same pytania przyjaciela. Appelstein bowiem utraciwszy wszystkie zmysły, a raczej ich sprężystość, nie utracił światowości. Obsypywał każdego pytaniami jak spał, jaki miał apetyt, kiedy był w Paryżu. A interesowały go światowe wiadomości, mody, zwyczaje, nowe potrawy... Przepadał za Warszawą, za wszystkiem, co mu przypominało świetne czasy, które zdawał się pamiętać, zapomniawszy całkowicie finał i debaklę.

Przyjazd Bywalskiego, bywał dlań radosnym wypadkiem. Niemógł się nim nacieszyć. Dopytywał o ludzi z przed szesnastu laty, nieprzypuszczając, nierozumiejąc, by coś zmienić się mogło. Cały smutny przeciąg swego życia wymazał ze swej pamięci i pozostały mu tylko wesołe ze świetnych czasów wspomnienia.

Bywalskiego zawsze zasmucał widok Bernarda; był dlań strasznym żyjącym przykładem znikomości świata, marności ciała ludzkiego. Ten bankier poszukiwany, podziwiany, to słońce, bankierów i nababów Avarszawskich, dziś stanowi taką bezmyślną masę ciała, będącą ciężarem otoczenia.

Nie znał, nie spotykał nic w świecie, co by mu plastyczniej niźli Bernard, uzmysłowiało marności świata.

Tu, we Lwowie wegetował ten moloch, na którym stary Appelstein oparł swoją firmę, tam w Warszawie prosperował upośledzony, prawie wydziedziczony Jakób.

Spojrzał źle na Bernarda. Miał doń urazę, że go zmuszał do tak smutnych refleksyj i to teraz przed obiadem, który musiał być dobrym, bo Appelstein smaku nie stracił, a renta wystarczała na wytworną kuchnie.

— Ha! ha! ha! — zamruczał.

Drzwi się znów otworzyły i weszły Irena i Lulu. Wyglądały jakby siostry, wysmukłe, matka z całym zakonserwowanym czarem rozlanym w jej osobie, córka brzydsza, ale ją przypominająca dystynkcyą.

Bywalski oczom nie wierzył. Ta kobieta prawie młoda, bardzo strojna, z blaskiem w oczach, niezrównanej giętkości w figurze, mogłaż być tą samą, co przed godziną, zesztywniała, unoszono z tego salonu.

Osłupiał ze zdziwienia, widząc ją ożywioną, naturalną przy świetle, o wiele młodszą, z wielkiemi resztami tego tryumfu, który ją robił w swoim czasie wyjątkowo indywidualną istotą.

W tem Bernard wydał głos. u niego rzadki i przeto nigdy nieprzechodzący niepostrzeżenie.

Bywalski nadstawił uszu.

Appelstein patrząc na żonę, ze swym głupim, ale wesołym uśmiechem, bełkotał:

— I-rene... po... mor.. finie? Kobieta się zmieszała, zbladła i poczerwieniała.

A on powtórzył, zmienionym, wysilonym paralityka huczącym, donośnym głosem :

— Po mor... mor... finie... finie?

— Finie! finie! — powtórzyła, odpowiadając zirytowana kobieta, zagadując czemprędzej.

Szczęście, że do Bywalskiego się nie zwróciła z rozmową, bo byłby nie znalazł na żadne pytanie odpowiedzi. Równocześnie lokaj wprowadził pierwszego gościa. Bywalski się wysunął do przyległego saloniku.

— Co to było?...

Zrozumiał i pobladł. Zrzucił monokl. Rysy mu się skurczyły bolem.

— Irena więc morfinistką ?... Irena.. do tego doszła...

Mimo całego swego egoizmu, czuł się wzburzonym, nieszczęśliwym, przejętym. Miał wszystko wytłómaczone, wszystko i te oczy zachodzące różowymi tony i te blaski w nich i ten atak konwulsyjny, i ten spokój Lulu... wszystko!

Stanowczo nie potrafi jeść obiadu. Miły mąż, który takie zdradzał tajemnice i to przed obiadem.

Doznawał wrażenia, jakby mu ktoś w teatrze podczas przejmującej, genialnie granej sceny, odsłaniał kulisy.

— Irena morfinistką!—szepnął w rozpaczy.

Chciał ochłonąć. Cóż to obchodziło jego? Lubiał Irenę, ale przecież nie była jego córką, ani... Cóż to jego tak dalece obchodziło?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Darmo sobie to tłómaczył. Ból jakiś wielką falą szedł mu z serca do góry, do głowy, jakby wyrzuty za jakąś odległą zapomnianą zbrodnię, opanowywały jego spokój lubiące sumienie. Jakby słyszał jakiś głos, wołający doń głuchym szeptem, ze wszystkich kątów miękkiego saloniku: "To twoje dzieło, ty stary wygo! wyjadaczu finansów, pieczeniarzu salonów".

Nie mógł ścierpieć tych głosów. Uciekając przed nimi przyspieszonym krokiem na trzęsących się nogach, powrócił do salonu.

Tu już biesiadnicy byli w komplecie. Objął ich wzrokiem mistrza w sztuce obserwacyi salonowej, nie ustępującej może niczem obserwacyi "Bourgefa" tylko niezadającej sobie pracy dobrania jej słów i zdań.

Czekano na damę sygnału, że obiad podany.

Porycki stojąc szeptał coś z Lulu. Tu Irena rozmawiała z szpakowatym lowelasem, którym nie mógł być kto inny, tylko hrabia Skrzycki, odwdzięczający się Appelsteinom za obiady ułatwieniem Irenie zdobycia w świecie lwowskim pozycyi. Słyszał o nim. Jakaś dama siwiejąca, jedna z tych pieczeniarek wielkoswiatowych, przerzucała album. A Bernard wodził po nich wszystkich oczami człowieka, który potrzebuje pokarmu i we wzroku czerpie go dla mózgu.

Wszystko to objął stary światowiec na jedną sekundę przystanąwszy i wszedł między rozmawiających.

Postanowił mówić, bawić, studyować. Może łatwiej rozpędzi straszne wrażenia i zapomni wiadomości nabytych dnia tego. Zresztą musiał się starać wymiarkować, wybadać Poryckiego. Musiał się dowiedzieć, o ile Irena przesadzała, czy się może myliła w zapatrywaniach na swoje stanowisko salonowe. Czuł tego potrzebę. Mając doświadczenie, mógł być pomocnym taktykiem, gdy pozna bliżej pole bitwy i obsadzenie stanowisk.

Zaledwie Irena zapoznała go ze swymi gośćmi, kamerdyner, przypominający słynnego Luccaniego, jak każdy jenerał przypomina np. Murata, oznajmił obiad.

Bywalskiemu wyznaczono miejsce przy siwiejącej damie, którą, pokazało się, poznał temu lat dwadzieścia na wyścigach w Warszawie, gdy on dziś biały, był jeszcze szpakowatym, a ona dziś siwa, wówczas była szatynką.

Naprzeciw niego siedziała młoda para.

Stół zgromadził dwunastu biesiadników. Nakrycie nie pozostawiało nic do życzenia. Bywalskiemu by się zdało, że jest u bankiera w Warszawie, lat temu dwadzieścia, gdyby nie obce fizyognomie, gdyby nie ten papier zamiast gobelinów na ścianach, to srebro, miasto złota na stole. Irena ze swym wrodzonym smakiem, ze swem rozmiłowaniem w zbytku, umiała utrzymać dom na stopie światowej z reszty, która ongi niebyłaby starczyła na kwiaty do przybierania stołu.

Tym refleksyom oddawał się Bywalski, niemyśląc bawić sąsiadki, a postanawiając oddać się obserwacyi nad Poryckim.

Wszakże musiał się wtajemniczyć w życie przyjaciół, musiał wiedzieć co z powrotem do Warszawy powie Jakóbowi, który nie omieszka go zgrabnie, niedbale, a dokładnie, z jemu tylko właściwym talentem wybadać.

Zresztą nie był w stanie nawiązać banalnej rozmowy. Czuł ogólny rozstrój.

Od bankructwa Bernarda, to jest lat szesnaście, ani razu nie wlazł w żaden dramat życiowy.

A tu, przy tym stole odgadywał delikatnem poczuciem w najbanalniejszych a obytych salonowcach, dramatyczny żywioł, który wystarczyłby Daudetowi do sklecenia sensacyjnego, wzruszającego romansu. Ta panna, kochająca się w tym młodzieńcu, pracująca wyobraźnią całą, ta matka podniecona morfiną, pijana chwilowo od narkotyku mającego koić jej z macierzyństwa wypływające bole i z jednego fałszywego kroku wypływające, falami wzbierające cierpienia. Ten bezmyślny moloch, smakujący i trawiący, który te dwie istoty namiętnością swą wykoleił na zawsze, zaraził miazmami, mającymi, być zawsze ich organizmów trucizną.

Oh! tak! Lulu miała w wyrazie, jakim patrzy dusza, dużo podobieństwa do matki. Musiała być do niej i moralnie podobną. Wziąwszy po Appelsteinach te oczy, tę czerwonawą gorącą cerę, ten nosek dziś ślicznie zgarbiony, musiała po Starżach odziedziczyć tę szlachecką pychę, popychającą Edwarda Starżę do zbrodni, za jaką teraz uważał wydanie Ireny za Bernarda.

Miała więc po matce tę drażliwość nadmierną, tę próżność światową, to zamiłowanie zbytku i toalet, te wielkopańskie zapatrywania, te wady malutkie, drobne, niby czysto salonowe, a przecież wystarczające do unieszczęśliwiania ludzi.

Myślał z jakąś chmurą, ciążącą mu na mózgu, z jakąś mgłą otaczającą serce, i zaledwie końcem widelca drobił potrawy, a popijając łykami przednie wina, ten smakosz teraz nie rozpoznawał ich smaku.

A ci goście, obojętni, jak goście proszeni na obiady, jak ludzie wezwani do brania udziału w naszych "drugich życiach", nie zsolidaryzowani z nami ani jednym z tych kilku silnych węzłów, jakiemi są pokrewieństwa, interes, lub niezatarte wspomnienia świeżych uczuć młodości.

Jakże znał tych przyjaciół drugiej połowy ludzkich żywotów. Sam, przeżywszy w salonie lat czterdzieści, nie nabył w nim ani jednego. Jeśli miał Jakóba, i dwóch, trzech jeszcze, to ci mu pozostali z pierwszej młodości, jeden z ław szkolnych, jeden z jakiejś fali entuzyazmu lat dwudziestu. Czyż ich mogli innych, prawdziwych nabyć Appelsteiny, ze swą tragedya w przeszłości, z brakiem interesu na przyszłość, jaki przedstawiać musieli, w świecie, ważącym na uncye złota swe uczucia, złożonym z jednostek goniących uparciej od commis voyageur'ów wśród światła i muzyki, za własnym tylko interesem.

— Ah! les passions — szepnął cichuteńko — konstatując, że bohaterów tego dramatu, jakiego areną mu się wydawał ten stół, zgubiły własne ich namiętności.

A tu to nowe, młode pokolenie, odbijające świeżością, wiarą, ułudą, swobodą od tych siwych głów i pomarszczonych twarzy. Czy i oni gotowali sobie także ruiny w przyszłości? Czy ta Lulu, spoglądająca namiętnie na Poryckiego, oszołomiona szczęściem posiadania go chwilowo przy sobie, nie budowała sobie życia pełnego goryczy, jakiemby łatwo przy udziale kombinacyi konsekwencyj życiowych, mogło się stać wprowadzenie w dom Poryckich obcej krwi Appelsteinów.

Czy ten Porycki, tryskający swobodą, ochotą życia, werwą swych dwudziestu kilku lat, pociągany do tej panny, drażniącej go swym typem, może gorącem swej wschodniej natury, w zetknięciu z jego północną kompleksyą gwoli zaspokojenia namiętności, nie ryzykował połączenia się na życie z kobietą, która łatwo może mu w zamian zatruć dnie żywota normalnego? Naturalnie! Jakże było łatwo o to. Wszakże dopiero co zabił się był, w Bonn na uniwersytecie młody Koroński, któremu koledzy zarzucili pochodzenie matki Kohnówny.

— Oh! les passions — powtórzył — one gubią ludzi.

Nie wiedział sam, że wypowiedział to tak głośno, iż sąsiadka jego, pani Zabanowska, podchwyciła:

— Gdzie pan je widzisz ? Bywalski ocucił się.

— Co ?

— Te passions...

— Ot! — odparł, oprzytomniając i decydując się wreszcie na rozmowę — ta młoda para vis-a vis nas siedząca... Wyglądają zakochani...

Sąsiadka spojrzała mu w oczy dziwnym wyrazem, ale który nie wyprowadził w pole Bywalskiego. Wyraz ten powiedział mu wyraźnie, iż ta dama pragnęłaby z nim poufnie pomówić, gdyby tylko wiedziała, że z nim o tym przedmiocie poufnie pomówić można.

Zamiast odpowiedzi zapytała:

— Pan jesteś dawnym przyjacielem państwa Appelsteinów ? Przyjechałeś ich odwiedzić...

— Oh! — podchwycił, połapawszy się Bywalski — tak... niby... une bonne connaissance de Varsovie. Przybyłem do Lwowa za interesami. Naturalnie odwiedziłem panią Irenę. Zostałem zaproszony na obiad... — tu nawet nachylił się i ciszej ciągnął: — Ale ten obiad wydaje mi się obiadem dla młodej pary. My jesteśmy tutaj tylko, by im ułatwić...

Pani Zabanowska skinęła głową znacząco.

— I może być coś z tego ? — zapytał Bywała.

— Wątpię! — odparła sąsiadka. —Młodzieniec wygląda zakochany, przedstawia bardzo dobrą partyę. Et c'est un tres bon garcon, ale...

— Potrzebuje majątku ?

— Zapewne! Któż go nie potrzebuje? Ale nie to tylko. Vous savez... — zawahała się, przyjrzała sąsiadowi a widząc na jego obliczu obojętność na wszystko i na to naturalnie, co [mówiła, ciągnęła: — U nas we Lwowie... Bo u was w Warszawie przyzwyczajono się do tych...

— Małżeństw mieszanych...

— Voila! vous savez...

Po długiem milczeniu Bywalski zakładając monokl i biorąc kieliszek z burgundem do ręki, szepnął:

— Jeżeli mu się podoba..

— Oh! — jęła dama. — Nie znasz pan jego matki. Nigdy by nie pozwoliła. Arystokratką! Marzy o... A zresztą byłaby to fatalna partya.

— Matka Starżówna! — bąknął Bywalski niedbale.

— Hm... któż dzisiaj już o to pyta. Jeden Jerzy Borkowski.

— Przecież...

— Vous savez. I poglądy arystokratyczne uległy ograniczeniu i zmianie w naszych czasach pośpiechu i...

— A więc?

— Nie pytają o matkę, ale pytają o osobę.

— Wydaje mi się bardzo miłą... dobrą... ładną...

— Pan mówisz seryo?

— Zdaje mi się...

— Te oczy! ten nos! — szepnęła urywkami.

— Trop de type.

— Voila! vous savez. Ja gdybym miała syna... Bo trzeba zawsze postawić się w pozycyi osoby en question.

— Nie pozwoliłabyś pani?

— Hm! vous savez... Może to przesąd? Może? Ale nazwisko to razi nasze uszy.

— Zapewne... naturalnie — poprawił Bywalski.

Spojrzał z pewną pogardą na sąsiadkę. Jeżeli tak ją to nazwisko raziło, to pocóż u dyabła przyjechała tu zjadać obiady? Ale pogarda wnet zniknęła z niewyraźnego oblicza.. Wszakże w świecie, na tysiącach obiadów, które zjadł, przeważnie miewał sąsiadkami takie panie Zabanowskie.

Zkądże miał pretensyę znalezienia się przy innej, tu we Lwowie?

— Naturalnie... — powtórzył.

— I pan to samo ?

— Zapewne!

— Masz pan syna?

— Szczęśliwie nie! Jestem celibatem...

Rozmowa potoczyła się innym torem.

Bywalski, widząc, że obnoszą stare wino, domyślił się, że obiad zbliża się ku końcowi. A on z drugą sąsiadką ani słowa nie wymienił. A trzeba było i z niej skorzystać.

Zwrócił się do niej i mówił już tonem człowieka wtajemniczonego w sceneryę zakulisową.

— Ten młodzik durzy się, a mówiono mi, że stara hrabina Porycka nigdy nie pozwoliłaby..

— Oh! zapewne. Ona myśli, że to ósmy cud świata.

— Jest taką arystokratką?

— Bynajmniej — odparła wzruszając ramionami kobieta średniego wieku, a wyglądająca na jednę z tych złych jejmości, których każdy świat posiada zapas, a które niezmiernie z obawy respektuje. —Bynajmniej — powtórzyła — to przedewszystkiem chciwe i próżne babsko. Po śmierci męża na udawanie grande damy zagmatwała interesy i dziśby chciała małżeństwem syna poprawić je, a widząc, że panna Appelstein nie byłaby interesem, elle monte ses grands chevaux i rachuje na... —urwała, zawachała się, i dodała: — na finanse.

— Chciałaś pani powiedzieć inaczej.

— Rzeczywiście. Bo u nas niema finansów i ztąd ta nazwa nie utarła się. Ale ta biedna Irena — podchwyciła zbolałym cichutkim głosem.

— Biedna?

— Czyż pan nie widzisz? Ledwie się trzyma na krześle.

— Znajduje pani?

— Pan nie?

— Jakażby była przyczyna?

— Ależ ona się zatruwa morfiną. Ziembicki mi mówił, że kiedyś się otruje i en plein salon zamrze.

— Doprawdy? — jęknął Bywalski, który sądził, że ta morfina była tajemnicą, którą on tylko, jeden na świecie podchwycił, wyrwał z tajników ogniska domowego.

— Biedna Irena! — powtórzyła dama. Obiad się skończył — wstawano. Bywalski wysunął się do fumoiru.

Przecież pan Porycki musiał być palącym. On jego potrzebował jeszcze wymacać. A i łaknął cygara i kawy, tej kawy, z jakiej słynęły w Warszawie małe. Tuillerje. Sekret jej musiała zachować Irena. Nie traci się w bankructwie przepisów kulinarnych, przynajmniej taki jest zwyczaj w finansach. Oni rozumieją życie. Na cygaro nie liczył. Oddawna już, od bankructwa Bernarda, a potem Kohna, nie palii prawdziwego hawanna. Te, co podawano u tych nowych finansistów, u tych hrabiów lombardników... śmierdziały poprostu. Fumoir się napełniał.

Bernard wsparty na ramieniu lokaja, trzymającego pudło cygar wtaczał się, a Bywalski zdala poznał wspomnieniem z przed lat szesnastu, oryginalne pudło. A więc nie zatracił zwyczaju. Ci bankierzy mają talent bankructwa. Książe Czet, milioner gdy raz przegrał pięć tysięcy rubli w Petersburgu, zaprowadził oszczędności cygarowe i uraczał po obiedzie jakąś bibułą zwiniętą w trąbkę i namaczaną w nikotynie. To była jego ostatnia próba palenia cygar po obiedzie. No! teraz odżyje dawną, przywyczką.

Appelstein stanął przed nim.

— Te! same! — huknął tym głosem odrębnym, uśmiechając się wyrazem pełnym dobrej, naturalnej gościnności.

— Te! same! coś!!! lub...

— Biorę też dwa — odparł i biorąc rzeczywiście dwa krzyczał do tuby, którą Bernard pospiesznie do ucha przyłożył. — Odkąd cię nie ma w Warszawie, nie pale cygar. Dają świństwa! Daję ci słowo, nie palę...

Appelstein dosłyszał i uradowany kiwał głową i ściskał Bywalskiego, dając znaki najdziwaczniejsze lokajowi, których on jednakże nierozumiał.

— Co pan mówi? — zapytał Bywalski lokaja.

— Abym jaśnie panu do jego pokoju zaniósł pudełko.

— Poczciwy! poczciwy! — szepnął rozczulony, jakby ze łzą w oku, Bywalski, ściskając obwisłą dłoń Bernarda.

Appelstein poszedł dalej częstować, a Bywalski rzucił się na sofę szeptając.

— A teraz digestya i... cygaro.

— Przypatrywał mu się z lubością.

— Sza... — mówił — to uroczystość. Pozwalam jednakże Poryckiemu usiąść przy sobie. Przecież u licha palić musi... Nie mam ochoty mówić, ale trzeba to dla nich zrobić...

W tym sensie dalej myślał....

Wpadł wreszcie Porycki jak huragan i prosto na leżącego Bywałe.

Ten zrobił ruch jakby mu ustępował miejsca obok siebie na obszernej otomanie.

— Pozwolisz mi pan wypalić obok siebie papierosa?

— Któż widział? — odparł Bywalski, wkładając monokl i obejmując wzrokiem młodzieńca — palić papierosa? Po obiedzie pali się cygaro, zwłaszcza, jeśli się ma nadzieję natrafić w dzisiejszych czasach na dobre cygaro.

Tu podał Poryckiemu ogromną hawańską sztukę, niepotrzebną mu teraz, skoro nań w pokoju czekało całe pudełko.

— Aaaa — zawołał Porycki, udając przerażenie, a równocześnie siadając jakimś zbyt żywym ruchem, który powodując działanie sprężyn w kanapie, podrzucił Bywalskim. — Dajże mi pan spokój z takim kominem. Gdzieżbym miał cierpliwość wypalić taką maszynę!

— Ho! — pomyślał Bywalski — to nie był młodzian z gatunku klubowiczów warszawskich, pozujących na gastronomów od pieluch.. To było coś innego. —Wybaczył mu poderwanie sprężyn i przypatrywał mu się z interesem, jakim każda starość otacza młodość, z jakim typ spotyka typ, pokolenie stare, nowe.

Chwilę milczeli. Światowiec z pod monoklu badał hrabiego. Miał on w tem wprawę, jeśli nie flnezyę romansopisarza. Iluż widział takich młodzików, debiutujących i robiących później karyerę, czy ogłaszających upadłość. Nigdy się nie mylił w horoskopie. To pogardzanie cygarem, oddalające hrabiego wprawdzie od niego samego, podobało mu się.

Pierwszy odezwał się Porycki.

— Pragnąłem z panem pomówić. Od pani Appełstein (nie wymawiał l, tylko ł, przez co nazwisko to nabierało innego brzmienia) tyle nieraz o panu słyszałem.

— Ah, poczciwa pani Irena...

— Znasz ją pan dawno?

— Czy znam? Wychowała się na moich rękach.. Mam wrażenie, że jest moją córką...

Błysk zadowolenia przebiegł w wyrazistych, śmiejących się, siwych oczach hrabiego i zgasł w mimice sarkastycznych jego ust, zaledwie nadkrytych zarodkiem jasnego wąsa.

— A więc — zawołał z jakimś wybuchem szczerości, tak obcej w świecie Bywalskiemu, aż go zastanowiła — pomagajże mi pan...

— W czem?

— W uzyskaniu ręki panny Leontyny. Stary bywalec uczuł się zdekoncertowany. On właśnie pragnął do tego dojść, ale powoli, dyplomatycznie, z prologiem światowych banalności, z grą dyplomacyi i półsłówek. To gwałtowne przystąpienie do rzeczy obałamuciło go.

— Czyżbyś hrabia potrzebował pomocy — zapytał po chwili. — O ile zauważyłem podczas obiadu... byłeś mojem vis-a-vis.

— Zapewne... — podchwycił żywo — ale pani Irena jest bałwochwalczynia form i maniery. Nie chce słyszeć, aby małżeństwo jej córki mogło się odbyć w akompaniamencie jakichkolwiek zmian, odchodzących od zwyczajów...

— Nie.. rozu.. miem... — bąknął Bywalski, puszczając kłąb dymu i zdejmując monokl.

— Moja matka nie chce słyszeć o tem małżeństwie — szepnął mu cicho hrabia.

To wszystko działo się dla Bywalskiego za prędko. Zresztą nie sądził, by rzeczy tak daleko były posunięte.

— Przecież pan się jej nie dziwisz? Przypuszczam nawet, iż... i zaczął cedzić, ale połapać się nie mógł — i panu tak... w stanowczej chwili... byłoby... trudno iść wbrew jej woli...

Urwał zmęczony.

— Oh! — podchwycił hrabia — ja jestem człowiek nowy. Matka gniewałaby się, ale następnie pogodzićby się musiała. Trudność polega głównie w tem, że matka ma dożywocie na całym majątku, jaki mi po ojcu pozostał. Nie wiele to ale coś...

Skoro panna Lulu gotową będzie dzielić ze mną skromne życie...

— Byłbyż hrabia do niego przysposobiony?

— Oh! Ja panie — podjął z tą indywidualną swobodą, z tą prostotą, rażącą prawie Bywalskiego, przywykłego do epoki salonowców, którzy już, zdawałoby się, z mamkami swemi uczyli się gry au plus fin — ja panie jestem sobie człowiek inny, niż te lalki tutejsze. Oh! młodość! kobieta! natura! to aż nadto, gdy się ma lat dwadzieścia i cztery...

Czy on był pijany? — pytał się Bywalski. Jakże młodość, kobieta, natura mogły zastąpić dwadzieścia tysięcy rubli dochodu, niezbędnego do dania Luhi egzystencyi, jaką miała. Wprawdzie cygar nie palił, ale...

Słuchał uważnie, bo hrabia znów podjął.

— Pana dziwi mój sposób zachowania się. Czuję to. Otóż, widzi pan, ojciec odumarł mnie dzieckiem. Matka moja lubiała świat i była młodą. Uczyć się nie chciałem. Figle, psoty, brewerye pochłaniały mnie. W jednym roku wypędzono mnie z trzech szkół, a pięciu pensyonatów. Nie było rady. Oddano mnie do szkoły wojskowej. Tam założyłem pułk swojej fundacyi i swojego imienia, który potrafiłem tak napełnić duchem subordynacyi, iż zbiliśmy na kwaśne jabłko pułkownika, starego dyrektora zakładu co mnie zbyt często zamykał w ciemnej ciupie. Wydalono mnie, uznając za niezdolnego do zostania oficerem c. k. armii austryackiej. Oddano mnie do marynarki. Jestem marynarzem! Po pięciu latach powróciłem do Lwowa, by odbyć rok służby wojskowej. Zostałem oficerem w jesieni, a z wiosną miałem powrócić na morze. Tymczasem spotkałem pannę Appelstein, i je ne demenderais pas mieux — kończył francuszczyzną, charakterystyczną wojskowym marynarzom, ludziom, co jej jako języka się uczyli — jak powrócić z panną Leontyną na okręt...

Bywalski wlepił weń wzrok ze zdziwienia o powiększonych źrenicach. To był jakiś awanturnik, warjat, nieuk! Lulu chciał brać na okręt? Ale ten awanturnik mu się podobał, może właśnie tą niespodziewaną odrębnością. Oczom, a więcej uszom nie wierzył. Jakiż hrabia przystojny, dobrze zbudowany, średnic ogładzony, nie pytał się, ile panna Appelstein będzie mieć posagu, tylko ją chciał brać na okręt, może przebrać za marynarza? Bo jakżeby inaczej ? Przecież nie był kapitanem... To był warjat, ten Porycki. Także Irena miała się o co dobijać. Ale przecież i mimo tego był mu sympatycznym i zaciekawiającym.

— Nie myślisz pan tego seryo? Hrabia spojrzał zdziwiony.

— Owszem! Zupełnie seryo. Jeśli moja matka mi nie da feniga... a pani Appelstein by się zdecydowała obejść dla swej córki bez błogosławieństwa mojej mamusi, to co mam robić? Powrócę do marynarki, lub wstąpię do armii.

— Ale zastanówże się pan. Lulu jest jedynaczką, jest wszystkiem dla matki — mówił przerażony Bywalski, widząc już Irenę rozłączoną ze swą córką, pogrążoną w morfinie, a Lulu z tym sowizdrzałem na morzu. Zastanówże się pan — zawołał. — To projekt niewykonalny, Pani Irena jest osobą złamaną życiem. Ani jej nie można odbierać całkowicie córki, ani też nie można żądać, aby par force wchodziła w rodzinę, która jej nie chce.

— Ah! Jakżeż tu w Polsce są dziwne pojęcia o małżeństwie, Na morzu inaczej to pojmują. Kobieta pyta się tylko o męża. Cóż ją właściwie obchodzi matka, ciotka, babka męża?

— Być może, że to i racyonalne, ale... Porycki westchnął niecierpliwe, jakby z nutą rozpaczy, która u niego musiała być krótką, odrębną, pełną decyzyi i reakcyi.

— Ja matki nie przerobię! — zawołał — ten Lwów — to dziura! Jeszcze ją buntują przeklęte babska, od jakich się tu roji., Ja matki nie przerobię. Chciałaby, abym wziął jaką brzydką comtesse i jakie parękroć posagu. A w Polsce, a z nazwiskiem, a z arystokracyi, a z nadziejami. Co mnie u licha potem ? Wychowałem się na morzu. Straciłem poczucie patryotyzmu. Przyzwyczaiłem się do nazwisk przeróżnych brzmień i nie mogę pojąć różnic Lwowa i mojej mamusi. Nie wiedziałem nawet, że są jakieś gradacye pod tym względem. Na okręcie słyszałem najczęściej o Vanderbildzie, a z Polaków o Modrzejewskiej... W Ameryce, panie, spędziłem cztery lata życia.

Urwał i znów mówił:

— Zresztą z jakiej racyi mieliby się palić potomkowie wielkich polskich rodów do dania im parękroć i córki. Albo ja jestem kandydat na jakiego przyszłego dostojnika? Mnie frak do rozpuku rozśmiesza. Ja nie mam pojęcia o tych rzeczach niezbędnych, jak tu widzę w potocznem życiu. Kiedyś mnie księżniczka Głuska, do której się mama pali, jak ja do pierwszej spódnicy, gdy dobijam do portu, spytała Aimez-vous Bourget? Zeby mnie kto był zabił, nie wiedziałem o jakiego jej Bourgeta chodziło. Albo ja znam literaturę czy historyę? Ja znam lepiej historyę Całypso w Tryeście, niż Lwowa w Polsce.

— Calyp... — podchwycił Bywalski — to zapewne kokota w Tryeście?

Porycki buchnął szczerym śmiechem.

— Także ładne na panu zrobiłem wrażenie. Całypso, to okręt, na którym spędziłem lat trzy życia, okręt kursujący między Tryestem a New Jorkiem, stary grat jak Zabanowska, ale słowo honoru daję, z lepszym masztem, jak jej głowa.

Bywalski śmiał się serdecznie.

Dobrze, że przyjechałem do Lwowa — myślał. — Byłbym umarł w przekonaniu, że wszyscy hrabiowie w całej Polsce paplą niby paryzką francuszczyzną, o kuchni i bajkach, a marzą o posagach — a jeśli bardzo rycerscy i indywidualni, o koniach wyścigowych i grze hazardowej w klubie — a jeśli bardzo rozsądni, jeśli już luminarze, o gotówce w banku i radcostwie w dyrekcyi. Dobrzem zrobił, że przyjechałem, — powtarzał w myśli. — Takiego hrabiego jeszcze nie widziałem, takiego hrabiego, co sobie kpił z hrabstwa, a głowie Zabanowskiej odmawiał rozumu, jaki miał maszt Calypso.

— Hohoho! — śmiał się szczerze.

— Bawię pana poprostu? — zawołał z przestrachem Porycki swym tonem jędrnym, z tym nieokreślonym, u niego jedynym wyrazem pobudzającym do wesołości, jaki mu wciąż igrał na ustach i tkwił w nerwowem, sympatycznem jakiemś drganiu górnej, pięknie wykrawującej usta, wargi.

— Ha, ha! ha! ha! ha! ha! Rzeczywiście bawisz mnie hrabio, Ta Calypso, którą wziąłem za kokotę, ta Zabanowskiej głowa porównana do masztu... Ha, ha, ha!

Śmiali się obaj.

— Łatwo się panu śmiać — zawołał Porycki — ale mnie się na płacz zbiera... Ja się kocham w pannie Leontynie, a przywiązałem się do pani Appelstein. Te panie są jakieś inne, niż te wszystkie... — urwał, poszukał, nie znalazł i robiąc odpowiedni gest mimiczny, mówił:

— Jakieś są, takie, jakie widywałem po świecie, do jakich przywykłem, nie mówiąc o Nowym Jorku i o Zanzibarze, ale choćby w Wiedniu i Hamburgu.

— A więc musisz pan wpłynąć na swoją matkę — wtrącił Bywalski, zakładając monokl z ruchem pełnym obojętnej, nawet znudzonej swobody, chwytając się za nogę, jakby go coś w nią ugryzło, dodał:

— Przecież pan zdoła jej wyperswadować, że taką a nie inną jest twoja wola. Wydajesz mi się hrabio być człowiekiem umiejącym chcieć.

— Parbleu! — wykrzyknął, obracając się cala osobą do Bywalskiego i podrzucając nim znów siłą zbyt elastycznych i ściśle z sobą pokrępowanych sprężyn w kanapie — zapewne, gdy mam do czynienia z żywiołami, przeciwnościami, ale nie z babami... Polskie baby, widzisz pan, to osobny gatunek.

Tu się zamyślił, spoważniał i ciągnął ciszej:

— Zresztą ja mam siostrę. Wydać za mąż tę siostrę, wydać ją tak, jak tu mówią, a czego-wcale nie rozumiem, aby zrobiła partyę, jest pochłaniającem moją matkę uczuciem. W tym celu potrzeba, abym

ja się bogato ożenił i posagiem mojej żony mógł spłacić jej po ojcu schedę. Jeśli moja matka pragnie abym ja zrobił tę partyę — tu znowu warga mu zadrgała — to stokroć razy więcej jeszcze pragnie, aby ją zrobiła moja siostra. Ja jej jestem na pół obcy... Widzisz pan, jakie tu zachodzą kombinacye i bądźże pan tutaj mądrym, do miliona dyabłów.

Bywalski się zamyślił. Rzeczywiście ta partya z tą hrabiną, mającą takie kombinacye partyj, była trudną. Była nią nietylko ze względu, że hrabina była lwowską hrabiną, ale trudniejszą jeszcze ze względu tej kombinacyi z córką na wydaniu. By tę trudność zrozumieć, znał dostatecznie matki swej epoki, tej epoki, w której panny stały się po prostu towarem, trudnym do lokacyi wobec jakiegoś popędu do celibatu, wobec zwiększonej ogólnej w ludzkości dozy egoizmu, a zmniejszonego quantum idealizmu.

— Hahaha! — zaśpiewał.

Porycki, wpatrzony w starego bywalca, jakkolwiek go po pierwszy raz widział, zrozumiał, że ta śpiewna zwrotka była złowrogą.

— Widzisz więc pan sam...

— Hahaha! — powtórzył Bywalski i milczał.

Smutno mu było. Małżeństwo to, do którego myśli łrena się tak przywiązywała, że niezaproszenie na bal do księżnej, nabawiało ją ataku konwulsyjnego, do którego rwało się dziewczę o orlim nosku i namiętnej cerze twarzy, było bardzo trudnem do urzeczywistnienia.

— Rzeczywiście kombinacya! — szepnął i znów myślał.

Nagle obudził się z zadumy i naturalnie, sięgając po monokl, który był spadł — ciągnął.

— Może byś hrabia sobie życzył, skoro już zrobiłeś mi honor bycia ze mną tak szczerym, bym pomówił z jego matką?

— Ah! — zawołał, gdyby pan zechciał! Możebyście się prędzej zrozumieli. Pani Appelstein mówiła mi, że pan byłeś takim światowcem... jesteś nim — poprawił się spostrzegając, że Bywalski aż mu spojrzał w oczy.

— Byłem, byłem... — podchwycił z widocznem zadowoleniem jednakże z poprawki, dbając o ten tytuł jak gdyby były radca dyrekcyi Towarzystwa kredytowego.

— A moja matka — ciągnął dalej hrabia — zastanawia mnie, zdumiewa, słowo honoru daję, więcej od wieży Eiffla, cechami swego indywidualizmu, które to wy światowością nazywacie, a którąbym ja raczej dzikością nazwał.

— Dlaczego pan mówisz "wy" — zapytał Bywalski, oburzony i chcący zaznaczyć różnicę poglądów członków cywilizowanego towarzystwa wielkiego miasta Warszawy, której był mieszkańcem — powiedz pan raczej "we Lwowie".

— Owszem — podchwycił młodzieniec. W tem, we drzwiach stanęła Lulu zniecierpliwiona, zaniepokojona tak długą nieobecnością ukochanego.

Porycki się zerwał i pobiegł do niej. Razem zniknęli.

— Wiesz pani — szeptał radośnie hrabia — pan Bywalski obiecał pomówić z moją matką.

— Podoba się panu?

— Szkatuła, ale przynajmniej można ją otworzyć, a tu we Lwowie ci wielcy światowcy, robią na mnie wrażenie także szkatuł, ale których otworzyć nie można...

— Nie mów pan tak. Nie trzeba nigdy mówić źle — szczebiotała swym głosem, pełnym niezwykłego dźwięku, jakby dzwonek różnotonowy — o swojem własnem gnieździe.

— Moje gniazdo, morze! morze! Lulu spojrzała nań z entuzyazmem buchającym jakby falą z wezbranego uczucia, uwielbienia dla tego marynarza, od którego wiat ten oszałamiający kobietę urok, jaki wywierają na nie mężczyzni żyjący nie mieszczańskim wygód życiem ale idący odrębną drogą, zaglądający w oczy niebezpieczeństwu i drgający ogniem, pochodzącym z obcego im żywiołu.

Ale ile razy uczuła w sobie ten prąd uwielbienia, przebiegający jej wszystkie libry dla tego młodzieńca, otwarcie starającego się o jej rękę, tyle razy czuła potrzebę, ta prawdziwa i gorąca córka Ewy, zniwelowania wrażenia swych słów czy spojrzenia. Wszakże on nie powinien wiedzieć, do jakiego stopnia ją czarował, ani też do jakiego stopnia jej schlebiał hołd przez niego u stóp jej składany.

— Ale o czemże on, pan Bywalski mówić będzie z pana matką? — zapytała przystając, połyskujące oczy wpijając w namiętny wzrok hrabiego i wyginając ruchem ongi matki swą elastyczną, giętką, jakby z gorsetu, rybim ruchem, wyjść usiłującą figurę.

Porycki oniemiał. Nic tak nie lubił w Lulu, jak ten ruch górnej jej polowy ciała, pełny kokieteryi, uwydatniający to, co najbardziej zmysły jego w kobiecie nęciło, biust pełny i swobodny, pierś falującą i utoczoną mistrza miękkim dłutem. Objął ją wzrokiem, który zdawała się rozumieć ta panna, w której żyłach płynie gorąca krew wygnańców Palestyny.

— Ależ o naszem małżeństwie! - odparł niecierpliwie.

— Dziwna rzecz? — zaśmiało się siedmnastoletnie dziewczę z wyzywającą kokieteryą, jaką kobiety pewnej indywidualności tak prędko sobie przyswajają, mając zarody jej już w krwi swojej. — Dziwna rzecz — powtórzyła — że będzie mówił o mojem małżeństwie o którem ja nic panu nigdy nie powiedziałam i do żadnych pertraktacyj nie upoważniłam.

— Lulu... — szepnął pieszczotliwie hrabia.

— Edziu — odparła panna Appelstein,. naśladując jego intonacyę głosu.

Jakiś błysk zaigrał w oczach hrabiego,. jakby dziki swą namiętnością.

— Panno Leontyno! — zagadnął, usiłując być seryo — nie igraj ze mną. Już ci nieraz mówiłem, że ja nie z lwowskiej rasy wykrochmalonych Zulusów. Ja marynarz! A wiesz pani, co się raz stało z jednym z moich kolegów, Włochem, na okręcie, którym płynęliśmy z Ameryki do Hiszpanii ?

— Nie wiem — odparła figlarnie, ale poważniejąc do słuchania. Ona tak lubiała te opowiadania jego o burzach na morzu, o typach marynarzy, o wypadkach w portach, o tem całem barwnem życiu na tem tle, które zaledwie chwytała z kilku romansów Lotiego, jakie jej czytać było wolno. — Nie wiem, ale opowiedz pan, tylko bez blagi, bo ja w połowę rzeczy, które mi pan opowiadasz, nie wierzę.

Poryckiernu znów zagrała tą niezrównaną grą mimiki warga. Ta warga sprawiała, że się nigdy nie wiedziało, czy mówił poważnie, czy żartobliwie, czy mówił prawdę, czy chciał otumanić.

— Panno Leontyno! — groził.

— Opowiadaj pan, Nic się go nie boję.

— Bardzo krótka historya, ale może być dla pani przestrogą. Jechaliśmy z Ameryki do Hiszpanii, mówiłem. Na okręcie znalazła się Hiszpanka do pani podobna, jak pani kokietka i z ogniem lubiąca się przekomarzać, to dmuchać na płomienie, to je gasić, to je zagrzebywać w popiele, to je rozniecać. Zakochał się w niej marynarz, mój kolega z Fiume, starszy odemnie, Wioch, Delunto di Viva się nazywał.

— Cóż za nazwisko!

— Nazwisko! dobre nazwisko bo ją dobrze urządził. Otóż raz, gdy mu tak dojechała, jak mnie pani dojeżdża, raz zapewne, choć nie słyszałem, gdy udawała, że mu nigdy żadnych praw nad sobą nie dala, bez namysłu, porwany jakimś szałem chwilowym obłędu, przy jego gorącym temperamencie możliwego, porwał ją w objęcia i w oczach nas wszystkich, w oczach matki jej, w oczach całego personelu okrętu, w morze rzucił.

Lulu dech się zaparł na chwilo, tyle werwy, prawdy czuła w słowach młodzieńca.

— I utopił ją?

— Wyratowaliśmy dyszące jeszcze ciało, które wkrótce jednakże zesztywniało. Trudno pani opisać rozpacz... wszystkich. Stało się to na trzy dni przed przybiciem do portu. Hiszpanka była ulubienicą wszystkich znajdujących się na pokładzie.

— A on cóż zrobił?

— Przywieźliśmy go skrępowanego, bo byłby się utopił. Rozpacz jego była czemś strasznem. Czuwaliśmy nad nim po czterech kolejno. Raz wyrwał się nam z kajuty... Uchwyciliśmy go. Ciskał nami po pokładzie jak piłkami. Byłby się nam w oczach rzucił w morze, gdybym nie był wpadł na myśl zadzwonienia na alarm.

— Cóż się z nim dalej stało?

— Nie wiem pani ! — odparł Porycki z tą spokojną ale nie samolubną obojętnością wojskowych i marynarzy na życie ludzkie, nawet na życie przyjaciół.

— Ah! Jakże można niewiedzieć? — obruszyła się Lulu.

— Miejże pani przestrogo! — polecił bardzo seryo i poważnie Porycki. — Nie jestem Włochem, ale w Tryjeście się wychowałem.

Przerwała im Irena.

— Lulu — mówiła z lekkiem oburzeniem — tak nie można! — Cały wieczór ignorujesz wszystkich. Tak nie można.

— Czy oni zasługują na co innego, jak tylko, aby ich ignorować? — wtrącił hrabia na obronę pomięszanej z niezadowolenia matki Lulu.

— Proszę mi mojej córki nie buntować — odparła z uśmiechem Irena, uchylając się ruchem pełnym młodocianego jeszcze wdzięku.

Podążyła do gabinetu. Tu zastała jedynie męża i Bywalskiego. Inni powrócili do salonów. Ci jeszcze dalej siestowali w odległych od siebie kątach komnaty. Objęła ich wzrokiem i zauważyła, że Bernard spojrzał na Bywalskiego, a ten znów na tamtego, jakby sprawdzając obopólne swe dawne gusty i przyzwyczajenia.

Pani Appelstein usiadła przy przyjacielu. Rozmawiali. Ale Bywalski, u którego z wiekiem digestya zaczynała się coraz później po jedzeniu i płynęła coraz wolniej, nie miał ochoty do rozmowy. Marzył o herbacie. Dopiero, gdy przez drzwi, prowadzące do dalszych pokoji, naprzeciw których siedział, ujrzał służących, uwijających się z tacami, odzyskał, jeśli nie werwę, to zdolność do mówienia.

— Trudna sprawa — bąknął chciwej wrażenia, jakie wyniósł z rozmowy z hrabią, Irenie. — Jak się pokazuje, młody człowiek, poprostu na razie nic nie ma, tylko matkę, pogrążoną w chorobie wieku matek, chorobie wydania córki. Gdyby nie ta siostra, sprawa poszłaby łatwiej. Ale tu się ma do czynienia z tą babą — tu wtrącił ze swym dawnym złośliwym wyrazem — mówię językiem hrabiego, mającą posłannictwo.

A ja się strasznie boję posłannictw kobiecych i posłannictw salonowych. Jedne i drugie są bezwzględniejsze od posłannictw misyonarzy...

Oblicze Ireny smutniało, wyciągało się, starzało. Bywalski zmiany nie widział, bo mówiąc, na Irenę nie patrzał. Ale patrzył na nią Bernard z drugiego kąta komnaty, zwracając co chwila z wysiłkiem głowę ku rozmawiającej grupie.

— Bernard czegos sobie życzy? — rzekł Bywalski.

— Nie! odparła Irena.

— Wciąż tu spogląda.

— Taki ma zwyczaj, gdy bawi razem zemną w jednym pokoju.

— Ciekawe! To potężne, niezmierne uczucie dla pani, zdaje się być jedynem uczuciem, które w nim jakie takie się utrzymało, które nie uległo paraliżowi.

Irena ruszyła ramionami. Cóż ją to uczucie dziś obchodziło? Wdzięczną mu zapewne nie była w swej dobroci, nie zdającej sobie sprawy, że na nie, ofiarą zupełną życia aż nadto zasłużyła. Ją dziś nic nie interesowało, nic nie cieszyło, nic tylko to, co dotyczyło Lulu i hrabiego, tego wonnego kwiatu uczucia, które się przy niej budziło, rosło, kształciło, rozwijało w dwu sercach.

Bywalski odgadując tę myśl, a widząc, że służący z tacą do gabinetu zmierza, rzeźwiej podjął:

— Bardzo mi się podoba ten Porycki.

— Nieprawdaż ? — podchwyciła z radością, o ile tę rozprószyć mogło ogarniające ją nagle przygnębienie tak silne, że nie uchodziło uwagi przyjaciela.

Jakaś niemoc zdawała się opanowywać jej ciało, zginać jej prostą figurę, ściągać jej rysy, czynić niemiłym jej dźwięczny organ mowy, przysłaniać blask oczu podnieconych światłem, winem, rozmową.

— Typowy — ciągnął, biorąc z tacy filiżankę najmocniejszej herbaty, bo tę zawsze jako lekarstwo na omdlewające nerwy lubił — inny, jak wszyscy. W przyszłości zapewne więcej spotykać będziemy takich ludzi w salonie. Salon przyszłości będzie może mniej elegancki, ale bardziej interesujący. Poznikają te nasze typy znudzone sobą i czczem chorobliwem życiem. Żałuję, żem stary. Pomyśl, pani Ireno, jaki świat będzie zajmujący, gdy w salonie się zbierze taka oto młodzież, jeden z okrętu, drugi z armii, trzeci wyjdzie z jakiego tunelu... Gdy się skończy ta wielka sinecura salonowa dla młodzieży utytułowanej, czerpiąca dziś resztki swych sił w próżności panien i uroku tradycyi. Poznikają z kretesem tu nasze obrzydliwe typy Korońskich i Lewiczów, tych Nemrodów na Diany Judei. Poznikają i tacy, jak ja, droga pani Ireno, co się już około dziesiątej zaczynają nudzić w salonie. Ja z Poryckim już bym się zejść nie potrafił, ja, który z kilkoma pokoleniami stante pede się zaprzyjaźniłem. Jak się ot teraz wściekle zmęczyłem, usiłując uchwycić, pojąć ten mi nowy typ, dziś może jeszcze rzadki, jutro częsty !

Westchnął i kończył smutnie.

— Naturalnie! Hahaha! konieczna kolej rzeczy, konsekwencya życiowa. Gdy arcyksiąże Rudolf nie chciał być cesarzem, gdy książe Walii nie pragnie być królem, gdy Milan, Batenberg, tylu, tylu... dlaczegóżby tylko polscy hrabiowie dalej, chcieć mieli być tylko polskimi tradycyjnymi hrabiami.

Przerwała mu Irena, rozkazując lokajowi wydalającemu się, jakby słabym głosem:

— Zawołaj panienkę.

Nastąpiła cisza. Bywalski łykał herbatę. Irena jakby z największym wysiłkiem podjęła:

— Rozum pana robi się głębszym, ale może smutniejszym.

— Jak starość...

Nadbiegła Lulu. Bywalskiemu się wydało, że pomięszana, choć pokryta szkarłatem szczęścia. Wzrokiem porozumiały się z matką. Ta wstała i jakby wspierając się niedostrzegalnie na ramieniu Lulu, wyglądającej z figury na jej młodszą siostrę, zmierzała z nią razem ku bocznym drzwiom, prowadzącym do prywatnych apartamentów.

Bywalski bezwiednie spoczął wzrokiem na Bernardzie, który je odprowadzał oczami i głową, bezmyślnym zdawałoby się, ale mimo to bezmiernie kochającym i smutnym wzrokiem.

Gdy portjera za niemi się opuściła, Appelstein spojrzał na przyjaciela i spotkał się z jego obserwującem spojrzeniem. Skinął nań, jakby chciał wstać, wyjść za niemi, czy przysiąść się do niego na kanapę.

Bywalski wstał i podszedł. Bankier uchwycił się jego ramienia i wskazując oczami na drzwi, za któremi zniknęły jego żona i córka, otworzył usta, rozszerzył źrenice już i tak rozszerzone i podniósł się z fotelu z wysiłkiem.

Wstawszy, długo pracował ustami wydymając policzki, poruszając wargami, aż wreszcie wymówił wieczne:

— Irena!

Urwał, zabełkotał i dodał:

— Mor... fi! na!

Stali. Bernard wpatrzony i pytający, Bywalski oniemiały, biedniejąc w miarę, jak rozumiał.

Ale uczuł, że go pociąga Appelstein i ruszył z miejsca.

Paralityk go prowadził do salonów.

A więc był przytomny — myślał Bywalski i zdawał sobie siedząc jak mumja, sprawę ze wszystkiego. Gdy żona jego i córka opuściła gości, on czuł się w obowiązku niepłoszyć nieobecnością gospodarstwa domu ich wesołości.

W swej niemocy, w swem zidyoceniu, pozostawał tym samym Appelsteinem, który miliony stracił gwoli jedynej namiętności, jaką miał, namiętności bycia uprzejmym amfitrionem domu ubóstwianej Ireny.

Bywalskiego, obyłego z wszystkiemi komedyami, jakie grane nieraz widział na wielkoświatowych salonach, przejmowało do szpiku kości to położenie jego przyjaciół, względnie okropne, straszne!

Ta matka wstrzykiwała sobie morfinę, aby się utrzymać na nogach do końca konwencyonalnego wieczorku, danego w celach szczęścia i przyszłości dziecka, któremu ten bezwładnie opierający się na Bywalskim manekin poczciwca, nie umiał z milionów ocalić niezbędnego dziś posagu.

Bywalski był jakby do ziemi gnieciony temi myślami i wypływającym z nich morałem na temat tej nieubłaganej konsekwencyi życiowej.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej