Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZEMOWA.

WSTĘP.

O KORZYŚCIACH I PRZYJEMNOŚCIACH DLA ZDROWIA, ŻYCIA WIEJSKIEGO.

O UBIORZE PRZYZWOITYM DLA GOSPODYNI WIEJSKIEJ.

O NAJPRZYJEMNIEJSZEM POŁOŻENIU ODLEGŁOŚCI WSI OD MIASTA.

OPIS I ROSKŁAD DOMU MIESZKALNEGO.

SIEŃ JAKO PRZEDPOKOJ.

JADALNIA.

APTECZKA CZYLI CHOWALNIA.

BAWIALNIA.

POKÓJ SYPIALNY.

POKOJE DZIECINNE.

POKOJ BILLARDOWY.

CZYTELNIA.

POKÓJ MĘZKI.

GARDEROBA CZYLI POKÓJ KOBIET SŁUŻĄCYCH.

POKOJE GOŚCINNE.

KREDENS.

KAPLICZKA.

POKOJE SŁUŻĄCYCH.

KUCHNIA.

SREBRO, SPRZĘTY KREDENSOWE, STATKI I RÓŻNE NACZYNIA.

SPIŻARNIA.

OFFICYNA

PRALNIA.

SCHOWANIA NA OWOCE I STARANIA O TYCHŻE.

STRYCHY.

GOŁĘBNIK.

PIWNICA.

ŁAZIENKA.

WARSZTAT STOLARSKI.

INNE DWORSKIE ZABUDOWANIA.

MLECZARNIA, MASŁO, SER I T. D.

CHLEB I PIECZENIE ONEGO.

LODOWNIA.

WYCHODKI.

POMPA I STUDNIE, SIKAWKA, WODOTRYSK.

STAJNIA, OBORA DLA KRÓW I STARANIE OKOŁO ZWIERZĄT DOMOWYCH.

SCHOWANIA NA OBROK I ZIARNA DLA DROBIU.

WOZOWNIE. POWOZY.

PODWÓRKO OSOBNE.

KURNIKI. DRÓB.

STARANIE OKOŁO KUR I KARMIENIE ONYCH.

O CHOROBACH KUR.

O NIESIENIU KUR I WYCHOWANIU KURCZĄT,

O KACZKACH I KACZĘTACH,

INDYKI.

GĘSI.

CHLEW I PASIENIE WIEPRZY.

KRÓLIKARNIA I CHODOWANIE KRÓLIKÓW.

KUROPATWY I PRZEPIÓRKI.

DRWALNIA. DRZEWO NA OPAŁ.

SCHOWANIE OGRODOWEGO WARZYWA.

SCHOWANIE NA SIANA I SŁOMĘ.

SZOPKA.

O PSACH DO STRAŻY, KOTACH I INNYCH ZWIERZĘTACH.

DZIEDZINIEC. PODWÓRZE. MIERZWA.

ARCHITEKTURA BUDYNKÓW I MATERYAŁY.

OGRÓD OWOCOWY, WARZYWNY I DZIKIE PRZECHADZKI.

SŁUŻĄCY, ICH WYBÓR, PRZYMIOTY, JAKIE MIEĆ POWINNI I POSTĘPOWANIE PANI DOMU Z NIEMI.

ROZKŁAD CZASU I URZĄDZENIE OGÓLNE DOMU

ZASIADY.

BIELIZNA, O ILOŚCI I JAKOŚCI TEJŻE.

PRANIE BIELIZNY.

UTRZYMYWANIE RACHUNKÓW, PORZĄDEK W TYM WZGLĘDZIE, KONIECZNOŚĆ ODKŁADANIA PIENIĘDZY OD PRZYPADKU.

POTRZEBA MIENIA W DOMU APTECZKI Z LEKARSTWAMI I CO SIĘ TAM MA ZNAJDOWAĆ.

SPIS LEKARSTW DO TRZYMANIA.

PŁÓTNO POTRZEBNE DO OPATRYWANIA RAN

O URZĄDZENIU SADZAWKI I STAWU NA RYBY.

RADY CO DO KSIĘGOZBIORU I UŻYTKU Z KSIĄŻEK.

SPIS KSIĄŻEK PRZYDATNYCH NA WSI....

PSZCZELNIK.

SPOSÓB TOPIENIA MIODU I CZYSZCZENIA WOSKU.

JEDWABNIKI.

STARANIE OKOŁO POŁOZNIC I CHODOWANIE DZIECI.

DOBROCZYNNOŚĆ.

DWÓR WIEJSKI

Tom I

Aglaë Adanson

Dzieło poswięcone gospodyniom polskim, przydatne i osobom w mieście mieszkającym, przerobione z francuzkiego Pani Aglaë Adanson z wielu dodatkami i zupełnem zastosowaniem do naszych obyczajów i potrzeb, przez Karolinę z Potockich Nakwaską, w 3 Tomach.

PRZEMOWA.

Kochane Rodaczki, poświęcając Wam te prace, — czuję za obowiązek, wyłuszczyć, co mnie do niej spowodowało, — równie jak odeprzeć zarzut, już mi przed wyjściem jej na świat uczyniony, jakobym Was cudzoziemczyzny uczyć chciała! —

Po zwiedzeniu cudzych krajów, a szczególniej po zamieszkaniu dłużej za granica, wracając do naszego, musi się być przejętą smutkiem, uważając, jak gdzie indziej: porządnie, — skrzętnie, — pomyślnie idzie; — wtedy, kiedy u nas: widok brudu, — nieporządku i tej złoconej nędzy między najbogatszymi nawet, — która jest cechą nieszczęsną gustów naszych; — oburza zmysły i zakrwawią serce! To poprawić, ile słaba możność moja dozwoli, jest mą chęcią. Radabym takie, lube Rodaczki, Was naprowadzić na drogę szczytniejszą; okazując Wam, ie zawód kobiety, choć w obrębach gospodarstwa wewnętrznego, — nie jest lak błahy, ani lak poziomy, jak to niektórzy myśłą i mówiq. W Waszych rękach szczęście mężów. pomyślność dzieci, od Was idzie przykład podwładnym. Wy siebie uważać winnyście, jako mające opiekę duchowną nad tylu istotami, Waszej pieczy przez Opatrzność powierzonemi. Do tego wszystkiego wykorzenić wiele zastarzałych błędów jest koniecznie potrzebnem. Jeżeli to nazywać, kto zechce, wynarodowieniem, ja go przyrównam, do tych dzikich Indian, którzy zjadliwe zmije czcili za bożyszcza! Błędów, przesądów, wad, nadużyć, niewolno nikomu, pieścić w sobie i karmić, — jest to: prawu Bożemu przeciwne, i zawsze smutne ściąga skutki. Do czegoż tez nas one, — przy krzywdzie ludzkiej, przez marnotrastwo szczególniej niewinnym ofiarom czynionej, doprowadziły? O to: zniszczenie tylu majątków, kraj biedny, nieporżądny, bez przemysłu, prawie bez zakładów dobroczynnych i Jestże się tu czem chełpić i wynosić?.... Po największej części obyczaje, co nam niektórzy wysławiają, jako z dawnych czasów pochodzące, są nam przyniesione ze wschodu, są cechą barbarzyństwa tureckiego, próżniactwa i rozwiązłości jego. Pielęgnujmy cnoty nadbabek naszych, gościnność, skrzętność, bogobojność, lecz odrzucajmy niedbalstwo, samolubstwo, lenistwo, zalotność, zkądkolwiek pochodzą.

Nie podzielam także zdania, że nie trzeba się obcych uczyć języków, lub je umieć jako tako. Sądzę, iż czego tylko się uczemy, powinniśmy się uczyć jak najlepiej, i ie przestawać dobrowolnie na mierności, jest lenistwem ducha. My już i tak do lenistwa umysłowego skłonni jesteśmy, dla czegoż to usposobienie powiększać i uprawniać? Nigdy dosyć umiejętnemi być nie możemy, bo wszystko do doskonałości dążyć powinno. Ale trzeba nam uczyć się obcych językow, nie dla błahych powodów nie dla czytania złych i gorszących książek, nie dla tego, aby ojczystą mowę kaleczyć; lecz aby rozszerzając światło, kształcąc rozum, umysł i serce, lepiej i snadniej pełnić obowiązki i uprzyjemniać życie tym, co nam są mili. W dziele mojem, do którego za wzór wzięłam książkę, miana za najlepszą w tym przedmiocie, to kraju, gdzie ich nie brakuje, a która mi jako tło do pracy służyła, nie będzie jedynie, jak się zdawać komu moie, mowa o ścierkach, kurach, grochu i kapuście. Starałam się zebrać, co tylko mi się zdarzyło, spotkać użytecznego lub korzystnego dla Was w domowem pożyciu. Tak w kraju jak i za granicą, gdziem co widziała godnego uwagi i naśladowania, tom sobie zapisywała w pamięci, aby Wam w czasie udzielić. Pisałam i w tem przekonaniu, ze zachęcając Was do pracy, nietylko do Waszej, ale takie do ogólnej szczęśliwości przyczynić się mogę. Jest to rzecz niezaprzeczona, ie te kraje, do największej dochodzą pomyślności, gdzie kobiety są najpracowitsze. Patrzcie na Niemcy, Hollandyą, Szwajcaryą, nawel na odległe Chiny! Pracowitość płci niewieściej} zaprowadzając porządek i czystość w domu} tworzy dobry byt w społeczeństwie, mężczyznom zaś dozwala poważniejszemi zewnętrznemi, zajmować się czynnościami. W Polsce, podług powszechnego uznania, kobiety lak szczodrze obdarzyła Opatrzność darami przyrodzenia, powabem, dowcipem, dobrocią serca, niechże do tych zalet przyłączą robocząskrzętność, a będą na szczycie niewieściej doskonałości.

Gdyby mi kto zarzucił jeszcze, — bo na różne zarzuty przygotowaną jestem, — ie mojej gospodyni za nadto rozmaite, a może i mniej do niej należące zatrudnienia naznaczam, ie przez to z niej rodzaj virago robię, na to z góry odpowiadam: ie nikł bardziej nademnie i szczerzej nie pragnie; aby żony w podległości, przywiązaniu do mężów żyły i aby wspólne w małżeństwie zaufanie istniało. Wszędzie powtarzam, iż żona jest ręką, a mąż głową, — w przekonaniu, ie gdzie się dzieje inaczej, tam się wyradza potwór towarzyski, przeciwny przepisom Boga i prawom ludzkim. Lecz gdy nader trudno rozgraniczać te dwie władze, w Dworze wiejskim, Pana i Pani gdy wdowy i starsze Panny mogą nieraz jeszcze u nas, gdzie w niektórych stronach kobiety zupełnie mają prawo rozrządzania swym majątkiem, — takie być na czele gospodarstwa swego; — rady więc tu dawane i w obszerniejszym względzie, będą zdaje się na swem miejscu!

Nic myślcie takie, ie Was do zbytków namawiam, więcej w domach Waszych wygody zalecając. Wydatki ubytkowe nikogo nie uszczęśliwiają, — przeciwnie wielu nawet niszczą; wydatki na porządki, wygodę, — nie jednemu dają chleb, pomnażają w kraju najwięcej pomyślność. Powiadają, iż u nas nikt Przemowy nie czyta? Jeżeli to jest prawdą, próżne me pisanie! Jednak dla tych, którzyby mieli tę cierpliwość, jeszcze dodać muszę; iż przyjęłam tryb pojedyńczy w tem dziele, nie mogąc wiecznie do ogolu obracać mowy. Daję więc rady moje, jakby jednej Przyjaciołce: nie jest to obłudą, gdyż Was wszystkie w sercu mojem mieszczę. Najmilszą zaś mej pracy nagrodą będzie, jeżeli czuła matka ukochanej córce do wyprawy doda moj skromny Dwór wiejski, jako użytecznego przewodnika w poczynającem gospodarstwie!

Wy szanowne Osoby, któreście raczyły przez swe starania w zebraniu przedpłat, przyczynić się do wyjścia, na świat niniejszego dzieła, — bez czego nie tak łatwo coś obszerniejszego wydać w polskim języku, — raczcie przyjąć me czuie dzięki!

I Wy łaskawi przyjaciele, którzy okazując mi, to czasie mego teraz w kraju pobytu, iż cnota gościnności nie zgasła to sercach Waszych, pozwoliliście te oddaleniu od lubej rodziny używać chwil swobody, a przypatrywaniem się Waszym domowym cnotom pocieszyć serce, w których siedzibach nie jedną użyteczną nabyłam wiadomość do mego Dworu wiejskiego, przyjmijcie wyrazy najżywszej i szczerej wdzięczności!

A Ty przewodniczko moja w gospodarskim zawodzie, któraś we mnie twym przykładem ugruntowała to przekonanie: ze nie ma dla kobiety pożądańszego szczęścia na tej ziemi, jak w dopełnieniu obowiązków jej właściwych, co też to dzieło ma na celu, — niech Ci ta praca moja, będzie choć słabą pociechą!

Pisałam w Listopadzie 1842, Nad Renem.

K. N.

Lista Osób, które łaskawem zebraniem znaczniejszej ilości przedpłat, przyczyniły się do wyjścia Dzieła tego.

PP. Brunicka z Drohojewskich.

Chełmicka, Paulina.

Czapska z Czapskich.

Dembowska z Witosławskich.

Drohojewska z Bawarowskich.

Działowska z Jezewskich.

Dzieduszycki, Henryk.

Grabowska z Wyganowskich..

Łączyńska z Ponińskich.

Łączyńska z Biernackich.

Małowiejska z Morawskich.

Morawska z Szczanieckich.

Miączyńska z Potockich.

Nakwaska z Krajewskich.

Ossipowska, Józefa.

Pawlikowska z Jaworskich.

Potocką z Branickich.

Piwnicki, Jan.

Popławska, Paulina.

Raczyńska z Połockich.

X. Rozwadowski, Antoni.

Skorżewska z Bogdańskich.

Lista prenumeratorów dopiero w 2gim Tomie będzie mogła być umieszczoną, gdyż wiele osób z zbierających przedpłatę, pomimo kilkakrotnych odezw w Orędowniku, Gazecie Poznańskiej, nie przesłało wcale ich nazwisk, albo za późno. Nie będzie tez winą Księgarni Nowej, jeżeli w skutku tego zajdą jakie nieprzyjemności i zawody. Dzieło będzie przesyłane osobom, które zbierały przedpłatę, w takiej ilości exemplarzy, za ile przed 1. Stycznia 1843 r. złożyły pieniądze, czy to na ręce Autorki, czy wprost Księgarni Nowej. W razie zaś wyraźnego tylko żądania i wskazania adresu będzie odsyłane pojedyńczo prenumeratorom lub w Księgarni Nowej wydawane za biletami, — ma się rozumieć, za które przed N, Rokiem zapłata wpłynęła.

WSTĘP.

Powziąwszy zamiar mieszkania na wsi, (bo nie nazywam mieszkaniem, wyjechanie z miasta na trzy lub cztery miesiące) uzbrój się zawczasu przeciwko wszelkim trudnościom Jakie będziesz miała do zwalczenia, gdy jakąkolwiek zmianę lub ulepszenie w domowej zagrodzie zaprowadzić zechcesz. Trudno jest opisać przeszkody i zawady, jakie ci się nastręczą, ale te są niechybne. Osoby bowiem, które poźniej skorzystają z twej pracy i doświadczenia, na wstępie częstokroć szydzić będą z twych usiłowań, wytykać błędy; cieszyć się prawie z niepomyślności prób; ale to wszystko z cierpliwością i wytrwaniem potrafisz zwalczyć, rozsądnie postępując i stosując się, ile możności, do miejscowych potrzeb i zwyczajów. Co do składu wewnętrznego domu, ten zupełnie ma bydź podług twych potrzeb, majątku i woli. Gdy przyjdzie nakłonić przyjacioł i sąsiadów, by stosowali się do rozkładu czasu przez ciebie obranego, co do zasiad (1) i innych czynności, prawie mimo ich woli i wiedzy pomału a z cierpliwością, do tego dojdziesz... Nie ma zapory dość mocnej, któraby nie ustąpiła przed powabem grzeczności i gościnności, jakie w doma twym przybywający do niego znajdować powinni. Trwaj tylko w dobrych chęciach, a twoje będzie zwycięztwo: trwaj powtarzam jeszcze, lecz nie mieszaj wytrwałości z uporem, który w brew doświadczeniu pędzi za swa myślą, ale trwaj w tem, co osądzisz użytecznem i dobrem. Jeżeli ty sama odstępywać będziesz przepisanych przez ciebie prawideł, jakże się spodziewać możesz, aby je inni wykonywali?

(1) Wyraz zasiady tłomaczący francuskie Repas, używany w Galicyi tu przyjmuję, uważając go bardzo właściwym.

O KORZYŚCIACH I PRZYJEMNOŚCIACH DLA ZDROWIA, ŻYCIA WIEJSKIEGO.

Życie wiejskie tysiączne mieści w sobie korzyści: W mieście z majątkiem szczupłym mieszkając, jesteś na mnóstwo umartwień wystawioną, musisz się w wszystkiem ograniczać, co tem się trudniejszem staje, im więcej pokus przed oczy się snuje. Z tymże samym majątkiem żyjesz na wsi w obfitości, na wsi tez obfitość jest drugą potrzebą, bo nietylko ją wypada mieć dla siebie, ale i dla przyjacioł. Nie będę ja tu pochwalać gromadnych zjazdów, Uczt zbytkowych i hałaśliwych, bodajby takie u nas wyszły zupełnie ze zwyczaju! Ale mówie o tej każdochwilowej obfitości, na porządku i dobrem urządzeniu domu opartej, ktora nie lęka się odwiedzin sąsiada lub przyjaciela; tej obfitości Niewiasty mężnej, o której pismo święte wspomina. Na wsi aby mieć dosyć, trzeba mieć nadto: nie mówię znowu, aby stół zastawiać wetami, jak. w owym bajecznym pałacu, gdzie wszystko było przygotowanem dla gości, chociaż ich nie było!

Również ma się na wsi inne przyjemności rozliczne: więcej miejsca w pomieszkaniacb, więcej wolności i niepodległości w życiu jak w miastach; lecz tę obfitość i te wygody tak miarkuj i tak z nich korzystaj: aby obiad skromny, lecz z dobrze przyprawnych potraw złożony, łatwo się dał powiększyć staraniem twojem, jeżeli gość niespodziany nadjedzie, aby zawsze było nabiału dostatek, abyś miała w ogrodzie dosyć drzew i warzywa, żebyś się nowalią pochwalić mogła, albo dobrze przechowanym owocem przysłużyć, aby pokoje zawsze czysto utrzymywane nie lękały się oka obcego widza, aby dzieci schludnie przybrane, ty sama w skromnej, lecz czystej odzieży, nigdy jak do rosołu zaskoczone nie były, aby kwiaty zdobiąc twe ustronie, uprzyjemniały widok tak w mieszkaniu jak w ogrodzie.

Długie także przechadzki na wolnem powietrzu, smaczne jadło, mnogość i dobór jarzyn, owoce prosto z drzewa zbierane, umiarkowanie we śnie, niezaprawne mleczywo, są to korzyści życia wiejskiego, przy których zdrowie lepszem i stalszem jest niezawodnie, osobliwie jeżeli źyć będziesz na wsi, jak żyć przystoi, to jest, iż nie zrobisz z twej skromnej Bawialni, salonu zbytkowego, niewychodząc, wątląc twe siły życiem gnuśnem i opieszałem. Zachowanie się mierne, uregulowane, proste, pierwszem prawidłem Higieny, to jest: Nauki zachowania zdrowia. Główne zatem korzyści niezaprzeczone pobytu wiejskiego, są: Obfitość i Zdrowie.

O UBIORZE PRZYZWOITYM DLA GOSPODYNI WIEJSKIEJ.

Radząc Ci, abyś żyła na wsi, nie mniemaj, abym Ci nastręczała myśl odłączenia się od wszelkich towarzyskich przyjemności naszej płci właściwych: owszem, na ustroniu nawet w większem się one wydadzą świetle. Staraj się uczciwie podobać, nie przez stroje i błahe rozmowy, ale przez obraz kobiety ozdobnej porządkiem i staraniem około siebie. Skromność i ochędóstwo wyszukane i w najobszerniejszej rozciągłości, oto są wdzięki rzeczywiste. Strój nęci, ale nie przywięzuje. Gdy mąż twój zawsze cię widzieć będzie, czysto j gustownie przybraną, a nie wiele wyda na twój ubior; gdy mu okażesz, że ci nie trzeba zjazdów, abyś miała włosy gładko uczesane, ręce i twarz czyste, trzewiki porządne, że się dla niego nie zaniedbujesz; więcej Ci obowiązanym będzie, bardziej cię pokocha, jak gdy mu suto wystąpisz przy okazyi, (co drogo opłacić modniarce musi) resztę życia pędząc w niechlujności i zaniedbaniu.

Pozwól więc, abym ci dala niektóre przepisy, co do ubioru twego. Na wsi nic pomijać nie można, życie bowiem z drobnostek się składa, ale tychże dobór, stanowi szczęście, za którem się wszyscy ubiegamy.

Prosiłabym cię naprzód, abyś się nie zamykała w długie sznurówki, które nie dozwalają żadnego ruchu ciału i obracają kobiety jakby w duże lalki. Swoboda w ruchach jest gracyą, która taki wdzięk nadaje płci naszej! Sądzę, że życia twego gnuśnie spędzać nie zamyślasz, miejże wolne ruchy rąk. Niech ci nic nie zawadza do schylenia się, kiedy złe ziele wykorzenić zechcesz, lub wyciągnąć ramie do nagięcia gałęzi, na której miły owoc spoczywa, miejże więc gorset krótszy, tyle tylko ściśnięty, aby kibić utrzymywał. Suknie teraźniejsze, jak dawne kabaty, są w tem dobre, ie już prawie gorset zastąpić mogą i wiele kobiet na nich przestaje. Najlepszy zaś gorset jest ten, który się na dwie szarfy wiąże. Ukróca ubranie i pozwala obejść się bez pomocy, co także nie małą jest korzyścią.

Dla osób starszych szlafroczki są najwygodniejsze na wieś, z prostego wyrobu na rano, z lepszego do ubrania. Lecz upraszam cię, chroń się tych szerokich szarafanow czyli puszczanych dentali, chyba że przy nadziei jesteś, te zupełnie figurę psują, pozwalając ciału rozciągać się zbytecznie; dla fałdzistych i wiszących rękawów, są gospodyni niewygodne do rozdawania, równie jak do innych czynności jej właściwych, łatwo brudzą się, są zarodem nieporządku, oznaką opuszczenia i zaniedbania się. Chroń się tez brania starych sukien na rano. Coż może bydź obrzydliwszego, jak wytarta, poplamiona lub podarta materyalna suknia, jakie niektóre damy przed ubraniem noszą? Nigdy brudną bydź nie powinnaś. Gdy ci suknia do stroju służyć już nie może, Czyto dla zmienionej mody, czy przez splamienie, to w pierwszym razie, zrób z niej, jeżeli chcesz ozdoby do kościoła, w drugim przerób dla dziecka, daruj lub chowaj na podszewkę, na rano zaś powtarzani jeszcze, prostych wyrobów używaj, tylko czysto utrzymanych i porządnie zrobionych; wyrzekaj się nazawsze, zaklinam cię, tak zwanego u nas Negliżu rannego!

Przez lato tylko płocienka, muśliny różne i perkaliki nosić powinnaś. Słowem suknie do prania, na wsi nie sposób ustrzedz się słoty, deszcz letnim sukniom nie zaszkodzi, a niszczy strojniejsze. Choć w gościnie będziesz, suknia materyalna do przechadzki jest śmieszną, długa niedorzeczną. Czy może bydź nudniejsza w odwiedzinach osoba, jak ta, którą wyciągnąć z pokoju nie można, dla tego, że się lęka, aby stroju swego nie zepsuła: gdy boi się zaszargać drogiej sukni, lęka się pogubić bransoletek, nóg zamoczyć nie może, bo ma atłasowe trzewiki, nie chce się opalić, bo zapomniała parasolika; takie elegantki niech sobie po miastach siedzą, a nam niech nic nie przeszkadza do biegania ta i owdzie, do przypatrzenia się gospodarstwu, do zachwycenia się nad pięknym ogrodem, albo do odwiedzenia wyborowego bydła, a starszej gospodyni niech nic nie zawadza do obejrzenia i pochwalenia prac młodszej sąsiadki. Trzewików też na przy klepki nigdy nie bierz, miej tylko na rana czyste pantofle. Czepek biały także ci radzę, jeżeli ci wiek nie dozwala no szenia własnych włosów, stroju głowy, który najbardziej zdobi, a najmniej czyli raczej, nic nie kosztuje. Chciałabym jeszcze, abyś zawsze ciągle do wieku się ubierała i nie podlegała śmieszności używania strojów i kolorów, które tylko w kwiecie młodości przystoją. Starszym kobietom strojenie się nie tylko nie do twarzy, lecz je nawet szpeci; jest to wydatek próżny, bo na osoby podeszłej strój, nikt nie uważa. We wszystkiem i zawsze trzeba mieć trafny rosządek i tak jak do miejsc i okoliczności, tak i do pory życia i pory roku, się stosować należy.

Sadzę, że noszenie fartuszków jest niezmiernie wygodnem. Ranne przy gospodarstwie, do prania, przy drugiem ubraniu merynosowe lub czarne jedwabne, zdają się najlepsze; w kieszeni możesz nosić klucz od kluczów, torebki wiecznie się zapominają, i gubią. Noszenie kieszeni przy sukniach także wybornym jest zwyczajem.

Wiejska gospodyni winna mieć, skromny, prosty słomianny, tylko wstążką opasany do ogrodu, takiż lepiej ubrany do odwiedzin i gości, oto wszystko, co potrzeba. Trzewiki radabym koniecznie, abyś nosiła do przechadzek skórkowe, do chędożenia jak męzkie na mocnej podeszwie. Polki dla tego nie lubią przechadzać się, bo nie są nigdy prawie przyzwoicie obute. Nie podobna chodzić po ogrodzie, dziedzińcu, folwarku, w lekkich prunetowych trzewikach z cieniutkiemi podeszwami. Sądzę, że te cienkie obawia czynią zapewne Polki tak czulemi i bojaźliweimi na widok jakiego bądź owadu lub jestestwa obrzydliwego. Jest naturalną rzeczą, ie dotchnąć mysz, żabę, węża, kreta lub pająka, nogą prawie nie odzianą, jest nader przykrą rzeczą. Toż gamo i z kamieniami i błotem się dzieje. Daleko śmielej się postępuje na mocnej podeszwie. Nierównie zdrowiej mieć zawsze suche nogi, dla tego jeżeli ze zwyczaju nie możesz znieść trzewików skórkowych w pokoju, to proszę cię, bierz je wychodząc, a gdy błoto większe, gummy elastyczne lub galosze. Niezliczone są choroby pochodzące z zamoczenia, z odziębienia nóg, wszelkie rumatyzmy, katary, bole gardła i głowy, nie mają innego początku.

Jeszcze wzmiankę uczynię o rękawiczkach, bo i te nie należy pominąć. Mając tyle do czynienia, i chcąc się trudnić rzeczami, które przykładania ręcznej pracy wymagają, ręce twe byłyby jak u dziewki folwarcznej, gdybyś ich nie ochraniała... Byłoby to zupełną niedorzecznością, jakkolwiek masz bydź. pracowitą, nie powinnaś gardzić darami przyrodzenia, ani wychodzić ze stanu, w którym cię Opatrzność umieściła. Ręce twe niech będą więc tak czyste i starannie utrzymane, jak gdybyś w mieście mieszkała (1). Aby dopiąć tego celu, masz zawsze nosić rękawiczki, które się tylko zdejmują przy jedzeniu (czego wiele osob u nas nie czyni, a co się ani z rosządkiem ani czystością nie zgadza) i do szycia. Z resztą idąc na przechadzkę, do ogrodu lub do gospodarstwa, miej grube, ieżeli masz sadzić albo siać kwiaty, bierz stare białe, które już nie będąc do użycia, jeszcze ci te oddadzą przysługę. Do rozdawania podwieczorku i do prac ręcznych są wygodne bez palców rękawiczki. Do okoliczności stosować będziesz wybór rękawiczek czy jedwabnych, czy innych; zawsze cię tylko upraszani, aby główna cecha ubrania twego była: czystość i brak przysady. Proste, ale schludne ubranie ma coś w sobie dziwnie powabnego miłego, tego się trzymać powinnaś, nigdy nie dozwalając sobie żadnej w tem opieszałości.

(1) Nie omieszkaj używać szczoteczki "do paznokci i mydła czy pachniącego czy nie, byle szczodrze; barskie w okolicach, gdzie o nic łatwo, a Soda, które mają w Poznaniu, są równie dobre, jak zagraniczne, nadto tanie.

O NAJPRZYJEMNIEJSZEM POŁOŻENIU ODLEGŁOŚCI WSI OD MIASTA.

Jest rzeczą niepodobną zmieniać swą odziedziczoną siedzibę, dla niektórych niedogodności. Nadmienić jednak muszę, jakie, w razie możności wyboru, jest najlepsze i najwygodniejsze położenie mieszkalnej wsi. Nie wielkie oddalenie od miasta, w któremby można dostać potrzebnych przedmiotów do życia, jest jedną z najpożyteczniejszych, nie wzmiankując już o kościele, jeżeli go się we wsi nie ma. Zamieszkanie nadto bliskie głównego miasta, zawiera w sobie niedogodność zbyt częstych, a czasem nudnych odwiedzin; ma jednak te korzyści, że nie tylko zupełne zaopatrzenie domu, łatwo mieć można, ale do tego sposobność wychowania dzieci, w bliskości ratunek lekarski, ułatwienie interesów, naprawę powozów i tp. Trzy mile w dobrej drodze nie są zbyt wielką jeszcze odległością: przyjaciel się nią nie odstraszy, a natrętni i obojętni, nie z łatwością przybędą.

Sposobność dostania świeżego w okolicy mięsa, jest także pożądaną.

OPIS I ROSKŁAD DOMU MIESZKALNEGO.

Pisząc dla średniej klassy właścicielek wiejskich, nie będę ci opisywała wielkiego pałacu. W tych się rzadko szczęście mieści, nie pragniej ich. Wskażę ci mieszkanie skromne zewnątrz i wewnątrz, w którem zaniechasz, cokolwiek zbytkiem trąci, a poszukiwać nie omieszkasz wszystkiego tego, co do wygody i przyjemności służyć może.

Dom u nas stoi pospolicie między dziedzińcem a ogrodem, mając jednę lub dwie officyny po bokach, a stajnie i inne budynki, naprzeciw siebie. Gdybyś nowy stawiać miała, radziłabym ci, przedewszystkiem trafnie wybrać miejsce, z dobrą wodą, na wzgórku, suche, z najpiękniejszym, jaki możesz mieć, widokiem, zdrowie mając najpierw na celu, nie poświęcając go innym podrzędnym względom, jak np. dawniejsze budynki źle położone, sad i tp.

Co do ogrodzenia, uważaj na położenie domu: czy jest blizkie, czy oddalone od wsi i innych mieszkań. W pierwszym razie, dobrze byłoby na około opasać twą siedzibę czy murem, czy sztachetami, czy żywym płotem; jednak zawsze tak, aby wiejska trzoda, drób i psy nie robiły szkody; w drugim, kiedy nie tak są blizkie styczności sąsiedzkie, ładniejszem będzie, bardziej otwarte położenie. Jednak u nas nie udają się zupełne rozgrodzenia. Coż bowiem zwykle bywa dalej? polej płaszczyzna, piaski. Lepiej więc tam tylko otwierać widok, gdzie jest istotnie co do widzenia, a grodzić i sadzić tam, gdzie zasłaniać wypada: i tak klomby do zakrycia starych albo mniej ładnych budynków lub pól nic pięknego nie przedstawiających, piasków i tp. są bardzo szczęśliwym pomysłem.

Drzewa bardzo blizko domu sadzić nie dobrze, bo rozrastając się, zbyt wiele dają cienia, co wilgoć utrzymuje.

Niewiedząc, dla jakiego majątku, wieku i stanu przyciołki piszę, nie podobna mi dać prawideł, któreby wszystkim służyć mogły. U jednej jest dom stary, który jeszcze da się podeprzeć i wyporządzić, u drugiej zupełnie zniszczony, u trzeciej już gotowy i zamieszkały. Mówić więc będę o Domu nowo się stawiającym. W starym zaś zmiany, przydatki i szczegóły, podług możności, potrzeby przystosujesz.

Najlepsze położenie domu jest południowo-wschodnie od ogrodu, dom zaś na południe wystawiony ma wiele niedogodności: Jedna strona zbyt gorąca, druga za zimna. Obicia, Malowidła, Meble płowieją od zbytniego słońca. Odrewnienie pęka, pluskwy się w murach mieszczą, przy stole promienie słoneczne nie dują pokoju, chyba okienice zamykać trzeba, co duszność sprawia przy jadle; nie w takiem więc położeniu, lecz w pierwszem staraj się dom stawiać

Od zachodu nie dawaj okien dla wiatrów i burzy, które u nas tak często z tej strony panują.

Jeden albo dwa konduktory kaź postawić na budynku podług jego długości.

Niech dziedziniec, który ma dom na środku, po bokach officynę, dalej stajnie i inne podobne zabudowania, będzie sztachetami, jakie Ci się podobają, zamknięty, z bramą szeroką na 9 stop, przy niej buda psa do środka obrócona. Każ dziedziniec wysypać żwirem, lub piaskiem podług miejscowej możności. Niech ma na środku trawnik w koło którego powozy objeżdżaćby mogły. Co Sobota każesz gracować drogę krążącą obok niego, a co rano grabić. Nieścierpisz żadnych na dziedzińcu wylewań nieczystych, wynoszeń śmieci, ani innych brudów. Trawa będzie często koszona, a w upałach polewana.

Ten pierwszy rzut oka na twą siedzibę przyjemny widok przedstawi i miłe sprawi wrażenie. Ścieżki do officyny i Stajni trzeba ubić mocno i wyżwirować kazać, albo cegłami czy kamieniami wyłożyć, od tego zdrowie twoje i łudzi twych zależy. Zeby twe mieszkanie było zdrowem, trzeba aby w niem nie było wilgoci: konieczną więc jest rzeczą, aby było o 3 lub 4 stopy wyższe nad poziom. Mury nie mają bydź gipsem, ale wapnem pociągane: pierwszy odpada i ciągnie w siebie wilgoć. Gdyby na podłodze dawały się widzieć plamy, lub grzyby, trzebaby zerwać ją i podsypać warsztwą dobrze ubitej gliny, na którąby wypadało nalać mieszaninę Asfaltu. Nalegaj o dobre opatrzenie okien, aby nie wiało, ztąd niezliczone rumatyzmy i fluxye. Jeżeli nie ma żaluzyi, to każ dać okienice, które są bezpieczniejsze tak od złodzieja jak od burzy, te zaś pomalować każ popielato, potrojnie olejną farbą pociągając. Zielone karczemny widok przedstawiają. Okno w kuchni niech ma mocną żelazną kratę, takąż i w spiżarni.

Co się tyczę rozkładu wewnętrznego domu, jeszcze tu więcej przedstawia mi się trudności, uważając, jak rozliczne są położenia. Przyjmując więc jakikolwiek wzór, opiszę ci dom złożony z sieni opalanej czyli przedpokoju, Jadalni, Chowalni, Bawialni, Sypialni, Pokoju dla dzieci, Garderoby, Pokoju męzkiego, mieszkań dla gości, do których podług możności i potrzeby dodać by można kaplicę, pokoje dla panien, lub synów starszych, Billarowy i tp.

Gdybyś mi wierzyć chciała i nie podlegała przesądowi który kuchnią z domu wypędza, miałabyś ją we dworze, tak abyś do niej z łatwością wejrzyć mogła. Jest to warunek: Sine qua non, aby był porządek w domu. Co się zaś tycze zarzutu, że kuchnia złe zapachy udziela, mówiąc o niej w szczególności, Jam ci przepis, aby tychże się ustrzedz.

Do ogólnej wygody domu należy nieodbicie, aby były wychody osobne dla państwa, i dla męszczyzn i kobiet służących, aby jedni przez drugich nie przechodzili, aby każdy był u siebie niepodległy i miał swój swobodny kącik.

Trudno takie byłoby ci wyszczególnić wszelkie sprzęty, jakie w mieszkaniu mieć możesz. Opiszę tylko najpotrzebniejsze. W domu wiejskim jedynie wygody i czystości szukać wypada, a wytworność i przepych odpychać. Należy mieć meble mocne i łatwe do czyszczenia, zgodne z resztą składu domu, bo tu jak wszędzie harmonija najprzyjemniejszy widok sprawia. Jeżeli nowe sprzęty nabywać będziesz, to je każ robić tak, aby każdy miał sobie właściwe w pokojach miejsce i przeznaczenie. Sama ile możności nie zmieniaj rozkładu, abyś łatwo każdą rzecz znaleść mogła, nie trawiąc czasu na szukaniu. Zbytkowych nie miej sprzętów, te przystoją pałacom, mieszkaniom świetnym i ogromnym, ale w skromnej zagrodzie są prawdziwie niewygodne. Bronzy zaczepiają suknie, delikatne i nietrwałe graciki psują się i łamią, te więc równie jak leniwi ludzie, mają bydź z twej siedziby wykluczone.

Jednostajność cechuje smak dobry, a dobór należyty sprzętów jakiś urok wytworności nawet prostszemu nadaje umeblowaniu.

SIEŃ JAKO PRZEDPOKOJ.

Przypuszczając, iż słuchać będziesz mej rady trzymania jedynie niezbędnie potrzebnych służących, sądzę: iż w przedpokoju postawisz tylko, nie tak zwane szlafbany, ale ławkę i kilka prostych stołków do siedzenia, skrzynię do drzewa, stolik ciemno olejno pomalowany i przybić każesz lisztfę 2 haczykami do wieszania płaszczów. Nadto żelasko do ocierania nóg, przy niem szczotkę i rogożkę. Rogóżek szczególniej nie żałuj, i przed domem i wszędzie gdzie nogi oczyszczać wypada każ je kłaść. Stawia się także w sieni sprzęt z samego żelaza, do lasek i deszczochronow, a to szczególniej, aby z tych ostatnich woda podłogi nie moczyła. Jeżeli podwórze dobrze i starannie zamknięte, pies czujny, i ludzie twoi uważni będą, nie masz czego się lękać złodzieja, który wszędzie baczność i ostrożność znaidując, nie będzie śmiał krążyć około doma. Za granicą zwykle są dzwonki u drzwi wchodnich, których proga, bez zadzwonienia przejść nikt nie śmie, i w tem bowiem jest uważana świętość prawa własności. Nie od rzeczy by było i u nas to samo zaprowadzić!... Porządek ten także odjąłby łatwość kradzieży, które u nas nie tylko samych strat, ale wielu innych nieszczęść, posądzeń, kłótni, bywają źródłem.

JADALNIA.

Pokój ten musi bydź większy, jak inne, bo na wsi możesz mieć liczniejszych jak w mieście gości; raczej podłużny jak czworograniasty. Nie życzę, abyś w nim posadzkę woskować kazała, jest to uciążliwem dla ludzi, a jeżeli go masz na dole, zawsze ci nieczystości nanoszą. Lepiej więc myć często ten pokój, osobliwie w lecie, to chłód utrzymuje. Pod stołem, który na środku się stawia, każ podłożyć gruby kobierzec, albo w lecie ładną rogożkę. Stół jadalny radziłabym raczej owalny jak okrągły, szczególniej kiedy więcej osób zasiada do niego, tak urządzony, aby się dał rozciągać, nogi jego winny bydź na kolkach mosiężnych, dla ułatwienia tegoż rozsuwania.

Bardzo jest użyteczną rzeczą, aby mury w około Jadalni były odrewnione (filtrowane) albo ceratą wyklejone od dołu na parę łokci; często ściany sosami się polewają, co trudne do czyszczenia i brzydki widok sprawia. W ścianach, pod oknami i gdzie się tylko da, w około każ porobić szafy w murze, korzystając z miejsca: w jadalni nie można dosyć mieć schowań dla wygody i ułatwienia usługi. Gdy Ci zalecani nadto, abyś w całym domu swym miała ściany od dworu odrewnione, biało olejno polakierowane, gdy podobnież szafy w ścianach lakierowane bydź muszą, a zatem jedna lub dwie ściany pozostają w Jadalni do malowania, radzę do nich użyć obicia taniego nie zbytkowego, ale z papieru jednostajnego koloru. Między oknami też umieść nizkie szafeczki, a jeżeli mieszkasz w okolicy, gdzie o marmur łatwo, każ je nim pokryć, ten się nie brudzi i najlepszy do częstego użytku. Firanki dawaj białe z brzegiem, kolorowego perkaliku, to ładny widok sprawia, i nie tak się brudzi jak frendzle, które są prawdziwe gniazda kurzu, trudne także do prania. Piec z otworem na pokój, będzie ci mógł w potrzebie służyć do ciasta lub odgrzania potraw. Wklęsłość na jeden kachel w piecu, tak, aby wstawiać w nią talerze, jest bardzo rzeczą wygodną, ciepłe mieć talerze, osobliwie do baraniny i innych tłustych potraw, jest nie tylko przyiemną nie i zdrową rzeczą. Sosy prędko krzepną, na ciepłym talerzu smaczniej się je, za granicą zwykłe po Hotelach, często i w domach prywatnych, stawiają talerze w takie wklęsłości w piecach, miewają nawet oddzielne o tego blaszane z węglami piecyki, tambours zwane, do odgrzywania potraw i talerzy. Duży bardzo kredens ma stać naprzeciwko pieca, takie z połką marmurową. Stoł który do codziennego użytku służy, niech będzie ceratą albo suknem pokryty. Nadto stać winny dwa drugie: Jeden mniejszy dla wygody służącego, drugi większy.

U ciebie nic nigdy rozrzuconem bydź nie powinno, trzeba więc aby każdy przedmiot miał właściwe sobie przeznaczenie. Jeżeli masz dużo ładnych naczyń zbytkowych, służących do kredensu, to postaw szafeczkę ze szkłem w Jadalni, tam ich będzie stosowne miejsce.

Dwanaście trzciną wyplatanych stołków dopełni umeblowania, mocno zrobionych, raczej na prostych i z sobą wzmocnionych poprzecznikani, jak na krzywych nogach. Słabe stołki i łatwo się psują i nieprzyjemne sprawiają przypadki. Wygodne także są stołki safianem wybite.

Radzić ci jeszcze będę, abyś ile możności miała jadalnią na boku, nie zaś przechodnim pokojem, jak u nas najczęściej bywa. Jest to wielka niewygoda dla skrzętnej gospodyni, która na wszystko ma mieć baczne oko. Co za nieprzyjemność aby gość przy wstępie widział czynione przygotowania! Aby wiedział, ile osób się ma znajdować, aby mimowolnie przeszkadzał gospodyni w urządzeniu nakrywania! A po obiedzie, jak obrzydliwy widok ogryzków, otoczenie stołu przez służących, jaki zły zapach, jaka niewygoda do schowań zbywających potraw i wetów ! W Szwajsaryi Jadalnia jest miejscem szanowanem od obcych, nikt tam niepotrzebnie nie wnijdzie. Po objedzie zamykają się podwoje i już tylko sama Pani albo zaufana służąca ma staranie około zebrania tego, co schować należy. W jadalni powinien bydź dzwonek jeden do kuchni, drugi do pokoju, gdzie kobieta wzmiankowana czeka tylko znaku Pani, aby przybywać, gdy goście wychodzą. Pani lub kto z domowych wstając od stołu dzwoni, i wszystkocicho porządnie i godnością się odbywa.

APTECZKA CZYLI CHOWALNIA.

Opiszę ci tu rodzaj Apteczki różniący się od tych, które u nas zwykle się znajdują. Obok jadalni starać się będziesz mieć pokój do przechowywania wszelkich lepszych zapasów żywności, a razem kredensowych sprzętów, które do codziennego użytku nie służą.

W tej chowalni będziesz robiła różne przysmaki, które ognia kuchennego nie wymagają. W niej będzie Szafa na lekarstwa, którą ci niżej opiszę, w niej się wódki przelewać, konfitury studzić powinny, słowem będzie to damska pracownia, z której niejedno doświadczenie równie przyjemne i pożyteczne wyjdzie, jak z laboratorium chemika.

W tej chowalni ma bydź w pośrodku stół długi, na którym stawiać się mają czyto potrawy, czy owoce schodzące ze stołu twego, któremi przy wolniejszym czasie rozrządzisz, jak ci się zdawać będzie. Jest to niezmiernie ważny przedmiot, aby utrzymać czystość w jadalni i nie przedłużać zapachu, nieprzyjemnego po obiedzie jadła. Odkładając potrawy w miejscu osobnem, będziesz pewną, że ich brudna ręka lokaja, nie dotchnęła. Jeżeli raczysz usłuchać rady mojej, a Panny Służącej i kamerdynera (którzy żyją na pierwszym stole) trzymać nie zechcesz, obaczysz wnet korzyść nie tylko oszczędności, ale i porządku. Czy bowiem może bydź co obrzydliwszego, jak roznoszenie potraw po różnych pokojach? Tak to się gubią serwety i srebrne łyżki, tak tłuką talerze, tak nęcą muchy i myszy, a psują służący. Najpiersza osoba w domu twoim niech będzie Bona czy Ochmistrzyni jeżeli, masa małe dzieci; to staraj się mieć nadewszystko czystą, uczciwą i rozsądna, przysposabiaj ją do tego, aby ci pomocną była w gospodarstwie, jeżeli twa córka nie jest dosyć dorosłą, aby Cię wyręczyć mogła. Ta więc, gdyś gośćmi zajęta, niech dostaje klucz od chowalni, aby zaraz po obiedzie sprzątnęła, co zbywa.

Bona ta niech ma stół z dziećmi małemi o pewnej wcześniejszej od waszej godzinie; obfity, ale prosty. Chowania te są i z tego względu dobre, że nasz lud z przyrodzenia nie będąc łakomy, tylko przyuczony do złych nałogów, staje się obżartym. Odejm pokusę, a ustrzeżesz go od nich, i moie zapobiegniesz złorzeczeniom i zazdrości. Półmiski powinny bydź stawiane w chowalni pod pokrywami dracianemi, które much nie dopuszozają. Musi tam bydź firanka i okienko pytlem wybite w lecie, aby powietrze dochodziło, najlepiej kiedy na północ obrócone dla chłodu.

Szafy na około w ścianach bydź mają. Jedna zaś tylko z półkami otwartemi, zawieszona trochę o podał od muru, bez nóg, jakem to u jednej Pani widziała, doskonały wynalazek od myszy; na tych pólkach ustawisz konfitury, soki, korniszony, owoce, ser, słowem wszystko, co zamknięcia nie cierpi, pod drucianemi pokrywami, o których wyżej mówiłam, te teraz są powszechnie używane i tanio kosztują. W szafach zaś zamkniętych schowasz zbywające od codziennego użytku srebro, bieliznę stołową, porcelanę, szkło i inne do stotu należące przedmioty; równie jak te, które od przypadku mieć będziesz w zapasie, np. garnuszki kamienne, słoiki do konfitur, i inne tym podobne. Nadto płótno domowe, nici, grzyby, kawę, cukier, herbatę, świece woskowe, korzenie, fasole, ryż, kaszę, makarony, i rożne ogrodowe nasiona.

Dobrze kiedy w tej chowalni komin się znajduje, możesz go użyć w lecie na rodzaj użytecznego chowania, umiesczając w nim malutką spiżarkę. Jest to jakby klatka czy z płotna metalicznego, jeżeli takowego dostać można, czy prosto z rzadkiej kanwy. Ta klatka wstawia się w komin, wniej dwie półki, drzwiczki winna mieć też płócienne. Tam rożne mięsiwa, szynki i tp. trzymać możesz, rzeczy, co do potrzeby służą.

W chowalni także postaw filtrę do cedzenia wody, jeżeli takowej świeżej ze zrzódła nie masz.

W zimie mały wstaw piecyk do niej, bo ile jest potrzebną rzeczą, aby tam chłód był w lecie, tyle zimno popsuć by mogło twe zapasy. Sama nawet nie chętnie byś szła do tej pracowni, a może i zaniechała w niej twych starań, dla zimna,

W chowalni też wstawisz szafę na Apteczne materyały, którą ci już mieć radziłam; jest ona konieczna potrzebą i nader użyteczną rzeczą w miejscach, gdzie pomocy lekarskiej zbyt daleko szukać; osobliwie w razach gwałtownych. Często spieszny ratunek zapobiega najsmutniejszym przypadkom. Dopomagać ubóstwu, ulgę dawać boleściom, nie jest że to powołanie właściwe kobiety! Z przyrodzenia ma ona już tkliwsze serce i jest przez Opatrzność jakby stworzona, do osłodzenia cierpień ludzkości! ....Niżej dam ci szczegułowy rozkład tej szafy równie jak spis przedmiotów, które ją napełniać powinny.

Będziesz jeszcze w chowalni miała schodki do sięgania na wyższe półki i haki w murze do wieszania różnych rzeczy.

W pośrodku tylu sprzętów, drobiazgów, o to się jednak starać usiłuj, aby tam był pewien rodzaj porządku, abyś o każdej godzinie, znalazła, co zechcesz bez straty czasu na szukaniu. Stawiaj zawsze rzecz każdą na jednem miejscu, a unikniesz nieładu.

W chowalni najusilniej strzedz się musisz myszy i szczurów. Oprócz dokładnego zamykania szaf, powstawiaj także łapki. Najlepsze te, które spadając zabijają, albo drucianne. Trzeba je tylko starannie wyparzać, po ubitych myszach, inaczej drugie nie łapią się.

Szafy wewnątrz mają bydź deskami dębowemi wybite, a nie prosto w murze mieć drzwi osadzone. Te deski bronią najlepiej od myszy i mrówek, dwa rodzaje nieprzyjacioł, przed któremi gospodyni się ciągle bronie musi.

W chowalni jeszcze mieć będziesz wagi do różnych przedmiotów, łokieć do miary, lej do wódek i tp. narzędzia.

BAWIALNIA.

Pokój ten będąc przeznaczony do przyjmowania gości, może więcej ozdób od reszty domu mieścić. Jednak usilnie cię prosić będę, abyś ani w nim ani nigdzie, nie trzymała rzeczy nie do użytku, lub takich, które będąc właśnie potrzebne do użycia, w bawialni się znajdować nie powinny.

Coż może bydź, że tak powiem śmieszniejszego, jak to rozstawienie sprzętów użytkowych w Bawialni? Co tam mają do roboty filiżanki samowary, czarki i td. choć by i srebrne!.... Sprzęty te, które służący mają w nienawiści, bo im pracy dodają w sprzątaniu pokojów, najczęściej też są zakurzone, ponadtłukiwane, bezużyteczne, niby zdobią, w istocie zawalają pokoj. Co za przyjemność dla gościa pić herbatę z filiżanki, która wiecznie na serwantce stojąc, nie może bydź czystą? przytoczę tu jeszcze jeden gorszy przykład. Pewna dama prosząc, aby jej wody dano, wypiła ją z szklanki krzyształowej, tylko co z bawialni wziętej; jakiż był jej przestrach, gdy ujrzała na dnie kilkanaście szpilek, które ktoś tam wrzucił, a które śmierć jej przynieść, mogłyby były !

Jużem to nie raz powiedziała: dobry smak zależy na harmonii, a tu na rozsądku oparta bydź musi. Czy jest znowu, coś bardziej niedorzeczniejszego jak np. dziesięć kałamarzyków widzieć na jednym stole do pisania, a atramentu w żadnym! Albo zarzucone biórka ciężarkami do papieru bez papieru, pióra bez użytku, pularesy i książki do pisania, bez pisma? Stolik zaś cały tak założony sprzęcikami, ie tam ani bilecika napisać by nie podobna, coż dopiero rejestru albo dziennika!

Anglicy wprawdzie mają te wszystkie zbytkowe sprzęty i nader piękne, lecz je mają nie tak jak my najczęściej od parady, ale do użytku. I ciebie proszę nie miej więcej jak potrzebujesz. Niech graciki, które ci służą do pisania lub roboty, będą ładne, świeże i zgrabne, a jeżeli ci kto, co nad użytek daruje, schowaj, aby, gdy te, co masz zużyiesz, znowu mieć nowe, dla siebie. W ogólności gdy krewni i przyjaciołki twe, wiedzieć będą, że lubisz tylko wiązania raczej użyteczne jak zbytkowe, wkrótce ci innych dawać nie będą, a ty dom zasobniejszy i rozsądniej urządzony mieć będziesz.

Jeżeli ci budować dom przyjdzie, wtedy radzę kup od razu tak do jadalni, jak do bawialnego pokoju meble z jednego drzewa. Jednostajnie każ obić, aby tandetnej mieszaniny w nich nie było. Bawialnia może bydź w lecie woskowaną; w zimie nalegam o kobierzec. Ztąd ciepło ogólne, oszczędność drzewa i zdrowie; kobierce czyszczą się miotłami ryżowemi, są one jak miotełki do sukien, tylko większe. Gdy zwyczaj kobierców u nas się upowszechni, będą i miotły. Te się z Wenecyi sprowadzają, nie wiele kosztują, a chędożą doskonale. Drzewo u nas jesionowe jest śliczne, orzechowe podobnież, a do tego, krajowe. Na pokryciu wybieraj kolory trwale, również i materye. W Salonie, jeżeli ci majątek pozwoli, możesz mieć meble z axamitu wełnianego, który tak ładnie się wydaje i trwa wiecznie, jeżeli nie, to persowy perkalik. Firanki białe do wszystkiego służą, brzeg, jak w jadalni ci radzę, stosownego do mebli koloru. Firanki dają się nietylko dla ozdoby, ale dla ciepła. To jest, zasłanając od zimna, które wieje od okien: dla tego w klimacie naszym nie od rzeczy jest: mieć je z mocniejszych i tęższych materyi, duże wiszące; tak aby wiczorem rozpuszczone zupełnie w zimie, przed całemi oknami, przyczyniały się do ocieplenia pokój.

Kominek w bawialni jest wielką przyjemnością. Gość przeziębły zaraz do niego się garnie. Oświeca wesoło pokój w dżdżystych dniach jesieni, jest prawdziwą pociechą i poniekąd towarzystwem. Ale miej do niego drzewo suche, porządnie porąbane i twarde. Gdybym śmiała, radziłabym ci na sposób francuzki, na spodzie wkładać duży kloc z dębowego lub bukowego drzewa, do którego dodają się mniejsze kawałki, kloc dobrze się popiołem okrywa, a polanka mniejsze w około się palą. Ale do do tego trzeba komin inaczej jak nasze urządzić. Nasze bywają wywyższone n dołu, co nogi zimne zostawia; i w górze zbyt wysokie. Ekrany ruletowe teraz w modzie, nie przydadzą się tam, gdzie zbyt szeroki przedział między ogniem, a wystawą górną. Jeżeli masz marmur, nie żałuj użyć go na komin, jest to jedna z najładniejszych ozdób. Nad kominem powieś zwierciadło, postaw na nim, nie zegar, bo ten raczej między oknami niech ma swe miejście, a zwierciadła nie zasiania, ale wazony z kwiatkami świeczniki, siarniczkę z zapałkami do ulatwienia posługi a w zimie bukiety z nieśmiertelników i lawendy, co ci milo lato przypominać będzie. Kolo komina, niech się znajdują: sprzęcik ze wszystkiemi narzędziami do ognia służącemi, mieszkiem, szczotką, pogrzebaczem, łopatką i kilka ekranów ręcznych; z drugiej strony duży kosa albo skrzynia do drzewa, przysposobionego zawczasu i wyschłego należycie. Ileż to dzieci u nas pomarło z krupa, zaziębiwszy się skacząc na drzewo mokre i śniegiem okryte! Stoliki postaw do gry w miejscach próżnych. Kanapę jedną dużą, drugą maią. Fortepian, jeżeli gó masz. Stolik do pisania, drugi do roboty (bo spodziewam się, że roboty lubisz), niższą serwantkę na nóty. Stół okrągły lub owalny, z sukiennym nakryciem. Otóż bawialnia ładnie urządzona. Miej w niej jeszcze różne gry na czas jesienny, szachy, warcaby, krążki, twierdzę, świeże pisma czasowe, jakie album, karykatury; słowem wszystko, co gości rozerwać może. Nie mając pospolicie obszernych domów, jednak Polki zbyt mało ciągną użytku z bawialni. Przeciwnie w rodzinach angielskich. Sypialnie są tylko li użyte do spania, a wszyscy w bawialni przesiadują. Tam damy pracują około robótek, piszą, rysują; tam lekcye nawet matki dają dzieciom. Jest to bardzo dobry zwyczaj. Pamiętają na to, że bawialnia jest pokojem wspólnym, każda czynność się porządniej odbywa, a i to jest korzyścią, samych siebie wezwyczajać do porządku i ładu.

Po ścianach możesz pozawieszać malowidła albo ryciny, jeżeli je masz. Zaklinam cię tylko, abyś nic nieprzyzwoitego w tym rodzaju oczom nieprzedstawiała, coby kogo zgorszyć mogło; w tym względzie u nas najcnotliwsze rodziny nie dość uwagi; a to jest grzech, niedorzeczność, których się wystrzegam, należy. Bogatszym przystałoby mieć niektóre celniejsze dzieła sztuki, czyto co do malarstwa, czy rycin i rzeźby, przynajmniej w kraju wykonywane. Byłaby to zachęta dla niejednego celnego usposobienia, które tylko możności rozwinięcia się oczekuje.Byłby to może zbytek u nas jeszcze, dla gospodarzy wiejskich miernych majątków, ale nierównie łatwiejszy do usprawiedliwienia, jak ten, który na cudzoziemczyznie lub modzie oparty, żadnego pożytku rodzinnym talentom nie przynosi i do wiecznej nędzy i nicości ich przywodzi.

Nie wspomniałam jeszcze o oświecaniu: teraz świece stearynowe Warszawskie, millykertzen wiedeńskie i inne podobne są dość tanie, aby je sobie pozwolić. Równie i woskowe drogo nie kosztują, tam, gdzie jest dużo pszczół. Lepsze to oświecenie bawialni jak lampy, które zwykle źle chędożone, ciemno się palą. Jednak sień, jadalnią, korytarze, oświecaj lampami; a świeczki do muru lepione, w butelkach, lub w kartofel osadzone, wypędzaj z domu twego. Oprócz że to obrzydliwy widok sprawia, ale jeszcze ogniem grozi, a jakkolwiek mieszkanie twe jest od pożaru zabespieczonem, strzeż się go; bo pomimo niezbędnych szkód, jakie mu towarzyszą, bywa zgubą zdrowia, a czasem i życia. Wieleż osób w łóżku spłonęło, z przestrachu, lub z zaziębienia pod czas pożaru wszczętego pomarło. Dla tego ci i konduktory radziłam na domach.

Obicia papierowe są lepsze ogólnie jak malowania, jakem to już mówiła, spodziewać się należy, że się upowszechnia. Nadto zwyczaj szwajcarski jest bardzo dobry, to jest odrewnianie całego pokoju o parę łokci od podłogi, i ścian przy drzwiach. Zyskuje się na cieple, wygodzie, czystości, te ściany odrewnione i lakierowane biało, piękny widok dając, łatwo się czyszczą.

POKÓJ SYPIALNY.

Gdybyś nowy dom stawiać miała, radziłabym ci zawsze przyjąć zwyczaj Angielski, prawie w całej Europie już upowszechniony: mieścić pokoje, bawiałny, jadalny, chowałnią czytelnią, gościnne, i kuchnią z kredensem, na dole; pokoje zaś sypialne, dziecinne, garderoby, schowania na rzeczy, na pierwszem piętrze; a służących na poddaszu. Jest to rozkład najwygodniejszy. Mając wschody wygodne i w zimie grzane, nie wielka ci rzecz, zejść na doł do bawiałni, osobliwie, że już tam mieć będziesz wszystko pod ręką i do gospodarstwa: ową chowalnią, to jest lepszą spiżarkę, kuchnią, do których zaraz zrana zajrzysz. Oko pańskie nie tylko konia tuczy, ale wszystkiemu nowe życie daje. Jakże kuchnia twa ma bydź czystą, jeżeli od niej jakby od grzechu stronisz i kiedy córki twe surowy zakaz mają, aby nigdy jej progu nie przestąpiły? Oczyść, uszlachetniaj kuchnią twą bytnością, a chlubą twą będzie. Pokoje gościnne także na dole stawiaj, bo łatwiej gościom rzeczy swe, do pokoju dolnego znieść kazać, jak je na gorę windować, u nas, gdzie z tłumakami przybywają.

Sypialnią opuściwszy, po ubraniu się w niej zrana, dasz czas, aby tam wszystko wywietrzono, łóżka posłano i pozamiatano. Co za niegodziwy zwyczaj naszych pań i dzieci, biegać po pokojach, kiedy je uprzątają, roznosić śmieci, wyziewy z łóżek i z nocnych naczyń oddychać, przeszkadzać służącym, którzy nie raz klną te natrętne przechody! Zostaw im czas wolny, do uporządkowania sypialnych pokoi, schodząc na doł, naprzód do urządzenia obiadu i wydania wszystkiego, co na dzień cały potrzebujesz w domu, następnie idąc na śniadanie; które spodziewam się, że nie w łożku haniebnym wschodnim zwyczajem, ani po kątach, ale w gronie rodziny i starszych dzieci jeść będziesz w jadalni. To roznoszenie kawy lub herbaty, po pokojach czy sypialnych, czy gościnnych, jest zgubą porządku, niezliczoną szkodą w sprzętach potłuczonych i popsutych, i nie małą strata pieniężną. Bo czy się dorachować możesz z kawą, cukrem, ciastem, masłem i td., które tak na dyskrecyą służących zostawiać musisz? Czy ci podobna wszystkiego przypilnować, aby porządnie urządzonem było? Spróbuj tylko, jeżeli to roznoszenie w domu twym ma miejsce, a obaczysz z czasem nieocenioną korzyść: oszczędności, ładu, i przyjemności, z tego zwyczaju wspólnego śniadań jedzenia pochodzące. Niech dzwonek duży przed domem godzinę zasiadow u ciebie ogłasza. Po odbytem śniadaniu znowu gościom twoim zupełną wolność zostawisz, a oni tobie czas urządzenia dalszych dnia zatrudnień. Nic wygodniejszego, jak dom z korytarzem na pierszem piętrze po środku, pokojami sypialnemi z obu stron, każdy ma swój osobny wychod, i nie ma tych przechodnich sypialnych pokoi tak niewygodnych. Przypuszczając że, dom to dozwoli, umieścimy twą Sypialnią na rogu, abyś na dwie strony okiem rzucić mogła. Obok będziesz miała dzieci, a od tyłu pokoik do ubierania, jeżeli miejsce posłuży, a przynajmniej komorkę.

W Sypialni sprzęty z jednego drzewa każ porobić, zawsze najlepiej orzechowe lub jesionowe. Łóżka szerokie na kółeczkach mosiężnych; nalegam, aby takie były, bo lożka szerokie dobrze usłane, z grubemi materacami są ciężkie, a zatem trudne do poruszenia. Zgubą zdrowia służącej byłoby je przestawiać, a gdy tego nie będzie robić, wieczne brudy, śmiecie, prochy, myszy mieć musisz. Nie śmiem ci radzić do lożka firanek, bo te u nas nie we zwyczaju, jednak są bardzo wygodne, osobliwie dla osób na rumatyzmy i fluxye cierpiących. Jeżeli takowych nie zechcesz, pamiętaj, aby ściana od głowy była sucha. Okryi ją dywanem, jeżeli bólów, chcesz, się ustrzedz. Na łóżkach siennik jeden najmniej połóż, nadto materac duży, co rok przerobiony, poduszki nie zbyt wielkie; ładne kołdry pikowe na lato, a na zimę (jeżeli wyprawne, a zatem ubytkowe już zużyte), perkalowe białe grubo watowane i pikowane starannie, są najlepsze, bo zawsze czyste. Na nie albo becik na nogi, jeżeli lubisz, albo kołdra wełniana. Poduszka skórzanna wlośianna pod krzyże (jeżeli nie chcesz hemoroidom i krwotokom podlegać, które od zbyt miękiego leżenia pochodzą). Otóż łóżko nie paradne, ale wygodne i czyste. We Francyi innych nie używają, ale kołdry i prześcieradła podkładane pod materace są tak szerokie, że śpiąc jakby w szerokim worku, zniknąd nie wieje, a zamiast jednego materaca, mają dwa i trzy, z których jeden wlosianny, drugie wełniane, a zwykle pod niemi piernat. Francuzi i Anglicy zbyt wiele przywięzują do dobrego łóżka, u nas zbyt mało dbają o wygodę w spaniu, należało by nam się w tem poprawić, nie jest to ani zbytkiem, ani zniewieściałością; lecz właśnie utrzymaniem zdrowia, sen miewać dobry, do czego nie zaprzeczenie dobre łóżko nie mało się przyczynia. Okrywania się rzeczami, futrami, salapami i tp. unikać będziesz, jest to zniszczenie tych odzieży ciężar nieprzyjemny i wielki nieporządek. Obok łóżek, (jeżeliś mężatka, sądzę, że obydwa tam będą), postawisz nocne stoliczki, tak mało u nas używane, a koniecznie potrzebne, bo Jestże co nie porządniejszego, jak naczynia nocne pod łóżkami stawiane? Jest to nawet szkodzące zdrowiu. Stoliczki te służą nadto do położenia zegarka świecy stawiania, zapalaczek, lekarstw w słabości, wody i tp. Stolik do ubierania, ieżeli go obok gabinecika mieć nie możesz, miej w sypialni; nadto sekretarz, komodę na bieliznę, Półkę na książki podręczne, gotowalnię czy Stolik wygodny z szufladami do umywania, kanapę czy Chaise longue albo sofę, stolik drugi jeszcze, na którym zegar, bo zegar tam także potrzebny. Pokój ten miej wybity kobiercem, zda się w nim i komin. Oto prawie wszystko, co ci do wygody i użytku w sypialni służyć powinno; w gabineciku obok czy komorze, miej potrzebne do czystości sprzęty. Te zawsze w bliskości, szczególniej u słabowitych osób znajdować się powinny, nie rażąc jednak oka. Upraszam cię, pamiętaj o tem i nie czyń tak, jak u nas w niektórych domach, gdzie albo w przechodnim korytarzu w brew przystojności i skromności, stawiają naczynia do pierwszego użytku, albo ogród oznaczają na miejsce ku wygodzie służące! Ileż chorób z tego wynika! Jakie dziwaczne wyobrażenia! U nas także łatwiej obaczyć srebrne lub przynajmniej malowane porcelanowe nocne naczynie, jak wygodne krzesło, gdziebyś i rozwolnienia się nie lękała. A możesz bydź męka gorsza od tej? Oszczędzać się w potrzebie codziennej tak nieodzownej ! miej tam wszelkie miednice, jednę z stołeczkiem, ściereczki, serengi, bassony; słowem co tylko do tego rodzaju usługi potrzeba. Wtym zbytku nie będzie, a obfitość jest konieczną. Do wody ciepłej noszenia poradzę ci poł garnuszki blaszane z denkiem o palec wyżej jak obwódka, aby plam od gorąca nie robić, gdzie się postawi, takie się nie psują i nie tłuką. Miej takie do wszystkich sypialnych pokoi, osobne numerami oznacze!.

POKOJE DZIECINNE.

Jeżeli Dzieci masz większe i te już nie są w kolebkach trzymane, niech każde ma swe łóżeczko osobne, czysto powleczone, przy niem stołek na rzeczy, które zdejmuje, i te, które ma włożyć, porządnie ułożone. Nie pozwalaj nigdy, aby czy Bona czy Mamka jadła, brudy, i nieporządki w łożko kładła. Nasz lud jest tak do tego nawykły, że trudno go odzwyczaić, od dawno nabytych nałogów. Ale czegóż cierpliwość, dobry przykład i wytrwałość nie dokażą? Mówiąc dobry przykład, tem samem ci wskazuję, ii sama najpilniej masz się strzedz wszelkiego nieporządku. Jakże Pani może napominać służące o niedbalstwo i nieczystość, sama ciągle rozrzucająca swe rzeczy, szukająca kluczy, nie pamiętna na siebie! Do mycia mają mieć dzieci oprócz zamykanego stolika, na miednice, szklanki, nalewki i tp. nizki słomianny stołek, na którym by się umywały. Dla Bony daj inne jak dla nich narzędzia czystości. Ręcznik dla niej osobny, dla dzieci inny. Bod tego nie możesz wymagać, aby się myła, jeżeli jej nie ułatwisz tej ważnej sprawy. Dwa ręczniki dla dzieci na tydzień; jeden dla ich służącej: to dosyć. Bądź pewną, że tem oszczędzisz resztę bielizny. Gdy nie będzie ścierki i ręczników, ludzie twoi brać będą serwety, a nawet i koszule, spodnie, batystowe chustki, do ocierania kurzu, a jeszcze może co gorszego!

Ile możności nie pozwalaj, aby starsze dzieci, swe potrzeby w pokoju odbywały, ale na to w bliskości, jakem już o sypialni mówiła, miej komorkę i tam niech się wszystko znajduje, co do tej wygody służy. Nie zapomnij o ściereczkach dla dzieci. O dużym worku pełnym papieru dla starszych. Spodziewam się jednak, że do tych wkładać nie będziesz listów od przyjacioł, ani innych żadnych!

Jest to nietylko niebezpieczna niedorzeczność, ale nawet i pewne uchybienie piszącym do ciebie. Smutno mi jest, iż c. takie przestrogi dawać muszę! i opisy najprostszych i najbrudniejszych rzeczy. Ale ten przedmiot jest u nas tak zaniedbany a tak zdrowiu, porządkowi, i przystojności przeciwnie uważany, ze go pominąć nie mogę.

W Pokoju dzieci, podług ich liczby i wieku, będziesz miała szafy, polki, komodę i inne do schowania sprzęty. Nie odmawiaj osobnego miejsca na rzeczy Bony czy Mamki, inaczej wszędzie jej graty na przeszkodzie ci będą.

Miej też dla dzieci kredensik osobny, w szafie w murze postawiony. Unikniesz wiecznych kłotni między służącemi, zobopolnych skarg i plotek, biegania ciągle do służących mężczyzn, i częstej z niemi zażyłości, która tez równie jak swary ma swe nieprzyjemności. Niech Mamka czy służąca dzieci ma wszystkie narzędzia i statki pod rejestrem oddane, i czyści je po jedzeniu. Mało trzymając służących, trzeba, abyś im ułatwiała usługę.

W Pokoju dziecinnym każ też postawić duże lavabo, aby w niem zawsze była woda pod ręką.

Brudnej bielizny dzieci, jak ci to na innem miejscu radzę (patrz o chodowaniu dzieci) nigdy w pokoju, gdzie one spać będą, trzymać nie pozwolisz. Jest to bardzo niezdrowem, do tego pchły się tam gnieżdżą, bielizna się gubi i wala. Wszystkie nawet brudy tak twoje jak i innych osób domu twego, powinny bydź zawsze w osobnym pokoiu zamykane, zkąd do prania je wydawać winnaś. Nie pozwalaj także obuwia mokrego w pokojach po kątach pod łóżkami przechowywać, bo to wydaje złe wyziewy, nader zdrowiu szkodliwe.

Jeżeli masz doroślejsze córki, te muszą mieć naturalnie osobny pokój w raz z nauczycielką. Tam nikt chodzić nie powinien obcy, tam służący płci męzkiej, za stukaniem tylko do drzwi może wnijść, równie jak do twej sypialni. Dziwną jest rzeczą, jak u nas w tym względzie obyczaje są zwolnione. Często widziałam damy, bardzo z resztą skromne, które nie wstydziły się w zupełnym negliżu przy lokajach zostawać; owszem ubierać się, sznurować, obuwać przy nich! To jest rodzaj upodlenia dla ludzkości, traktować służących, jakby machiny, nie jak istoty żyjące. Czy to lokaj, czy chłop, czy Książę powinnaś bydź dla niego kobietą, to jest wstydliwą i skromną,

Radzę Ci, jeżeli miejsce twe Ci dozwoli, dać córkom osobny drugi lub oboczny pokój do nauki. Czem mniej roztargnienia, tem lepiej, osobliwie w wieku nader skłonnym do rozbicia myśli. W pokoju swym więc, czy w pokojach muszą córki mieć pod ręką wszystko, co do ochędostwa należy, również do nauki: Szafeczkę z książkami, duży stoł do pisania, na ścianach mappy i tp. To samo rozumie się o synach, jeżeli ich w domu mieć swym będziesz.

POKOJ BILLARDOWY.

Gdyby ci majątek i miejsce dozwoliły postawić billard w swym domu, byłaby to niemała przyjemność dla domowników i gości, osobliwie pod czas niepogody. Ruch ten przechadzkę zastąpić może. Ale ten rodzaj zabawy już do zbytkowych należy i pozwolić jej sobie w domu twym nie możesz, jak po umieszczeniu, i zaspokojeniu wszelkich potrzeb celniejszych. Niedorzecznością byłoby np. mieć pokój billardowy tam, gdzie dzieci albo mąż lub też goicie nie mają przyzwoitego kącika. Zwykle ten pokoj mężczyznom służy, tam więc około muru wzniesione ławki w kształcie sof dają się, z stopniem do nog opierania; tam fajki znajdować się mogą, chyba gdyby blizkość bawialni nie dozwalała twemu mężowi tej przyjemności.

Nic nieznośniejszego jak zapach tytóniu lub cygar w pokojach. Jest coś w tym karczemnego, co dobry smak odrzuca. Po tem, co mowię, spodziewam się, ie sądzić nie będziesz, iż chwalą damy Cygarety palące. Jest to zwyczaj, który się wkradać zaczyna, lecz nie należy wątpić, iż nasze damy go nie przyjmą!

CZYTELNIA.

Jeżeli miejsce po temu, przyjemną ci będzie rzeczą mieć osobną czytelnią, gdziebyś swe książki, papiery rysunki trzymała. Spodziewam się, iż jeżeli masz jakie talenta, tych ile możności z latami nie zaniedbasz, byłoby to uchybienie Rodzicom, za ich koszta i starania. Pielęgnuj więc, ile ci czas i inne zatrudnienia pozwalają, smak do czytania i sztuk pięknych. Ale niech to będzie przydatkiem w życiu, nie zaś treścią. Nigdy użytku, nie odkładaj dla zabawy. Nie pozwalaj sobie czytania romansów, a zbędzie ci chwil dosyć do potrzebniejszych zatrudnień. W tym wieku osobliwie, ten rodzaj literatury szczególniej francuzkiej, jest tak zgubnym, że jej nieznajomość jest prawdziwą zaletą.

W dołączonym po niżej słowniczku daię ci spis książek użytecznych co do gospodarstwa; masz bowiem pamiętać, że tylko gospodarczą książkę ci obiecałam. Spoziewam się jednak, iż ci samo serce i pobożność, religijne mieć nastręczy, a rozum naukom i literaturze poświęcone.

Szafy ze szklanemi drzwiami są najlepsze, miej zawsze jednę szafkę więcej jak masz książek na nowe kupie się mające, sądzę bowiem, iż na nie pewną ilość pieniędzy rocznie odłożysz. Gdy komu pożyczysz jakie dzieło, zapisz zaraz na karteczce, którą umieścisz na jego miejscu w szafie, zaciągnij je takie w spisie twych książek.

U nas są ludzie czasem dość niedelikatni, aby zatrzymywać cudze dzieła. Zamykaj twe książki, jeżeli je chcesz mieć w porządku.

Na stole w środku czytelni umieszczaj słowniki, pisma czasowe, ostatnie dzieła, ryciny ołowki, drewniany lub kościany noż do kart przecinania; słowem wszystko, co do tego rodzaju, użytku i wygody pracujących lub czytających, należy. Anglicy do zbytku posuwają oprawy książek, lubiącym zbytki, raczej ten bym jak inne radziła.

POKÓJ MĘZKI.

Ten, podług upodobania, potrzeby i powołania męża twego będzie zapewne ułożony. Tam mieć będzie: swe duże i wygodne bióro, szafy różne, czyto na papiery, czy na nasiona, próby wełny, modele narzędzi rolniczych, bróń, fajki, jeżeli je lubi; wszelkie sprzęty do umywania i ochędostwa służące. — Tyś tylko pilnować powinna, aby dobrze wszystko było uprzątnięte w jego niebytności! — aby meble trwałe, proste, a wygodne: sofa, krzesło, kilka stołków i t. d. w dobrym stanie zostawały. — Obok pokoju tego jak i twego radzę wychodek, jeżeli nie ma wspólnych porządnych w Domu. Pokój ten winien mieć i wchód osobny dla ludzi gospodarskich, i widok z okien jak najobszerniejszy na zabudowania dworskie i gospodarskie. Wieżyczka jako przystawka, jakie u nas często robią, z dwóch pokoi dolnego i górnego, bardzo jest dla właściciela wygodnem pomieszkaniem; na dole załatwiałby sprawy gospodarskie, na górze osobiste, — miałby z niej widok obszerny, a tubą dawałby rozkazy i napomnienia. —

GARDEROBA CZYLI POKÓJ KOBIET SŁUŻĄCYCH.

Aż mi strach, przystępować do tego przedmiotu, bo tu główną reformę zaprowadzić bym rada. - Ale przyznaj, czy wy same panie nie czujecie potrzeby zmiany? — Czy nie znajdujecie, że pokoje służących waszych są stekiem brudu, — złego powietrza, — nieporządku; zarodem złych obyczai, — plotek i kłotni? Trzeba więc to zmienić, — lecz w jaki sposób? — Oto nie trzymaiąc tak licznych dworów, — i odsuwając tych popychaczy, co to niby na nauce są po garderobach a istotnie, biorą tylko najzgubniejsze prawidła, — najgorsze widząc przykłady! — Mówiąc o liczbie i użytku służących, rozbiorę rzecz te gruntownie, — tu tylko co do garderoby: poradzę ci, abyś w niej jednę tylko służącą cierpiała. — Każda inna na właściwem sobie miejscu zostawać powinna. —

W Garderobie będziesz miała w około szafy, — czy w murze, czy osobne drewniane, te drugie lepsze tu są, dla uniknienia wilgoci. — W jednych trzymać będziesz bieliznę, — w drugich powiesisz suknie, — w innej powstawiasz czepki i kapelusze, które w pudłach się kurzą i nieporządny widok sprawują. — Czy to w garderobie — czy w sypialni masz mieć mały sprzęt z szufladkami, gdzie chować będziesz zbiór tasiemek, nici, igieł, jedwabiu, drutów, włóczek, nowe materye i rzeczy, rękawiczki, słowem zapasy, które będąc w mieście, na kilka miesięcy zaopatrzysz. — Od tych wszystkich schowań miej klucze, inaczej nie tylko dwa razy prędzej wyszłyby twe zasoby, ale nigdybyś naprzód niewiedziała, kiedy czego braknie. — Zbiór różnobarwny jedwabiów razem zebranych w duży uplot, jest doskonałą rzeczą do napraw, parę drotów takich jedwabiów zastąpi nierównie większą ilość osobno kupowanych. —

W garderobie powinien bydź stół duży do prasowania, mniejszy z szufladką do roboty, deska obita grubą flanelą a płotnem wiązanem na tasiemki do sukien prasowania, żelazek kilka rożnego kształtu, każde na swem miejscu i z podstawka, komin z sprzętami należytemi do grzania' duszy, łożko i stołek nocny dla służącej, (jeżeli u ciebie, co jest najporządniejsza i nader dogodną rzeczą, każdy służący nie będzie miał swego pokoiku do spania osobnego, iak to zwykie w domach porządnych bywa za granicą ) szafeczkę na trzewiki. — Słowem każdy przedmiot musi mieć dla siebie umieszczenie, aby się nic nie poniewierało. — Garderobę każ myć często i mocno zamiatać, uważając, aby z kątów śmieci i nieczystości wymiatała służąca. W początkach będzie to rzecz trudna, ale jeżeli jednę służącą mieć tylko zechcesz, będzie niezawodnie czyściej, bo jej nikt śmieci nie naniesie, a gdy nie będzie niepotrzebnych rozmów, żartów, gawęd, które tyle czasu zabierają, znajdzie się on na zamiatanie i obkurzanie sprzętów.

Co do ciebie, udasz się do garderoby po śniadaniu i wydaniu z chowalni na cały dzień do kuchni i kredensu. Rozdasz tam bieliznę potrzebną na drugi dzień, patrząc, aby każda rzecz była w dobrym stanie, a co braknie, to naprawić rozkażesz, przykroisz to, co do roboty będzie, wydasz nici, guziki, co komu potrzebne. Śmieszną Ci może będzie rada, którą Ci przytoczę, ale to, co często widziałam u młodych Dam, przekonywa mnie, iż niebędzie płonną: oto w garderobie czasu sama trawić nie będziesz, rozmów prowadzić zaniechasz, nie dozwolisz powtarzać sobie plotek i baśni o służących i sąsiadach, słowem będziesz dla podwładnych Panią litościwą, uprzejmą, w potrzebie lub słabości hojną i ludzką, ale Panią, to jest: nie pozwolisz ani z siebie żartować, ani żartować będziesz ze służących, w pierwszy, razie jest niewłaściwość, w drugim rodzaj tyranii. Jeżeli służąca ma być posłuszną, podległą, jakże jej ma bydź wolno z Pani żartować? A jeżeli ty z niej żartujesz, a ona nie śmie się bronić, ani odpowiedzieć z przykęsem, używasz mocniejszej od niej broni, co jest w każdym razie podłością. Ze służącemi mów tylko o ich służbie, zdrowiu, potrzebach, bądź dla nich wyrozumiałą, ale baczną. Nigdy nie cierp, aby się jakie wkradło nadużycie, gdyżbyś je już wiecznie znosić musiała, inaczej otrzymasz odpowiedź: To już tak oddawna, a Pani nic nie mówiła, oto jakiś nowy kaprys, a tak twoje pobłażanie zamiast pożytecznem, zgubnem by się stało. Mowiąc, abyś nie pobłażała, niemówię tu, abyś zaraz łajać miała, owszem, napominając w czas, jak mówi Paweł ś. z cierpliwością i nauką, najwięcej zyskasz.

Wracając do garderoby. Przy układaniu bielizny z prania, bo sądzę, ie ile ci wiek, czas i zdrowie dozwoli, sama te wszystkie czynności odprawiać będziesz, pamiętaj świeżą kłaść na spód, dawniejszą na wierzch, aby zawsze suchą i coraz inną używać. W domach francuzkich, gdzie po kilkanaście tuzinów każdej jest rzeczy w bieliźnie, to zawsze ostatnio uprany tuzin, kładzie się od jednej strony, a dawniejsze pranie posuwa się na brzeg. U nas ani znają takich zbiorów, czy to lepiej, czy gorzej nie roztrząsam, dosyć że pierwszy sposób układania bielizny jest dla nas przydatniejszy.

Radziłabym Ci futra zawsze oddawać na lato do kuśnierza w mieście, jeżeli nie daleko od niego mieszkasz. W takim razie daje kuśnierz kwit z pismem sztuk i rodzajów futer, ty przyszywasz na każdej twe imie na płateczku lub papierze, masz spokojność od ognia i molów za kilkanaście złotych rocznie. Wybierz tylko kuśnierza godnego wiary. Wiele osób mnie znanych, zawsze tak robią i nigdy ani nic im nie zginęło, ani się popsuło, ani nic nie odmieniono, Jak się niektórzy o to obawiając, tymczasem u siebie najczęściej straty ponoszą, bo ile przechowane futra, w kilka lat wyrzucić trzeba. Kuśnierzowi poleć oraz przez lato futra twe ponarządzać.

POKOJE GOŚCINNE.

Dziwną jest rzeczą, że u nas, gdzie tyle jest wrodzonej gościnności, właściciele domów tak mało dbają w ogóle o wygodę dla gości swoich. Są okolice, gdzie się rzadko zdarzy, zastać pokoi parę oddzielnych dla przyjaciół, a jeżeli są, to nieporządnie utrzymane i nie mające ani części tych niezbędnych potrzeb, które każdy podróżny powinien dla wygody zdrowia i samej czystości, zastać, przyjeżdżając z drogi, często dalekiej.

Niech gość u Ciebie będzie, nie tak jak u siebie, to niepodobna, ale przynajmniej tak dobrze, jak w najlepszym hotelu. Tych wprawdzie w kraju jeszcze mało mamy, jednak nowo otwierane zaczynają się kształcić na wzór zajezdnych domów za granicą. Niech więc postęp i w gościnnych pokojach, w prywatnych zagrodach widzieć się daje.

Pokoje gościnne u Ciebie niech będą zupełnie niepodległe co do wchodu. Niech tam nikt gościom się nie przechodzi, ani przeszkadza. Urządź, aby były ciepłe i łatwo się ogrzać dały, czy to przez komin, czy przez piec " pokoju opalany. Kaź postawić skrzynie z drzewem suchem, wszelkiemi potrzebami do ognia, mieszkiem i t. p. Łóżka niech będą szerokie, sienniki zawsze świeżą słomą, o ktorą nie trudno, napychane. Materace nie cienkie lab zużyte, jak w złym szpitalu, ale co rok przerabiane, dostatnie, porządne. Poduszki i kołdry czyste, bielizna świeża dla każdego gościa. Spodziewam się, że nieomieszkasz wprowadzić zwyczaju dawania pościeli przyjeżdżającym do Ciebie i wyprosisz się od zwożenia tłomoków i bryczek. Oszczędzisz więcej dając gościnną do tego celu przeznaczoną pościel, jak kiedy Ci ją przywozić będą wraz z brudnemi lokajami, fornalami, dziewkami i tym podobnemi istotami, których żywność, umieszczenie wraz z końmi, więcej nierównie kosztu, kłopotu i nieporządku sprawia, jak zaopatrzenie raz na zawsze potrzebnej pościeli, w kraju, gdzie o włośie nie trudno, a wełniane i lniane wyroby są tak tanie, gęsi zaś tysiącami chodując, łatwo o pierze. Miej tylko staranie, aby Ci każda ekonomowa, jeżeli ich masz kilka, oddawała w Maju podskubki puchu, każdej jesieni pierze z gęsi, co na półgęski na S. Marcin pobiła, i z tych, które na kuchnią twą idą, a co rok będziesz miała najmniej parę poduszek dla gości. Piernatów mieć nie radzę, te są niezdrowe i więcej kosztują jak materace, a mało kto je lubi. Kołdry niech będą łatwe do prania np. kolorowe lub białe perkalowe watowane i gęsto pikowane, na tych drugie wełniane. Obie szerokie tak, abyś podszywać nic kazała, co czas zajmuje, a niepotrzebnych robót musisz unikać, nie mając zbywających służących. Poszewki niech będą na tasiemki wiązane, dla każdego zmieniane. Dywaniki przed łóżkami, jeżeli cale pokoje nie są wydywanowane, co należałoby w zimie. Jeżeli takie łóżka goście twoi będą pewni zastać, bądź przekonaną, ie swych gratów wozić nie będą. Niech za przybyciem każdej obcej osoby, i dla każdej osobno zaniesione do pokoju gościnnego będą, woda ciepła i zimna do mycia i ręcznik, naczynia do czystości i potrzeb niezbędnych niech mają swe miejsce, jedne w nocnych stolikach, drugie w szafie, w murze w raz z świecznikami, szczypcami szklanką, miednicę, z kubkiem do wody do mycia, karafką do picia wody, z małą tacką, blaszanną nalewką do ciepłej wody, pachołkiem do butów, miej i pantofle męzkie. Niech tam będą i porządki do ognia przy każdym piecu lub kominie, stolik nocny przy każdem Józku, komoda na bieliznę, szafa na sukuie, stolik do pisania z kałamarzem (a nie wyschłym) piórami, ołówkiem i t. p., stół okrągły na środku,. kanapa do wygody, krzesło i kilka stoików, zwierciadło. Otoż mniej więcej wszystko, co się w gościnnych pokojach znajdować musi, aby było wygodnie. Nie zapomnij o dzwonku do pokoju służącego, to jest koniecznem. Spodziewam się, że mię obwiniać nie będziesz o zbytek w urządzeniu tych pokoi. Wszak ja ci nigdzie nie daję myśli przepychu i wytworności, owszem zawsze proszę, abyś wypędzała od siebie niepotrzebne zbytkowe sprzęty, nieużyteczne wystawne ozdoby i sute meble; ale ci radzę, abyś gościnność swą okazała przez pamięć na wygodę i dobro tych, których w domu przyjmujesz; tem ich bardziej zobowiążesz, jak hucznem, a niewygodnem przyjęciem. Jest to fałszywą gościnnością, kiedy zaproszony po smacznej kolacyi winem dobrem rozgrzany, musi wracać do pokoju często zimnego, napełnionego dymem, gdzie odpocząć swobodnie nie mogąc dla złego łóżka, braku sprzętów, naprzykrzających się przechodniów, radby uciekł z niego co prędzej, aby nie tracić miłego złudzenia które mu przyjacielskie przyjęcie sprawiło! Kiedy gość przybędzie z odległej okolicy, miej staranie, by mu zaraz wyznaczony był pokój, aby miał się gdzie przebrać, nim między drugich i do bawialni wnijdzie. Co za nieprzyjemność wchodzić w zgromadzenie znurzonym, zakurzonym albo zabłoconym z drogi. Uprzedzajże wszelkie potrzeby i zapobiegaj chęci odwiedzających cię.

Radzę Ci takie mieć raczej Pokoje gościnne odrębne, odosobnione od twoich i przyzwoicie urządzone, podług twego mienia, możności i potrzeby, jak ciągle ustępować twego własnego mieszkania, jak to z wielkiej grzeczności w niektórych czynią domach. Ta grzeczność równie jest niewygodną dla gospodyni, jak przykrą dla gościa. Czuje on łatwo, ile pobyt tak dla niego przyjemny, jest przerwą porządku zwyczajnego, co chwila ktoś czegoś szukać musi, coś wyjmować, po coś przechodzić! Takie ugoszczenie jest rodzajem zobopolnej przyjacielskiej niewoli.

Miej takie zapas łóżek składanych i tarczanów, tak dla panów jak dla służących, aby jeżeli się więcej gości trafi, każdemu dać przystojną wygodę.

Równie tu jak wszędzie mnóż sprzęty do wygody, do czystości, do ułatwienia służby. Bądź przekonaną, że co zbyt trudnem jest do wykonania, to będzie z czasem zaniechane, ale nie pozwalaj, aby psuto, tracono, marnowano jakiekolwiek sprzęty. Każdy pokój musi mieć swój inwentarz. Spis przedmiotów znajdujących się w gościnnych pokojach ma bydź oddany służącej, która je doglądać i czyścić codziennie będzie. Jeżeli co się zepsuje lub stłucze bez jej winy, albo przez służących obcych, powinno bydź zaraz przez ciebie odkupione. Zresztą nie miej jak tylko mocne, do użytku służące sprzęty, a będą długo trwały. Przy wyjeździe służąca zbierać winna prześcieradła, ściągnąć poszewki, pozabierać ręczniki i to wszystko pokazać tobie. Ta bielizna gościnna brudna równie jak biała, miejsce swe osobne u ciebie mieć musi. Nie opuszczaj się tylko sama, a obaczysz przez doświadczenie i wprawę że to nie jest ani tak uciążliwą ani tak niepodobną rzeczą u siebie ład i porządek ustalić. Zapowadzić go tylko trzeba i nigdy samowolnie od ustanowionych prawideł nie odstępować. Z resztą jeżeliś młoda, musisz mieć starszych krewnych, u których raczej, ty przebywasz, jak oni u ciebie; jeżeliś starsza, miałaś więcej czasu i sposobności do zadobycia i urządzenia sprzętów, porządków, budowli, do przyjmowania gości posłusznych. Może masz córki, które ci pomódz mogą; guwernantka, rozsądna Bona nawet, w potrzebie zastąpi. Ale niech u ciebie będzie klucz od wszystkiego, tak istotnie jak i przenośnie; ty bądź duszą domu twego, ty dawaj przykład pracy, oszczędności, starania, miłego przyjęcia. A obaczysz, ie Bóg pobłogosławi twym chęciom! Nietylko w sąsiedztwie miłą i przyjemną będzie twa zagroda, ale i ci, których kochasz, domownicy, krewni, nigdzie lepiej jak u ciebie czuć się nie będą. Nigdzie im milsze odwiedziny, nigdzie swobodniejszy pobyt, jak w twej zagrodzie! To jest prawdziwe, od Opatrzności Boskiej, dane powołanie kobiety. Niech go się trzyma, a pewniej znajdzie szczęśliwość, jak gdy goni za jakąś urojoną wolnością, lub za równością z płcją z przyrodzenia mocniejszą, a opuszcza podręczne i prawe roskosze. Wracając do pokoi gościnnych, dodam tu jeszcze uwagę, iż póki się najeżdżać będziemy zobopolnie tatarskim zwyczajem z mnóstwem koni, łudzi i z tłomokami, póki więcej korzystać nie będziemy z powozów publicznych; póty pokoje te należy odosobniać, czy to w officynie, czy w domu na dole z osobnym wychodem umieszczać, bo trudno, jak to za granicą na wsiach powszechnie, dawać je na pierwszem piętrze, wśród innych pokoi sypialnych, pomnąc na czystość i porządek.

KREDENS.

Podług opisów, które Ci już dałam, największa część kredensowych sprzętów znajdować się będzie, to na codzień w szafach w jadalni, to w chowalni dla mniej częstego użytku. Gdybym cię namówić mogła na to, abyś kuchnią w domu miała, urządziłabyś ją tak, aby kredens był obok niej, a cale zmywanie odbywałoby się w samej Kuchni podług urządzenia, jakie Ci przepiszę, mówiąc o tejże. Najwygodniej jest dla usługi, kiedy od kuchni do jadalni, ale nie do innego pokoju, jest rodzaj okna szczelnie zamkniętego o dwóch drzwiczkach, z których jedne od strony kuchni, drugie od jadalni. W ten rodzaj szafki stawiają się półmiski, talerze, sztutce, wszystko, co do stołu potrzeba, a służący w jadalni będący je wyjmuje i na stół stawia. Tak i potrawy cieple dochodzą i ani części, jak zwyczajnie u nas, szkody w porcelanie, szkle, fajansie, nie będziesz miała.

Tak jak garderoby są po polskich dworach stekiem brudów moralnych i fizycznych płci żeńskiej, tak kredensy są tymże samym płci męzkiej. W nich to, gdzie ma odbywać się najważniejsza domowa czynność czystości, to jest: zmywania srebra, talerzy i sprzętów do jadła służących, w nich panuje najczęściej zasłużony stary brudny kredencerz z dwoma adjutanta mi, jeszcze brudniejszym chłopakiem i bosym strożem, uzbrojonemi w tak nazwane kwacze; tam stoi brudne łoże i brudniejsze leżą sienniki, tam psy, koty, obiadają ogryzki, tam co wieczór gawęda, gdzie prócz lokai, ogrodnik, strzelec, stangret, przybywają, gdzie włodarz, ekonom, gajowy, czekają na rozkazy pana, tam z schowanych resztek potraw i z tylu gości, tworzy się zaduch najobrzydliwszy z melonowym zapachem, tam słowem gniazdo drugie we dworze wszystkiego złego, dla służących mężczyzn. Gniazdo to także należy Ci zniszczyć koniecznie, a jeżeli masz przy jadalni lub kuchni wolny pokoik, to niechaj w nim będzie szafa na sprzęty mniej szacowne, do codziennych potrzeb: garnuszków, imbryczków, talerzy, wszystkiego, co w jadalni umieszonem nie będzie; możesz w nim. dozwolić i zmywać jeżeli kuchnią w innym mieć będziesz budynku, smutnej tej konieczności zadosyć czyniąc, doglądaj usilnie czystości, nie szczędź ścirek, wody, przypuszczaj do tej ważniejszej, jak się zdaje, czynności, łudzi porządnych tylko. Kredens taki co tydzień myty bydź winien, często bielony, a stoły codzień mieć szorowane, przewietrzony i t. d. Idąc za moją radą, nie stawiałabyś tam nigdy łóżka kredencerza, bo za tem wieczny idzie nieporządek. Pokój ten winien mieć oddzielny wychód zupełnie, aby do niego przez jadalnią pomyi nie noszono, albo do niego oknem nie włażono. Najlepiej zaś, aby kredens tylko miejscem był schowania na stołowe prostsze sprzęty, które równie jak wszystkie o ile można najwięcej w kuchniby zmywane były. Srebro zaraz oczyszczone, jak i porcelana, szkło i inne przedmioty podobne, nazad do szaf w jadalni wnoszone powinny bydź. Służący musi przeliczyć, czy tyle włożył, ile wyjął. Mówię wyraźnie zaraz, po każdym zasiądzie wszystkie chowane bydź powinny sprzęty, a nie wieczorem lub nazajutrz, jak to u nas bywa, w skutku czego: smrody, muchy, tłuczenie talerzy, śniedzenie sreber lub ich zarzucanie, potem kłótnie, nieporządek.

Oczywiście służącemu odda się jeden spis wszystkiego, co mu się powierza, drugi zaś w ogólnym całego domu inwentarzu znajdować się będzie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KAPLICZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POKOJE SŁUŻĄCYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUCHNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SREBRO, SPRZĘTY KREDENSOWE, STATKI I RÓŻNE NACZYNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPIŻARNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OFFICYNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRALNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHOWANIA NA OWOCE I STARANIA O TYCHŻE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STRYCHY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOŁĘBNIK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIWNICA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁAZIENKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WARSZTAT STOLARSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

INNE DWORSKIE ZABUDOWANIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MLECZARNIA, MASŁO, SER I T. D.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHLEB I PIECZENIE ONEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LODOWNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYCHODKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POMPA I STUDNIE, SIKAWKA, WODOTRYSK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STAJNIA, OBORA DLA KRÓW I STARANIE OKOŁO ZWIERZĄT DOMOWYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHOWANIA NA OBROK I ZIARNA DLA DROBIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOZOWNIE. POWOZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODWÓRKO OSOBNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KURNIKI. DRÓB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARANIE OKOŁO KUR I KARMIENIE ONYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O CHOROBACH KUR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NIESIENIU KUR I WYCHOWANIU KURCZĄT,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KACZKACH I KACZĘTACH,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

INDYKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GĘSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHLEW I PASIENIE WIEPRZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓLIKARNIA I CHODOWANIE KRÓLIKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUROPATWY I PRZEPIÓRKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRWALNIA. DRZEWO NA OPAŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHOWANIE OGRODOWEGO WARZYWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHOWANIE NA SIANA I SŁOMĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZOPKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O PSACH DO STRAŻY, KOTACH I INNYCH ZWIERZĘTACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEDZINIEC. PODWÓRZE. MIERZWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARCHITEKTURA BUDYNKÓW I MATERYAŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGRÓD OWOCOWY, WARZYWNY I DZIKIE PRZECHADZKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁUŻĄCY, ICH WYBÓR, PRZYMIOTY, JAKIE MIEĆ POWINNI I POSTĘPOWANIE PANI DOMU Z NIEMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZKŁAD CZASU I URZĄDZENIE OGÓLNE DOMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZASIADY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BIELIZNA, O ILOŚCI I JAKOŚCI TEJŻE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRANIE BIELIZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UTRZYMYWANIE RACHUNKÓW, PORZĄDEK W TYM WZGLĘDZIE, KONIECZNOŚĆ ODKŁADANIA PIENIĘDZY OD PRZYPADKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POTRZEBA MIENIA W DOMU APTECZKI Z LEKARSTWAMI I CO SIĘ TAM MA ZNAJDOWAĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPIS LEKARSTW DO TRZYMANIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PŁÓTNO POTRZEBNE DO OPATRYWANIA RAN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O URZĄDZENIU SADZAWKI I STAWU NA RYBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RADY CO DO KSIĘGOZBIORU I UŻYTKU Z KSIĄŻEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPIS KSIĄŻEK PRZYDATNYCH NA WSI....

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PSZCZELNIK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOSÓB TOPIENIA MIODU I CZYSZCZENIA WOSKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEDWABNIKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARANIE OKOŁO POŁOZNIC I CHODOWANIE DZIECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOBROCZYNNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej