Jan Moskorzowski

DYARYUSZ WOJNY MOSKIEWSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

DYARYUSZ WOJNY MOSKIEWSKIEJ ROKU 1633.

SPISY.

SŁOWNICZEK WYRAZÓW, NIE ZNAJDUJĄCYCH SIĘ W SŁOWNIKU LINDEGO.

DYARYUSZ WOJNY MOSKIEWSKIEJ

1633 roku

Moskorzowski Jan

PRZEDMOWA.

W tomie niniejszym wydawnictwa Biblioteki Ordynacyi hrabiów Krasińskich wydrukowany został manuskrypt, stanowiący własność tejże Biblioteki, a noszący tytuł "Dyaryusz wojny moskiewskiej z r. 1633". Dyaryusz powyższy możnaby śmiało nazwać Dyaryuszem Moskorzowskiego Jana, albowiem prócz dokumentów urzędowych, powtórzonych w innych relacyach z tejże wyprawy, zawiera w formie listów (do brata Andrzeja), szczegółowy a bardzo dokładny opis odsieczy Smoleńska i osaczenia wojska moskiewskiego, dowodzonego przez Szeina, skreślony przez Jana Moskorzowskiego, oficera i zarazem sekretarza przy boku Krzysztofa Radziwiłła, hetmana polnego litewskiego.

Wojna z 1633 — 34 roku, zakończona pokojem Polanowskim, należała niewątpliwie do rzędu najświetniejszych czynów, jakie zdobiły przeszłość bojową dawnej Rzeczypospolitej Polskiej. Zarówno oporność załogi Smoleńska, jak i wytrwałość w osaczeniu przemożnego wojska nieprzyjacielskiego, zasobnego w wyjątkowo silną artyleryę i ufortyfikowanego, jak na owe czasy, w imponująco umiejętny sposób, zasługiwały na wysokie i szczere uznanie.

Odsiecz Smoleńska, jak wiadomo, zakończyła się względną kapitulacyą armii Szeina. Bogata artylerya nieprzyjacielska, obliczana przez Moskorzowskiego na trzysta tysięcy talarów wartości, wraz z amunicyę i muszkietami dostała się wojskom Królewskim w zdobyczy. Tak pomyślny rezultat wyprawy nie mógł przejść bez śladów w literaturze polskiej. Mimowoli nasuwało się pióro do ręki tym, którzy sami brali udział w owych zapasach, jak i tym którzy się tylko nasłuchali opowiadań od weteranów tej długiej i krwawej wojny.

Dyaryusz Moskorzowskiego nie może też rościć pretensyi do tego, aby był najpierwej wydanem źródłem, odnoszącem się do wojny z 1633 — 34 roku. Sądzę jednak, że w każdym razie zasłuży na nazwę najobszerniejszego i najbogatszego w szczegóły z dotąd wydrukowanych, i to był właśnie główny powód, dla którego uważałem za stosowne uprzystępnić go wszystkim. Ponieważ domniemany autor Dyaryusza, Jan Moskorzowski, nie zajmował w wojsku królewskiem zbyt wybitnego stanowiska i tylko zbliżeniu się do osoby hetmana polnego litewskiego, Krzysztofa Radziwiłła, zawdzięczał dokładne wieści o działaniach wojennych pod Smoleńskiem, przeto należy przypuszczać, że jego Dyaryusz musiałby ustąpić pierwszeństwa Dyaryuszowi Krzysztofa Radziwiłła, który należał niewątpliwie do najznaczniejszych postaci wojennych w ówczesnej Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem w pracy p. Kotłubaja p.t. "Odsiecz Smoleńska i pokój Polanowski" (1) znajdujemy w odsyłaczu następującą wzmiankę: "Ustęp ten historyczny jest fragmentem z obszerniejszego dzieła pod tytułem "Dzieje wojenne Polski", nad którem pracujemy. Prawie cały ułożony on jest z autentycznego Dyaryusza ks. Krzysztofa Radziwiłła, hetmana polnego litewskiego, wyprawy Smoleńskiej, dotąd nieznanego. Bogactwo i obfitość szczegółów podają mi otuchę, że praca ta z przychylnością przez znawców dziejów ojczystych przyjętą będzie".

Mamy więc wszelkie prawo mniemać, że Dyaryusz Krzysztofa Radziwiłła istnieje, ale pozostał on dotychczas nieznanym literaturze polskiej historycznej, gdyż p. Kotłubaj napisał jedynie rozprawę, opartą na rzeczonym dokumencie, czem bynajmniej zapoznania się z tekstem samego Dyaryusza nie zastąpił. Dopóki też Dyaryusz Krzysztofa Radziwiłła odszukanym i wydrukowanym nie zostanie, zachowa pamiętnik Jana Moskorzowskiego pierwszorzędną wartość. Nie tylko że znajdujemy w nim daleko więcej szczegółów ważnych i pouczających, niż w "Odsieczy Smoleńska" p. Kotłubaja, ale nadto w przedstawieniu działań militarnych jest często Moskorzowski wzorowo dokładnym, w opisie plastycznym i przejętym na wskroś marsowym duchem, jaki ożywiał Króla i jego waleczne rycerstwo.

Drugim ważnym dokumentem dziejowym, odnoszącym się do wojny z 1633 — 34 roku, są prace słynnego Hondiusa. "Władysław IV, pisze Łoski (3), pragnąc zajaśnieć sławą, postanowił wydać dzieło strategiczne, któreby rozgłosiło jego czyny wojenne w Europie. W tym celu wykonane na miejscu przez inżyniera Tomasza Plejtnera plany odsieczy Smoleńska powierzone zostały sprowadzonemu z Hollandyi Hondiusowi, jako bardzo biegłemu w rytowaniu kart geograficznych. Wspaniałe to dzieło, do którego potrzebnych objaśnień miał artyście dostarczyć znany niemiecki poeta Marcin Opitz, sekretarz i historyograf Władysława IV-go, zajęło mu blizko dwa lata pracy i wyszło w Gdańsku w r. 1636. Obejmuje ono na 16-tu arkuszach szczegółowy plan Smoleńska z okolicami ożywionemi wojskami i utarczkami, co niewątpliwie jest układu i pomysłu Hondiusa. Na 9-ym arkuszu przedstawiony jest á vol d'oiseau uwieczniony medalem epizod, który zakończył tę kampaniję."

"Plany powyższe Smoleńska noszą tytuł: "Smolenscum urbs ope divina Vladislai IV, Poloniae, Sueciaeque Regis invictissimi Principis virtute liberatum, obsessi obsessores Moscovitae et auxiliarii, victi armis, hostes fortitudine vita donati clementia inusitata an.: 1634. U dołu arkusza napis: Per Sae Rae M-tis Architectum militarem Joannem Pleitnerum in ipso loco Delineatum, Mensuratum, ac Designatum. Anno 1634 et per Sae Rae Majestatis Chalcoglytem Iconographum et perspectivarum Delineatorum Privilegiatum Guilielmum Hondum in aes incisum Gedani Anno 1636. Znajdują się one (plany) w zbiorach książąt Czartoryskich, gdzie na egzemplarzu próbnym (epreuve) Hondius na brzegu blachy przedstawiającej portret Władysława IV, nasztychował drobny szkic (griffonage) przedstawiający człowieka ubranego w gałązki i trzymającego w ręku papier".

Miał słuszność Łoski utrzymując, że istnieją nowe odbicia wzmiankowanych planów, albowiem taki nowy egzemplarz posiada między innemi i Biblioteka Ordynacyi hr. Krasińskich. Niewątpliwie zawierają owe plany niezmierną doniosłość dla specyalnego historyka wojennego, nie tylko bowiem miejscowość sama i rozkład obu wojsk, ale wszelkie rodzaje ówczesnych fortyfikacyi i uzbrojenia narysowane są z wzorową dokładnością i niezaprzeczonym artyzmem. Na 16-tu wielkich kartach przedstawiających odsiecz Smoleńska, spotykamy także przy ważniejszych pozycyach numera (jest ich 216), pozwalające się domyślać, że istniały objaśnienia uzupełniające rysownicze dzieło Hondiusa. Wprawdzie bibliografia polska 1) nie potwierdzała podobnych domysłów, ale w monografii p. Pisarewa p.t.

"Smoleńsk i jego historya" znalazłem wzmiankę przekonywającą, że podobne objaśnienia wyszły i że ukazały się w tłómaczeniu ruskiem w roku 1847 w Petersburgu p. t. "Wyobrażenie ataku i obrony Smoleńska przez Wilhelma Hondiusa w r. 1637".

Gdy poszukiwania na drodze antykwarsko-księgarskiej w celu zdobycia tłomaczonej pracy Hondiusa okazały się daremnemi, otrzymałem dzięki łaskawej uczynności prof. Wierzbowskiego odpis jej z muzeum Smoleńskiego. W szczupłej książeczce Hondiusa w ruskiem tłómaczeniu znajduje się 216-cie objaśnień odnośnych na planach cyfr, w których wyrażono, jakiego np. rodzaju były pod danym numerem fortyfikacye, ile miały dział, jakiego kalibru, ile na danej pozycyi znajdowało się wojska i przez kogo były komenderowane; jednem słowem dla specyalisty wojskowego stanowiły owe objaśnienia cenny i ważny materyał; w końcu zaś tłomaczonej książeczki znajdował się ustęp powyższego brzmienia: "Jak tylko się wszystko stosownie do zlecenia J. Oświeconego Pana (widocznie Krzysztofa Radziwiłła) wykona, wydrukowanemi będą objaśnienia w czterech językach; najprzód w łacińskim i polskim, a następnie niemieckim i francuskim. Opis ten tak czyniłem, aby stosownie do zlecenia J. Oświeconego Pana, można było odpowiednie braki wypełnić. 10 grudnia 1637 r. J. Oświeconego Pana Wilhelm Hondius."

Z odpisu przesłanego z Smoleńska wyrozumieć nawet było trudno, z jakiego właściwie języka nastąpił przekład ruski; jedno tylko ważne objaśnienie dawał rzeczony odpis, a mianowicie to, że praca Hondiusa w tej redakcyi, w jakiej przetłomaczoną została na język ruski, była jedynie przygotowawczą i że Krzysztof Radziwiłł miał ją dopiero wypełnić swemi uwagami. Czy zapowiedziane a uzupełnione objaśnienia Hondiusa wyszły w druku w językach: łacińskim, polskim i francuskim, nie zdołałem powziąść żadnej wiadomości. Zaledwie przekonałem się, że tłomaczenie niemieckie zostało wydanem w Gdańsku w roku 1640, choć oryginalnego egzemplarza i tego tłomaczenia nie widziałem na oczy.

W czasopiśmie książkowem niemieckiem p. t. "Preussische Provinzialblätter, herausgegeben von dem Vereine zur Rettung verwahrloseter Kinder zu Königsberg. Zum besten der Anstalt" (1), znajduje się artykuł napisany przez pana Justiz-Commisarius'a Schmidt'a zu Heilsberg, pod tytułem "Nachricht von einem merkwürdigen alten Kupferstiche". Schmidt przypadkowo odszukał w jakiejś starej zbrojowni równie starego zamczyska uszkodzony nieco egzemplarz planów odsieczy Smoleńska z taką samą intytulacyą, jaką podał Łoski w egzemplarzu ks. Czartoryskich, tylko że w końcu był wymieniony rok 1640, a nie 1636, jako chwila wykonania całego dzieła.

Na brzegach planów w dwóch szpaltach znajdował się opis pozycyi i główniejszych wydarzeń w języku niemieckim, a jaką owe objaśnienia wraz z planami stanowiły pouczającą i harmonijną całość, najlepiej przekona zdanie Schmidta, które pozwolę sobie przytoczyć w oryginalnem brzmieniu. "Die Abbildung der Schlacht bei Smoleńsk und die Entsetzung dieser von den Moscovitern belagerten Stadt durch Vladislav IV in den Jahren 1632 — 34 betreffend, der so einzig in seiner Veranlassung als in seiner Ausführung ist, indem er nicht blos eine topographisch-strategische Zeichnung der ganzen Belagerung und Entsetzung sondern auch eine anschauliche Darstellung derselben, der militärischen Anzüge und Gebraüche jener Zeit, und am Rande in zwei Spalten, eine in teutscher Sprache mitgetheilte Besprechung der Stellungen und Vorfälle enthalt, so dass dieses Blatt auf einen Blick Alles in sich fasst, was in spaterer Zeit voluminose Werke und Planzeichnungen dem Leser nur unvollkommen darstellen."

Prócz tego Schmidt podaje wiadomości dość ciekawe o egzemplarzu planów Hondiusa, znajdującym się w bibliotece cesarskiej w Petersbugu. Czerpie zaś je z "Allgemeine preussische Staatszeitung", która w 139-ym numerze z dnia 20 listopada 1821 roku, donosiła, że przy porządkowaniu cesarskiej biblioteki w Petersburgu, odnaleziono kilka płyt tych ciekawych topograficzno-strategicznych rysunków, które zdają się być najwcześniejszymi ze wszystkich dotąd znanych i dotąd nieodbitymi wcale. Pruska "Staatszeitung" wyraża również zdanie, że dzieło Hondiusa odnalezione w Petersburgu jest nadzwyczaj pouczającem dla historyi wojen północnych, a prócz tego donosi, że plany powyższe dostały się bezwątpienia (ohne Zweifel) tą drogą do Petersburga, że je Piotr I razem z całą biblioteką książąt Radziwiłłów zabrał ze Słucka.

Widocznie jednak po r. 1821 odbito w Petersburgu plany Hondiusa. Zdaje się, że egzemplarz posiadany przez bibliotekę Ordynacyi hr. Krasińskich jest właśnie takim nowo odbitym. Nosi on datę

1636 roku, a więc objaśnień, które dopiero w r. 1637 przygotowawczo wydrukowano dla Krzysztofa Radziwiłła, po bokach kart w dwóch szpaltach mieć nie mógł. Egzemplarz więc planów Hondiusa, opisany przez Schmidta z pełnymi objaśnieniami w języku niemieckim, a wydany w Gdańsku roku 1640-go, stanowi dzieło wykończone w zupełności i bodaj czy nie jedynie znane, dotąd bowiem trudno się doszukać jakiejkolwiek wzmianki o wydaniu łacińskiem i polskiem, które miały poprzedzić druk egzemplarza z objaśnieniami niemieckiemi.

Porównywając treść książeczki muzeum Smoleńskiego z uwagami Hondiusa i Radziwiłła, podanemi przez Schmidta, łatwo przyjść do przekonania, że te ostatnie zawierają pełniejszy materyał, na który się przedewszystkiem złożyły uzupełnienia Krzysztofa Radziwiłła. To już nie zwykłe objaśnienia pozycyi, jakie odnajdujemy w "Wyobrażeniu ataku i obrony Smoleńska", ale sprawozdania z ważniejszych wydarzeń, czyli treściwy a pewną i umiejętną ręką napisany szkic dyaryusza wojennego. Władysław IV odmalowany został w tych zwięzłych opisach wyrazami jędrnemi, w stylu iście marcyalnym bez żadnej domieszki panegirycznego kolorytu lub szumnej frazeologii. Dowiadujemy się przytem, że w d. 20 stycznia 1634 roku, gdy się toczyły układy z Szeinem o względną kapitulacyę wojsk nieprzyjacielskich: "ritten J. K. Majestat selbst in eigener Person als ein Rittmeister der die Compagnie führte, mit auf die Tractaten und discurirten unbekannter Weise lange mit des Feindes Offizieren".

Uzupełnienia Krzysztofa Radziwiłła dają nam również pojęcie o niezmiernej sile, jaką przedstawiała artylerya w obozie nieprzyjacielskim. Świadczą one, że baterye złożone z olbrzymiego kalibru dział i moździerzy dawały dziennie od 500 — 600 strzałów, że wielkie kule nawiedzały namioty królewskie, a gdy Królewicz Kazimierz z trzema Radziwiłłami pojechał do obozu nieprzyjacielskiego, aby obejrzeć artyleryę, która miała być Władysławowi IV oddaną, znaleźli ją wszyscy we wzorowym porządku: "welche wahrhaftig also beschaffen gewesen, dass Sie bei einigen Potentaten in der Welt, niemals in dem Felde schoner gesehen worden". Na karcie L planów Hondiusa znajduje się narysowany człowiek w krzak przeistoczony. Uzupełnienia Radziwiłła tłómaczą nam znaczenie tego rysunku i opisują fakt przekradania się walecznego żołnierza do osaczonego Smoleńska, który dla osiągnięcia celu musiał się przystroić w oryginalny roślinny kostium, aby zmylić czujność nieprzyjaciela, co mu się też w zupełności udało. Męztwu nieprzyjaciela oddawał Radziwiłł niedwuznaczne pochwały. Opisując naprzykład napaść wojsk nieprzyjacielskich na górę Skowronkową, przyznawał, że okazały lwią odwagę i że można było ich żołnierzy uważać za wcielonych szatanów. O Szeinie zachował Radziwiłł bardzo korzystne wrażenie, utrzymując, że do ostatniej chwili pragnął się przebić przez wojska królewskie, ale mu officerowie właśni odmówili poparcia, a tem samem i posłuszeństwa.

Opis wydarzeń, zamieszczony na planach Hondiusa wydanych w roku 1640, nazwałem szkicem Dyaryusza wojennego, a to z powodu niezmiernej treściwości i zwięzłości, jakie w nim panują. Dokładność opisu wszakże, zdradzająca wyborną znajomość strategicznych zamiarów i ruchów obu wojsk oraz przebiegu każdej bitwy, daje nam pewność, że autorem owych uzupełnień był niepospolity wódz, podtrzymujący w znacznym stopniu ducha wojsk królewskich, Krzysztof Radziwiłł. Przeznaczał on jednak swój opis głównie dla specyalistów wojskowych, którym za źródło światła miały służyć również plany Hondiusa, a, jak między innemi i zdanie Schmidta przekonywa, połączone prace tych dwóch mężów osiągnęły w zupełności cel, do którego dążyły.

Nie sądzę jednak, aby opis Radziwiłła mogł być owym Radziwiłłowskim dyaryuszem, z którego czerpał p. Kotłubaj; mniemam raczej, że z obszerniejszego, a dotąd nieznanego nam pamiętnika, o którym p. Kotłubaj wspomina, wpisał Krzysztof Radziwiłł do swego sprawozdania tylko ważniejsze fakta, które miały przedewszystkiem dla wojskowych znaczenie. Mimo więc całej doniosłości i znaczenia sprawozdań Radziwiłłowskich dyaryusz Moskorzowskiego nie przestanie być cennem źródłem do dziejów wojny z 1632 — 34 roku. Daje on nam poznać dokładniej przymioty obu wojsk, dokuczliwości srogiej kampanii i roztacza przed nami tak barwny i ciekawy obraz życia obozowego, że uzupełnia te niedostatki, które w czysto wojskowym opisie Radziwiłła czuć się dawały. Przytem zaznaczyć należy, że i sprawozdań Radziwiłłowskich nie posiadamy w polskim języku, a sprawozdanie Schmidta było wydrukowanem w r. 1829 w czasopiśmie niemieckiem i to takiem, któreby się prawdopodobnie w żadnej bibliotece naszej odszukać nie dało.

Literatura polska posiada jednakże już drukowane Dyaryusze wojny moskiewskiej z 1632 — 34 roku. W wydanych w r. 1842 we

Lwowie przez Stanisława Przyłęckiego "Pamiętnikach o Koniecpolskich" znajduje się na str. 435 i dalszych rozdział zatytułowany "Sprawy dzieł rycerskich wojska i Dyaryusz z obozu z pod Smoleńska d. 2 października 1633 r. "Z treści rzeczonego Dyaryusza przekonać się łatwo, że był pisany przez uczestnika w wyprawie, który jednak zaczął notować swe spostrzeżenia dopiero wtedy, gdy już "była uprzątniona jedna strona, że wolny (stał się) przejazd do Smoleńska". Chociaż Dyaryusz powyższy obejmuje zaledwie dziesięć stron drukowanych, jednakże zawiera niejedno ciekawe spostrzeżenie, świadczące jak zasobną była armia moskiewska w potężną artyleryę i w doświadczone siły inżynierskie. "Z dział trzynastu mury (Smoleńska) psowano, między któremi dwie, co kule niosą funtów 65, koni sto je ciągnęło i 300 chłopów z ziemie zwieść trudno", a na innem miejscu znajdujemy znów wiadomość, że "jest kilka takich dział, do których każdego potrzeba mało nie sto koni i 1000 człowieka". Prócz tego nieprzyjaciel wystawił "kilka dwadzieścia szańców eximio opere et contentione, jakoby perfectiores vel in medio Belgico Holiandi wystawić nie mogli".

Opis działań wojennych jest w tym skromnym Dyaryuszu także krótki, ale nosi charakter nawskroś marsowy i nie znajdujemy w niem ani cienia samochwalstwa. Dla odwagi nieprzyjaciela znajduje autor Dyaryusza słowa odpowiedniego uznania, a w pochwałach dla polskich hetmanów trzyma się ściśle na wodzy. Nawet uwielbienie dla króla jest surowem i pozbawionem retorycznych frazesów. Gdy król pod Skowronkową górą stał w ogniu działowym, zaznaczono jedynie, że "gdzie król J. M. był, nieprzyjaciel z dział do karety wymierzał i kule bardzo blisko latały i drugie przenosiły". Na innem miejscu znów pochwałę lakonicznie wyrażono, że "już zewsząd Król JMość tak osadził obóz jego (Szeina) że już nie może z nizkąd wykraść".

W roku 1868 w Bibliotece Ossolińskich (1) napisał ś.p. Liske studyum p.t. "Przyczynki do historyi wojny moskiewskiej z lat 1633 — 34 wraz z planem oblężenia Smoleńska, a w rzeczonej rozprawie wydrukował l) Relacyę agenta elektora brandeburskiego Weinbeera i (2) Wyimki z opisu podróży Adama Oleariusa. Wydawnictwa swe poprzedził ś. p. Liske zaznaczeniem, "że jakkolwiek oblężenie Smoleńska stanowi jedną z najświetniejszych chwil w dziejach naszych, to jednakże doba ta historyczna nie jest jeszcze wcale wyjaśniona". Głównem bowiem źródłem, z którego historycy nasi czerpali, był Wassenberg (Gestorum gloriosissimi ac invictissimi Vladislai IV partis secundae liber primus), którego dobrej wiary nikt nie zbadał, nie sprawdzał krytycznie, chociaż sama forma przesadzona w wyrażeniach i na wskroś panegiryczna powinna była wzbudzić uzasadnione podejrzenia. Zdaniem ś.p. Liskego, Wassenberg korzystał nie tylko z samych opowiadań, ale z piśmiennych notatek, z dyaryusza, wprawdzie niekompletnego, ale w każdym razie z pokaźnych jego urywków. Zapiski powyższe, których Wassenberg stał się autorem, były albo niedokładne, albo je kronikarz mimo chęci i wiedzy przeinaczył, bo nieraz dowieść można, że fakta lub chronologia podane u niego są fałszywe.

O pamiętnikach Albrechta Stanisława Radziwiłła wyraża się ś.p. Liske w następujący sposób: " Wpodaniu wiadomości o oblężeniu Smoleńska jest Radziwiłł bardzo sumienny, kopiuje on bowiem po prostu, prawie bez wszelkich swoich dodatków, dyaryusze nadsyłane mu z pola walki. Gdy mu zaś dyaryusza nie nadesłano i wskutek tego był zmuszony zapisywać do pamiętnika swego wiadomości, z posłuchu powzięte, wyraźnie i otwarcie to wypowiadał". Ostatecznie też ś. p. Liske przyszedł do przekonania, że Dyaryusz, którego Radziwiłł używał, zawierał po większej części bardzo wiarogodne, choć nieraz zbyt szczupłe wiadomości. Prócz tego poświęcił jeszcze ś. p. Liske uwagę Przyłęckiego "Pamiętnikom o Koniecpolskich", Piaseckiego Kronice (Chronica gestorum in Europa singularium) oraz "Aktom zebranym w bibliotekach i archiwach rossyjskiej imperii" (Petersburg 1836, po rusku) i wyraził słusznie przekonanie, że w obec tak niedostatecznego stanu źródeł ogłoszone przezeń z archiwum Królewieckiego pomniki będą miały niezaprzeczoną wartość.

W samej istocie relacyę agenta brandeburskiego Weinbeera przedstawiają się bardzo poważnie. Agent zdradza umysł spostrzegawczy i sąd trafny, niezamącony uprzedzeniem lub sympatyą do którejkolwiek ze stron wojujących. Podług Weinbeera jeńcy oceniali wojsko moskiewskie pod Smoleńskiem na 60, 000 ludzi, gdy tymczasem wojsko królewskie liczyć miało zaledwie 16, 000 rycerstwa, choć spodziewało się jeszcze posiłków konnych i pieszych. Męztwu obu wojsk walczących wystawia agent elektorski chlubne świadectwo, nie skrywając bynajmniej błędów strategicznych, jakie popełniono z polskiej lub moskiewskiej strony. Postać Władysława IV wychodzi z rzeczonego Dyaryusza, ręką obcą pisanego, jaknajkorzystniej. Weinbeer prostemi słowy, bez żadnej affektacyi lub sztucznie podnieconego nastroju, stwarza z Króla Polskiego istotnego wodza, który swego marsowego ducha potrafił udzielić szczupłej drużynie wojennej i skłonić ją do zdumiewającego zaparcia się, oraz do wytrwałości w zdążaniu do wytkniętego celu.

Weinbeer ukazuje nam często Władysława IV, dowodzącego osobiście wojskami i to w najgorętszym ogniu działowym. Tam, gdzie największa przewaga wojsk nieprzyjacielskich, jak np. 16 października 1633 r., u stóp góry Skowronkowej, widzimy króla pieszo, wydającego rozkazy i zachęcającego rycerstwo do boju, gdy zaś szeregi chwiać się poczęły, posłał wnet Królewicza Kazimierza i Krzysztofa Radziwiłła na zagrożone miejsce i przytomnością swego spokojnego umysłu przechylił szalę zwycięstwa. Kule działowe ciągle się przyglądały z bliska jego marsowemu obliczu i to nie tylko w boju, ale nawet w namiotach królewskich, w których druzgotały zapory i jedynie szczęśliwym a osobliwym trafem nie szkodziły ludziom. Czem zaś był król dla wojska dążącego Smoleńskowi z odsieczą, najlepiej wykazuje Weinbeer temi krótkiemi słowy: "potrzeba też jego (króla) obecności, bo w przeciwnym razie rozproszyłaby się armja, która cierpi wielki niedostatek żywności i pieniędzy".

Wyborne przymioty artyleryi moskiewskiej zyskały uznanie, a nawet do pewnego stopnia budziły podziw Weinbeera. Zaznacza on zgodnie z wiadomościami, podanemi przez Krzysztofa Radziwiłła, że nieprzyjaciel z dział, ciskających kule 68 funtowe z żelaza, bił po 500 a nawet po 700 razy dziennie. Skutek tak imponującego na owe czasy ognia działowego był też nielada. Strzały bowiem w Smoleńsku obaliły dwie piękne wieże i cały mur między niemi, trzecią wieżę wysadzono przez minę i tylko z wielkim trudem udało się oblężonym zapełnić wyłom ziemią. Celność strzałów działowych budziła również podziw. Nie dość, że podług sprawozdań Weinbeera kule podczas boju przelatywały gęsto po nad głowami króla, królewicza Kazimierza i hetmanów, nie dość, że nawiedzały często namioty królewskie oraz znakomitszych panów, ale nie oszczędziły nawet karety pana Kanclerza koronnego, druzgocząc ją doszczętnie nieopodal jego namiotu. Ale i o przymiotach artyleryi polskiej nie przepomniano w relacyi Weinbeera, zwłaszcza gdy przybyła artylerya pułkownika Platera, której puszkarze złożyli świetny popis przy tej sposobności, gdy w krótkim czasie tak zdemontowali bateryę nieprzyjacielską, że musiała zaprzestać zwykłej swej kanonady. Co się wreszcie tyczy fortyfikacyi nieprzyjacielskich, to Weinbeer oświadcza, że prowadzone były na sposób holenderski.

Podobnie jak Krzysztof Radziwiłł jest Weinbeer zdania, że Szein był przymuszony do względnego poddania się przez swych oficerów, ale przypisuje głównie winę niemcom, którzy nie chcieli dłużej pozostać w obozie Szeina i dali mu do wyboru albo bój rozpaczliwy w celu przerżnięcia się przez wojsko królewskie, albo poddanie się. Przytem stwierdza Weinbeer, że komisarze wyznaczeni do odebrania uzbrojenia nieprzyjacielskiego, gdy przejrzeli artyleryę, to choć znajdowali się w ich gronie oficerowie, którzy bywali w obcych arsenałach, jednozgodnie wszyscy przyznali, że nigdy nie widzieli od razu tak wielkich zapasów przyrządów wojennych; wszystko bowiem, co tylko potrzebnem być mogło do dalszego prowadzenia wojny posiadano aż do zbytku.

Armja Szeina, która podług Krzysztofa Radziwiłła przenosiła z górą cyfrę 100, 000 żołnierzy, opuszczając obóz, zdaniem Weinbeera. nie wynosiło więcej nad 12 — 13, 000 ludzi. Dowiedziano się później, jak też same relacyę donoszą, że dowódcy moskiewscy nie w wielkim strachu maszerowali do stolicy, bo się między sobą połączyli i sprzysięgli. Generał Szein odpowiedział komuś, który do niego mówił, że car będzie bardzo rozgniewany i że kapitulacyę może głową będą musieli przypłacić: "Wiele to głów najprzód spadnie, zanim ja moją postradam. " W tym samym sensie odzywał się także Prozorowski.

Drugi dokument wydany przez ś.p. Liskego jest wyimkiem z dzieła "Offt begehrte Beschreibung der Newen Orientalischen Reise, so durch Gelegenheit einer Holsteinischen Legation an den Koenig in Persien geschehen durch M. Adamum Olearium", które wyszło w Szlezwiku w r. 1647. Dzieło powyższe nie było bynajmniej pisanem przez uczestnika Smoleńskiej kampanii.

W pierwszym wyimku z Oleariusa znajdujemy wiadomości następujące: armja Szeina wynosić miała w roku 1632 około 100. 000 ludzi, między którymi było 6000 niemców i wiele pułków rossyjskich, wyćwiczonych wedle taktyki niemieckiej. Ich pułkownicy i niżsi oficerowie byli prawie sami Niemcy i Szkoci. Generałem zaś był Herman Szein, z urodzenia polak, który dopiero przed parą laty przyjął był religię prawosławną i udał się był na mieszkanie do Moskwy. Wojsko jego zaopatrzone zostało w piękną artyleryę, wynoszącą do 300 dział (darunter viel Doppelcarthaunen und Maurenbrecher), a tak ogromna armja mogła z łatwością zdobyć Smoleńsk, zwłaszcza że za obronę miastu służył tylko gruby mur bez rowu.

Gdy jednak za radą pułkowników niemieckich w krótkim czasie zrobiono wielki wyłom w murze, nie pozwolił generał przypuścić szturmu, twierdząc, że małyby to był honor dla wielkiego księcia, gdyby tak prędko miasto mieli zdobyć i gdyby tak wielkie wojsko, z takim kosztem i mozołem zebrane, w tak krótkim czasie znów rozpuszczonem być miało. Niemieccy pułkownicy zaś, widząc dla siebie i wielkiego księcia w tem wielką hańbę, gdyby z tak ogromnem wojskiem przed taką nędzną fortecą mieli bezskutecznie przez długi czas leżeć i sposobność wzięcia jej w tak nikczemny sposób z ręki wypuścić, postanowili niespodzianie przypuścić szturm do wyłomu. Ale, gdy go już rozpoczęli i miasto już prawie w rękach mieli, kazał generał skierować działa na nich i odpędzić ich od szturmu. Gdy zaś pułkownicy przy tym i innych podejrzanych wypadkach skarżyli się i sprzeciwiać się mu chcieli, groził im batami. Leżeli więc przez długi czas spokojnie, nie przypuszczając wcale szturmów i pozwolili, że nieprzyjaciel wszystko na nowo pozyskał. Oprócz owej legendy o działalności Szeina, znajdujemy jeszcze w pierwszym wyimku z Oleariusa fantastyczną wieść o smutnym losie Szeina, który, jak wiadomo, został ściętym z rozkazu swego panującego. Zarówno jednak tę wiadomość, jak również opowieść o przybyciu do Moskwy polskiego poselstwa, stanowiącą treść drugiego wyimku, można zupełnie opuścić, jako nie pozostające z dziejami wyprawy Smoleńskiej w bezpośrednim stosunku.

Niewątpliwie ogłoszeniem relacyi Weinbeera przysłużył się ś.p. Liske literaturze naszej historycznej; wyimki bowiem z Oleariusa w porównaniu z niemi zaledwie drobne mogą mieć znaczenie. Mimo jednak niepośledniej doniosłości, jaką owe relacyę mieć będą dla historyka, jako cenne źródło dziejowe, nie mogą być porównanemi z dyaryuszem Jana Moskorzowskiego. Przedewszystkiem Weinbeer doprowadził swe relacyę tylko do względnej kapitulacyi armii Szeina pod Smoleńskiem, gdy tymczasem Moskorzowski obejmuje całą wojnę aż do zakończenia jej pokojem Polanowskim. Następnie pomimo bardzo bystrych obserwacyi i trafnego sądu znać, że Weinbeer nie był fachowym wojskowym i że od narad wojennych w obozie polskim trzymano go zdala. Tego zaś o Moskorzowskim powiedzieć nie można i, charakteryzując poniżej w krótkim zarysie jego dyaryusz, mam nadzieję przekonania czytelnika o tem, że Moskorzowski posiadał wykształcenie wojskowe, które mu pozwoliło dokładniej i ściślej przedstawić przebieg akcyi wojennej w kampanii 1633 — 34 roku, oraz że Krzysztof Radziwiłł, darząc go zaufaniem jako swego sekretarza, otworzył mu przystęp do wielu tajemnic, będących owocem narad wojennych w polskim obozie.

Ruska historyczna Biblioteka, wydawana przez archeologiczną komissyę w Petersburgu, zamieściła w tomie pierwszym (1872 r. ) pamiętniki odnoszące się do "smutnych czasów", które się w rękopisach znajdowały w Cesarskiej bibliotece publicznej oraz głównego sztabu. Między innemi znajdujemy w tomie pierwszym urywki z dyaryusza wojny, prowadzonej między Carem Michałem Teodorowiczem a polskim królem Władysławem IV w r. 1632 — 34, wydrukowane w dwóch językach ruskim i polskim (str. 721 — 774). Urywki z powyższego dyaryusza rozpoczynają się od dnia 14 października 1632 r. i zawierają nieco ciekawych wiadomości, które dopomogą historykowi do rozświetlenia owej długiej i uporczywej kampanii.

Niewiadomy autor owych urywków zaznacza, że wojsko Szeina przy początku kampanii wynosiło sto kilkanaście tysięcy żołnierza, że artylerya nieprzyjacielska była potężna i po 600 abo więcej razy dziennie strzelała z dział burzących do dwóch baszt w Smoleńsku. Czwartego czerwca r. 1632 "Moskwa szturm uczyniła do obudwu dziur wybitych y trzech baszt stłuczonych o godzinie 12-ej z pułnocy a trwał asz do pułnocka drugiego, jednak bez efektu za łaską Bożą. Jusz były opanowane dwie baszcie, z których, jednych ręczną bronią, a drugich strzelbą nasi wyparli". Od chwili jednak, gdy wojska królewskie przybyły z odsieczą pod Smoleńsk, urywki z dyaryusza skąpią im uwagi i, choć znajdujemy w nich list króla do prymasa z obozu na Pokrowskiej górze, jednakże w nim bardzo jest mało treści, rozjaśniającej przebieg samej akcyi militarnej.

Również list Radziwiłła do Szeina nie posiada zbyt wielkiej doniosłości, a w opisie wyjścia armii Szeina z obozu ten jeden szczegół wart jest przytoczenia, że, gdy wojska nieprzyjacielskie miały defilować przed królem, "Sarles oberster supplikował o pocałowanie ręki J. Kr. Mości y otrzymał". Nastąpił zatem Fuxow regiment y położywszy sześć chorągwi pod nogi J. Kr. Mości uprosił ręki pocałowanie. Po tych Matyzon z regimentu swego oddał chorągwi 8, który pospołu z Waldonem niski pokłon uczyniwszy, przypuszczeni do pocałowania ręki królewskiej. Nastąpił zatem regiment oberstera Dama, pokłon niski uczyniwszy, położył chorągwi ośm y całował rękę J. Kr. Mości. Po tych nastąpił oberster Kith y z regimentu swego ośm chorągwi położywszy y nizki pokłon oddawszy całował rękę J. Kr. Mości. Nastąpił po tym oberster Lesie z regimentami dwiema y nizki pokłon uczyniwszy, z jednego położył chorągwi 8, z drugiego także 8, całował rękę J. Kr. Mości. Wszystkiego wojska wyprowadziła Moskwa 700 jezdnych, a pieszych pod 5000.

Urywki z powyższego dyaryusza nie kończą się jednak wraz z kapitulacyą Szeina, lecz opisują marsz wojska królewskiego oraz niefortunne oblężenie zamku Bialskiego. Pod Białą "Król J. Mość sam rychtował działa do przyszłego szturmu walnego", ale cóż ztąd kiedy strzały ogniste, granaty lubo nie małe "incendye" czyniły, ugaszała je jednak Moskwa, a miny okazały się "niedosadzone" i szkodziły więcej polskiej piechocie aniżeli nieprzyjacielowi. Nie będę tracił czasu na porównywanie powyższych urywków z dyaryuszem Jana Moskorzowskiego, pozostawiając ocenę samemu czytelnikowi, zwrócę uwagę jedynie na wydawnictwo ruskie p.t. "Akty moskiewskiego państwa", wydawane przez Cesarską Akademię nauk w Petersburgu, które w tomie pierwszym (1890 r. ) zawierają nieco dokumentów, odnoszących się do wojny moskiewskiej z r. 1632 — 34. Na str. 581 tomu pierwszego znajdujemy np. szczegół dość ciekawy, że Prozorowski chciał artyleryę moskiewską i zapasy prochu zniszczyć zupełnie. Oparł się jednak temu Szein i jemu głównie zawdzięczała armia królewska tak piękny i bogaty łup. Prawdopodobnie nie jedna jeszcze wiadomość dałaby się odszukać w aktach powyżej przytoczonych, obejmujących wieści o polskiem wojsku, przejęte po większej części od jeńców. Z tem wszystkiem jednak żniwo, z tego źródła zebrane, nie może się odznaczać bogactwem i jedynie jako uzupełnienie dyaryuszów może mieć dla historyka pewną wartość.

Na tem się kończy liczba bezpośrednich źródeł do wojny 1632 — 34 r., jakie odszukać zdołałem. Po nich idą niewątpliwie pamiętniki Albrechta Radziwiłła, opisujące między innemi całą wojnę moskiewską podług nadesłanych autorowi dyaryuszów. Jakkolwiek pamiętniki powyższe mają dla historyka niezaprzeczoną wartość, ze względu jednakże, że Albrecht Radziwiłł nie był uczestnikiem wyprawy, lecz skrupulatnie notował wiadomości z cudzych relacyi, przeto jako pośrednie źródło pamiętniki jego pominę i to samo uczynię z resztą kronik, do tejże samej kategoryi dokumentów się zaliczających. Winienem jednak zaznaczyć, że prace ruskich historyków, jako oparte na źródłach bezpośrednich, nam nieznanych, posiadają dla naszych badaczów niepoślednią, uzupełniającą wartość. Dość przytoczyć np. Sołowjewa Historyę Rossyi, która w tomie 9-ym, począwszy od strony 201 (1)  podaje ciekawy przebieg kampanii w 1632 — 34 r., a prócz tego odsłania nam tajemnice narad wojennych w obozie moskiewskim. Nawet w historycznym zarysie Smoleńska, jaki bezimiennie ukazał się w Petersburgu w r. 1894-ym odnaleźć można cokolwiek ciekawych szczegółów informujących o wielkości wojsk Szeina i o bogactwie artyleryi, w jaką była zaopatrzona.

W obec powyżej wykazanego stanu źródeł dziejowych, dotyczących wojny moskiewskiej z 1632 — 34 r., zdaje się że wydrukowanie dyaryusza Moskorzowskiego niebędzie zbytecznem. Zaopatrzony wśród zbioru manuskryptów biblioteki Ordynacyi hr. Krasińskich No 709, był on napisany w całości jedną ręką. Poprawki jedynie zamieszczane przeważnie na marginesach pozostawiały w rękopisie ślady wyraźne drugiej ręki. Ze względu jednak, że planik osaczenia Smoleńska, przesłany "rudi minerva" w liście Andrzejowi Moskorzowskiemu przez brata Jana, znajdował się w oryginale wlepiony w manuskrypt, a pismo w rzeczonym liście przypominało zupełnie rękę czyniącą poprawki i zamieszczającą pod niektóremi listami wzmianki "mendacium" lub "mendacium crassisimum", przeto wolno przypuszczać, że podług otrzymywanych listów i dokumentów układał Andrzej Moskorzowski niniejszy dyaryusz, brat Jan zaś go później poprawiał i stosowne objaśnienia oraz przypiski na marginesie czynił. Że zaś właściwy dyaryusz wojny 1633 r. przesłany był Andrzejowi z placu boju prawie w całości przez Jana, dla tego, bez względu na to, że znajdują się w nim listy innych osób, oraz niektóre dokumenta urzędowe, pozwoliłem sobie nazwać wydrukowane źródło dziejowe dyaryuszem Jana Moskorzowskiego.

Dyaryusz powyższy rozpoczyna opowieść spraw wojennych z dniem 1 stycznia 1633 r. i od razu przykuwa uwagę czytelnika swą zwięzłością i dokładnością opisu. Znajomość terenu, strategicznych planów Krzysztofa Radziwiłła, przymiotów wojsk walczących widnieje już na pierwszych stronnicach i nie opuszcza Moskorzowskiego aż do końca dyaryusza. Przytem szczerość i naturalność żołnierska panują w całym toku opowieści. W imię owej szczerości, zahartowanej w licznych bojach, Moskorzowski nie umie skrywać prawdy, choćby ona dlań gorzką była i wytyka błędy wodzów, niesubordynacyę lub niedbalstwo podwładnych z tą samą otwartością, z jaką opisuje waleczność nieprzyjaciół i ich dzielną obronę zamku Bialskiego. Styl dyaryusza pozbawiony wszelkich ozdób, a tem bardziej wszelakiej napuszystości, nosi na sobie wyraziste piętno twardego obozowego żywota. Tak samo, jak z pola bitwy kreśli Jan swemu bratu plany oblężenia "rudi minerva", w taki sam sposób pisze doń listy. Chodzi Moskorzowskiemu głównie o dokładność opisu i o zrozumiałe wytłomaczenie strategicznych zamiarów wodzów. Oba cele osiągnął on w sposób doskonalszy i więcej pouczający, niż się to udało autorom dyaryuszów, dawniej już wydrukowanych.

Opisy bitew, znajdujące się w dyaryuszu Moskorzowskiego, odznaczają się wzorową ścisłością i nie przepominają nawet o najdrobniejszych szczegółach. Uwzględniono przytem warunki terenu, czem dano możność ocenienia, który gatunek broni dźwigał na sobie największe brzemie walki. Przewodnia myśl strategiczna wodzów wyłożoną została również jasno i wyraziście. Dopóki Krzysztof Radziwiłł musiał na czele szczupłego oddziału borykać się z przemożnym nieprzyjacielem, chodziło mu głównie o to, aby podjazdową walką urywać wroga, a Smoleńsk zasilić prochem i żołnierzem. Później, gdy za przybyciem wojska królewskiego i kozaków Zaporożskich, szanse się nieco zrównoważyły, pierwotne plany odsieczy Smoleńska rozwinęły się w zamiar osaczenia obozu Szeina i wszelkie przedsięwzięcia, dążące do tak wielkiego celu, zostały wyłożone przez Moskorzowskiego z ścisłością wzorową.

Bez wyraźnego zamiaru krytykowania króla, hetmanów, pułkowników lub wojska, Moskorzowski mimowoli drobiazgową dokładnością opisu daje samemu czytelnikowi pewne kryteryum do ocenienia ludzi i faktów. Postać Władysława IV zarówno, jak u innych, tak i u niego przybiera marsowo-posągowe kształty. Króla widzimy wszędzie, gdzie tylko fortuna zaczyna okazywać nieprzychylne oblicze rycerstwu polskiemu. Czy dla ufortyfikowania góry trzeba po uporczywej bitwie stać całą noc na słocie i dżdżu, czy wypada do boju zachęcać chwiejące się szeregi, czy kierować armatą, aby granatami zarzucić zamek Bialski, wszędzie spotykamy Władysława IV. On przykładem i zaparciem się własnem skłania wynędzniałe, schorzałe, a nadewszystko niepłatne rycerstwo do poświęcenia się i wywołuje u Moskorzowskiego jedyny może w całym dyaryuszu wylew gorętszego uznania w krótkich słowach: "Pan, którego jure nazwać możesz delicias generis poloni".

Z hetmanów Krzysztof Radziwiłł zasłużył sobie na większe uznanie Moskorzowskiego, nie koniecznie męztwem, bo i odwadze Kazanowskiego wystawia chlubne świadectwo, ale zdolnością strategiczną i przymiotami, które ujawnił, jako wódz, trzymający w większym rygorze swe wojsko. Radziwiłłowskie zdanie na radzie wojennej zwykł był Król Jego Mość aprobować, a przytem, jak się zdaje, większą pokładał ufność w niezwykłej energii i wypróbowanym charakterze swego litewskiego hetmana. Ze smutkiem zaznacza Moskorzowski, że współzawodnictwo między hetmanami dużo złego w polskim obozie narobiło. Notuje nawet charakterystyczny wypadek, że się hetmani wyzwali pewnego razu na pojedynek i dopiero staraniem kanclerza koronnego udało się załagodzić między nimi te przykre niesnaski.

Naturę rycerstwa polskiego i przymioty różnych gatunków broni pozwala nam Moskorzowski przejrzeć prawie nawskróś. Piechota zachowuje się w ciągu całej kampanii mężnie, chociaż Moskorzowski zauważył, że ten rodzaj broni nie odpowiada należycie usposobieniu polskiemu. Ze względu jednak na położenie górzyste, liczną i doborową artylerję, wyborne fortyfikacje oraz na dobrze zorganizowaną piechotę nieprzyjaciela, przyznać trzeba, że sprawowanie się ogólne piechoty królewskiej było wzorowe i że zarówno w ataku zapał, jak i w odporze wytrwałość przejawiała w należytym stopniu.

Hussarja podtrzymywała z godnością poprzednio zdobytą sławę. Wprowadzona na teren zupełnie nieodpowiedni, gdy przyszło ratować jej piechotę, pędziła mężnie w ogień, jakiego najstarsi żołnierze nie pamiętali, i bez względu na dotkliwe straty kilkakrotnie powracała do boju. Artylerja działała również w ciągu kampanii skutecznie i z widoczną znajomością rzeczy; jedynie inżynierja pod zamkiem Bialskim wystawiła sobie sromotne świadectwo. Miny bowiem, przez nią prowadzone, poraziły własną piechotę i przyprawiły wojsko polskie o poważne straty. Zaporożskim kozakom oddaje również Moskorzowski szczere pochwały. Licho uzbrojeni nie mogli w otwartem polu dotrzymać nieprzyjacielowi kroku, ale w podjazdowej walce, na czatach i gdy szło o dostanie języka, oddawali królowi znakomite usługi. Przymioty bojowe wojska nieprzyjacielskiego ocenił Moskorzowski sprawiedliwie a dokładnie. Artylerja i fortyfikacje moskiewskie wzbudzały w nim podziw rzetelny, a i piechocie oddawał niejednokrotnie szczere pochwały.

Ograniczam się na tych ogólnych uwagach, polecających czytelnikowi tekst poniżej wydrukowanego dokumentu. Dodać jedynie winienem, że miałem zamiar poprzedzić go rozprawą pana pułkownika Konstantego Górskiego, wykazującą doniosłość powyższego dyaryusza dla militarnej nauki. Słabe zdrowie zasłużonego historyka wojennego stanęło zamiarowi na przeszkodzie, nie pozostaje mi więc nic innego, jak podziękować mu za zwrócenie mej uwagi na powyższy dyaryusz, zarówno jak i p. Zygmuntowi Wolskiemu, który przy drukowaniu tekstu użyczał mi stale swej pomocy.

A. Rembowski.

Marzec, 1895 r.

1) Czas. Dodatek miesięczny. Kraków. 1858. Str. 91 i dalsze.

2) Wilhelm  Hondius nadworny rytownik dwóch królów polskich. Biblioteka Warszawska. 1882. Tom I. Str. 352 i dalsze.

3) Estrejcher. Bibliografia polska i Finkel. Bibliografia historyi polskiej.

4) Tom II Królewiec 1829 r. Str. 38 — 64, Fortsetzung str. 235 — 252, Fortsetzung str. 324 — 341, Fortsetzung str. 454 — 469.

5) Wyd. 1875.

6) Tom 11 str. 1 — 65.

DYARYUSZ WOJNY MOSKIEWSKIEJ ROKU 1633.

SUMMARIUSZ KRÓTKI GESTORUM W EKSPEDYCYEJ MOSKIEWSKIEJ W ROKU 1633 A DIE 1 JABNVARII ZACZĘTEJ, GDY JEO MŚĆ PAN WILEŃSKI HETMAN POLNY WO. XA. LITTO, W POLE Z LUDŹMI IN JANVARIO POD NIEPRZYJACIELA SIĘ PODEMKNĄŁ.

Po skończeniu przeszłej Króla Jeo Mści teraźniejszego Pana naszego Electiej, z tą się był intentią Xiąże Jeo Mść z Warszawy do majętności swoich podlaskich wrócił, że na Sejm szczęśliwy K. J. M. koronatiej do Krakowa na dzień naznaczony stawić się miał. Jakoż już był myślić o tej drodze serio począł jako dla spólnej w sprawach i swobodach szlacheckich naprawy, tak mianowicie, że go kilkokrotne Króla J. M. tak ustne, jako i przez list zaszło rozkazanie, aby koronatiej nie omieszkawał. Lecz kiedy XJM o tym pewną wziął wiadomość (która lubo była na Electią przyszła, wierzyć jej nie chciano, dla tego że malevoli wmawiali to w ludzie, jakoby XJM. te wieści dla tego rozsiewać kazał, aby wojsku przezeń zaciągnionemu z Skarbu zapłacono) tedy miłością ku Ojczyznie i Sławie Narodów naszych zdjęty zarazem o tym myślić począł, aby raczej ku granicy na trudy i prace dla dania odwetu nieprzyjacielowi, we krwi braciej na pograniczu mieszkającej brodzącemu, się pośpieszył, niż na fest koronatiej jechał. Do tego siła miał Xiąże Jeo Mść impedimentów. Bo wojsku, które był zaciągnął, płacić zasłużonego z skarbu, za niektórych sławie Xięcia Jeo Mści zajrzących sprawą, et subdolis machinationibus, nie chciano, i pod jego urzędem hetmańskim chcąc niektórzy od Regimentu wojskowego Xcia Jeo Mści odetrzeć fraudulentis artibus dołki kopali, do tego szczupłość wojska (którego nie było nad 2, 000), a wielkość potęgi nieprzyjacielskiej (o którym certo constabat, że 60, 000 miał pod Smoleńskiem) potym loci distantia (bo namniej mil 150 iść było z wojskiem na pogranicze trzeba) i sama czasu do wojowania (bo w ten czas wojsko XJM. z stanowiska się ku granicy ruszyło, kiedy najwiętsze pluty z przymrozkami, a zatym najwiętsza lądem łamanina, a na rzekach woda ścinać się i kry iść poczynały) niesposobność wielką była do przedsięwzięcia Xcia Jeo Mści przeszkodą. Lecz miłość ku Panu i Ojczyźnie wszytkie te difficultates superavit. Zaczym zarazem XJM. dla spólnej z Jeo Mścią Panem Wojewodą Wileńskim i z Jeo Mścią P. Podskarbim Wo. Xa. Litto, w tak nagłym na Ojczyznę niebezpieczeństwie dla namowy do Wilna jechał, i lubo listy przypowiedne za nierychłym ich po Electiej do rąk Xcia Jeo M. przysłaniem jeszcze były Rotmistrzom nie rozdane, a zatym i pieniądze z skarbu nie były wydane, jednak do chorągwi uniwersały rozesłał, aby się koniecznie do Orszy sub finem Decembris albo in principio Janvarii stawiły. W Wilnie przez Święta Narodzenia Bożego zmieszkawszy, prosto ztamtąd do Orsze za chorągwiami jechał i die 18 Janvarii w Orszy stanął, gdzie przez dni 5 dla ściągnienia chorągwi zmieszkawszy, 34 (!) Janvarii do Bajowa z wojskiem wyszedł. Tam się był Pan Wojewoda Smoleński, wziąwszy o pośpiechu Xcia Jeo. M. do Orszy wiadomość, z kilką chorągwi z Orszy pomknął i łaską Bożą samą (gdyż i miejsce samo dla lasów wielkich, które zewsząd Bajów otoczyły, bardzo było do stanowiska chorągwiom niebezpieczne i łacno by był nieprzyjaciel na nie napadszy, z lasów ich wystrzelał) to się stało, że wszyscy marnie nie poginęli. Tamże die (?) Janvarii stanąwszy, a dla  popisu chorągwi przez (?) dzień zmieszkawszy, ruszył się die 1 Februarii na Krasne. Tamże zarazem (ponieważ res erat periculi plena w mil tylko 8 małych od nieprzyjaciela tak wielką potęgę mającego w takiej szczupłości wojska naszego, o czym wyższej, leżeć) koło tego się XJM. post habitas super ea re deliberationes et calculationes zawinął (lubo i w tym sieła się rad takich najdowało, które to impedire chciały), aby ostrożek koło obozu stanął. Interim tak obecnemi czatami nieprzyjaciela trapił, że przez czas bardzo krótki, a fine lanvarii ad finem Martii trzydzieści kilka czat się odprawiło i tak z łaski Bożej szczęśliwie, iż we wszytkich nie zgineło naszych tylko czterej, a z nieprzyjacielskiej strony w każdej po kilkadziesiąt, w drugich i po kilkuset trupa legło. Więźniów do czterech set i chorągwi do dziesiątka już ma XJM. Między więźniami samych Bojar ludzi zacnych jest więcej sta, a między tymi kilka Rotmistrzów i Pułkowników. Inter caeteros pojmany i Lepunow, synowiec rodzony onego Lepunowa, który za pierwszej expediciej moskiewskiej naszych na stolicy będących ze 100,000 Moskwy obiegł, a potym za zdradą od Duńskich (!) kozaków jest na szablach rozniesiony. A iż najwięcej prawie natym należało, aby się Smoleńsk ludźmi prędko posilić mógł, tedy XJM. po wielu różnych przeszkodach i impedimentach (które pochodziły częścią z szczupłości wojska, częścią z niedostatku koni  pod piechotę, częścią z samego dla srogich śniegów i śronów niesposobnego czasu, częścią nieprzyjacielskiej potęgi i fortelów, częścią, iż wojsku zdała się zwłaszcza za poduszczeniem invidorum i regimentu pragnących to rzecz niesłuszna i nie powinna jezdą zamek posiłkować, częścią, iż się nasiało było w wojsku rozmaitych głosów, odwodząc ich od tego i złe ku XJM. serce czyniących, częścią, iż się nie zaraz z wojskiem o kondicie umówić mogło) tandem do tego XJM. rzeczy przywiódł, że z każdego Usarskiego i Kozackiego pocztu po jednemu koniu, tak jako służyć powinni, przebrawszy przytym 260 Dragonów na wybór w mury posłał. Weszło z tych ludzi circiter 400 do zamku, drudzy, niewiedzieć quo casu od pierwszych, którzy przededniem w zamek weszli, pozostawszy od drugich obłąkali się i taki je błąd opanował, że godzin ze dwie na dzień kręcili się po chrostach miedzy obozami nieprzyjacielskimi, nie mogąc już i nazad trafić. Zaczym postrzegszy ich nieprzyjaciel rozgromił, ale tylko trzydziestu kilku ubił, nie bez swojej jednak szkody. Wziął i żywcem coś, ale wiele wiedzieć trudno, bo i do obozu więcej niż sto naszych się wróciło i na Witepsk i na Mścisław nie mało ich potym obóz minąwszy poszło. A nie posłało się ich było tylko coś nad 700. Wziąwszy potym prędko po odjeździe Wojewody Smoleńskiego z obozu XJM. wiadomość, że nieprzyjaciel za przyściem dział burzących do muru bez przestanku bije, tedy i drugą razą 600 piechoty na zamek wyprawił. Co się barzo szczęśliwie nadało, bo też był XJM. czas upatrzył barzo dobry w same święta Wielkonocne i w rostocz, kiedy Moskwa ani myśliła o naszych i przez Dniepr wojsk swoich wcześnie przeprawować nie mogła. I tak wprzód naszy straż nieprzyjacielską pod ich obozem, której było 500 koni samych Bojar i Dworu Carskiego, znieśli. A potym śród biała dnia z rozpostartemi chorągwiami, z bębnami i inszą muzyką w oczach wszytkiego wojska nieprzyjacielskiego wprowadzili 600 piechoty i prochow (Prochami było nawjuczonych koni 16, 17ty i 18 był z knotami. A każdy pieszy nadto niósł na sobie 4 funty prochu i kopę kul muszkietowych) i kul (kul gotowych muszkietowych było 13, 000 oprócz tych co u piechoty) niemało do zamku, a z swoich z łaski Bożej żadnego nie stracili. A in conspectu 100, 000 wojska nieprzyjacielskiego (bo się tak teraz rachuje) cum obsessis dowoli się namówiwszy, nazad wcale z wojskiem naszy powrócili. Podchodził i sam Xże JM. raz ze wszytkim wojskiem, a Pan Wojewodzic Smoleński drugi raz pod ostrożki nieprzyjacielskie tak blisko, że naszy straż placową znosili i Rotmistrze z placowej straży brali, ale żadną miarą wywabić z ostrożków nieprzyjaciela nie mogli. Nigdy też w tak bliskim sąsiedztwie będąc o nas się nieprzyjaciel nie kusił. Nawet jako prędko XJM. z obozem w polu stanął, tak zarazem ustały wszystkie incursie nieprzyjacielskie w granice nasze, także i koło obozu swego w tę stronę ku nam nie zaciągają żywności, ale aż tam z styłu, zza Dniepra teraz dla roztoczej srogiej i rozlania wód nic się tak znacznego robić nie może, ale byle trochę wody opadły a suszej było, nie zaniecha Xże JM. za Bożą pomocą i dalej tego nieprzyjaciela infestować, a za przyściem posiłków o to się starać, aby odsiecz Smoleńskowi dana prędko być mogła. To tak o polowych rzeczach. Ale Smoleńsk we złych teraz barzo terminach, bo go nieprzyjaciel 9 ostrożków (jeden Ostrożek u Ducha, drugi za Dnieprem przeciw Duchowi, trzeci na Dziewiczej górze, czwarty na Obozisku Królewskim, piąty nad Jasienną rzeką, szósty na Pokrowskiej górze. A Niemcy z zołdakami ruskimi trybem niemieckim ćwiczonymi pod samymi murami Smoleńskiemi począwszy od Dniepru aż ku Małachowskiej bramie z tę stronę ku Duchowi trzema obozami leży, bo ich jest sine additione 8 regimentów a w regimencie po 1, 200) potężnie ufortyfikowanych obiegł. 2) Iż się barzo pod ściany zamkowe podszańcowali i ze 20 kilku dział burzących ustawicznie potężnie biją tak, że już dwie wieże i trzecią wieżyczkę między Małachowską a Jelińską bramą już równo z murem zbili i zabce na murach tamże pozbijali. 3) Iż, jako sami oblężeńcy piszą, wielkie się defekty w zamku najdują i w rządzie i w żywności, i w prochach, czego, obojga już, za incurią tych, którym zamek Smoleński od Rzptej jest cale polecony, niestaje, pieniędzy też, choć je z skarbu dano omal, bo ich wcześnie nie wprowadzono. Wał w przełomie, który w murze, gdy król nieboszczyk sławnej pamięci Smoleńska dobywał, naszy uczynili, barzo źle zrobiony, że choć i z muszkietu do niego nie strzelono, sam się wali i już go w tych dniach na sążni 12 upadło, a piszą oblężeńcy, że się boją, aby za tą rostoczą do końca się nie obalił. Co postrzegszy nieprzyjaciel, snadź zamyśla i tam szańc rzucić i działa,  zatoczyć. Owa zgoła przez te lat 14 trzeba było pilniej o Smoleńsku radzić i myślić tym, którzy się proventami Siewierskiemi opiekali. Bo teraz co za podobieństwo z 3, 000 dać odsiecz Zamkowi od 100, 000 oblężonemu i zewsząd potężnymi taborami i szańcami obstawionemu, z których nieprzyjaciel etiam lacessitus nie chce się i razu w pole ukazać. Niech Bóg odpuści tym, którym intererat, jeśli tak zacny klejnot incuria eorum zginie, jako i drugie zamki niemal wszystkie Siewierskie i Smoleńskie sromotnie poginęły. A wojsko polowe, którego nigdy nad 4, 000 nie było i z tego się to Smoleńskowi ludzi dodało, kto słusznie winować może, że cudów żadnych nie czyni, kiedy to i z Hetmanem swym czyni, co siły, co możność, co rozum każe i podobieństwo dopuszcza. Przyniesiono potym Xciu Jeo M. z oblężenia Smoleńskiego 25 Aprilis listy, w których iż Xciu Jeo Mści tym PP. oblężeńcy znać dają, że prochu tylko mają cetnarów 50, w tąż ołowu, żywności tak mało, że wątpią, żeby do Świątek stać jej mogło, knotów tylko buntów 40; starał się omnimode, aby Smoleńsk prochami i pieniędzmi mógł posilić, gwoli czemu zrobił Xże Jeo M. za dzień i za noc most na Dnieprze, chcąc tamtą stroną przebierać się do zamku, ale rzeki drobniejsze, których tam jest nie mało, co w Dniepr wpadają, tak srodze wylały i tak są nie przebyte, że przedsięwzięcia swego żadną miarą do skutku przywieść nie mógł, zaczym przyszło mu drugą radę wziąć przed się. Wyprawił tedy oraz dwie czaty tą stroną Dniepra różnemi drogami ku taborom nieprzyjacielskim, z których jednej nie zdarzyło się nigdziej zetrzeć z nieprzyjacielem, druga zaś, nad którą był przełożonym Pan Pawłowicz, Rotmistrz Jeo Kr. Mści, podkała się z czatą nieprzyjacielską we trzech tylko mil od ich taborów, gdzie tak fortunnie za łaską Bożą a szczęściem Jeo K. M. starli się naszy z nimi, iż ich paenitus znieśli tak, iż noga ich nie uszła i żaden żyw nie został okrom więźniów, których mu 70 ludzi dość grzecznych a miedzy nimi trzech Rotmistrzów przywiedziono. Było ich (jako  powiadają do 500 [Już to additament wedle tego, jako się miedzy ludzie podaje, ale właśnie ich było 250, jako i więźniowie zeznawali, bo to ochotnik był poszedł] ale samych Bojar i Duńskich na wybor kozaków) 250, z naszych tylko kilka postrzelonych a pięć zabitych, to jest: pan Owerkiewicz, Rotmistrz kozacki, człowiek pewnie rycerski, drugi towarzysz jego zabity i trzej pacholikowie, nadto z łaski Bożej nie było nic więcej szkody Okrom koni, których potrosze nastrzelano, bo się pieszo na błocie potężnie bronili. Z tych przywiedzionych języków dowiedział się Xże Jeo M., że nieprzyjaciel przez ten czas, jako strzelać do zamku przestał, pilno koło podkopów robił i do piątkowej albo sobotniej nocy, która święta ruskie poprzedziła, która incidit in diem 29 Aprilis, do effektu chce je przywodzić i do zamku szturmować; zarazem wszytkie respekty szczupłości i niedostatków wojskowych na stronę XJM. odłożywszy, wsiadł na koń i wszytkiego wojska krew (byle był Pan Bóg okkazią zdarzył) consecrować na usługę sławie Jeo Król. M. i całości miłej Ojczyzny i chcąc wszelakim sposobem nieprzyjaciela od zamysłów jego avocować i szturm retardować; jakoż z łaski Bożej dokazał tego, bo przez obie te nocy podpadali ludzie naszy pod obozy ich, że też z pistoletów w obozy strzelali, ale Moskwa lubo gotowiusieńka jako do szturmu była, w pole jednak żadnym sposobem ukazać się nie chciała. Potym, gdy mu z obozu dano znać, że nieprzyjaciel drugą stroną wyprawił potężną czatę ku obozowi naszemu, która szmat czeladzi, co po żywność byli jechali, poszarpała, przyszło się mu do obozu wrócić, gdzie chwała Bogu cało i zdrowo ze wszystkimi przyszedszy, myślił o tym i starał się pilno, aby się jeszcze Smoleńsk prochami i inszemi potrzebami posilić mógł, jeśli jeno powodzi dopuszczą, a most pod zamkiem, o którym więźniowie powiedają, żeby go Moskwa nadpalić miała, będzie cały. Gwoli czemu zaraz przyjechawszy wyprawił czatę, aby się języka i wiadomości wziąć mogło, co się z obojgiem tym dzieje.

CONTINUATIO A DIE 3 MAJ USQUE AD FINEM JUNIJ.

Wróciwszy się Xiąże Jeo M. Pan Hetman z pod Smoleńska z wojskiem do obozu, zaraz zachorzał, species paralisis rękę i nogę prawą odjęła, bo inter tot stupendas curas et labores, gdy wszytko z nieprzyjacielem, abo też cum defectu wszytkich wojennych requisitów i szczupłością wojska biedzić się Hetman musi, choć i najduższe zdrowie szwankować by musiało. Jednak z swej czułości nihil remittendo, wyprawił 40 beczek prochu z półtrzecią tysięcy człeka do Smoleńska, tusząc, że, przez lasy i starzyny głuche przedobyć się i pod zamek podszedszy, prochów dodać mieli; ale Pan Bóg chciał wojsko od klęski i Smoleńsk od utraty uchować, że tej garstce naszych ludzi nie dał onych błot przebyć, bo nieprzyjaciel od chłopstwa Smoleńskiego (które wojsku Jeo Kr. Mści barzo nie życzliwe) ostrzeżony czekał na onym placu we trzydziestu tysięcy człeka, dobrze się na naszych nagotowawszy i zasadzki poczyniwszy, czego się potym z języków w utarczkach doszło. Zaczym, strzeż Boże, kiedy by im byli naszy w ręce wpadli in conspectu Smoleńska, nieledajakoby to było obleżeńców terruisset; ale impossibilitas przeprawy saluti była wojsku naszemu, wrócili się re infecta, wielką w koniech stratę odniosszy, bo pod samymi Hetmanów obu chorągwiami do półtoruset szkap w onych niecnotliwych przeprawach okaleczało.

Die 18 Maj, wziąwszy Hetman wiadomości, iż Szehin część wojska swego posłał ku Mścisławowi, aby incursią w Litwę czynili, ostrzegł pp. obywatelów Mścisławskich, a z obozu swego posłał P. Tomasza Sapiehę, Wojewodzica Nowogródzkiego, z kilką chorągwi, aby Moskwie w tył zachodził. Tam zdarzył Pan Bóg, że pp. obywatele z jednę, wojsko z drugą stronę napędzając sobie nieprzyjaciela, do szczętu go zbili nad rzeką Sożą, pod siedmset trupa legło, inszy w rzece potonęli, już chłopi naszy więcej sta człeka dla łupu z rzeki wywlekli i jeszcze drugich dobywają, kilka chorągwi moskiewskich wzięto. W tychże dniach, to jest 21 Maij w drugą stronę wyprawił Xże Jeo Mść pod nieprzyjaciela kilkudziesiąt chłopów dobrych i odważnych strzelców. Ci loco opportuno zapadszy przydybali podjazd nieprzyjacielski, który szedł ku naszemu obozowi w liczbie wprawdzie nie wielkiej, ale ludzie byli przebrani i Bojarowie znaczni. Iż miejsce było po naszych, stłukli Moskwę i wzięto żywcem kilku Bojar, miedzy nimi jest synowiec rodzony Artemia Ismaila, spółtowarzysza Szehinowego i nad wszytkim wojskiem Collegi.

A to tymi i tym podobnymi przemysłami i utarczkami rwą się siły nieprzyjacielskie. Zaczym też w Moskiewskim wojsku już niektórzy serce tracić poczynają. Teraz sto Duńskich Kozaków przedało się od Szehina do wojska JKM i nadzieja w Panu Bogu, że po chwili tego będzie przybywało. Nihilominus Szehin, vir acer et animosus, sroży się na Smoleńsk, potężnie strzela, podkopy czyni, do szturmu wszytko praeparuje, a obozy swoje, choć już dosyć przedtym były ufortyfikowane, tedy teraz świeżo od Dniepru do Dniepru kobylinami obstawił i zewsząd przeście do zamku odjął, tak iż nie tylko wojsku, ale też pieszemu człeku ukradkiem przedrzeć się niepodobno.

Wszyscy językowie zgadzają się na to, że Moskwy do boju jest w obozie więcej 50, 000, okrom tych, co mogą arma ferre, ale w kompucie non censentur, a osobno Maystruk od stolice 20, 000 świeżego wojska prowadzi. A u nas postaremu nie słychać o posiłkach, teraz nas nie masz ledwie 3, 000.

Dnia 24 Maja Xiąże Pan Hetman, poprawy żadnej na zdrowiu nie czując, ex consilio medyków i za prośbą i persvazią wszytkiego wojska wyjechał z obozu do Kopysi, rediturus byle zdrowia poratował. W wojsku zostawił na swym miejscu P. Jakóba Madalańskiego, Wojskiego Mścisławskiego, człeka rycerskiego i odważnego a . . . . . . . Regimentarzowi wojskowemu przydał w niebytności swej Pana Jana Moskorzowskiego, przez którego szły wszystkie instruktie wojskowe, consilia hetmańskie, ten sejmom wszytkim i rebus gerendis intererat. Wiadomości dzienne Xiążęciu Jeo Mści listami odm... nemi i rącz... przesyłając, a w dalszym progressie wojennym od Xiążęcia Jeo Mści Pana Hetmana grontowny in absentia jego rady zasięgając co raz.

Po wielu różnych przeszkodach i impedimentach, które pochodziły częścią z szczupłości wojska, częścią z niedostatku koni pod piechotę, częścią z samego teraźniejszego niesposobnego czasu, częścią z nieprzyjacielskiej potęgi i fortelów, częścią iż wojsku zdała się to rzecz niesłuszna i niepowinna jezdą zamek posiłkować, częścią iż niewiedzieć skąd sieła się było nasiało w wojsku rozmaitych głosów, odwodzących ich od tego i złe im serce czyniących, częścią iż się nie zaraz z wojskiem o conditie umówić mogło, tandem superatis his omnibus na tym stanęło, że wziąwszy Xże Jeo Mść z każdego usarskiego i kozackiego pocztu po jednemu koniu tak jako służyć powinni, przebrawszy przytym 200 dragonów na wybór, co wszystko uczyniło 750 człowieka, przydawszy im za głowę P. Jurzyca Rotmistrza, Pana Jerzego Wysockiego Towarzysza z pod chorągwi, Pana Komorowskiego, ludzi rycerskich i dzieła tego wiadomych, a przytym dwóch Capitanów Kr. Jeo M., Pana Morego i P. Marwica, ruszył się z nimi w imię Boże ku Smoleńskowi tym sposobem.

We wtorek die 1 Martij na zmroku puścił te ludzie przed sobą do Zarnówki mil ztąd trzy od obozu, aby tam i sobie i koniom wytchnęli, bo im trzeba było iść na koło, a sam nazajutrz raniusieńko ruszył się ze wszytkim wojskiem (jeśli się tak mała garść ludzi wojskiem nazwać może) za niemi. Z Zarnówki tedy powrócili oni z dobrymi kałauzami, których im przydał Xże Jeo Mść za Dniepr, a sam prostym gościńcem poszedł ku Smoleńskowi, postanowiwszy z nimi, że miał podstąpić pod tabory moskiewskie z nimi o północy, albo z północy zaraz i zatrzymać ich na sobie, żeby się bawiąc nimi, im prześcia nie bronili, a oni żeby tym czasem o tejże godzinie miejscami pewnemi, które się najsposobniejsze i najbezpieczniejsze zdały, przechodzili ku zamkowi; i tak się stało, że XJM. na czasie naznaczonym podstąpił pod tabory Kniazia Prozorowskiego i Nahiego, który był na najwiętszej przeszkodzie, tym porządkiem.

Wyprawił przed sobą Pana Wojewodzica Smoleńskiego z pierwszym pułkiem, przydawszy mu ostatek z drugich chorągwi kozackich i dragońską jednę, a on miał w swym pułku dwie rajtarskie, trzy kozackie chorągwie i jednę dragońską, a sam z usarskiemi chorągwiami tylko, których liczba 7, ale pod nimi względem ludzi na Smoleńsk wysłanych i pocztów rotmistrzowskich ledwie było 500 koni, stanął mu w posiłku w półku jednym, nad które tam inszego nie było, tuż niedaleko, piechotę zaś z działkami zasadził u jednej przeprawy dla retirady, jeśliby wszytką nawalnością na nas nastąpili. Ale Pan Bóg tak nam z łaski swej favebat, że nieprzyjaciołom serce odjął, bo Pan Wojewodzic, ledwie co od Xcia Jeo Mści odszedszy, zaraz napadł na straż ich placową, która tak blisko taboru stała, że naszym słyszeć było głos, kiedy się Moskwa do gotowości pobudzała, w której było cztery chorągwie, zniósł ich, Rotmistrza jednego i kilku Bojar żywcem wziął, a naszych tylko dwu postrzelono, i wjechał na nich w samy niemal tabor, choć barzo trudna przez rzeczkę Jesienną przeprawa była i to przecie Moskwy nie pobudziło, żeby w pole wyszli, tylko w taborze sroga trwoga była. Potym kazał XJM. kilkakroć pod same ostrożki podpadać, jakoż czynili to ochotnie ludzie naszy, podpadali, strzelali, wywabiali, ale się i pies nie ukazał. Trwało to tak aż do samego świtania i dotąd aż nam z zamku hasło dano, które był XJM. P. Jurzycowi naznaczył, że ludzie weszli, to jest puszczono na powietrze strzał kilka z łuku z racami, umyślnie nato od Xcia Jeo Mści Panu Jurzycowi danych, z kilku dział wystrzelono i ogień z wieże wystawiono. Co gdy naszy postrzegli i powiedzieli Xciu JM., toż odstąpił, nie mając tam już na co więcej czekać.

Dopiero kiedychmy odchodzili i już rozdniewać poczęło, ukazało się kilkadziesiąt koni nazierkiem za nami, ale skoro się nieco naszych raz i drugi ku nim odwróciło, za tym tył podali i wrócili się do taboru, wyprawili też byli kilka chorągwi (rozumiejąc, że czata), w tył nam chcąc zachodzić, ale i ci, skoro zdaleka postrzegli piechotę i czeladź loźną przy niej pod chorągiewkami stojącą, której był Xże Jeo M. niemały hufiec zebrał, zaraz jak im w gębę dał odwrót uczynili i pobiegli na ciemne lasy. Interim P. Jurzyć i z tymi ludźmi miał czas barzo dobry i pogodny do wykonania wszytkiego, co mu się poleciło, bo i noc nierówno od inszych cieplejsza była i, choć to świeżo po pełni, dosyć było ciemno dla mgły, która przez całą noc trwała, i nieprzyjaciel tak był ubezpieczony, że nie tylko w taborze, ale i ci, co na straży, na obie uszy (jako mówią) spali, ale się kęs spóźnił, nie wiedzieć, czy dla distantiej więtszej drogi, czy dla tego, że celikami iść musiał, a śniegi, śron srodze wielki tak, że i najduższe konie jezdne walać się w nim musiały, czy dla jakiej inszej przyczyny, bo miasto tego, co miał o północy stanąć pod murami, to aż przededniem stanął. W czym Pan Bóg wszechmogący jako z jednej miary wielką swą łaskę ukazał, że P. Jurzyc i z drugiemi starszymi wszedł do muru, że 500 circiter człeka usarzów, kozaków, dragonów, tak, jako powiadają, że im i włos z głowy nie spadł, i niewiedzieć, jeśli ich nieprzyjaciel i postrzegł, tak z drugiej strony nie chciał nam Pan Bóg dać doskonałej pociechy, bo ci drudzy, co pozad szli, niewiedzieć quo fato vel infortunio pozostali od nich, i taki je błąd opanował, że się błąkali po lasach, po polach od taboru do taboru moskiewskiego aż godzin półtory, jeśli nie więcej na dzień, a do zamku trafić nie mogli i zaszli aż niemal za tabor Szehinów i za drugi, co na Dziewiczej gorze stoi, a potym ich taka desperatia, jako powiadają, napadła, że mogąc nazad wrócić się cało, nie chcieli, choć ich snadź niektórzy, mianowicie kapitan Marwic, upominali, ale się resolvowali przebijać do zamku i tak wprzód natrafili na straż, którą znieśli, ale potym, gdy nawalność nastąpiła, nie mogąc impetu strzymać, zstarszy się z nimi jednak dobrze i nie mało ich i kogoś zacnego (bo w sobolach z złocistym buzdyganem na koniu dobrym siedział) położywszy, poszli w rozsypkę, jakoż ich tu już do kilku dziesiąt przybiegło i coraz drudzy przyjeżdżają.

A ku Orszy jadących podkano też ze 30 człowieka naszyńców i niemców, a drudzy snadź ku Witepskowi Kaspelskim gościńcem poszli, zaczym rozumiemy, że ich nie wiele zginęło, o kilku tylko towarzyszach powiadają, że zginęli. A P. Marwica Kapitana snadź samego żywcem wzięto i o ostatku kompaniej jego udają, jakoby za okrążeniem od Moskwy i obiecaniem z sobą dobrego obeścia mieli się zdać, lecz i tych już przyszło kilku, a drudzy snadź i obóz minęli; wszakże o tym wszystkim po dniu i drugim będzie pewniejsza wiadomość, kiedy się ich więcej zbierze, kiedy się inquisitia odprawi, którą XJM. dziś zaczął z tymi, co się już wrócili, kiedy się da Bóg języków z wojska nieprzyjacielskiego zaciągnie, dla których i dziś wyprawił XJM. i jutro da Bóg w drugą stronę wyprawi, kiedy Xiążęciu Jeo M. Pan Jurzyć da znać z zamku, jako wszedł do zamku i jako się tam co działo, czego się prędko pewnie spodziewa XJe°M., bo ma przy sobie kilka takich przydanych sobie odXcia Jeo Mści, co i krom tego podjęli się przynieść Xciu Jeo Mści z zamku wiadomość.

A teraz godziło się i to oznajmić, co prima fama attulit, ale to jednak nieomylna, że P. Jurzyć pewnie wszedł do zamku z tymi ludźmi, jako się wyzszej pomieniło, bo to i ci twierdzą, co z tamtąd uszli, i lyznicy, których Xże Jeo M. nazierkiem za nimi wyprawił, toż powiadają i sama rzecz świadczy, bo nam hasło z zamku dano, a u tych, co się tu wracają, wielki opyt czyni Xże Jeo M., żeby impune nie poszło temu, kto się w tym winny najdzie, że nam tak dobre i dobrze napięte rzeczy popsował. Lecz i za to chwała Bogu, że się i tą kilką set ludzi Smoleńsk posilił. Bez pochyby, kiedy by to w cudzych krajach ludziom w dziele rycerskim biegłym powiedziano, iż fortecy od 60000 wojska oblężonej drugie wojsko, nie mając w sobie nad 3000 ludzi, dodało 500 człowieka z tak małą iakturą swoich (i to nie za dzielnością, ani ostrożnością nieprzyjacielską, ale za nieszczęściem i errorem jakimsi, który snadź ten był, że po koniu celikiem lasami idąc usnął ktoś w nocy i zatrzymał drugich, że ci pierwszy uszli od nich, a owi zaś trafić za niemi nie mogli), tedy(by) temu albo nie wierzono, albo się srodze dziwowano. Ale i to każdy baczny i affektu niechętnego próżny człowiek bez pochyby przyzna, iż się wielkiej rzeczy dokazało. A że się ten error stał, za którym nie wszyscy, którzy na to destinowani byli weszli, tego i najwiętsza zazdrość i złość ludzka nie może Hetmanowi imputować, który dosyć z siebie czynił, że sposób obmyślił, że miejsce do prześcia sposobne wynalazł, że czas do wykonania zręczny upatrzył, że kałauzy dobre dał, że nieprzyjaciela od tamtej strony na się odwrócił i zatrzymał od wszelakiej przeszkody, że dał tym ludziom, którzy przechodzić mieli dobrą ordinatią, że nie odstąpił od taborów nieprzyjacielskich, aż mu hasło umówione z zamku dano, iż ludzie do zamku weszli. A że to wszytko było, skutek świadczy, bo wszyscy, którzy się ordynatiej XJM. trzymali, a to z łaski Bożej cało i dobrze weszli. A że drudzy czy z głupstwa, czy z niedbalstwa, czy ze złości, jeszcze nie możemy doskonale wiedzieć, pobłądzili i ordynacyej XJeo M. uchybili, któż w tym winien? Chybaby kto tak szalony się znalazł, coby Boga chciał winować, iż taka wola Jego, ale temu trudno rzec, czemu tak?

COPIA Z LISTU CYFRAMI PISANEGO Z OBLĘŻENIA SMOLEŃSKIEGO DE DATA 7 MARTII, A PRZYNIESIONEGO 20 MARTII DO KRASNEGO.

Z panem Jurzycem posiłków do muru nie weszło więcej, jeno kozaków 141, usarzów 53, dragonów 100, wszytkiego człeka 294. Drudzy, jeśli nazad uszli, albo się nieprzyjacielowi w ręce dostali, nie wiemy. Koło muru w górę Dnieprem obóz Szehinów ostrogiem wyniosłym warowany na miejscu podniosłym rowami zewsząd obeszłym. Naprzeciwko tego obozu za Dnieprem ostrożek Dunców na Dziewiczej górze, straż na rzeczce Wiazownie, druga na Pokrowskiej górze. Oboz Prozorowskiego z Nagim niżej Dniepra u Trojce ostrogiem warowany stojącym prosto, jako i Szehinow, nad nim na murze u Spasa cerkwi bramy nad rowem. I mścisławskim gościńcem blokaus z koszów wystawiony, tam konna i piesza straż stawa. Nad tymże rowem, gdzie cegielnia bywała, Alexandra Lesla obóz w górę Dniepru od Szehinowego obozu szańcem kopany i blokauzami obwiedziony. Sam dwa regimenty ma niemieckie i moskiewskie. Moskiewskich dwa jeszcze z nim drugich. Miedzy Leślowym obozem a murem kosze wielkie rzędem przez cztery kwatery postawiono, wieżyc dwie wieńcem wywiedziono, ostatek zakolono kolanem. Jedne kosze ziemią nasypano, drugie jeszcze coraz pomykają, umykają jako kiedy ku Dnieprowi, za tym już rowem, co Lesiel leży, obóz Szarłów Niemiecki, za nim Hendrików Moskiewskie dwa regimenty, w regimencie po ośmiu chorągwi, pod chorągwiami nierówno. Moskwy we wszytkich chorągwiach połowa spisnika, a niemcy wszyscy muszkietyrze. I ten Szarłów obóz okopany blokauzami, a od Dniepru od góry do góry ostrożek i wieżna brana. Nad Jesienną z śniegu czynili okop, potem sosiennikiem, telnikiem, brzeznikiem założyli te miejsca, na kształt zasieki dla impedimentu naszym poposiłkom. Koszów też coś powieziono po drodze w koło zamku. Posłuchów po dwa konnych, jeden drugiego widząc, stawa i dzień i noc na przemiany. Dział burzących jeszcze dotychczas nie mieli, z sześciofuntowych strzelają gęsto zrazu, a nikogo za łaską Bożą nie obrażono, oprócz konia Panu Indilgejowi zabito. O podkopach nieprzyjacielskich pewnej wiadomości nie mamy. Nasze posłuchy, dwa sążnie za mur wywiedzione, dwóch kwater całych fundamentów strzegą, indziej tylko okna za mur posłuchowe. Insze kopają pod murami z wierzchu do fundamentu dla wszytkiego. Parkan też miejscem rzucony przed murem, żeby się zasłonić jakokolwiek mogło w nagłym razie. Pospolstwa głodnego sieła, chleba omal mającemu, (!) zwłaszcza chłopiąt i niewiast, których in praedam nieprzyjacielowi podawać nie godzi się. Kozaków włocznych trzecia część niemal chleba niema, prochu, ołowu wszyscy i kupić nie mają za co, a nie dostanie w kramach. Szlachty chudej sieła chleba na wątku, prochu, ołowu wtąż. Piechota ani chleba, ani pieniędzy nie mająca, zdradzać poczyna.

Szlachta dla siebie swoje zboże chowa względem nagłej inkursyej. Gospodarzom szlacheckim termin expirował od zaczętej służby pół roku, zaczym kwater siedm gołych zostać by musiało, z osobna kwater dwie, co sami Ich Mść PP. Obywatele z dobrej woli swojej trzymają sami ciężko bardzo dla różnych defektów swoich utyskują w tym oblężeniu. Inszych wielkie niedostatki różne trapią, bronić muszą ludzi, a nie mamy, a zgoła i nie ufamy na noc za mur wysyłać. Suden znaku nie masz, jeśli most nieprzyjaciel spali, trudna przeprawa pod murem będzie.

SUMMARIUSZ PROWIANTU ZAMKOWEGO.

Żyta było w prowiancie beczek 1501 1/2 wydano już z tego beczek 1224 3/4, nie zostaje więcej tylko 276 3/4.

Pszenice jako wiele było w prowiancie beczek 243 ta wcale. Jęczmienia było beczek 4793/4, wydano beczek 249, zostaje beczek 230 1/2 Owsa było beczek 2336 1/2, wydano 1117 3/4 zostaje, beczek 1218 3/4. Gryki było beczek 268, wydano 155 1/2, zostaje beczek 112 1/2 Grochu było beczek 29, wydano beczek 5, zostaje beczek 24. A co w prowiancie szlacheckim jest zboże, którego różnego jest beczek z tysiąc i to za kluczem Pana Budowniczego, tedy to sama szlachta rozbierać chce bo ich nędza przyciska.

Prochu, ołowu, kul i knotów barzo o małe, bo tego za częstym strzelaniem sieła ubyło, tym nas trzeba posiłkować. Pieniędzy dano było złotych 10000, tych nic nie stało.

COPIA LISTU Z OBLĘŻENIA SMOLEŃSKIEGO DE DATA 5 APRILIS.

Tejże nocy przybycia pod mur, wału z przywałkiem szmat wielki na sążni

12 obaliło i jeszcze nie mało narysowało się bez żadnego napędu, a po wejściu tejże nocy baszt dwie z fasowaniem izbie naszych upaść musiało przed potężną barzo armatą, której sztuk pięć po 60 funtów, a trochę mniejszych kilkanaście, polnych nie licząc, potym ustawicznie bijąc baszteczkę mniejszą między tymi basztami stłuczono, około niej zubce z izbicami pozbijano aż do schodów i gotowy przystęp do szturmu, rum sam rozwalonych baszt mając na pomocy. Huic malo pro viribus nostris et assiduo labore i gotowymi ad resistendum piersiami obviamus, ale P. Bóg świadkiem, iż tak gwałtownej mocy ludzkie siły wystarczyć nie będą mogły, do roboty dzień i noc trzysta mieszczan a dawnych Smolan tylko mając, a z nowotnych sedicij, tumultów jeno a zniewagi przełożeństwa doznawają, ale tempori serviendo kondescendować się musiało szczęśliwszej godzinie i rozsądkowi W. X. M. P. M. M. Pieniędzy nic zgoła na tak gwałtowne potrzeby nie mając, a te same nervus belli, zaczym sieła się na sedicye zanosi, uchowaj Boże dalej czego gorszego, a zwłaszcza świeżo przybyło tu sobie pieniądze ukazane twierdzą. (!) Chorych pełno, a od czasu więcej przybywa. Knoty, któreś W. X. Mść posłać raczył, potonęły z końmi. W tym miejscu, gdzie mur najsłabszy w jesieni robiony i węższy, jako wiadomy Szehin ledwo niejako grochowiny przebija. Kule w domach rażą. W prowiancie już zboża nie stało, ledwie na kredyt zasięgało się ostatku. Do wału szanc zaczęto. Słoma, chrost przygotowano na przymiot. Na Pokrowskiej górze straż potężna, kołat siekier słychać, ledwie nie stawią ostrożku. To wszystko W. X. M. Panu swemu Mściwemu, któremu magis interest, donoszę szczyrze, a bez wszelkiej exaggeracyi oznajmiwszy, pilno i uniżenie prosimy, jeśliby gruntownego ratunku być nie mogło zaraz, przynajmniej zbliżeniem się na kark, a z tyłu następowaniem respiracia nam jaka, zatym i do zabudowania okazia użyczona być może odrywaniem a conatu nieprzyjacielskiej potęgi.

Z LISTU DRUGIEGO DE DATA 7 APRILIS.

Po wyprawieniu tamtych posłańców tak barzo z dział nie tylko we dnie, ale i w nocy strzelali, lubo nie tak często, jako we dnie, że wybili dziurę wielką, iż się mur w tym miejscu rozwalił, że i bez drabin może mieć przystęp do szturmu, na których pilno w tych dniach się gotuje, co i przedańczykowie twierdzą, których dwóch się przedało i jednego confessata, rozumiejąc być prawdziwsze, niż drugiego na prędce spisane, bo był podpiły, posyłam. Pana Boga wziąwszy na pomoc, staramy się i zarabianiem pilnym warunku przeciwko tej dziury i strażą potężną, jakoby nieprzyjaciel w zamysłach swych pociechy nie odniósł, to jeno najcięższa, iż te defecta mię trapią barzo, o których się już nieraz W. X. M. znać dało, że i w prowiancie żywności nie masz i pieniędzy tymbarziej, że i na credit żadną miarą ich ni ukogo (!) dostać się nie może, na który tymi czasy dostało się było cokolwiek. Dalej przykrzyć się W. X. Mści Panu M. M. nie śmiem, jedno proszę uniżenie o prędki ratunek, bo to tylko samo racz W. Xca Mść uważyć, w jakim utrapieniu jestem i względem niedostatku i względem nieposłuszeństwa.

Przy tym liście przysłano confessata Lorensa Kawalera z pułku Szarlowego z kompaniej Meszterota chorągwi, te po pianu powieda!.

W tym pułku 400, chorych sieła i umarłych pod tą chorągwią ich 100. To najpotężniejsza. Szedł do mostu z siekierą bez szpady i udał, jakoby po drwa, i tak go przepuściła straż. Pobił się z szynkarzem i dał mu w nos, aż krew poszła, że mu przymawiano ora pro nobis, i stąd przedał się. Gdy chorągwie nasze wynieśli, tedy zaraz rzekli, mają wolą dobrze się bronić i posiłku się spodziewają. Gdy posiłek szedł, byli w wielkiej trwodze i rzekł to Szehin: "Dałbym beczkę złota, żeby byli nie puścili tego posiłku. "Dział dwie wielkich naruszyło się i dla tego z nich nie strzelają. Prochu u żołdatów bardzo mało, ledwie trzy razy strzelić. Na tamtej stronie pieszych z każdego korporalstwa po dwa człeka posyłają na straż na Pokrowską górę, teraz promy ma i podejmuje po sześciu koni, we środę mają się pokusić szturmem potężnym i, jeśliby nie wskórali, tedy chcą do Dorohobuża zasię wrócić zaraz. A Lesla sam do tych dziur chce iść ze swym regimentem. O tego co się wprzód przedał, tedy onim nic nie dbają, bo był błaznem i kradał między kompanią, był krawiec i, gdzie się obróci, takimże będzie.

COPIA LISTU J. M. PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEO MŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Miłościwy Panie Bracie.

Sama loci distantia, a ztąd płynąca raritas et incertitudo occasionum, łacno mi u wm. mego kochanego wymówić w tym będzie mogła, jeśliż nie tak często, jakobym i ja pragnął i wmć sobie życzysz, wmci o mnie wiadomości dochodzą. Bo za mil dwieście, jeśli nie dalej, a patriis laribus będącemu, co za dziw, że się nie tak częste do pisania trafiają, jako przed tym, okazye. Atoli jednak, ile się mi jedno podawało sposobnych do przesyłania listów okkazyi, żadnejęm darmo nie puścił. Toż i na potym, jeśli mię Pan mój zdrowo zachowa, kontynuować będę. Summariuszu Gestorum ad octavam Septembris wmci posyłam rapturę, bo dla festinaciej posłańca, a moich też jakichkolwiek zabaw, do przepisania czasu nie było. Z tego wmć wyrozumiesz, co się tu dzieje. Czemuby zaś tak oporem rzeczy na tej expedyciej szły, a lubo to już 14000 wojska w polu mamy, wprawdzieć wmść ztamtądże konjekturować możesz, ale ja rzetelnie wmci wypisać muszę. Za przyściem Króla Jeo Mści z Panem Hetmanem Koronnym nastąpiły dwie nie cnotliwe rzeczy, które nam infelicium tej wojny successum, metum niemały incutiunt. Nastąpiły naprzód miedzy hetmany, naszym i koronnym emulacye, jeden przed drugim superioritatem i prerogatywę łapa. Koronny chciał primo ingressu, w półmilu z Królem Jeo Mścią od obozu naszego stanąwszy, do tego rzeczy przywieść, aby seorsiva castra były, z których, aby w jednych Król Jeo Mść z wojskiem koronnym i hetman był; drugie aby pod naszego Pana regimentem były. Co iż im nie poszło, ale iż Król od obozu naszego litewskiego ze wszytkim wojskiem się przeniósł, dla tegoż ich to obejść musiało.

Skąd taki srogi w obozie naszym nierząd, że to cud. Nic przez te niedziel dwie, jako Król przyszedł, nie robimy, tylko z rana ad recognoscenda loca castris idonea jeździmy i nieprzyjacielowi ukazujemy, skąd się nas strzec ma (bo w takiej dystancyej od siebie leżymy, że za pół godziny możem na rozmowę z nimi przyjechać) i gdzie ma blokauz rzucić. Wróciwszy się to konsultujemy. A z tej konsultacyej nie wylęgnie się nic tylko znowu wyjazd na obejrzenie miejsca dla obozu. I tak ode dnia do dnia ruszamy się dalej pod nieprzyjaciela, przecie na miejscu stoim. Dotąd obozu ufundowanego nie mamy i niwco (!) się nie fundujemy, ani w siano, ani w żyto, bośmy są dojutraszkowie tu. Ztąd i to pochodzi, że i nieporządnie barzo po żywność czeladź obozowa jeździ i sieła ich też w więzienie biorą. Wczora do dwóch set czeladzi z końmi, z wozami, a snadź i królewskich kilka cugów nieprzyjaciel zagarnął, a przedtym zawsze chorągwie chodziły dla żywności, które, w gotowości stojąc, zasłaniały tych, co jej zasięgali. Druga rzecz jest wielki już w naszym obozie głód, który z tych dwóch źródeł pochodzi: jedna, że kupiec, pewnego miejsca obozowi nie wiedząc, nie śmie się z towarami i z żywnością z miast pierwej wychylić, aż gdzie fixo loco obóz stanie; druga, że mamy wojska w piechocie, która, żadnych wozów, żadnych z włości (jako przecie konne chorągwie mieć muszą) zapasów z sobą nie mając, ale z bazaru żyjąc, gdy na rynku chleba nie masz, głód cierpieć musi. I ztąd pochodzi, że, świeżo do obozu przyszedszy i miesiąca tu nie przetrwawszy, jedni zdechłą szkapinę za najwiętszą zwierzynę (a to sub conscientia, słowa nie przydając, piszę) jedzą, drudzy tajemnie się do nieprzyjaciela przedają, jako i wczora 17 ich z żonami się przedało. Konne też chorągwie, zwłaszcza dawnego zaciągu, jeszcze interregnowe zeszły na koniech, przez powietrze pozdychałych, i koło nich wielki już defekt i poprostu służyć nie chcą. W armacie takiż porządek. Dział mamy po dostatku, a nie strzelawszy jeszcze z nich na nieprzyjaciela, już nam kul do niektórych nie stało. I nie insza była przyczyna zejścia naszego z Pokrowskiej góry (o czym w summaryuszu gestorum na osobnej karcie) po oczyszczeniu tamtej strony od nieprzyjaciela, jeno żeśmy i na łokieć knotów dla piechoty nie mieli, bośmy ea intentione tam byli poszli, aby, wygnawszy ztamtąd nieprzyjaciela, obozem się położyć. Ale nieporządne nasze wybranie nazad się wrócić invitis kazało, a nieprzyjaciela do fortyfikowania się z tamtej strony pobudziło. Nasze podatki, wie go P. Bóg, gdzie się podziały. A to jednemu tylko regimentowi syna pańskiego zapłacono, a drugim i szeląga nie dano, nawet i lauffgieltu, nierzkąc miesięcznych pieniędzy, a już pieniędzy nie masz. Biedna piechota lenungami tylko tylko się żywi i to, kiedyby ich dochodziły co tydzień, byłoby dobrze.

To tak o naszym porządku. Nieprzyjaciel zaś srodze się ufortyfikował i coraz to się bardziej fortyfikuje, samych blokauzów koło Smoleńska ma szestnaście, oprócz ostrogów i ostrożków, których jest pod sześć, jeśli nie więcej. A blokauzy takie, że z nich wszędzie nam aditum do zamku intercluserunt tak, że żadnego dobyć bez dużej dziury i krwie rozlania nie możemy. Dział 200, kul, prochów, knotów i wszytkich aparatów wojennych dosyć i nad to mają. W żywność tak się fundują, że ich i za lat kilka nie wygłodzimy. Pola żadną miarą stawić nie chcą i nie myślą. Ale tylko pod armatą przy fortelach swoich stoją, a wyciągnąć się dalej nie dadzą, jeno póki ich armata zasłania; zgoła z nimi trzeba po inderlancku wojować i approsze robić, i kopać, i ryć, jako Gustaw czynił. A my, jakośmy do tego dispositi, chocieśmy taki koszt na tę piechotę polsko-niemiecką ważyli, chyba ten nie wie, który naszych krajów nie wiadomy. Odstąpić też od zamku nie myślą, ale nas lekceważą barzo, jako przedawczykowie powiadają. Xiąże Jeo Mść nasz, że Wojewodą Wileńskim został i jakim sposobem, tuszę, że to wmć. wiesz. A to dano to było Panu Wojewodzie Trockiemu Skuminowi, ale go z tego pięknie wysadzono, że unius diei Palatinatum Vilnensem objął był i tegoż dnia go utciwie (!) złożył, za co mu Król stare myta litewskie konferował. Hetmaństwo wielkie jeszcze wakuje. Umyślnie Xiąże Jeo Mść o nie nie prosi, eandem mając in defectu Hetmana Wielkiego potestatem, jako gdyby wielką buławę miał, aby polnej nie dano, praeter mentem. — Hactenus de publicis.

COPIA LISTU JEO M. PANA SAMUELA PRZYPKOWSKIEGO DO JEO MŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Mściwy Panie Moskorzowski Mnie wielce Mściwy Panie i Bracie.

Wyzwolił mię z pracej dłuższego pisania do wmci MoMo Pana Jeo Mść P. brat wmci, który dyaryusz rerum gestorum posyła, na który ja się cale referując, powinności jednak i obietnicy swojej deesse nie chcę, abym się choć kilką słów wmci memu Mściwemu Panu ozwać nie miał. Jam dopiero 11 7-bris w obozie stanął, kilka dni po potrzebie, którą naszy z Moskwą pod miastem 6 7-bris varia fortuna mieli. A to Pan Bóg zasromał tych, którzy existimacyej Xcia Jeo M. naszego uwłoczyli, że z garścią ludzi nie kusił się o niepodobne rzeczy, bo tym, którzy, contemptu hostis z jednej strony, z drugiej aemulatione impulsi, nieobyczajnie nań natarli, dano taką chłostę, że się nierychło ta rana w wojsku naszym zagoi, bo nad 60 samego towarzystwa zgubili, a piechoty samego P. Arciszewskiego, który się tam pod ich regiment, nie wiem, jako był dostał, na placu 75 legło; pojmano do 20, rannych do 50. Cóż gdzieindziej ? pod samym konia zabito, ledwo rąk nieprzyjacielskich uszedł. Z drugiej strony XJM., nie straciwszy więcej 20 ludzi wszytkich, miedzy którymi Pan Szmeling Rotmistrz i jeden towarzysz, w oczach JKM. porąbawszy kobyliny, któremi się był nieprzyjaciel obstawił, spędził go z Pokrowskiej góry i szańce, przystępu do mostu broniące, wespół z armatą nieprzyjacielską, erumpentibus opportune obsessis, okkupował, dział kilka moskiewskich przytem posiłek nasz, knotów, prochów, pieniędzy i cały pułk Królewica Kazimierza 12-set człowieka wprowadził tak, iż jednej imprezy temeritas successu i felicitate drugiej się zasłoniła. Dziś się zaporowskiego wojska spodziewamy, jeszcze też jest na zadzie kilka naszych regimentów i chorągwi nie mało. Erecti sumus in bonam spem, zwłaszcza, iż częste perfugia cudzoziemców do nas, tylko żeśmy w głodnym, lubo obronnym teraz obozie.

Ale się codzień spodziewamy ruszyć. Dziwna rzecz, że temu nieprzyjacielowi nietylko Szwedowie, Niemcy, Belgae, Szoci, Anglikowie, Fracuzowie, ale i Włoszy militant, których się wczora trzej przedało do nas. Ale się w partykularne relacye wdawać czasu nie staje, a rozumiem że Jeo M. P. brat dostatecznie o wszytkim oznajmił, któremum wszytkiego tego, coś mi wmć strony . . . . . . . strony jego samego poruczyć raczył, insynuować nie zaniechał.

Oddaję się zatym w łaskę wmści MM. Pana. W Hłuszycy

17 7-bris 1633.

COPIA LISTU JM. PANA SAMUELA PRZYPKOWSKIEGO DO PANA RUARA Z OBOZU POD SMOLEŃSKIEM.

Salutem a Domino Jesu.

Nolim expectes a me literas accurate aut fuse scriptas, quorum neutrum permittit seu temporis inopia, seu castrensium interpellationum ratio. Paucis igitur accipe me 4 Idus Septembris venisse in castra nostra dimidio circiter miliari a castris hostilibus distantia, loco satis opportuno propter ripam Borysthenis sita in conspectu ipsius arcis Smolenscensis, quae tamen aliquot millibus passuum a nobis abest. Paulo ante quam venirem, nostri hostem sanguinolenta ac perienlosa oppugnatione adorti sunt, non irrito quidem successu, sed qui longe felicior futurus erat, si nonnulli duces demandatae sibi provinciae limitem egressi non fuissent. Cincta est urbs (quid enim arcem appellem, quae magnitudine Cracoviam propemodum aequat, 48 turribus, grandi inter singulas muri spatio interiecto, distincta), cincta est, inquam, undique fere castellis aut stativis hostium. Citerior Borysthenis ripa, in qua et urbs et castra nostra sita sunt, validissimis Prozorovii et externi militis praesidiis insidetur. Decem omnino externorum legiones hostium stipendia merent, quorum plerique Sveci, Scoti, Angli, Galii, Germani sub praecipuo militiae Duce Alexandro Leslaeo, cuius in oppugnatione urbis admovendis machynis atque id genus molitionibus bellicis, quarum nostra aetas prae antiquis feracior est, praecipua est opera atque auctoritas. Parte altera ripae, quae ponte urbi iungitur, non desunt valida castra et castella hostium; et, si bene situm obsidionis novus hospes percepi, ipsum copiarum moschicarum robur sub eo, qui summae rerum praeest Palatino Sehinio ibidem collocatum est, stratum utrinque tribus pontibus flumen, mutuis sibi subsidiis pervium fecerunt; quorum duos supra urbem Sehinius, unum infra Prozorovius extruxit, collocatis ad oras praesidiis ac propugnaculis munitos. Postquam Rex in castra venit cum dimidia parte exercitus (qui 14 millium numerum non excedit, lices 16 numerentur, sed magna pars copiarum nondum advenit), prima ducibus cura fuit, urgente Rege, ut urbi rerum ad defensionem necessariarum inopia laboranti subveniretur. Dispertitis itaque inter duces rerum gerendarum vicibus, ac divisis copiis pridie nonas Septembris modico in castris praesidio relicto uterque ducum una cum Rege (Borysthene per pontem traiecto) per noctem longo propter paludes et invio circuitu nonis ipsis Septembribus successerunt urbi ac praesidiis hostibus. Montem (Pokrowska góra) e regione urbis, qui ad pontem usque pertinet, per quem in urbem subsidia introduci oportuit, firmatum hostili praesidio munitoque ad latus propugnaculo aditu difficilem Dux noster Radivilius cum ea parte copiarum, in qua Rex ipse cum Principe Casimiro fuit, adortus est. Huic loco ad opem ferendam proxima fuere stativa Prozorovii, nisi quod flumine dirimentur, quod tamen ponte stratum securum et facilem Moschis transitum praebebat. Eo copiarum polonicarum Dux Campestris Casanovius cum Smolenscensi Palatino profectus est magis, ut hostem a ferenda suis ope averteret, et, si forte eruptio tentaretur, prohiberet, quam spe expugnandi loci, non modo situ et natura, sed manu ac mille artibus inexpugnabilis, quippe trans flumen, quo nostri processerant, propugnaculum ad oram pontis firmissimum valido praesidio tenebatur. Accesserunt binae valles ponendis insidiis opportunae, in quibus ingens sclopetariorum manus delitescebat, quarum utraque munitionitus hostilibus praetensa, firmitatem loci multum adiuvabat. Praeterea hostis praemonitus ac paratus ad omnia et intentus, nullum nostrorum consilio locum reliquerat, si quod forte difficultates nobis obiectas superare posset. Super omnia plurimus in adversa ripa tormentorum et sclopetariorum numerus in ea fluminis non multum a suis fontibus digressi angustia, nullam nostris intra teli iactum accedendi copiam faciebat. Non igitur plusiis, qui illuc missi fuerunt in communi ducum consilio iniunctum fuerat, quam ut eruptiones hostis observarent atque inhiberent et, si forte extra sua praesidia egrederentur, occasionem navandae operae non omitterent. Qui tamen sive gloriae cupidine, sive aemulatione incensi, sive caeca spe rei bene gerandae fascinati, rem aggressi sunt factu impossibilem, exercitui damnosam et quae plurimum de fructu victoriae, quam nobis illa dies attulit, decerpsit. Etenim stolido impetu, quamvis dispositas per valles insidias non modo moniti praesentirent, sed ipsis oculis conspicerent, impulerunt in tot difficultates florentissimam aciem, quae ab hostibus, quorum ex vicinis Gallorum, Anglorum et Germanorum praesidiis ingens manus confluxerat, ea dexteritate excepta est, ut non ante insidiae consurgerent, quam nostri prima valle superata alteram ingredi inciperent. Tunc undique ex condicto globorum omnis generis grandine obruta acies per aliquot horas cum arduae oppugnationis difflcultatibus luctata est, quorum a fronte immanibus tormentorum pilis incesseretur, a latere vero coorti ex insidiis alterius vallis sclopetarii non tam comimis invaderent, quam turbarent eminus ordines, denique quam a tergo relictae vallis insidiae in ipso temporis articulo infesta omnia facerent. Exitus pugnae is fuit, quem meruit temeritas ducum. Rediit infectis rebus lacera et accepta clade vulneribusque difformis acies, quae non incruentum quidem, magnum tamen hosti gaudium reliquit, captivis etiam nonnullis desertis. Nescio, quod malum fatum Arcissevii nostri legionem illius aciei ordinibus assignaverat, e qua una ultra 75 caesi occubuere, capti aliquot, circa 50 saucii, ipse suffoso equo paulum abfuit, quin venivet in manus hostium. Sic accepti nostri, cessim ad aliam partem exercitus, in qua Rex et noster princeps fuit, non exiguo tamen circuitu rediere, quae ut consilio, ita fortuna meliori usa iam victrix de impulso ac superato hoste triumphabat. Etenim montem illum, quem supra memoravi ponti contiguum, per quem ad urbem unicus patebat aditus, valida manus hostis occupaverat, copiasque suas a fronte ac tergo et lateribus septo (kobyliny) ex transversis trabibus russico more compacto cinxerat, ut non modo circumveniendi, sed ne adoriendi quidem eius copia fieret. Accedebat in declivi montis illius constructum castellum, quod istis copiis quasi praesidio erat, quum nostros et eminus tormentis et de propinquo sclopetis impeteret, nec deerant aliae munitiones, quae nostris ad urbem aditum intercludebant. Has tamen difficultates, quia non erant omnino insuperabiles, virtus militum et ducis sollertia et ipsius Regis praesentis fortuna satis prospere eluctata est. Praemissa enim expedita manu eorum, qui capitales culpas insigni aliquo ac periculoso facinore delendas susceperant, septum primum a fronte hostis positum disturbatur. Inde promota in acclive acies territos iam nostrorum ausu et successu hostes non magno negotio profligavit. Eodem impetu occupata, quae aditum ad urbem impediebant munimenta, et statim diruta, capta aliquot tormenta et ab erumpentibus opportune obsessis abducta. Introdueta in urbem Principis Casimiri integra legio, nostrisque in urbem et praesidiariis ad nostros adeo patuit aditus, ut noster etiam Moscorovius intra moenia penetrarit, iterumque impune ad exercitum reversus sit. Immissa simul in urbem pulveris, pyrii ac rerum necessariarum magna vis adeo, ut etiam quod in praesentem pugnae usum earum rerum (pulveris praecipue ac funiculorum) adductum fuerat, imperio Regis in urbem deferretur. Eo factum, ut sub noctem magna ex parte exercitus ac praecipue peditatus noster omnibus pene pugnandi et iaculandi instrumentis exarmaretur. Quae a castris longo ob invia et paludes circuitu adeundis petere serum erat. Neque enim hunc rerum successum adeo facilem duces animis praeceperant. Itaque nox illa prope victoriae locum sine impedimentis traducta est, recepta in medium illa exercitus parte, quae male rem gesserat. Postridie ad castra reditum, in quibus adhuc haerentes partim adventantes auxiliatrices copias, quas inter Zaporoviorum exercitus iam castris imminet, partim rerum gerendarum occasiones praestolamur. Haec ad te praeter opinionem, quia tempus permisit, fusius scripsi. Tu maculas et festinationem boni consule, et si quid incomptius excidit, laborem autem hunc meum pari opera remunerare, quaeso, scripta epistola bene longa, quae curiositatem (quid enim vitium animi mei dissimulem?) meam explere possit. Interea vale et me tuis precibus quam commendatissimum habeto, de quo me dubitare non sinit tua in me pristina benevolentia. Datum in castris ad Borysthenem postridie Idus Septembris 1633.

Tui observantissimus amicus et frater et tres humble serviter. (!) S. P.

TYCHŻE NOWIN CONTINUATIO OD 24 MAJI AŻ AD NONAM SEPTEMBRIS DOSTATECZNIEJ PIERWSZYCH WYPISANYCH.

Po odjeździe Xcia Jeo Mści Pana Hetmana Polnego W. Xa Litt. z obozu, różne czaty Pan Wojski Mścisławski, Regimentarz wojskowy od Xcia Jeo M. zostawiony, pod nieprzyjaciela wyprawował, częścią dla rozeznania imprez nieprzyjacielskich, które koło czynienia szturmu do zamku miewał, częścią dla dodania wiadomości obleżeńcom o nas, które często tym nieprzyjaciel, jako z języków constabat, trwożył, że Turek i Szwed nas wojuje i bellum z sobą prosequi nie dopuszcza, częścią, abyśmy i my o zamysłach nieprzyjacielskich wiedzieli. Jakoż za łaską Bożą częstośmy nieprzyjaciela, już do szturmu idącego, na się obrócili, często obleżeńców podpadaniem pod same mury roztrzeźwiali i do persewerancyej w wierze ku Królowi Jeo Mści i Rzptej przychęcali, często nieprzyjacielskich więźniów zacnych dostawali. Jakoż P. Samuel Komorowski, Rotmistrz usarski, na czatę z ochotnikiem, którego się było pod 2000 zebrało, die 4 Junii wysłany, w tył taboru Szehinowego po za Sozu zaszedszy, pięć taborów i zasieków nieprzyjacielskich po różnych koło Sozy rzeki miejscach wysiekł, chorągiew nieprzyjacielską wziął, więźniów niemało przywiódł, bydłem i końmi wojsko nadgłodniałe nie ledajako posilił.

Prędko potym, to jest dnia 10 Czerwca, znowu P. Smolski Rotmistrz, ze trzema chorągwiami kozackiemi za Jesienną rzeką na straż nieprzyjacielską trafiwszy aż w ostrożek Prozorowskiego onę wpędziwszy, jezyków kilkunastu przywiódł, i bachmatów sześciudziesiąt pobrał. Z więźniów tych powieści, gdy się Pan Regimentarz dowiedział, że na tych dniach kilku potężny ze wszech stron szturm do zamku być miał, zarazem w poniedziałkowy dzień, który incidit in diem 13 Junii, ze wszytkim wojskiem pod Smoleńsk dla impedyowania tego szturmu iść miał, ale iż Jeo Mść Pan Jan Fredro, Podkomorzy przemyski, poseł Króla Jeo Mści do wojska o swoim przyjeździe dał znać, dla tegoż impreza ta do dnia następującego odłożona. Jakoż nazajutrz zarazem po przystojnym przyjęciu posła, wojsko wszytko ruszyło się do Żarnówki. A tam przenocowawszy pułk Pana Szmelingów na Łubną poszedł przodem dla zabieżenia języka, po którym nastąpił pułk Pana Wojewodzica smoleńskiego. Tamże, gdy o godzinie szóstej porannej pułki te z sobą się złączyły, dostał języka Smolski Rotmistrz, z którego wziąwszy wiadomość, że nieprzyjaciel we wszelakiej nas czeka gotowości, o wyściu naszym od szpiegów przestrzeżony będąc, i z tę stronę Jesiennej straż ma, nastąpiliśmy o godzinie dziewiątej ku Jesiennej. Tamże zaraz, napadszy na dwie chorągwie straży, uderzyli się naszy o nie i tak się za nią zagnali, że we wrotach prawie ostrożku jednego Prozorowskiego piechota, z ostrożka wypadszy, jednego towarzysza z pod chorągwie Pana Kleczkowskiego na imię Pana Palczewskiego z muszkietu ubiła. Przez godzin potym cztery aperto marte ścierali się naszy z nieprzyjacielem z wielką w nim szkodą. Legło na polu trupa nieprzyjacielskiego (jako to potym z języków constitit) do czterech set, a w więzienie wzięto 8 bojarów przednich i dworzan carskich, miedzy nimi dwoch rodzonych braciej Kołtowskich, z których domu za Iwanem Tyrannem, Carem Moskiewskim, bliska siostra była, trzeciego Piastowa, który jeden był z liczby dwunastu deputatów od Cara wojewodzie Nagiemu za konsyliarze podanych, bez których rady nic Nagi poczynać in rebus bellicis nie mógł. Tenże i generalnym był Strażnikiem u Prozorowskiego; z naszej zaś strony kilku tylko zabito i rannych było do dziesiątka. Po zwróceniu się z czaty nazajutrz, to jest die 20 Junii, uderzono do koła generalnego, w którym poselstwa Króla Jeo Mści wojsko słuchało. Tego punkta te były. 1. Ofiarowanie łaski Króla Jeo M. wojsku za podjęte trudy i prace. 2. Adhortacya do persewerancyej z upewnieniem nagrody i prędkiego na posiłek przybycia samego Jeo Królewskiej Mści. 3. Podziwienie się temu, że ćwierć wszytkiemu ekspiruje pro die 17 Junii, ponieważ jedne chorągwie później przychodziły, niż drugie. 4. Co się koni na mur danych tycze, tych odpłata nie może być aż z sejmu. 5. O stacye pieniężne i krzywdy poczynione, że przy płacy ma być za nie ukrzywdzonym satisfactia. 6. Strony tego, że rajtarscy rotmistrze wytrącają sobie płacą na koni 12 rotmistrzowskich, co jeśli być ma, ponieważ Arintgielt biorą, odkłada to sobie KJM. do przyścia swego do wojska. 7. Powtórzenie ofiarowania łaski z admonicyą do persewerancyej.

Na to poselstwo respons imieniem wojska uczynił Pan Regimentarz, dziękując Jeo K. Mści, że o tym wojsku wie i że baczenia pańskiego nad nim używać chce. Za co rycerstwo krew swoję na usługę Rptej odważyć obiecuje, a w inszych punktach respons do zniesienia się z sobą odkłada. Odprowadzono zatym Pana Posła, a wojsko, w swoich pułkach z sobą się namawiając, na posłów wyprawienie do Jeo Kr. Mści się zgodziło. Tym instructia napisana, której summa ta, aby przy przypomnieniu koronowania i trudów tego wojska niedostatki jego wielkie przełożyli i Króla Je° Mści tak o zapłatę koni na mur danych, jako ukazanie chleba prosili z ofiarowaniem stateczności w służbie Jeo Kr. Mści i Rptej.

Die 4 Julii. Listy z Smoleńska przyszły, gdzie o wielkich swoich niedostatkach piszą i prędkiego ratunku proszą.

Die 5 Julii Pan Kleczkowski na czatę wyprawiony trzy podjazdy nieprzyjacielskie po różnych gościncach rozgromiwszy i sześciu bojar dobrych więźniów przywiódł.

Die 13 ejusdem. Naszych za Dnieprem za nierządem rozgromiono i do czterdziestu człeka żywcem załapiono, chorągwi dwie wzięto i przez mil sześć za naszymi się uganiano. W tenczas Pułkawskiego Rotmistrza z synem pospołu wzięto. Prędko potym zaraza na konie w obozie srodze panować poczęła, dnia nie było, któregoby kilkudziesiąt, kilkunastu nie padło, tak, że za niedziel kilka pod dziewięć set samych jezdnych, oprócz podjezdków i wozowych zdechło.

Gwoli czemu mianowicie ruszył się dnia 28 eiusdem obóz za mil półtory z Krasnego i stanął nad rzeką Wsciosną, gdzie lubo nie tak gęsto, jak na Krasnym, zdychać jednak po trosze konie nie przestały.

Z tego obozu d. 8 Augusti wychodziło wojsko pod Prozorowskiego ostrożek, gwoli dodaniu listów i wiadomości obleżeńcom, a stanąwszy skoro świt nazajutrz nad Jesienną, na gotowegośmy nieprzyjaciela trafili i, strzelawszy się z nim godzin cztery, widząc być rzeczą niepodobną, aby listy przeszły, odeszliśmy nazad. A na Łubnej przez kilka godzin stanąwszy, hasłośmy obleżeńcom z dział o swoim podchodzie dali. Wzięto wtenczas więźniów kilka, a miedzy nimi jednego znacznego Kniazia Mesczerskiego.

Przyjechał d. 17 eiusdem Xiąże Jeo Mść Pan Hetman do obozu z wielkim weselem i tryumfem wojska wszytkiego. Potykało go wszytko wojsko na milę, a niektóre chorągwie i na dwie od obozu. Gdzie go przyprowadziwszy, z dział bito i przez godzinę dobrą strzelano. Przy którym Jeo Mść Pan Kamieniecki z wojskiem kwarcianym (a tego było pod 2000) przybył i obok obozu naszego stanął. Zaczym Xiąże Jeo Mść zarazem się obozem ztamtąd d. 22 ruszył i w mil trzech na Wihinią rzeką nocował. Tam dla nierychłego ściągnienia się wozów, z których niektóre aż nazajutrz poprzychodziły, przez dzień wypopząwszy, d. 24 na Czerkiewisku stanął, gdzie przez dni dwa dla różnych P. Kamienieckiego pretensyj i jakichsi prerogatyw uzurpacyj zabawiwszy się i one przez ukazanie ich niesłuszności zniósszy, 27 resolwował się zemknąć się dalej pod Smoleńsk. Jakoż tegoż dnia na Hłuszycy w półmilu tylko lekkim od taborów nieprzyjacielskich in conspectu Smoleńska stanęliśmy i obozem się tamże w oczach obleżeńców położyli. Tamże zarazem blokauz za Dnieprem i most budować poczęto, jakoż za dwa dni to oboje stanęło.

Die 29 wyjeżdżał Xiąże Jeo Mść dla rekognoskowania przepraw na rzece Jesiennej, a upatrzywszy kielka (!) miejsc do przeprawienia wojska sposobnych, nazad się wracając, nieszczęsnego casum za łaską Bożą uszedł, bo Pan Wojski Mścisławski, za nim jadąc a Panu Wapowskiemu nakręconą ruszniczkę krótką ukazując, nieobyczajnie cyngla ruszył, zaczym bez przyłożenia kurka ruszniczka wypaliła i przez wierzch kapelusza na palec od głowy Xcia Jeo Mści kula przeszła. Nazajutrz Xiąże Jeo Mść z Panem Kamienieckim ze wszytkim wojskiem podchodził pod sam Prozorowskiego ostrożek, a nieprzyjacielskie wojsko wszytko we wszelakiej gotowości i w sprawie stojące zastawszy, nastąpić chorągwiam (!) rozkazał, sam one przywodził, ścierać się zatym z nieprzyjaclem poczęły i przez godzin pięć kielka (!) chorągwi kozackich wszytkę(!) molem wojska moskiewskiego na sobie trzymając, gdy żadnym sposobem od fortelów swoich i rowów w pole odciągnąć się nie dało, ale pod armatą swoją stojąc, ne latum quidem unguem od niej odstąpić nie chciało, nielza było inaczej, jeno się retirować, jakoż Xiąże Jeo Mść trąbić na odwrót kazał i chorągwiom z placu schodzić, które tak się były rozochociły, że ledwo się z pola zwabić dały, tak że też aż chorążych za wodze z pola zwodzono, a nieprzyjaciel, nadchodzące widząc, ani nazierkiem za nimi nie poszedł. Legło tam nieprzyjaciela na placu nie mało, z naszej zaś strony trzej w u tarczce zabici, a pacholików kilka z działa.

Dnia 1 Sept. Nieprzyjaciel, pod obóz nasz podpadszy, kilku koni i czeladzi trochę porwał. Za nim naszy, w pogonią poszedszy, część koni odgromili, a ich samych nie bez szkody w nich aż do samych ostrożków zapędzili. Interim list od KJM. do XJM. przyszedł, w którym tego potrzebował, aby był XJM. drogę mu do Żarnówki zajechał, zaczym zarazem XJM. do JKM. jechał, a nazajutrz na Łubną Króla Jeo Mści przyprowadziwszy, nazad się do obozu wrócił. Potym Król Jeo Mść, z kilką tysięcy wojska die 3 eiusdem na Łubną przyszedszy, frustra dissuadentibus his, którzy, aby do obozu Xięcia Jeo M. wszedł, nie życzyli, et aliud mordicus urgentibus do obozu XJM. na Hłuszycę wszedł i w nim stanął.

Dnia 3 to jest 6 eiusdem po przyjściu swoim, na dwoje wojsko podzieliwszy, część jego przy Jeo Mści Panu Hetmanie Koronnym i Panu Wojewodzie Smoleńskim, który ultro się do koronnego wojska, Senatorem, Pisarzem Polnym i obywatelem Xa Litto będąc, contra iura et consuetudines patrias przeniósł et in aliena castra transfugit, naprzeciw ostrożkowi Prozorowskiego posłał eo fine, aby przeciw mostowi jego lauffgraff jaki.... bronili tego, żeby żadne od niego posiłki przysłane być nie mogły ku tym ostrożkom, które na Pokrowskiej górze były. Drugą część przy sobie i Xciu Jeo Mści, Panu Hetmanie Litewskim, zostawił ea intentione, aby, nieprzyjaciela z Pokrowskiej góry spędziwszy, Smoleńsk prochem, kulami, knotami, ludźmi i pieniądzmi (!) posilił. Jakoż zdarzył to Bóg, że we środę, to jest 7 Septembris, podstąpiwszy pod nieprzyjaciela i zastawszy go we wszelakiej gotowości za kobylinami i przy inszych fortelach nas w sprawie czekającego, zarazem Xiąże Jeo Mść nań nastąpił. A za mężną odwagą i przywodzeniem chorągwi wprzód go od kobylin odparszy, a potym i z pola precz do ostroga spędziwszy, kilka szańców (sam piechotę przywodząc) nieprzyjacielskich wysiekł, dział kielka (!) tam będących opanowano, ludźmi, pieniądzmi (!) et necessariis bellicis zamek sufficienter opatrzono i tak stronę tę od nieprzyjaciela oczyścił był, że tutissime kto chciał do zamku i z zamku przechodzić mógł. Co widząc nieprzjaciel, z szańczyków swoich niektórych ultro się tam do więtszych ostrogów retirował. Król Jeo Mść zatym, z wojskiem tamże securissime bez wszelkiego od nieprzyjaciela strachem zjętego przenagabania przenocowawszy, nazajutrz rano do obozu się wrócił, nie straciwszy nad kilkanaście człeka i to vilioris farinae, oprócz Pana Szmelinga, człeka w dziele rycerskim dobrze ćwiczonego i w różnych okazyach odważnego męża, zabitego, a P. Pawłowicza postrzelonego, ale ten żyw i zdrów będzie. Nie taka była przy drugiej części wojska fortuna, bo nietylko mostu nieprzyjacielskiego nie ubieżeli, ale tak nieostrożnie wojsko na zasadzki przywiedzione było, że do kilkuset człeka zginęło tak zabitych, jako i żywcem wziętych, między nimi samego towarzystwa do sześciudziesiąt ludzi zacnych i żołnierzów dawnych. I tak in summa confusione do wojska JKM. przy XJM. będącego retirować się musieli, takiego erroru się dopuściwszy, że i dział im mało nie ubieżano i municyą wszytkę (!), którą przy sobie mieli, nie wiem, czy errore aliquo, czy też incuria nie do wojska z sobą wzięli, ale do obozu nazad odesłali, co wielką było Królowi Jeo Mści remorą do wielu prosperos successos, które był przedsięwziąć raczył i które czyniły dobrą nadzieję szczęśliwego sukcesu. Po zwróceniu się do obozu, posyłał X. Jeo Mść dla odyskania trupów do nieprzyjaciela, który praeter naturam et consuetudinem suam humanissime się z nami obszedł i saepius inculcabat negotium pacis, skąd znać, że już viribus suis diffldere poczyna. A wszytkę przyczynę tej teraźniejszej wojny i tragedyej walił na P. Wojewodę Smoleńskiego dosyć ignominiosis verbis subinde go perstringendo. Teraz deliberatur o dalszym imprez i ratowaniu Smoleńska procesie i reliquiae exercitus, których jeszcze kilka tysięcy po zadzie, expectantur. Oczekiwa K. Jeo M. i na kozaki Zaporowskie, o których w kilku tylko mil ztąd powiedają, którzy skoro nadejdą, tedy quid solidius Król Jeo Mść tentaturus est.

Z OBOZU NA HŁUSZCZY D. 10 SEPTEMBRIS TYCHŻE NOWIN PRZEZ KOGO INSZEGO WYPISANIE.

Die 2 Septembris stanęliśmy obozem na Łubnej w mili (od) hetmańskiego obozu. Eodem die przyprowadzono więźniów N. 4, jednego Francuza, trzech Moskwycinów. Francuz powiedał o wielkiej gotowości i potędze Moskwy. Moskwa zaś, singuli seorsive przez Jeo Mści Pana Wojewodę Smoleńskiego egzaminowani, unanimiter zeznali, że nędza wielka i Tatarowie bardzo ich pustoszą i świeżo dwaj carzykowie w ziemię ich wpadli i wielkie szkody im czynią tak dalece, że co z nimi czynić.

Die 3 Septembris jeździł KJM. z Królewicem Jeo Mścią i z Ich Mściami Pany Hetmany na oglądanie miejsca sposobnego położenia się obozem blizko ostrożka nieprzyjacielskiego na gościńcu Smoleńskim przez Moskwę zbudowanego, w którym Prozorowski Moskwycin potężnie się ufortyfikował. Situm loci oglądawszy, wrócił się wieczorem nazad i, zasiadszy z Ich Mściami Pany Senatorami na radzie tajemnej, stanęło na tym, aby złączył obóz i lud swój JKM. z dawniejszym obozem. Nazajutrz tedy.... 4 Septembris ruszyliśmy się z pod Łubnej i stanęliśmy z dawniejszym obozem na Hłuszycy. Tegoż dnia pułk usarski Jeo Mści Pana Zienowica poszedł był z pieszymi na sypanie szańców na górze ex opposito tegoż ostrożku nieprzyjacielskiego będącej, lecz im nieprzyjaciel przeszkadzał i, gdyby ich piechota nie wsparła, actum esset de illis. Xiąże Jeo Mść Pan Hetman w niezgodzie z Panem Wojewodą Smoleńskim, a discordia takich ludzi wątpię, aby co dobrego sprawić miała.

Die 6 Semptembris. Pan Spondowski wyprawiony od P. Wojewody Smoleńskiego z listami do Smoleńska wrócił się, więc gdy w drodze był, lubo się tylko czołgając po ziemi, jako wąż, postrzegła go jednak Moskwa, co i on bacząc podług informacyej listy, do krzaka uciekszy zakopał, a vitae suae udaniem się do rzeki Niepru (!) consuluit. Do Smoleńska przyszedszy, i tam minus securus vitae był, rozumieli obleżeńcy, że szpieg, mało go nie wzięli na examen. Gdy się jednak dowodnie wywiódł, byli mu obleżeńcy barzo radzi, a do końca mu nie ufając, przydali mu redeunti P. Kaleczyckiego, obadwa wrócili się zdrowo do KJM., powiedzieli, że głód wielki w Smoleńsku, kobelinę (!) jedzą, chleba jakążkolwiek sufficientiam mają; prochu im nie stało, berdyszami Moskwę tłuką i powiedają to Moskwa, gdyby wszytko wojsko tak potężne i serdeczne Króla naszego być miało, tedyby źle koło nas było. Sieła(!) obleżeńcom serca przybyło, gdy ich wiadomość o prezeneyej blizkiej KJM. doszła, jakoby im sto tysięcy na posiłek przybyło. Posłańcy sami ukontentowani od KJMści.

Tegoż dnia Moskwa w kilku tysięcy jechali pod Łubno, gdzieśmy przedtym obozem stali. Nie możemy języka zasiąc, dla czego jedni powiedają, że dawny swój ostrożek, którego na wysokiej górze są dobre znaki, chcą de novo postawić. Drudzy powiedają, że dla języka i dla łupu. Nie schodzi, jako baczymy, na powinnej czułości i odwadze nieprzyjacielowi, a miedzy naszymi discordia et invidia tylko panuje. Atoli jednak dla dania wstrętu nieprzyjacielowi temu jechał P. Madaleński i P. Tomasz Sapieha, Wojewodzic Nowogrodzki, wziąwszy z sobą kilkanaście chorągwi, a ku wieczorowi wrócili się, nic nie sprawiwszy. A naszym Moskwa w miasteczku, w Żarnówce, wielkie szkody niemal ad interitum poczyniła, pacholików kilkadziesiąt z żywnością jadących uchwyciła.

Die 7 Septembris. Król Jeo Mść po kilku tajemnych odprawionych radach ze wszytkim wojskiem, którego komput jeszcze niepewny, plus minus dwadzieścia tysięcy, samym wieczorem ruszył się na dobywanie blokauzu blizko Smoleńska od Moskwy zbudowanego, z którego prześcia do Smoleńska bronili. A Jeo Mść Pana Hetmana Polnego Koronnego i Pana Wojewodę Smoleńskiego posłał na dobywanie ostrożka Prozorowskiego, w którym się kilka tysięcy wojska zawarło. Ochota niezwyczajna naszych do tego przywiodła, że, nie czekając armaty, która na zadzie była, poczęli dobywać ostrożku, gdzie tak pieszych, jako i konnych barzo naraziła Moskwa. Pana Szmelinga Pułkownika i Szemeta, młodzika grzecznego i serdecznego, zabito, P. Pawła Sapiehę w rękę postrzelono, Pana Wojninę chorągiew wzięto, Panu Ogińskiemu 18 towarzystwa zabito, a Panu Wojewodzie Smoleńskiemu do trzydziestu, rannych barzo wiele. Naszy dobyli byli blokauzu, ale ich Moskwa znowu wybiła. Górę Pokrowską, która wiele naszym na przeszkodzie była, opanowali. Nadzieja w Panu Bogu, że Prozorowskiego zniosą, zaczym wolny im aditus do Smoleńska będzie. Pana Arciszowskiego piechoty zbrojnej coś utrącono, ale się potężnie z nieprzyjacielem potykała. Most Moskiewski opanowawszy, subsidium Smoleńszczanom od KJM. dane. Prochu beczek i pułk piechoty Królewica Jeo Mści na zamek 1200 posłano, troje działa przy nich. Kule, prochy odjęto Moskwie.

Die 8 Septembris. Wrócił się nazad KJM. z wojskiem do obozu na Hłuszczycę, częścią dla tego, że wojsko nasze i głodem, i niewczasami zfatygowane było, częścią, że wiadomości o świeżym i nowym wojsku, które na posiłek Moskwycinowi przyszło, zasiągł. Tu czekać na kozaki i na ostatek wojska, które niedaleko już jest podobno, będziemy.

Die 10 Septembris. Sądzić raczył JKM. z inkwizycyej sprawę o pobicie żołnierzów w Mohilowie, a mianowicie o zabicie niewinne Pana Szemeta, i 5 mieszczan ściąć kazano, a jednemu samotrzeciemu odprzysiąc się. Tegoż dnia ciało P. Szemeta wyprowadzono cum pompa militari z herbami i bębnami.

Die 11 Septembris. Panowie Hetmani jeździli rekognoskować miejsca na obóz i, wróciwszy się ku wieczorowi, Król Jeo M. tak z nimi, jako i z drugimi Pany Senatorami miał consilium niemal do północy. Tegoż dnia ciało nieboszczyka Pana Szmelinga Oberstera jest od nieprzyjaciela przystojnie ubrane w trunnie (!) suknem obitej wydane.

Die 12 Sept. Posłani z listami niektórzy do Smoleńska, aby się znowu z nimi przekradali, których także, jako i pierwszych, Panu Czernickiemu Rotmistrzowi i inszym odprowadzić na miejsce pewne ukazano. P. Budzieło Indzignier (!) dla obejrzenia i pomierzenia miejsca na obóz, przez PP. Hetmany upatrzonego. (!) O południu dwaj językowie z obozu nieprzyjacielskiego od ludzi Pana Kamienieckiego przywiedzeni.

Die 13 Sept. Tajemna rada odprawowała się, po której zaraz miejsce pewne w obozie miedzy Dnieprem a Głuszycą fortyfikować i ostrożyć poczęto. A iż językowie pridie przyprowadzeni miedzy inszymi konfesatami tak strony piechoty nieprzyjacielskiej, kładąc ją na 10000, jako i strony podkopów, o których powiedzieli, iż dwa prowadzą i za sześć dni najdalej skończyć i do szturmu przypuścić mają, i to powiedzieli, że naszych więźniów tego dnia do stolice do 20 wprowadzić mieli Drohobuskim gościńcem, dla tego naznaczono była pewna warta dla przejmowania i odbicia ich przez Jeo Mści Pana Wojewodę Podolskiego. A iż z kałauzów litewskich w nocy żadnego mieć i dostać nie mogli dla przeprowadzenia tych ludzi, dla tego, lubo się już byli za most przeprawili, nazad wrócić się musieli.

Die 14 Sept. Ci, co z listami do Smoleńska przechodzić mieli, wrócili się, żadną miarą prześć (!) nie mogąc, ponieważ znowu nieprzyjaciel pilną barzo strażą wszytkie miejsca osadził. Tegoż dnia ciało P. Wilczyńskiego, Sędziego Smoleńskiego, w wodzie znaleziono, które Dnieprem przypłynęło do mostu barzo zmęczone i pokatowane, z którego i serce wyjęte. Król Jeo Mść jeździł to miejsce widzieć, które w tym teraźniejszym obozie okopują i fortyfikują. Rota rajtarska P. Tylenhauza prezentowała się. Ku wieczorowi z listami z Smoleńska kałauzowie przyszli, prosząc per viscera misericordiae o sukurs, deklarując, że już żywności prawie nie mają, i co jeszcze na dłuższy czas mieć jej mogli, to im ta piechota wprowadzona onę strawiła. Knotów prawie nic, a prochów barzo mało, a nadto drew na opał, dla tego ta piechota nieodziana musi zdychać. Ciż to przynieśli, że obleżeńcy tegoż dnia, którego KJM. z Pokrowskiej góry się ruszył, wracając się do obozu, spodziewając się, że naszy znowu odwrót czynić mieli, wycieczkę uczynili i potężnie się z nieprzyjacielem ścierali. Jednak, nie mając posiłku, do 50 swoich stracili, w której imprezie i P. Wojewódzki w ramię postrzelony. Tegoż dnia dwaj językowie przyprowadzeni, oba Francuzowie, ktorzy także, jako i drudzy, o podkopach powiedali, że ich już kończy nieprzyjaciel i że już u nich drogość wielka chleba, i siana dla koni nie mają.

Die 15 Sept. Rota usarska P. Płazy prezentowała się, ale samego nie było. Trzech Włochów przedało się do nas, którzy także o skończonych minach, o drogości chleba i żywności, i siana powiedali. Piechoty nieprzyjacielskiej kładą na 10000, to przydając, że dla tego przedają się, że gdy o licencyą proszą, to ich aż za Moskwę zasyłają, a do tego, że ustawicznie straż i we dnie, i w nocy odprawować muszą, bo ustawiczna u nieprzyjaciela trwoga od naszych. Pieniądze miesiączne (!) dają im, ale muszą wszytko drogo z kazni (!) carskiej kupować. Ciż powiedali, że P. Milanowski, towarzysz P. Wojewody Smoleńskiego, w okowach z drugim pacholikiem okowany, uciekł do Smoleńska, którego barzo żałowali i profosa za to obiesili. Ciało Pana Gniewosza pomęczone także i popalone do mostu przypłynęło. Ciż powiedzieli, że naszych do stolice 30 posłano.

Die 16 Sept. Znowu z Francuzów przedało się dla ustawicznej straży i drogości dwa, z których żaden służyć nie chciał, i ukontentowani są od KJMści. Włoszy jednak przyjęli służbę u Pana Rozna. Ci powiedali, że naszy nie przedają się do nieprzyjaciela, tylko jeden Sędzian, a drugi Niemiec z żoną.

Posłowie od kozaków przyjeżdżali, prosząc o informacyą, co im KJM. czynić każe, którzy mil półtory od obozu naszego stanęli obozem. Do których napisano, aby Hetman ich Starszyna do KJM. przyjechał dla wzięcia rezolucyej. Więcej ich jednak nie może być, ile się z tych posłów zrozumieć mogło, nad 15000.

Die 17 Sept. Hetman Zaporowski (!) z Azaułami i Setnikami witał KJM., ofiarując się tam iść z mołojcami, gdzie będzie rozkazanie JKM., któremu jutro kazano po dalszą rezolucyę JKM. posłać 2 pułkowników, gotować się jednak iść taborem, gdzie będzie rozkazanie Jeo K. M.

Z LISTU JEO MŚCI KSIĘDZA KOŁUDZKIEGO DE DATA 27 SEPTEMBRIS 1633.

Już trzeci dzień nie rozbierając się sub dio sine castris zostajemy, zostawiwszy wozy w pierwszym obozie, to tylko przydaję. O kozakach może się napisać: Vidi turbam magnam, quam nemo dinumerare poterat; cały dzień, kiedy przychodzili do obozu, wlekli się po kilkunastu chorągwi w kupie sine lege et ordine, w tym tylko wszytek porządek, że chorągwie podle siebie pospołu, nec in bellis reputanda turba, raczej na satyrów, niż na cultos homines poszli, chłopi podobni wszyscy, cinericio habitu, rzadki w modrzy albo w czerwieni, skóra na ich ciele jak kork na drzewie, contemptus vitae maximus, maior cura cremati, quam vitae; owo zgoła jest co widzieć. Działek 10 przywieźli z sobą, zaraz podchodzili pod nieprzyjaciela i dostali trzech przednich officirów (!), przywiedli ich pod ręce do Króla Jeo Mści; oracyi nie było, tylko: "Korolu, oś majesz Niemców (a Francuzowie byli)." Dano im dwa cebry miodu i 20 talerów twardych, kontentowali się. Potym, kiedy się już miał Król Jeo Mść ruszyć pod same mury, rozdzielono ich na troje, jedni w starym obozie zostali, drudzy z Panem Hetmanem Litewskim poszli pod ostróg Prozorowskiego, a trzeci z Królem Jeo Mścią. Na wszytkich trzech miejscach satisfaciunt expectationi suae. Odwagi, które uczynili przy Xiążęciu Radziwile, że nago rozebrawszy się przepłynęli kilkadziesięt ich na drugą stronę Dniepra z gołemi szablami do szańców nieprzyjacielskich, nasiekli sieła (!) Moskwy; jeden także z nich taką odwagę uczynił, że, gdy trzeba było na drugiej stronie dostać języka, puścił się wpław przez rzekę i leżał w wodzie przy brzegu, aż przyjdzie do wody jeden Moskwycin, alić go on za włosy porwał i wrzucił w wodę i tak z nim przepłynął nazad, śmiesznie bardzo powiedał tę tragedyą ten kozak Królowi Jeo Mści, jako nań czuwał i jako z nim płynął; kontentował go za pracą (!) kilką ortów. Zaprawdę nie każdemu się chce o tym czasie kąpać, jako tym dobrym ludziom. Barzo im Król Jeo Mść rad. Nie barzo na czoło nacierają, bo też goły lud; ale z rowów, chrostów często się Moskwie przykrzą i mają też swój szanc przeciwko

Moskwie, z któremi się barzo potężnie strzelają; gdzie i kilka działek swoich zasadzili. Skoro się obóz postanowi, nie będą próżnować, pójdą w ziemię nieprzyjacielską, od których się spodziewamy zaciągać żywności, jakoż i teraz rzadka godzina, żeby czego do obozu nie przypędzili. Są też politycy z nich, przednich panów zdobyczą kontentują, osobliwie bydłem, luboby co więcej było pisać, gdyż więcej się w nich znajduje, niżeliśmy się spodziewali. Jeszcze wszytko wojsko z łaski Bożej ochotne, lubo bez pieniędzy. Oberszterowie wszyscy na piechocie już zchodzą, nie mało ich w tych utarczkach naginęło, barzo się dobrze stawiają wszyscy: Roszen, Buthler, Arciszowski, Wolson. Królewica Jeo Mści piechota w zamku jest, dopiero dzisia w ogień ma przyść (!), ale, lubo kilka razików omieszkał, będzie tego w inszych okazyach wetował. Dwóch jeszcze regimentów Xięcia Jeo Mści Kawalera i Platera nie dostaje, także rajtarów kilkaset. Pan Giza, nasz młody sekretarz, jest chorążym u Pana Rożna, barzo się dobrze stawia, pewnieby ten godzien sine contradictione nobilitacyej, bo supra vires et aetatem animosior, mało ma sobie równych officierów (!), którzyby tak w kroku stali, jako on; dostało mu się po boku kulą z działa, ale zdrów już, w teraźniejszych znacznych utarczkach nikogo nie obrażono, krom P. Kazanowskiego młodego, stryjecznego PP. Kazanowskich, postrzelono. W piechocie tylko najwiętsza szkoda, bo i officierów (!) kilku z różnych regimentów zabito, a nie dziw, bo na jednego z piechoty wyszło kul muszkietowych namniej 6000, jako mi ten powiadał, który nimi zawiaduje. Prochy także po kilkakroć się naszym zapaliły, gdy się strzelali i od prochów sieła (!) piechoty naszej poginęło.

W Smoleńsku tak officiosi przeciwko naszym, że ich tam częstują dobrze winem, piwem, miodem niebardzo drogo, najwięcej żywności nam dodają, gdyżeśmy się lekko wybrali. Zamek ten jest srodze wielki, wewnątrz tylko chaty a pustynie tak, że nietylko ogrody, ale i oziminę mogliby tam intra moenia siać. My tak na górze Pokrowskiej stojemy (!), że wszytko intra widzimy i mało mi tam samemu nie przyjdzie dziś być, tylko chcielibyśmy wprzód pontificialiter Te Deum laudamus tam zaśpiewać. To praeludium odprawiwszy, będzie się już przemyślało o Szehinowym i Prozorowskim obozie, które są najpotężniejsze. Boże daj to, żebyśmy codzień wmci feliciora oznajmowali. Z działa kula lokaja pod samym namiotem Królewskim obraziła. Victoriam cano; pobłogosławić raczył Pan Bóg conatus Króla Jeo Mści i wojska wszytkiego, żeśmy już wrota do Smoleńska otworzyli, nostro parvo impendio, hostium vero magna strage. Z obozu tego, gdzieśmy stali półtory mile od Smoleńska dwie niedzieli i kilka dni, wyszedł w wilią Ś. Mateusza na całą noc z wojskiem wszytkim (bo trzeba było dobre trzy mile obchodzić) Król Jeo Mść, wpół drogi dobrze poszedł Xiąże Radziwił z wojskiem litewskim i z częścią kozaków Zaporowskich, którzy barzo opportune przybyli pod ostróg Prozorowskiego, gdzie jest wielka potęga nieprzyjacielska, a sam Król Jeo Mść z koronnym wojskiem i z częścią także kozaków Zaporowskich poszedł na górę Pokrowską, gdzie też pierwej także chodził, jako się w przeszłych listach oznajmiło. Przyszliśmy o dziewiątej godzinie w dzień Ś. Mateusza na to miejsce, a wprzód Król Jeo Mść w pół milu, wysłuchawszy mszy ś. pod drzewem w lesie, uszykował wojsko; tak Pan Bóg pobłogosławił, że, skoro na tę górę nastąpili, za pół godziny Moskwę wszytkę spędzili. A że ostróg moskiewski wielki zaległ od mostu, który Smoleńszczanie mają przez Dniepr, przyszło się ważyć oń, bronili się barzo potężnie za przyściem moskiewskich posiłków, gdzie się naszym przyszło z nimi w oczach naszych na dwu miejscach potykać, a to za łaską Bożą tego dnia i jezdę (!) wszytkę wsparto, że aż do Sehinowego obozu ustąpili, i piechotę wsparto do ostrogu. Wzięto tego dnia chorągiew moskiewską i officierów (!) przednich cudzoziemskich nazabijano i kilku pojmano, w piechocie też naszej musiała być jakażkolwiek szkoda, bo się cały dzień strzelali. Drugiego także dnia poczęli strzelać z ostrogu naszy na górze samej, usypawszy szańce, dopiero też do nich bezpiecznie parzyli. (!) Chciał sam Szehin tego dnia dać odsiecz, ale, obaczywszy naszych ostrożnych, nie ważyli się. Ścierali się tedy cały dzień na dwu miejscach, tak pod Szehinowym, jako i Prozorowskiego ostrogiem. Za czym, obaczywszy Moskwa, że im odsiecz nie mogła przyść, nie doczekali trzeciego dnia, uciekli nocą z ostrogu, odbieżawszy żywności wszytkiej. Naszy zaraz i pierwszego, i drugiego dnia do Smoleńska chodzili. W obozie pod Smoleńskiem 27 Sept. 1633.

COPIA LISTU JMP. JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEGO MOŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Miłościwy Panie Bracie!

Pisałem do wm. mego kochanego brata nie barzo dawno, to jest 16 Septembris, dosyć fuse tak de publicis, jako i de nostris privatis znać dając, który list na Orle dyrygowałem, tej będąc nadzieje, że wmci prędko dojdzie. Co się potym u nas w obozie stało do dnia dzisiejszego, teraz krótko wypiszę. Po onej nieostrożnej nad wolą i mentem Jego Król. Mości niektórych wodzów na obóz Prozorowskiego imprezie, która intra diem 6 et 7 Septembris odprawowaną po wielkiej części (jako się to w pierwszych wmci posłanych nowinach wyraziło) fructum victoriae na Pokrowskiej górze otrzymanej corrupit. Skoro się Król Jego Mość, posiliwszy ludźmi i potrzebami wojennymi Smoleńsk, nazad z wojskiem do obozu wrócił, różne były różnych ludzi in eius consilio sententiae. Jedni rozumieli, że z tej strony Dniepra, na której Smoleńsk leży, lepiej szczęścia kusić i albo na obóz Prozorowskiego resolute natrzeć, albo mimo blokauzy nieprzyjacielskie do Małachowskiej bramy przystęp sobie czynić. Drudzy, rozdzieliwszy wojsko, zewsząd nieprzyjacielowi passy i drogi zastąpić i żywność odjąć radzili. Ale JKM. na środek od X. Jego M. Pana Wojewody Wileńskiego podany przypaść raczył, któremu się zdało od Pokrowskiej góry, iż przez nię toties fortunnie posiłki nasze do zamku przywodził, i teraz nastąpić. Widział to i sam nieprzyjaciel, że najsnadniejszy od tej strony access do miasta i dla tego na tej górze loco opportunissimo potężny blokauz postawił, który trzema tysięcy przebranej cudzoziemskiej piechoty i dobrą armatą osadziwszy, a ostatek góry aż na dół i do samej rzeki mimo cerkiew Ś. Piotra i Pawła kobylinami in quadrum mocno obstawiwszy in super dołem góry, jako się długo ciągnie naprzeciwko miastu, rów rzucił, przy którym i od obu końców i we środku trzy małe blokauzy posadził. Mimo to straż po wszytkiej górze i pieszą i konną zawiódł, przed którą się za pierwszym JKM. podstąpieniem jako i przez kobyliny, i przez rów pomieniony trzema blokauzami obwarowany przebijać było przyszło. Ale jako był JKM. odstąpił, kobyliny in opportuniorem locum pod strzelbą blokauzowę przymkniono, i cerkiew Śo Piotra Pawła i szańcem, i potężnym praesidium opatrzono tak, iż się przez tę cerkiew, od której nie daleko bród przez Dniepr byli wynaleźli, municye i praesidia nieprzyjacielskie przy Pokrowskiej górze będące z zarzecznymi blokauzami i stanowiskami ich i samym obozem Prozorowskiego stykały. Był i inszy dawny do Pokrowskich szańców od obozu tegoż choć dalszy przez most Prozorowskiego brzegiem Dniepru pod górami przystęp. Na której (!) iż na nim sieła należało, naszy byli 6 7-bra nieobyczajnie natarli. I od tej obojej strony najprędszych i najpotężniejszych propter locorum oportunitatem (która się naszym świeżo tak dobrze znać dała) posiłków Pokrowscy praesidiarii spodziewać się mogli. Bo drugą stronę od Szehinowego obozu, iż opodal stoi, przez most daleki circuitus do blokauzu Matissonowego na Pokrowskiej górze będącego, wszakże i ztamtąd nieprzyjacielskim drogę zagrodzić potrzeba było posiłkom, kto chciał być silen blokauzowi Matissonowemu i szanc Pokrowskiej góry perrumpere. Przeto, kiedy się już Jego Kr. Mość od pomienionej góry przystąpić resolwował, tak miedzy hetmany podzielić officia, że Koronnemu od lewej strony Szehinowskie subsidia odpierać, Hetmanowi zaś Wo Xa Litt. od prawej Prozorowskiego posiłkom zastąpić rozkazał, podzieliwszy miedzy nie Zaporowskie wojsko. A sam z ostatkiem ludzi tak, jako i przedtym, spędziwszy straż Pokrowskiej góry, w tył blokauzowi Matyssonowemu stanąć umyślił.

Wyprawił tedy 20 Septembris wprzód Jego Mości P. Hetmana Koronnego, któremu najdalej, to jest od Szehinowego stanowiska zachodzić przychodziło, i sam w też tropy za nim nocą kommunnikiem poszedł, zostawiwszy pozad XJM. Pana Wojewodę Wileńskiego, który tejże nocy, obóz na Hłuszczy i blokauzy mostowe ( bo tam był przed przyściem JKM. dwa mosty na Dnieprze rzucił ) idoneo praesidio opatrzywszy, ostatek wojska bez wozów przeprawił i z nim rano KJM. wpół drogi dogonił. Tam XJM. z wojskiem Wo Xa Litt. i częścią kozaków diverso itinere od Króla JM. ku obozowi Prozorowskiego w prawo się obrócił. A ponieważ mu difficillima sors dla szczupłości wojska W. X. Lttt. i miejsc, które miał po sobie nieprzyjaciel, obtigerat, aby na toż, co i inszy przed nim inconveniens wojska swego nie naraził, zdało się mu non vi neque impetu, sed consilio uti. Wyprawił tedy wprzód P. Madaleńskiego z częścią wojska, aby się o cerkiew Śo Piotra Pawła, jeśliby się zręcznie zdarzyło, pokusił i tam albo sam, albo coniunctis viribus z wojskiem JKM., które tamże blizko tendebat, co dobrego sprawił, a przynamniej ludzi, jako najwięcej od Prozorowskiego obozu na posiłek swoim wywabił, a sam, inszą drogą bipartito agmine idąc, na dwoch miejscach insidias zasadził.

Część wojska Zaporowskiego na Łysej górze miedzy lasy i nad rzeką Serebrną przeciw obozowi Prozorowskiego położył. Swój pułk niedaleko ku Prozorowskiej górze, na dolinie przy rzece Szklanej, przez którą moskiewskie subsidia przechodzić miały, zakrył utrumque eo consilio, aby tę nieprzyjacielską manum auxiliatricem przy Szklanej inopinato przywitawszy z drugiej strony z tyłu wojskiem Zaporowskim ogarnął; lecz, iż Prozorowski prędzej wojsko kozackie postrzegł, niż albo Król Jego Mość, albo Pan Madaliński na nieprzyjaciela natarli, nie ku Pokrowskiej górze, ale prosto ku kozakom wielką potęgą nastąpić kazał, mając nie tylko cudzoziemskiej piechoty z potrzebę, ale i wszytkie, które był świeżo przywiódł Charles, Dlubert (!), dragony, i prawie brant wszytkiego wojska. Był ten impet tak potężny, że go wojsko Zaporowskie strzymać nie mogło, aż go XJM. półtorą tysięcy człowieka z swego pułku posilił, dopiero nieprzyjaciela wielką mocą odpędzono i onegdajszą klęskę sowicie oddano. Wszakże XJM. i swoich, i Zaporowskich, lubo victores ze wszelakim usiłowaniem trzymał na wodzy, aby się z miejsca okupowanego i mężnie dotrzymanego nie pomykali, częścią dla zasadzek, częścią, aby był Moskwę ku Szklanej mógł jako wywabić. Lecz, iż się im dała znać tego dnia przez te miejsca przeprawa, nie śmieli już przez most blizko nich nacierać, ale mając wyższej (!) niedaleko cerkwie Śo Piotra Pawła bród, o którym się już wyższej (!) powiedziało, dawszy pokój mostowi, tamtędy sukurs Pokrowskiej górze, jeśliby co ingrueret, dać umyślili. Tym czasem harcami i skradając się wzajem na się z kozaki zabawiali się. Interim z rozkązania XJM. Pan Madaleński, pod cerkiew pomienioną postępując, spędził straż nad rzeczką Horodzienką i pod same cerkiewne szańce harcem podpadać począł. Nastąpił i KJM. na Pokrowską górę i, odtarszy straż po górze passim rozsadzoną, stanął sam w tył szańcowi Matyssonowemu tuż za pagórkiem, a bokiem góry dla strzelby od blokauzu gęstej kazał pułkowi Pana Arciszowskiego nastąpić Panu Madaleńskiemu na pomoc, który P. Arciszowski, kobyliny porąbawszy i za rów odważnie nastąpiwszy, lubo od blokauzu Matyssonowego potężny wstręt mieli, wielki jednak strach nieprzyjacielowi puścili w oczy. Tam dopiero Moskwa z Zarzecza, obaczywszy periculum ludzi swoich w cerkwi i blokauzie Matyssonowym będących, poczęli się magno numero przez bród ku cerkwi przeprawiać, ratując swoich, i już się byli z Dniepru na naszę stronę w przestroną równią barzo gęsto wysypali, kiedy XJM. na nich z boku niespodziewanie z zasadzki od Szklanej rajtarskie Pana Wojewodzica Smoleńskiego chorągwie wypuścił, którzy ich wespół z usarzami pułku P. Madaleńskiego z P. Komorowskiego chorągwią na łeb do Dniepru praecipites wparli, laetissimum obleżeńcom sprawiwszy spectaculum, co na tę tragedyą z muru najlepiej patrzali, co im też tymbarziej serca dodało do wycieczek, którymi tego dnia nieprzyjaciela infestować strenue pomogli, bo i pod ten czas właśnie, skradając się przez równinę porzeczną wysokim chwastem (z którego miejscem i chłopa na koniu nie widać) zarosłą, posiłki od blokauzu Matysonowego ku cerkwi idące spierali i, mało potym z tyłu na nieprzyjaciela od Szehinowego taboru następującego natarszy, egregiam operam navarunt. Widząc bowiem nieprzyjaciel, że już obkupowanej od naszych góry z Prozorowskiego strony posiłkować nie może, iż go był XJM. bez wielkiej w ludziach swoich szkody znacznie uskromił, z drugiej strony od Szehinowego taboru i Dziewiczej góry chciał sobie wolny do blokauzu Matyssonowego przystęp zatrzymać, do czego mu nie ledajako pomogło, iż nie wiem, quo errore Jego Mość P. Hetman Koronny jeszcze był passów od Szehinowego obozu nie zastąpił, ale się z wojskiem JKM. złączył, przyszło tedy JKM. samemu, aby sensim przystęp od lewej strony wielkiemu blokauzowi, o który najwięcej szło odejmował, pomknąć p. Butlera z piechotą, a potym w posiłku Pana Rożna i P Krzica w bok pomienionego fortu za głęboki padół, na którego nieprzyjaciel z piechotą cudzoziemską przez rowy, aż z inszej strony z jezdą następować począł, i zaprawdę blizko było tego, że ta piechota tak wielkiemu nastąpieniu wydzierżeć nie miała, bo się im był proch zapalił, że po długim strzelaniu ledwie nie inermes zostali. Ale za szczęściem JKM., który opportune Pana (?) i niektóre chorągwie koronne przy ochotniku na jezdę, tamtą stroną następującą, posłał w posiłku, wsparty nieprzyjaciel, i wycieczka Smoleńska z tyłu piechotę nieprzyjacielską od Butlerowego szańcu, który tam już był od lewej strony wielkiego fortu rzucać począł, wtrąciła. I tak iż tamtej drugiej strony odpędzony nieprzyjaciel zostawił nas przy dobrej nadziei wzięcia obegnanego zewsząd blokazu, bo i z góry i z prawego boku szańce i kosze nasze zbliżały się i Piotra Pawła cerkiew, aczby się była mogła non difficili impressione tegoż dnia dobyć, nie zdało się jednak XJM. tego krwią kupować, co mógł mieć poczekawszy darmo, i dla tego przed samym wieczorem do niej z dział bić począł, których się tak nieprzyjaciel uląkł, że zaraz w nocy z niej ustąpił, żywności i niektórych rzeczy, których zabrać nie mógł, na prędce odbiegszy. Nazajutrz, to jest 22 7-bra XJM. przededniem w też tropy za nieprzyjacielem z cerkwie uchodzącym piechotę swoję w odbieżane w nocy szańce wprowadził i zaraz przez P. Wojewodzica Smoleńskiego rów, na którym trzy małe wyższej pomienione blokauziki szły dołem ad radices Pokrowskiej góry, okkupował i osadził tak, iż już blokauz wielki, od naszych ze wszytkich stron opasany, jeno mimo szańce Buthlerowe i to nie bez odwagi wolne miał do swoich przeście. Interim Prozorowski, nie mogąc inaczej swoim subvenire, strzelbą tylko na naszych passim ex adversa ripa fulminował, ale z więtszą od naszych dział szkodą, bo XJM. ze dwu jego blokauzów wszytkich prawie (oprócz, co się za brustwerki skryć mogli) wystrzelał. A iż już mostu Prozorowskiego pilnować, okkupowawszy blizkie przystępy, było supervaca-neum, tenże P. Hetman kozaki Zaporowskie od Serebrnej rzeki bliżej nad Szklaną przymknął, którzy w infestowaniu nieprzyjaciela egregiam operam praestiterunt. Miedzy inszymi ich dziełami i to było memorabile, że budynek pewny moskiewski na zasłonę muszkietyrów sklecony, za Dnieprem ku taborowi ich przybliżony, nastąpiwszy z góry i z brzegu potężną strzelbą, naprzód praesidio exuerunt, a potym pod tąż strzelbą niemało mołojców nago wpław na drugą stronę puścili, którzy z szablami tylko tak jako płynęli nago wypadszy, jeszcze dalej nieprzyjaciela poparli i wielu rannych podobijali, a on budynek z gruntu rozrzucili.

Niemając nieprzyjaciel nadzieje, aby mógł z tej strony, której litewskie wojsko pilnowało do swoich się przedrzeć, skradł się od Szehinowego taboru z potężnym regimentem ognistego i z inszych regimentów przebranego ludu do koronnej strony i tak w bok Butlerowego blokauzu przez Pieczurską górę do swoich obleżeńców przebyć usiłował i już był piechotę Smoleńską z tego szańcu, w którym strzegli wyparł, kiedy go XJM. Pan Hetman Litewski, będąc na ten czas miejsca tego nie daleko, postrzegł, a nie mogąc tak prędko piechoty na piechotę zemknąć, sam usarskie chorągwie Pana Wojewodzica Nowogrodzkiego i Pana Madaleńskiego nań przywiódł, które, lubo na doły i chrósty i miejsca nierówne trafiły, jednak nieprzyjaciela primo impetu starły i onę dolinę trupy napełniły. (Legło tych na placu ex confessione samych nieprzyjacielskich języków 400 człeka), bo się za nimi naszy ku Dziewiczej górze byli zagnali i aż in conspectum jezdy nieprzyjacielskiej, która się jednak o usarza naszego kusić nie śmiała, przyszli. Nie zostałby był i nuncius cladis, gdyby się byli PP. Koronni miejscu temu, które na ich skrzydle było przyleglejsze, do tego pogromu przyłożyli. Ta dopiero clades i ochotę posiłkowania z Zadnieprza nieprzyjacielowi odjęła i obsessorum w blokauzie animos fregit tak, iż się zaraz w nocy, porzuciwszy niemało żywności i czego z sobą zagarnąć na prędce nie mogli, z onego wielkiego fortu, który już nam od miasta sam jeden zastępował, wykradli, do którego przededniem ludzi P. Wojewodzica Smoleńskiego z tyłu, a z przodu piechotę z regimentu Pana Rożnowego wprowadzono. I tak za szczęściem JKM. i błogosławieństwem Bożym za półtora dnia prawie, jakośmy przyszli, wojsko tylko komunikiem przywiedzione ledwie nie zupełną odsiecz dało miastu temu, pod którym nieprzyjaciel, więcej niż trzy ćwierci roku leżąc z wielkim wojskiem i armatą, per otium obronne gniazda i jamy swoje był ufortyfikował. Za takim naszych imprez poszańcowaniem Król JM. wozom z Hłuszyce na Pokrowską górę 24 7-bra ruszyć się i obóz stanowić rozkazał, które wszytkie (wyjąwszy sta na samym zadzie idących, a miedzy nimi najwięcej piechotnych było, które od nieprzyjaciela rozszarpane) cało na Pokrowską górę przyszedszy do zawarcia obozu nie ladajako nam pomogły. To widząc cudzoziemcy dużo się do nas przedawać poczęli, że w tych dwoch niedzielach do kilkuset ich częścią do Smoleńska, częścią do naszego obozu przyszło.

Skoro tedy za szczęściem Jego KM. nieprzyjaciel od tej strony miasta, gdzie jest most i Pokrowską góra, odgromiony już o tym, aby się na drugiej stronie w szańcach i blokauzach swoich osiedzieć mógł, począł tracić nadzieję. Na tym był Xiąże Jego Mość, aby urgendo successum nieprzyjaciela z zadnieprowych szańców wypłoszonego i w inszych jego gniazdach macać. Czyniła mu dobrą otuchę fortunnej imprezy trwoga i konsternacya jego, iż nietylko z Dziewiczej góry wozy i impedimenta wywoził, ale i z szańców za Dnieprem Prozorowskiemu przyległych, a zwłaszcza z Damowego i rajtarskiego stanowiska widomie się sprowadził, w których obudwu blokazach (!) od naszych dział (jako się wyższej napisało) locis aliquot opportunis od XJM. zwiedzionych wielką szkodę odnosił. Non abhorrebant ab hoc consilio wszyscy, ale iż niektórych cieszyła nadzieja, że nieprzyjaciel sine sanguine samym strachem wypędzony miał z swoich fortów ustąpić, dało mu się frysztu dni kilka aż do dnia 28 7-bra, za którym tak się rekoligował i serce brać począł, że nietylko o dalszym ustępowaniu myślić przestał, ale znowu do pomienionych blokauzów impedimenta swoje wprowadził i one, przez dwie albo trzy nocy wałów przyczyniając w mięzsz (!), dla zasłony od strzelby naszej ufortyfikował i ludźmi majori niżeli przedtym numero osadził. Były magni momenti te municye, bo nad samym prawie brodem przeprawy wojsku naszemu na tamtę stronę Dniepru, gdzie miasto leży, bronili, z drugiej też strony do blokauzu Charlowego, powyższej (!) mostu będącego, skąd przedtym jednym tylko działkiem do mostu strzelano, dziesięć dział zaprowadzono, z których acz z przodku tylko do naszej armaty, którą był z rozkazania KJM. przy górze za rzeką XJM. Pan Hetman zasadził, strzelano, wszakże successu temporis przeprawa przez most periclitabatur, aby tak gęstą strzelbą nie była impediowana, coby było wojsku naszemu po wielkiej części z miastem commercium odjęło. Z tych przyczyn JKM. do zdania XJM. skłonić się raczył i onemu curam tej imprezy polecił, gwoli czemu XJM. die 27 Septembris położeniu miejsca i municyom nieprzyjacielskim zblizka dobrze się przypatrzył, bo się był tak blizko pod nie podszańcował, rzuciwszy passim na potrzebnych miejscach lauffgraby i strzelbę tak ręczną jako i więtszą zasadziwszy, że się we dnie i jednemu z szańców nieprzyjacielskich wychylić i w rowy przyległe, których alias dosyć było, zakraść nie było jako. Seąuenti nocte, iż wojsko litewskie dawnym horowaniem znacznie zmniejszone ad exiguum numerum było redactum, kazał JKM. kilkom (!) chorągwiom usarskim i kozackim z wojska koronnego, przy których i chorągiew Jego Mości Pana Wojewody Smoleńskiego i piechota Rożnowa była, przeprawić się przez most, aby przez miasto braną (!) w pole przededniem wyszedszy na lewym skrzydle wojska litewskiego pod strzelbą murową stanęli, a wojska litewskiego jako i zaporowskiego część przez most zwłaszcza piechotę, część przez bród XJM. przeprawił, mając tę intencyą, aby blokauzy miedzy murem a Prozorowskiego obozem będące okkupował a zatym successive Prozorowskiemu do swoich drogę mógł zagrodzić; co aby było tym snadniej skutek wzięło, Hetmanowi zaporowskiemu poruczył, aby, cerkiew pustą Śo Michała i rowy przyległe miedzy blokauzem Damowym a rajtarskim stanowiskiem kozaki swymi osadziwszy, sam z inszymi na blokauz Damów od tamtej strony nastąpił, któremu na posiłek w tył tejże cerkwie kilka chorągwi usarskich i rajtarskich przez bród przeprawionych przy błoniu postawił, miedzy któremi dwie, to jest Pana Starosty Brzezińskiego i Pana Tyzenhauzowa z wojska koronnego były. Z drugiej strony niedaleko pod samym blokauzem Damowym swoje chorągwie usarskie w dole zasadził, jeśliby była albo na piechotę, albo na tarmych jaka nawalność nastąpiła, aby ich posiłkowali. A blizko nich w górze i w dolinie insze ad incertos casus, żeby je był mógł obrócić tam, skądby nieprzyjaciel na piechotę do blokauzów szturmującą nastąpił. Sam ze trzema regimenty piechoty od miasta wedle muru przez dolinę i lauffgrabę nieprzyjacielską przeszedszy, blokauzik na brzegu góry, na którym batteria przeciwko murowi urobiona była, okkupował i ztamtąd wprzód regimentowi Xcia Pana Podkomorzego Litto, syna swego, a potym Panu Wojewodzicowi Smoleńskiemu na blokauz Damów wielki następować kazał. A kozacy, jako się wyższej (!) napisało, z drugiej strony od cerkwie Śo Michała rowem ku temuż blokauzowi iść mieli.

Tak zordynowane wojsko die 28 Septembris w wilią Śo Michała na świtaniu pod pomienionym blokauzem stanęło. 1 lubo w tak blizkiej przyległości na ostrzeżonego nieprzyjaciela trafiło, wzięłoby było jednak pożądany skutek przedsięwzięcie nasze, gdyby było od ordynacyej hetmańskiej nie odstępowano. Bo naprzód do cerkwie Śo Michała, na której siła należało  (aby były tamtędy posiłki nieprzyjacielskie do blokauzu nie przystępowały) mołojcy naszy nie poszli, a zatym ani rowu, od którego wedle ordynacyej hetmańskiej tamtą stroną następować mieli, ale się wszyscy na tę stronę, od której usarskie chorągwie stały, zgarnęli. Za czym i one chorągwie przy błoniu postawione nazad się przez rzekę, żadnego na się gwałtu nie mając, mimo hetmańską wolą retirowały, z tej (jako dawali sprawę) przyczyny, iż nieprzyjaciel, pomienioną cerkiew i rów przy niej okkupowawszy, strzelbą ich szkodliwie razić począł, co i posiłkom do blokauzu wolny przystęp uczyniło, i jako mołojcom i piechocie szturmującej siła ochoty ujęło, tak nieprzyjacielowi w szańcach posilonemu stateczności i serca dodało. Przystąpiło i to, że chorągwie, które na lewym skrzydle wojska litewskiego stać i ono posiłkować miały, contra mentum JKM. jedne nazbyt zdaleka pod murami stały, drugie, choć bliżej były w ten czas, kiedy najpilniej było ratunku (jako się niżej powie), z miejsca się nie pomknęły. Z wielu tedy przyczyn rajtarom i wojsku Prozorowskiego tak wiele śmiałości przybyło, że spreta paucitate wojska naszego, które było przy Hetmanie Litewskim zostało, o to się kusić poczęli, aby byli regimenty i kozaki szturmujące, wielkim impetem nastąpiwszy, od onego blokauzu odtarli i znieśli. Bo XJM. interim supra dictis casibus nihil territus acerrimam oppugnationem przez kilka godzin aż ku południowi kontynuował, posiliwszy piechotę swoję i Pana Wojewodzicowę Pana Wajerowym regimentem, który się tego dnia, lubo postrzelony, odważnie i mężnie popisał. Iż tedy Prozorowski widział dobrze, że dołem od rzeki chorągwie od XJM. postawione z miejsca się nie ruszyły, nie śmiejąc z tamtej strony fortunam prosequi, wolał przez górę, gdzie tylko dwie chorągwie usarskie Pana Morskiego i Pana Sapieżyna a dwie rajtarskie Pana Wojewodzica Smoleńskiego i Pana Szmelingowa piechocie szturmującej grzbiet trzymały, nastąpić. Skoro się tedy nieprzyjaciel, zasadziwszy passim po rowach, piechotę na górze z rajtary ukazał, poczęli się z nimi leviter kozacy Moczarskiego ścierać, od których zasłoniony P. Rożen z częścią piechoty swojej chciał przez pole przestrone ku blohauzowi do szturmu naszym na posiłek przebyć i już się był głęboko w pole zapuścił, kiedy go kozacy Moczarskiego na muszkietyry naprowadzeni nagle ustąpiwszy odsłonili. Tam już sama necessitas one cztery chorągwie dopiero wspomniane do potkania popchnęła, że się o czoło wojska nieprzyjacielskiego w nierównym pocztcie (!) uderzyć odważyły, aby były w oczach swych piechoty Pana Rożnowej iniąuissimo loco na impet kawaleryej nieprzyjacielskiej nie wydawały. Potkały się mężnie (lubo na wszytkie rajtary, których pod 1300 liczono pod 14 kornecików, i inszą potęgę nieprzyjacielską bez posiłku wytknione nietylko z czoła, ale i z boku na impressyą kornetów rajtarskich się rzuciły) i za pomocą dział zamkowych, które od wału zamkowego głębsze nieprzyjacielskie szyki chorągwie mieszały nietylko nieprzyjacielowi wytrzymały, ale go precz ku zasadzkom jego poparły, gdzie niemałą szkodę od muszkietyrow w rowach zasadzonych w postrzelaniu koni odniosły. Wszakże nad dziesięć towarzystwa z naszych, wyjąwszy ranne i postrzelane, na placu nie zostało, po wielkiej części tych, których były kornety z boku przypadające od chorągwi ogarnęły. Padło na tym placu nieprzyjacielskiego trupa kilkadziesiąt.

Tamże i więźniów naszy rajtarskich nie podłych dostali. Aleby się była daleko znaczniejsza otrzymała victoria, gdyby były chorągwie lewemu skrzydłu naznaczone, których część pod murem, część w polu przy Moczarskim stała, przybyć naszym na posiłek chciały. Tak odparty od naszej piechoty nieprzyjaciel na onym placu niedługo się murowej armacie nadstawiał, ale pokiywszy chorągwie swe przy piechocie u rowu czekał exitu szturmu naszego, który był jeszcze końca swego nie wziął, lubo już XJM. nie chcąc ludzi tracić, kazał się był wszytkiej infanteryej i kozakom zlekka retirować i wnet sam około południa porządnie i nie dawszy nieprzyjacielowi inszej pociechy, oprócz że się w wielkim blokauzie aegre otrzymał, wojsko swoje odwiódł, bo acz piechoty naszej w szturmie zginęło pod dwieście, ale i nieprzyjaciel nie bez szkody, wszakże okkupowaną batteryą i lauffgrab z góry aż do Dniepru rzucony ludźmi osadził i tuż w dole tak piesze, jako i jezdne chorągwie do samej nocy trzymał, co nieprzyjacielowi wszytkę nadzieję odzierżenia tych placów odjęło; czuł to bowiem dobrze, że do zniesienia wojska jego nie było pewniejszego compendium nad to, gdyby było Prozorowskiego obóz od inszych odgarniono. Widział i to, że to consilium lubo dla pomienionych errorów niedobrze było tego dnia exeqvutioni mandatum; snadnie jednak potym za lepszym przygotowaniem i obróceniem wszytkich sił naszych skutek swój wziąć mogło. Na ostatek i w tym wątpić nie mógł, żeśmy już tego zamysłu odstąpić woli nie mieli, zostawiwszy część wojska na miejscach opanowanych aż do samej nocy. Przeto zaraz z wieczora taki go strach ogarnął, że raptim co lepsze rzeczy uwodząc z siedmi oraz potężnych blokauzów a z ósmego obozu Prozorowskiego ustępować począł, porzuciwszy dział dwie Amsterodamskich, jedno szestnaście funtowe, a drugie dwudziestofuntowe, trzecie małe trzyfuntowe, nadto kul i inszych municyi dostatek. Prowiantu passim i żywności po wszytkich szułatach tak wiele, że się nią i obóz nasz i miasto nieledajako opatrzyło. Cały dzień nazajutrz 29 Septembris w dzień Śo Michała przededniem począwszy tak z kozaków Zaporowskich taboru, jako z miasta i obozów naszych kilkanaście tysięcy (a to sine omni fuco aut additamento pura mente piszę) człeka, jedni wozami, drudzy końmi nawjuczonymi bez przestanku wożąc, wywieźć jej nie mogli. Samego siana, śmiele rzec mogę, dziesięć tysięcy namniej wozów wywieziono, tak się byli na zimę opatrzyli. Zbrój, spisów, muszkietów srogą moc i rozmaitą wojenną i obozową supellectilem najdowali naszy. Prochy nieprzyjaciel sam uszedszy część drogi, w cerkwi S. Trojce, którą był obozem zajął Prozorowski, nadedniem zapalił i prochami ją wysadził. Skąd wielkie incendium pusty obóz ogarnęło. Zapalił i niektóre insze szańce, ale te wszytkie ognie deszcz oportune przypadszy ugasił. Zostało i chorych odbieżanych kilka i nasz jeden w okowach do słupa przywiązany w łeb cięty z pod Moczarskiego chorągwie. I tak nam za błogosławieństwem Bożym cudownym prawie, czoła mało co zapociwszy solo terrore perculsus, żadnego na się tak dalece jeszcze gwałtu nie mając nieprzyjaciel i drugiego brzegu ustępować począł, zostawiwszy nam port z tyłu od Litwy i przystęp do miasta już i tamtą stroną aż do Małachowskiej brany (!) uwolniony, wszytkę swoję potęgę do Szehina w kupę prowadzi, dwa tylko jeszcze blohauzy przed batteryą swoją. Nieprzyjaciel tam, gdzie działa i armaty lepsza część była i insze szańce aż do Szarletowego na dół zatrzymał niżej zasadziwszy tam ledwie nie wszytkę cudzoziemską piechotę barziej dla tego, aby tymczasem wielkie działa do Szehinowego obozu uwodzono, niż aby się w nich miał wolą bronić.

Tegoż dnia, przed którym w nocy ustąpił nieprzyjaciel XJM. wojsko WXLo w pole za nim wywiódł i z nim (osadziwszy wprzód infanteryą odbieżane blohauzy) aż pod ostatnie nieprzyjacielskie szańce podstąpił, czekając aż do nocy samej aż aby nieprzyjaciel paucitate ludzi naszych uwiedziony szczęścia był chciał pokusić. Ale się nikt od armaty i szańców wywabić nie dał, z dział tylko od wielkiej batteryej bez szkody w naszych strzelano. Nazajutrz działa od Prozorowskiego porzucone JKM. do Smoleńska przywieść kazał, a z nich jedno Panu naszemu na pamiątkę konferował.

Dnia 29 i 30 7-bra więtsze działa, w których kulą pod 70 funtów waży, po kielkuset ludzi do każdego obróciwszy, aby zgiełku i wołania na szkapy nie potrzeba było, do wielkiego Szehinowego taboru z wielką biedą nieprzyjaciel w nocy prowadził. Jakoż jedno działo Wołk nazwane (jako nam więźniowie referowali) dwa tysiąca ludzi na wybor samotuhem ledwo a ledwo odwleczono.

Dnia 3 8-bra w nocy ostatek wojska nieprzyjecielskiego, to jest Leszel z cudzoziemską piechotą, (bo on nad cudzoziemcy generalissimus) piąci blokauzów i batteryej wielkiej odbiegli, zapaliwszy stanowiska swoje, i znieśli się wszyscy do obozu Szehinowego.

Nazajutrz die 4 ejusdem JKM. jako dziury i przełomy w murze ab extra poczynione, które snadny i połogi przystęp szturmującemu nieprzyjacielowi mając, widome periculum miasta, w którym był, pokazowały, tak odbieżane szańce i batterye nieprzyjacielskie stupendi operis od Małachoskiej brany aż do wielkiego rowu rozciągnione oglądywał. Godne podziwienia były batterye ledwo nie równe z murem na kształt wież wysoko ziemią podniesione tak, że capacitas i firmitudo i artificium szańców immenso labore przez długi przeciąg miejsca rzuconych, w których tak się byli pobudowali i ufortyfikowali, że ledwie nie tak długo musielibyśmy byli ich tam dobywać, jako oni Smoleńska, albo jeślibyśmy byli chcieli accelerare, tedybyśmy musieli byli wszytko wojsko na to ważyć. Że nie wspomnię vestigia srogich ich apparatów, kul żelaznych i kamiennych immanis magnitudinis et ponderis, z których niektóre nie w każdy ceber by się zmieściły były sani pod działa wielkie z oblych całych kłód i drzew nowym kształtem urobionych, drabin szturmowych i inszych rzeczy wojennych apparatów. Czego wszytkiego że nieprzyjaciel żadnego na się gwałtu (excepto blokauzu Damowego, o któryśmy się frustra kusili, ut supra) nie mając i dobytej prawie na się szable naszej nie widząc, solo perculsus metu odbiegł, rozumiem i nie zawiodę się na tym, że to może inter miracula stupenda huius saeculi po czytać i jest to dowodem dotkliwym, że Pan Najwyższy chce teraźniejszego Pana naszego palpabiliter błogosławić i wynieść. Bo to jest infallibile, żebyśmy pewnie rok musieli nieprzyjaciela dobywać w jego szańcach, które byli tak mocno ufortyfikowali i tak się commeatem (!) i żywnością wszelaką zewsząd opatrzyli, żeby się cały rok mogli trzymać, ile w takim naszym nierządzie i emulacyach, jakie się miedzy hetmany zawijają, które się tak zawzięły, że jeden drugiego radby na taki raz naraził, żeby go i o sławę i o żywot oraz przyprawić mógł.

Tak tedy miasto mając ze wszech stron uwolnione, to było in consultatione, coby dalej czynić. Dnia wczorajszego secretius było consilium. Widzę, że się na to zanosi, że część wojska przy Smoleńsku omnibus reąuisitis bellicis sufficienter opatrzonym w polu zostać ma przy jakim Pułkowniku. Wojsko Zaporowskie ku Rosławiowi ziemią nieprzyjacielską pójdzie, a Król Jego M. z Hetmany z kilkunastą tysięcy pod Drohobuż nakieruje. W tym tegodniu (!) exe-qvutio (!) tego wszytkiego być ma, a dziś blokauzy wszytkie, których jest kilkanaście, solo aeąuantur. Dla zrozumienia lepszego wszytkiego tego, co się pisało, posyłam wmci mappę obsidionis, rudi minerva uczynioną, ale przecię taką, która situm locorum może wmci ob oculos nie ledajako położyć. Jutro, da Bóg, ruszamy się ku Dorohobużowi, daj Boże, szczęśliwie,  (obok tych wyrasów dopisek na boku: "vide przed dyaruszem tymże.... położonym, co... z nim a zrozumiesz i recreujesz się").

UNIWERSAŁ KJMŚCI.

WŁADISŁAW CZWARTY Z ŁASKI BOŻEJ KRÓL POLSKI, WIELKIE XIĄŻE LITEWSKIE, RUSKIE, PRUSKIE, MAZOWIECKIE, ŻMUDZKIE, INFLANCKIE, I SZWECKI, GOTSKI, WANDALSKI DZIEDZICZNY KRÓL, OBRANY WIELKI

CAR MOSKIEWSKI ETC. ETC

Wszem wobec i każdemu z osobna PP. Senatorom tak duchownym jako i świeckim, i wszytkim innym stanu rycerskiego ludziom, obywatelom koronnym, uprzejmie i wiernie nam miłym, łaskę naszę Królewską.

Uprzejmie i wiernie nam mili. Z sejmu szczęśliwej koronacyej naszej za konsensem i uchwałą Rptej wojny przeciwko Moskiewskiemu, który, nie czekając terminu wyszcia (!) przymierza, a przysięgę złamawszy, na państwa Rptej z różnych miejsc z wojski nastąpił, ale mianowicie Smoleńsk ściśle szańcami potężnemi ostrożkami osadziwszy obiegł, ruszyliśmy się tak jako jeno było podobieństwo wojska cokolwiek zgromadzić do W. X. Litt., a potym (chcąc ruszeniem naszym chorągwie zaciągnione do pośpiechu pobudzić i nadzieję dania obleżencom prędkiego ratunku uczynić), wziąwszy Pana Boga na pomoc, stanęliśmy nad Dnieprem na Głuszycy obozem, a złączywszy się z wojskiem W. X. Litt. primis diebus Septembris, poszliśmy dnia siódmego tegoż miesiąca z wojskiem bez wszytkich wozów ku Pokrowskiej górze na ratunek Smoleńskowi, gdzie nieprzyjaciela z pola do fortów jego spędziwszy, kusić się przychodziło o szanc tamże potężnie postawiony, obwarowawszy częścią wojska prawą stronę, żeby posiłki z Prozorowskiego ostrożka potężnego przez most i brody nie przybywały, gdzie rycerstwo na sobie stosy nieprzyjacielskie odważnie i mężnie nie bez rozlania krwie trzymało. Po nastąpieniu tedy na pomieniony szanc z strzelbą i ludźmi mocno opatrzony z dobywaniem dalszym, żeby żołnierza nie tracić, zatrzymać się przyszło, a do obozu, posiliwszy w oczach nieprzyjacielskich zamek regimentem jednym Królewica Jego Mości Kazimierza piechoty, prochami, kulami i pieniądzmi, drugiego dnia powrócić, a potym przygotowawszy się za obezreniem miejsc położenia i fortów nieprzyjacielskich, znowu potężniej tąż stroną brać się ku Smoleńskowi. Jakoż dwudziestego pierwszego września, ruszywszy wojsko, przyszliśmy na Pokrowską górę, a jak przedtym, tak i tegoż dnia z pola nieprzyjaciela prędko spędziwszy i prawą stronę od szańcu opanowawszy, a potym posiłki nieprzyjacielskie z lewej strony potężnie ku temuż szańcowi następujące strzelbą się z nimi przez cały dzień prawie strzelając, czego i Smoleńszczanie, z zamku wypadając, ochotnie pomagali, odciąwszy i szańcami się naszymi zbliżywszy, przycisnęliśmy do tego tych, co szanc trzymali, że go w noc ciemną, rowami się przebrawszy, opuścili i prochów, knotów i innej municyi niemało odbieżeli; zaczym Smoleńsk z tę stronę uwolniony został i my z obozem zbliżyli się ku Smoleńskowi.

W dzień zaś Śo Wacława szliśmy na szanc Oberstera Dama z drugą stronę Dniepru dobrze w piechotę cudzoziemską i moskiewską, i co jedno do obrony należało opatrzony, a blizko posiłki mający nastąpić, gdzie lubo zrazu pożądanego effektu intentia nasza nie wzięła, spędzona jednak z pola jezda nieprzyjacielska na posiłek temuż szańcowi idąca, od kilku chorągwi naszych i zostawione kilka chorągwi piechoty naszej w pobliższym szańcu tak nieprzyjaciela strwożyli, że, nie czekając dnia jasnego, nie tylko z pomienionego szańcu, ale i z wielkiego ostrożka i wszytkich wespół ośmi szańców potężnych, zapaliwszy w dzień Śo Michała nadedniem sromotnie dział dwie wielkich, knotów, kul i wiele commeatus różnego odbieżawszy, do Szehinowego obozu ustąpił i Smoleńsk ze dwu stron uwolnił.

Zostawała czwarta strona, gdzie działa wielkie burzące na Butheni ufortyfikowanej stały, a przy nich szańców sześć dobrze zmocnionych, na których cudzoziemska wszytka niemal była piechota, o której, gdy przemyślawamy, aż w dzień Śo Franciszka, nie czekając nastąpienia wojska naszego i z tych fortów tak potężnych działa z wielką pracą w nocy sprowadziwszy, ustąpił do Szehinowego obozu nieprzyjaciel i Smoleńsk zewsząd od oblężenia ścisłego wolnym został. Lubo to nieprzyjaciel w potędze swojej trudny do zniesienia w pół mili od niego stanął. Który progress nasz przeciwko temu nieprzyjacielowi jako łasce Bożej i miłosierdziu Jego Świętemu przypisujemy, i że to dzieło Jego ręki potężnej, którą nam i wojskom naszym widzimy cudownie być przytomną, przypisujemy, tak obwieszczając o tym wszytkie Stany Rptej pobudzamy, do tegoż osobliwie duchowieństwo, aby za tak wysokie dobrodziejstwo winne dzięki oddawszy Majestatowi Jego Świętemu, prosić o dalsze gorąco nie ustawali, a zwłaszcza, że my też dalej przeciwko temu nieprzyjacielowi postępujemy, abyśmy go i od Smoleńska wyparli i do słusznych jakich pokoju kondycyi, (co na osobliwym mamy. baczeniu) przycisnąć mogli. Nic w tym nie wątpiemy, o co pilnie żądamy, że uprzejme i wierne WW. uważając, jako ciężka i trudna z tym nieprzyjacielem, wojskiem cudzoziemskim wspartym, wojna, więc i odwagę zdrowia naszego dla dobra Rptej, a do tego ze szczęśliwego tej wojny skończenia pokój Rptej z innych stron zawisł, przyczyniać się do tego zechcą, żeby nam na tym co do posilenia i zatrzymania wojsk naszych należy, nie schodziło j żeby in medio cursu ustać nie przyszło. Który uniwersał nasz, aby wszytkich wiadomości doszedł, rozkazujemy urzędom naszym grodzkim, aby go na miejscach zwykłych obwołać i publikować kazali, inaczej nie czyniąc dla łaski naszej i z powinności urzędu swego. Dan w obozie pod Smoleńskiem dnia VIII miesiąca Octobra roku Pańskiego MDCXXXIII, panowania królestw naszych pierwszego. Petrus Gębicki secretarius MR.

Vladislaus Rex.

COPIA LISTU DO PEWNEJ OSOBY PISANEGO.

List odemnie posłany de data d. 15 Octobris mam za to, że już doszedł do rąk wm. mego Mściwego Pana, w którym o progressie wojny samecznej (!) wypisałem dostateczniej. Teraz jednak krótko wm. memu Mściwemu Panu oznajmuję o powodzeniu Króla Jego Mości Pana naszego Miłościwego. Naprzód ruszył się Król Jego Mość obozem d. 15 przed wieczorem z góry Pokrowskiej i, obszedszy mil cztery nieprzyjacielowi w oczy na górę nazwaną Bogdanowa okolica od Smoleńska mila, tam stanowił obóz d. 16, 17, 18 Octobris, a dzieliła ten obóz nasz z ostrogiem nieprzyjacielskim góra jedna, którą zową Skowronkowska góra którą nieprzyjaciel ludźmi swymi i armatą dla bronienia ostrogu swego potężnie osadził. Zasiągszy nieprzyjaciel języka o zamysłach Króla Jego Mości, że o tę górę miał wolą potężnie przemyślać, nieprzyjaciel ze wszytką potęgą wywarł się z swoich szańców, z swego Ostrogu nocnym obyczajem ze wtorku na środę nim się jeszcze obóz nasz umocnił, uszykowawszy wojsko swoje na trzy pułki. Pierwszy pułk potężny, który na posłuchy wprzód iść miał, śrzedni pułk także potężny, który się miał uderzyć o obóz Króla Jego Mości, trzeci pułk słabszy, który się miał uderzyć o obóz litewski. Wojsko nasze tejże nocy całą noc w sprawie stało, straże potężne na wszytkie części wojska zawiodszy, mając o tych zamysłach nieprzyjacielskich przestrogę z języków. Pomylił Pan Bóg wszechmogący szyki temu nieprzyjacielowi, że te pułki pierwszy i średni nie doszły wojska" a on trzeci poprzedził i miasto obozu litewskiego napadł na straż obozu Króla Jego Mości i tam zaraz na głowę starty ten pułk i tym drugim znacznie się dostało, bo legło trupa na placu siedm tysięcy krom tych, co potonęło, na mosty przez Dniepr uchodząc, załomali sobą mosty na sudnach pobudowane. Naszych też niemało poginęło, samego towarzystwa legło na placu więcej, niżeli sto, krom postrzelonych, rotmistrzów zabito kilkunastu, Pana Sienkiewicza, Panów Steckiewiczów, postrzelonych Pan Butler pułkownik pieszy, Pan Paweł Czarnecki, Pan Sierakowski, Pan Madaleński. Atoli za pomocą Bożą górę tę Skowronkowską naszy opanowali i rano we środę na tęż górę dział 37 zaprowadziwszy bez przestanku godzin 4 nieprzyjaciela w okopie jego mieszano. We czwartek rano przysłał nieprzyjaciel, przymierza prosząc, ale Król Jego Mość i Ich Mść PP. Hetmani do uszu swych tego nie dopuszczają, przez szablę sobie raczej życząc uspokoić tego nieprzyjaciela. Data w obozie pod Smoleńskiem die ultima octobris 1633. (Cały powyższy rozdział w rękopisie przekreślony, a na boku dwukrotny dopisek "mendacium").

PARAGRAF Z LISTU PANA KUROSZOWEGO DO JEGO M. PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO DE DATA.... DECEMBRIS PISANEGO.

Nowin za sobą co godzina wyglądamy, a co mi na wyjezdnym z domu pisano, krótki wmci oznajmuję. Po wyparciu nieprzyjaciela ze wszytkich jego ostrogów nad ostanim potężnym Szehinowym obozem niedziel kilka zabawki miał KJM. z wielką stratą naszych i siła ucedzeniem krwie, dobywając go. I opanowawszy jednę górę nad samym jego obozem Skowronkowską nazwaną, już mu pulsów tego (!) macać poczęto. Zwątpiwszy Szehin o swej fortecy, a naszych rezolucyą widząc, wyszedł ze wszytkiem wojskiem w pole do bitwy z naszymi. Nad wszytkę nadzieję naszych z łaski Bożej zrażony na głowę sam Szehin ledwie samoczwart uszedł, obozu i armaty odbieżał, więźniów moc wielką nabrano, zacnych wojewodów, drudzy wojewodowie nie chcąc się poddać, woleli się dać pozabijać. Część wojska posłał KJM. aa Szehinem i w Moskwę głęboko. (Cały powyższy rozdział w rękopisie kilkakrotnie przekreślony, a u góry i ku środkowi ma na boku dopisek "mendacium crapissimum").

Dyaryusz tego, co w liście pisze w tym na przodku.

Jego Mość Pan Jan Moskorzowski do Pana rodzonego swego, ale jako dyaryusz dokładniejszy niż list.

Die 4 Septembris. Król Jego Mość złączył się z naszym wojskiem i w jednym obozie na Hłuszycy stanął. Naszy utarczkę z nieprzyjacielem mieli pod ostrożkami Prozorowskiego, piechota z piechotą się nad Dnieprem na zasadce zwarła. Nasza nieprzyjacielską wystrzelała tak, że kłosem (!) ku swoim uciekać musiała, z naszych jeden zabity, a dwaj postrzeleni.

Die 5 Septembris. Wrócił się Spendowski, czeladnik Pana Wojewodzkiego, z Smoleńska, który był do obleżeńców z listy wyprawiony. Ten bywszy w Smoleńsku nazad się wrócił zdrowo i listy do Xięcia Jego Mości przyniósł.

Die 6, 7 et 8 Septembris. Król Jego Mość, na dwoje wojsko podzieliwszy, część jego przy Jegomości Panu Hetmanie Koronnym i Panu Wojewodzie Smoleńskim (który się ultro do koronnego wojska przeniósł) naprzeciw ostrożkowi Prozorowskiego posłał eo fine, aby, przeciw mostowi Jego lauffgraffy rzuciwszy bronili, żeby żadne od niego posiłki ku tym ostrożkom, które na Pokrowskiej górze były, przesyłane być nie mogły. Drugą część wojska przy sobie i Xiążęciu Jego Mości Panu Hetmanie Litewskim zostawił ea intentione, aby, nieprzyjaciela z Pokrowskiej góry spędziwszy, Smoleńsk prochami, kulami i pieniędzmi posilił. Jakoż zdarzył to Bóg, że die 7 Septembris, podstąpiwszy pod nieprzyjaciela i zastawszy go we wszelakiej gotowości za kobylinami przy inszych fortelach nas w sprawie czekającego, zarazem Xiąże Jego Mość nań nastąpił, a za mężną odwagą i przywodzeniem chorągwi, wprzód go od kobylin odparszy, potym i z pola precz do ostroga spędziwszy, kilka szańców (sam piechotę przywodząc) nieprzyjacielskich wysieczono, dział kilka tam będących opanowano, kilkąnastą set człeka pieniądzmi et aliis requisitis zamek sufficienter opatrzono i tak tę stronę Smoleńska od nieprzyjaciela oczyszczono było, że tutissime kto chciał do zamku i z zamku przechodzić do nas mógł. To widząc nieprzyjaciel z szańczyków swoich niektórych ultro się sam do więtszych ostrogów retirował. Król Jego Mość zatym securissime bez wszelkiego od nieprzyjaciela przenagabania tamże przenocowawszy, nazajutrz rano do obozu się wrócił, nie straciwszy nad kilkanaście człeka i to vilioris farinae, wyjąwszy Pana Szmelinga Pułkownika i Rotmistrza rajtarskiego, człeka w dziele rycerskim dobrze biegłego, który zapędziwszy się za nieprzyjacielem zabity jest, i P. Pawłowicza Rotmistrza kozackiego, który w nogę, ale nie śmiertelnie postrzelony.

Nie taka była przy drugiej części wojska fortuna, bo nie tylko imprezy swojej do skutku nie przywiedli, ale tak nieostrożnie na zasadzki przywiedzione było, że do kilkuset człeka zginęło tak zabitych, jako żywcem wziętych, których 160 w więzieniu miedzy nimi samego towarzystwa do sześciudziesiąt ludzi zacnych i żołnierzów dawnych legło. Jako Pan Szemet. zacny i starożytnej familiej młodzieniec, Pan Wilczyński, Sędzia Ziemski Smoleński, i inszych wiele, i tak in summa confusione do wojska Króla Jego Mości przy Xiążeciu Jego Mości będącego retirować się musieli, takiego się erroru dopuściwszy, że i dział nieprzyjaciel mało im nie ubieżał i municyą wszytkę, którą przy sobie mieli nie wiem, czy errore aliquo, czy incuria nie do wojska z sobą, ale do obozu nazad odesłali. Co wielką Królowi JMości było remorą (!) do wielu propositów i zamysłów, które był przedsięwziąć raczył, i które czyniły dobrą nadzieję szczęśliwego sukcesu.

(Odtąd jest wszytko de verbo ad verbum w liscie przeszłym wyższym.)

Odpędzony od miasta nieprzyjaciel, widząc, żeby był za dalszym swoim nazad ustąpieniem strwożonego wojska w kupie zatrzymać nie mógł, owszem by był wojsko Jego K. Mości in viscera państw moskiewskich na sobie nieomylnie przywiódł, wszytkie swoje siły na jedno miejsce zgarnął i tam, gdzie był Szehin tabor swój postawił, zawarszy się defensivum tylko bellum trahere do zimy i przyścia dalszych posiłków umyślił. Przystawiwszy tedy do wielkiego taboru wojska te, które były od miasta odstąpiły, i Dziewiczą górę summo praesidio opatrzywszy i działa na miejsce sposobne zawiodszy, żywność i wszytkie potrzeby do zimowania sposabiać począł. Przygotował był w Drohobużu skład prowiantu i inszych potrzeb wojennych, które ztamtąd wodą nadół do swoich taborów miał wolą spuścić. Był głos i o tym, że mu pieniądze na zapłatę wojsku wieziono, która wieść lubo prawdziwa, lubo umyślnie dla zatrzymania utesknionego wojska zmyślona była, zdało się Jego K. Mości, potężną czatę wtył nieprzyjacielowi puściwszy, szczęścia pokusić. Wyprawił tedy Jego Mości Pana Kamienieckiego z kilką tysięcy człeka, przydawszy mu pułk jeden z wojska zaporowskiego, który 7 8-bris, wieczorem z obozu wyszedszy, tejże nocy ośm mil ubiegł i, na kilku miejscach ludzi moskiewskich pogromiwszy plonu i więźniów nabrawszy, podpadł pod Dorohobuż, gdzie był skład i szpiżarnia żywności i innych apparatow moskiewskich. Wpędziwszy tedy ludzi, co byli wypadli, nazad do zamku, okkupowano osadę onę dostatkami i potrzebami wojennymi naspiżowaną. Ale iż żołnierz chciwie padł na łupie, bojąc się Jego Mość Pan Kamieniecki, aby do jakiego inconveniens nie przyszło, zapalić ją kazał, sam wyprawiwszy dalej Starca (!) z pułkiem zaporowskim pod Wiazmę, aby Moskwa i zasłoną wojska Szehinowego mieczem i ogniem pustoszona belli mala skosztowała, ostentując obsidionem, doczekał go na miejscu i ztamtąd nazad z więzniami i korzyścią powróciwszy, die 16 8-bris podkał się z Jego K. Mością, który się był już z obozem tego dnia ku okolicy Bogdanowej ruszył. Tym czasem bowiem, poki Jego Mość Pan Kamieniecki z czaty się nie wrócił, o tym deliberowano, którą stroną Dniepru na nieprzyjaciela nastąpić. Byli ci, którzy wojsko pod miastem przeprawić i tamtą stroną na wysokiem mil 3 od Smoleńska stanąć radzili; ale ciż którzy, i przedtym K. Jego M. przez Pokrowską górę miastu dać odsiecz non sine prospero eventu auctores byli, i to nie bez usiłowania obtinuerunt, aby tą stroną szczęścia pokusić, upatrując w tym nie tylko więtszą głodnemu wojsku swojemu w zasiąganiu żywności wygodę, ale i snadniejsze środki do zniesienia nieprzyjaciela. Summa consilii ich była, aby, część wojska pod murem zostawiwszy, część z kozaki tamtą stroną puściwszy, na Bogdanowej okolicy robur wojska postawić. A most na łodziach, które na wozach pogotowiu były, jako najprędzej przez Dniepr rzuciwszy, oboz swoj z wojskiem zaporowskim i zarzecznymi posiłkami złączyć. A potym dla wolniejszego do Smoleńska przejazdu z jednej strony Dziewiczą górę, z drugie wielki tabor ostrożkami ścisnąć i tak ze wszytkich stron nieprzyjacielowi i passy i rzekę częścią zalegszy, częścią odjąwszy, insuper z Zaworonkowej góry onego w jego własnych sałaszach i stanowiskach macać.

W tym tylko najwiętsza zdała się wątpliwość, jeśli się wojsko nasze na Bogdanowej okolicy commode stanowić i ostać mogło, w czym Jego K. Mość, nie spuszczając się in re tantae importantiae, lubo na wiadomych kałauzow relacye, wyprawił, die 14 8-bris obudwu hetmanów, aby się położeniu miejsca tamecznego przypatrzyli, którzy, wziąwszy z sobą propter subitos casus kilka chorągwi, obeszli Dziewiczą górę, i przeszedszy trudną na rzeczce Wiezownie przeprawę, potem Stobną i Kołodną rzeczkę przez lasy i miejsca nieprzystępne wtył wszytkich taborów moskiewskich stanęli. Nie była absque periculo ta odwaga Jch Mości dla miejsc i przepraw ciasnych, które nieprzyjacielowi favebant, gdyby był postrzegszy paucitatem naszych na nich tak daleko ab omni subsidio oddalonych nastąpił, ale to discrimen nagrodziło się upatrzeniem miejsca obozowi sposobnego i inwencyą środków do infestowania nieprzyjaciela snadnych. Bo obaczywszy położenie miejsca, Jego Mość Pan Hetman Koronny subscripsit sententiae X. Jego Mości Pana Hetmana Litewskiego, że niskąd barziej nieprzyjacielowi szkodzić się nie mogło, jako od Zaworonkowej góry, ktorey panem być mógł, ktoby był Bogdanową okolicę okupował. A choć na ostrożności wodzów nie zeszło, tak blizki podjazd pod nieprzyjaciela nie mógł być utajony, bo ci, których in subsidio PP. Hetmani opodal od siebie byli postawili, postrzeżeni i lacessiti od nieprzyjaciela harcem go zajeżdżać poczęli, jakoż więźniów i języków po różnych miejscach (żadnego z swych nie straciwszy) nabrali, od których miedzy inszymi i o czacie naszej Dorohobuskiej, która była jeszcze nie przyszła, wiadomość się wzięła. Wrócili się potym PP. Hetmani wieczorem prostszą drogą mimo Dziewiczą górę, zostawiwszy na odwodzie Pana Madaleńskiego, i Królowi Jego Mości tejże nocy o wszytkiem oznajmili, który na podany od PP. Hetmanów środek, do którego się już był schylać począł, tym chętniej przypadł, iż pod niebytność ich tegoż dnia od przedawczyków wziął sprawę, że się od tamtej góry najbarziej nieprzyjacielowi szkodzić mogło. A iż nieprzyjaciela a fronte et a tergo oraz cohibere expediebat, dwa pułki pod murem zostawiono, jeden z koronnego, drugi z lit. wojska pod rządem Pana Chorążego Trockiego, aby, znosząc się z Wojewodą Smoleńskim, od tamtej strony miał oko na nieprzyjacielskie zamysły.

Pierwszy nocleg wojsko nad rzeczką Wiezowną, drugi w poniedziałek 17 8-bris nad Kołodną miało, którego dnia iż przodkiem chodzić alternana na koronne wojsko była, a zatym pozad idące wozy wojska lit. trudnoby były tego dnia na miejscu stanąć mogły, kazał Xiąże Jego Mość Pan Hetman piechocie swej nową poboczną drogę przez lasy przerąbać i przeprawy przerobić, tak iż impedimenta wojska wszytkiego tegoż dnia na miejsce naznaczone przyszły. Trzeciego dnia 18 8-bris we wtorek, że przodek wojsku litewskiemu puszczono, taż praca na nic in expediendo difficillimo itinere przypadła. Ale iż tylko jedna droga i ta nader zła patebat, wojsko bez wozów tego dnia komunnikiem na miejscu, do którego tendebat, stanęło, przed którym Jego K. M. chorągiew Pana Sierakowskiego dla przedniej straży wyprawić był rozkazał, która w Kołodnej stanęła. A za nią w też tropy z rozkazania Jego K. M. Xiąże Jego Mość Pan Hetman Litewski, wojsko swoje przez rzeczkę Kołodną przeprawiwszy, dolinę i planitiem miedzy Bohdanową a Zaworonkową górą począł okkupować.

Ukazało się zaraz niemal wpół równiny onęj jazdy nieprzyjacielskiej kilka chorągwi i przed nimi na zasadzce u przeprawy przez błoto nieco muszkietyrów, przed którymi harcownik nawodząc naszych na strzelbę wypadł, ale Xiąże Pan Hetman in stricta acie lewym skrzydłem podle Kołodnej dwiema regimentom X. Jego M. Pana Kawalera i Jego Mości P. Wojewodzica Smoleńskiego, a podle nich w pośrodku usarskim chorągwiom swoim a prawym skrzydłem dołem góry przy lesie regimentowi Xięcia Pana Podkomorzego następować kazał, puściwszy wprzód harcownika, który bez wszelkiej szkody przed sobą nieprzyjaciela pędził, gdyż piechota zasadzona, obaczywszy w szyku następujące chorągwie i regimenty, zaraz ustąpiła i za sobą kaweleryą moskiewską dołem Zaworonkowej góry ku ostrogom swoim pociągnęła. Zaczym Xiąże Pan Hetman, któremu o ubieżenie pomienionej góry najwięcej szło, małoco in media planicie wojsko potrzymawszy, bojąc się w lesiech na tej górze zasadzek, puścił wprzód regiment Jego M. Pana Podkomorzego Lit., któremu od prawego skrzydła najbliżęj było w górę; a po tym od lewego skrzydła przez błonie dwiema mianowanym regimentom za nimi w posiłku następować kazał i tak ona góra bez wszelkiej szkody w ludziach okkupowana i trzema regimentami piechoty naszej osadzona została. Interim też Jego K. M. z wojskiem i z regimentami przy boku swym idącymi onę równinę wtył Zaworonkowej góry będącą in conspectu nieprzyjacielskich obozów ogromnym szykiem napełnił. A drugą stroną przez górę Jego Mość Pan Hetman Koronny z pułkiem swym na Bohdanową okolicę, gdzie obóz miał być, na widoku od nieprzyjaciela stanął, tak iż nieprzyjaciel tego dnia inopinata re perculsus, a snadź i dla dżdża, który opportune przypadł i trwał aż do północy, nic przeciwko nam nie śmiał tentare. Z dział tylko z góry za Dnieprem przyległej gęsto strzelano, z których podczas kule blisko miejsca, gdzie był stanął Jego K. M., padały, który całą noc na dżdżu ad radices tejże góry trwał. Dopiero nazajutrz Jego K. Mości, przypatrującemu się położeniu miejsca i barzo blizkiej przyległości taborów moskiewskich, patuerunt errores nieprzyjacielskich wodzów, którzy, obrawszy sobie miejsce wielkiego ostrogu do obrony i przezimowania i naprzeciwko trochę dalej Dziewiczą górę opanowawszy, tak opportunum zamysłom naszym locum ufortyfikować zaniechali. Interim którym porządkiem wojsko we wtorek na to miejsce przyszło było, wtymże stało nazajutrz aż do południa przymknąwszy trochę chorągwi do góry, aby nie były tak barzo działom nieprzyjacielskim (które było na blizką bateryą podemkniono) odkryte. Zatym we środę rano 19 Octobra obóz przybliżać się począł, któremu pobudowawszy mosty na przeprawach Xiąże Jego Mość P. Hetman Litewski przez górę prostą drogę przerąbać kazał. Ten, aby był w lepszej od strzelby nieprzyjacielskiej zasłonie, nie w równi, ale w bok ad radices Bohdanowej góry w dolinie za rzeką Kołodną po uboczach dwu pagórków w bezpiecznym miejscu zatoczono. Skoro się obóz stanowić począł, wojsko, przy Jego K. Mości będące, plutą i głodem i niewczasem strudzone do stanowisk swoich przez błonie i przeprawę na Kołodnej trudną o południu zjechało. A już i litewskie chorągwie były na tym, aby z czoła, na którym za porządkiem wczorajszej alternaty stały, zwiedzione były.

W ten czas nieprzyjaciel, który erroru swego seram paenitentiam agere caeperat, obaczywszy, iż się tak jezda, jako i piechota nasza (oprócz onych trzech na górze postawionych regimentów i P. Krejcowych i P. Duplessego ludzi) od tej góry, o którą mu szło, za trudną przeprawą odemknęła była, wziął otuchę i fiduciam opanowania jej i dlatego się wielką mocą przez most i łodziami już z południa przeprawować począł. Była pod ostatnim brzegiem Zaworonkowej góry, gdzie naszy bateryą przeciw Szehinowemu taborowi postawić myślili, miedzy Dziewiczą górą a ostrogiem i mostem nieprzyjacielskim przestronna równina, którą wpółbrzeżysta rzeczka Stobna dzieliła. Ta planicies naprzeciwko krajowi wschodniemu taboru Szehinowego (pod którym był Prozorowski stanął) stykała się ciasną szyją z tą równiną, którą byli naszy dnia wczorajszego okkupowali. A ten ciasny plac z jednej strony przykry i gęstym chróstem zarosły bok Zaworonkowej góry, z drugiej od Dniepru i obozów moskiewskich chrósty i błota ściskały, tak iż ledwie się w nim wszerz dwie chorągwie zmieścić i minąć z sobą mogły, ale wzdłuż w tej ciasności ciągnął się opodal aż dotąd, gdzie się ku Bohdanowej okolicy przestrzeńsza równia otwierała. Gdy się tedy nieprzyjaciel niespodziewanie na drugą stronę mostu ku nam sypać począł, trafiło się na szczęście, że Xiąże Pan Hetman W. X. Lit. ostatni brzeg tej góry, na którym najszkodliwsza nieprzyjacielowi baterya postawiona być miała, oględował, z którego iż blizki do mostu prospekt, nietrudno było imprezę nieprzyjacielską postrzec i zamysł divinować. Z trzaskiem tedy do chorągwi swych posłał, aby się zatrzymały, oraz i Króla Jego Mości i Pana Hetmana Koronnego o nieprzyjacielskim następowaniu wiadomym uczynił. Trafił ten casus na naszych nazbyt niegotowych, bo wojsko, w niepogodne czasy przez dwa dni pracą i plutą i głodem zmorzone za nieprzybyciem więtszej części wozów, które się niedaleko za przeprawą bawiły, skoro go jedno z pola zwiedziono, dum quisque ad sua impedimenta convertitur, rozsypało się było tak, iż za niespodziewaną trwogą, aegre połowicę towarzystwa nagle rozwinione chorągwie zebrać mogły, którym znowu na przeprawie przez Kołodną z ciężką biedą się nazad dobywać przyszło. Interea nieprzyjaciel wszytko robur konnego i pieszego wojska swego przeprawił i nim z obudwu brzegów rzeczki Stobnej wszytkę przyległą równinę late napełnił. A ztamtąd wprzód prawą stroną przez chrósty regimenty swoje, a potym lewą od drogi jezdę w tył naszej piechocie ku górze puściwszy, wielką potęgą na naszych nie do końca gotowych i od wszelkiego posiłku oddalonych następował. Nie zaniechawszy i tam (lubo certamen pod blizką armatą i strzelbą jego być miało) fortelów swoich in omnem casum piechotę w brzegach nie tylko Dniepru, ale rzeczki Stobnej i chróstach przyległych gęsto zasadził i one jezdą swoją zakrył. Constat miedzy tymi, którzy wszytkich przypadków ostatniej wojny tej wiadomi, że i razu jednego jeszcze ten nieprzyjaciel z takim impetem i z taką rezolucyą i potęgą na wojsko Jego K. Mości nie natarł, jako na ten czas, skąd snać, że mu szło o wielką. Takowemu impetowi Xiąże Jego Mość Pan Kawaler i inni pułkownicy pomienionych regimentów na górze będących, aby byli tym snadniej wytrzymać mogli, przebrawszy expeditam manum colepszych muszkietyrów, kazawszy im odstrzeliwając się polekku ku sobie następować, sami loco opportuno w wierzchu góry stanęli, aby był na nich integros et recentes nieprzyjaciel zmordowaniem i impetem ku górze wysilony trafił, a oraz aby nie tak ictibus jego z dołu aequo loco congressi paterent. Wspierał nieprzyjaciel te muszkietyry dosyć długo i daleko w górę, aż go zasadzone regimenty ogromną salwą przywitały. Dopiero porównana bitwa mało co in ambiguo trwała, deteriori jednak conditione hostium, którzy prędko ustępować poczęli. A pogotowiu kiedy Butlerów pułk

Xiąże Jego Mość per compendia viarum in ipsum certaminis locum opportune obrócił, nieprzyjaciel sprośnie na dół uchodził. Ale iż góra niemała, po której się uchodząc odstrzeliwali, interim jezda nieprzyjacielska piechocie swojej chcąc subvenire wtył regimentom naszym zajeżdżać poczęła. Na co Xiąże Jego Mość (jako ten, który, ztamtąd dopiero przyjechawszy, wiedział, do czego zmierzał nieprzyjaciel) mając pilne oko już był rajtary pana Seiowe z Jego Mością Panem Starostą Kościerzyńskim in absentia pułkownika ich (za którymi i sam prędko pułkownik przyszedł) tamtą stroną góry obviam hosti posłał jako i Jego Mość Pan Hetman Koronny chorągwie Pana Wojny i Pana Moczarskiego i inszych kilka kozackich petichorskich, którzy tempestive przypadszy nieprzyjacielowi wstręt uczynili; ale iż numero et viribus byli impares, w równią nieprzyjacielską jezdą i piechotą napełnioną nie wpuszczali się.

Zaczym Moskwa od drugiej strony piechotę swoję nowymi coraz posiłkami podsycała i jezda na piechotę naszę z góry za nieprzyjacielem zapędzoną nacierając nadzieję opanowania góry wielkim oporem i odwagą zatrzymywała. Już był i pułk Królewica Jego Mości per compendia ścieżek od Xięcia Jego Mości in locum pugnae obrócony nasze regimenty nieledajako posilił. Kiedy sensim prochu naszym na górze nie stawać poczęło, zaczym coraz rzedsza (!) strzelba od naszych i nieprzyjaciel znowu serce i górę brać począł. Ale interea jezda nasza od przestronnej równi ku onej ciasnej szyi pod górą Zaworonkową, skąd najsnadniejszy i nieprzyjaciel wstręt i piechota nasza posiłek mieć mogła, z lekku przystępować poczęła. I tam był nieprzyjaciel przedniejsze fortele swoje i siły obrócił, wyrychtowawszy w przeciwnej górze na kilku bateryach przeciwko tej ciasnej szyi działa, skąd gęstą i straszliwą strzelbę bez przestanku puszczano, a w bok tego ciasnego placu pod brzegiem Dnieprowym za błotem muszkietyrów blizko potężny regiment zasadzono. Tę zasadzkę przeczuwając, Xiąże  Jego Mość nie dopuścił chorągwiom swoim (które jako we wtorek czoło trzymały, tak i wtenczas nie będąc zwiedzione przodkowały), następować dalej, aż regiment Pana Wajerów przybył, który w lewo ad excipiendas a fronte et a latere insidias obrócił. Przy nim dopiero z lekka przez onę długą a ciasną szyję chorągwie nasze postępowały, które się zmykać temere na nieprzyjaciela przy zasadzkach i fortelach swoich będącego obiema Hetmanom bez gwałtownej potrzeby nie zdało. Interim Pan Wajer na zasadzki i z czoła i z boku trafiwszy, wszytkie nieprzyjacielskie ictus na się i na Hetmany, którzy tuż obok z nim abo za nim, jako się trafiło, stali, i na pobliższe chorągwie obrócił. Tam dopiero straszliwa z dział i z ręcznej strzelby igraszka powstała, kiedy nieprzyjaciel, aby nas był z onej szyi wyparł, gęste z przyległej góry w jedno a ciasne miejsce ciskał pioruny; i kiedy do onego jednego celu wypuszczone ze trzech stron razy się roiły, bo i z lewej od Dniepru i z prawej strony do góry i od czoła, gdzie się ona przestrona (pełna pułków moskiewskich zasadzkami obstawionych) równia otwierała, kule jako grad leciały, ogromne ze wszytkich stron trzaskania imperia ducum zagłuszały; a prospekt gęstym dymem i kurzawę odjęty same tylko prawie nie ustawające ognie czyniły. Tego jeszcze niedostawało, aby było piechocie naszej na górze i na lewej ręce przy nas strzelającej prochu i kul nie stało o zachodzie słońca, która acz ile w tym niespodziewanym razie porządnie nimi była opatrzona, wszakże dla gęstej bardzo strzelby i nad nadzieję dłużej przez kilka godzin trwającej schodzić im na prochach poczęło, które aże był Król Jego Mość jeszcze za dnia wyprawił, ale iż przeprawa trudna, prędkiemu suppeditowaniu była na przeszkodzie, przyszło do tego, że oraz i na górze z wielkim dodaniem serca nieprzyjacielowi strzelba rarescebat i pułk Pana Wajerów od kul i prochów exarmowany lewego boku naszego odstępować począł. Wszakże sam Pan Wajer, wybrawszy do 20 muszkietyrów, którzy jeszcze po razu albo kilka wystrzelić mogli, tam z nimi przed regimentem skoczył i na sobie nieprzyjaciela trzymał. Dopiero Xiąże Jego Mość, widząc, że już góry sama piechota dłużej trzymać nie może, konnym chorągwiom na nieprzyjaciela miejscom i fortelom swoim dufającego, resolute następować kazał. A Jego Mość Pan Hetman Koronny z kilką chorągwi swoich w posiłku stanął, przed któremi wprzód Jego Mość Pan Kamieniecki z swoją chorągwią odważnie i resolute skoczył, pod którym dwoch koni jednego po drugim postrzelono. Tego cztery usarskich chorągwi wojska litewskiego jedna po drugiej posiłkowały, spędziły precz od góry jezdę nieprzyjacielską, ale od piechoty przy ostrogu i zasadzkach i fortelach szkodliwą salwą przywitane, odwrót uczynić musiały, wszakże po kilkakroć się potym do nieprzyjaciela redintegrato impetu za przywodzeniem hetmańskim obracały. Już też i od Jego K. Mości prochy piechocie samym zmierzkiem (!) na koniech przyniesione były i noc sama onę tak długą bitwę rozwodziła, kiedy ostatek nieprzyjacielskiej jezdy i piechoty z pola uchodzić poczęło, ale z zasadzek i od Dniepru szkodliwe upominki bez przestanku latały. Zaczym Xiężęciu Panu Hetmanowi poszarpane chorągwie swoje polekku z pola zwodzić przyszło, dotrzymawszy placu i góry, której się nieprzyjaciel tak uporczywie napierał. A interim Pan Stogniew z chorągwią Króla Jego Mości na odwodzie został. Niewiele konnych naszych, więcej pieszych i koni samych na placu zostało, ale postrzelonych ludzi bardzo wiele, a jeszcze nierówno więcej koni się nalazło. W nieprzyjacielu wielka dziura, bo się dwóch tysięcy ludzi dorachować nie mogą, jako więźniowie i przedawszczycy świadczą, miedzy którymi ludzi przednich zabitych i postrzelonych barzo wiele kładą. Trwała bowiem ta łaźnia circiter przez 4 godziny do głębokiego mroku, a była tak gorąca, że się w niej i wodzom samym z inszymi równo pocić przyszło. Bo Xiążęciu samemu Panu Hetmanowi Litewskiemu, któremu i przedtym przez wszytek czas i potym, przywodząc i odwodząc swoje chorągwie przy czele stać przyszło, tak dogrzewano, że z towarzystwa, które boku jego pilnowało, ledwie który albo sam w sobie, albo w koniu postrzału nie odniósł. Simile periculum i Jego Mości Pana Hetmana Koronnego było. Dodzierżawszy tak statecznie za łaską Bożą i szczęściem Jego K. Mości placu tego, na którym tak wiele należało, reliqua cura była redutami i municyami obwarować i piechotą i prochem i kulami porządnie opatrzyć, około czego z rozkazania Króla Jego Mości Xiąże Pan Hetman tejże nocy mocno się zawinął. Sam osobą swą o północy prochy i insze requisita wojenne na górę wprowadziwszy, aby się był z pułkownikami około obwarowania miejsca tamtego zniósł. Jakoż tamże zaraz Jego Mości Panu Wojewodzicowi Smoleńskiemu curam jako artyleryi (!) tak munitii poruczył, zostawiwszy przy nim Jngeniora (!) Jego K. Mości.

Nazajutrz d. 20 octobris we czwartek cicho z obudwu stron było, bo się oboja strona budowaniem bateryi i sypaniem szańców zabawiała. Trzeciego dnia, 21 8-bris, nieprzyjaciel, czego dotąd nie czynił, o rozgowor prosić począł. Spytany trębacz, do kogoby był posłany, powiedział: "Do Hetmana"; kiedy pytano do którego, czy Koronnego, czy Litewskiego? Rzekł: "Do Radziwiła". Co skoro się Jego K. Mości doniosło, Jego Mości Panu Kamienieckiemu i Jego Mości Panu Wojewodzicowi Smoleńskiemu wyrozumieć poruczył, po co przyjechał. Strony pobrania trupów i odmiany więźniów to poselstwo było, bo sieła officierów (!) znacznych poginęło, a po trupy die 22 8-bris w sobotę przyjechano, a tymczasem baterye pogotowano i działa zawiedziono, z których się dopiero w niedzielę, do nieprzyjaciela bić poczęło nie bez znacznej, ile się baczyć i od więźniów i od przedawczyków wyrozumieć mogło, szkody w jego obozie, gdyż żadna kula nasza darmo upaść nie mogła. Zrana w niedzielę, kiedy najwiętszy był nacisk na cerkiew z działa uderzono, z której się zaraz gromada wielka ludzi wytoczyła. Odstrzeliwał potężnie nieprzyjaciel, ale bez szkody w naszych. Nasza strzelba ze dwóch bateryi strychuje nieprzyjacielskie tabory. Jedna z nich jest na brzegu góry, skąd Jego Mość Pań Wojewodzic Smoleński, druga w pośrodku skąd Xiąże Jego Mość Pan Kawaler strzela.

Dnia 24 Octobr. Jego K. Mość sam osobą swoją robocie mostowej na Dnieprze w wielkim alias niedostatku gvastatorów i potrzeb do tego należących przynaglał, nie leniąc się i sam exemplo suo dworowi i towarzystwu, której byli praesentes, ochoty dodawać, toż i 25 i 26 Octobris impigre czynić raczył, co tym więtszą i necessitatem w obecnych doglądaniu i facilitatem w wykonaniu woli Jego K. Mości Xiążęciu Jego Mości Panu Hetmanowi W. X. Lit., który przy robocie był assiduus, przyniosło. Tak, iż pierwszego dnia zaraz most jeden ledwie nie igrzyskiem stanął, a drugiego dobrze nadrobiono i wnet na drugiej stronie Dniepru za nim redukt potężny postawiono, on którym prędko potym pułk Pana

Arciszewskiego, który on ostrożek sztakrotem w kilka dni obstawił, pro custodia pontis postawiono. W tak bowiem wielkiej blizkości nieprzyjaciela, który był panem tamtego brzegu, trzeba było użyć summam celeritatem, która się też tak szczęśliwie nadała, że, nim się nieprzyjaciel postrzegł, i most i blokauz stanął. Ażeby się był pierwszego dnia zaraz postrzec nie mógł, kazał Xiąże Jego Mość kilkomdziesiąt przebranego towarzystwa z kozackich rot swoich wpław przeprawić, których z Rotmistrzem Panem Ślepowrońskim wyprawił, aby nie drażniąc nieprzyjaciela, tylko posłuchom i exploratorom jego do tego miejsca, gdzie nasza robota była, alioqui pagórkami i lasy zakrytego, zdaleka przystępu i naglądania bronili. Zaczym i nazajutrz 25 Octobris drugi most bez nagabania i napadnienia nieprzyjacielskiego stanał i onych reduktów znacznie przyczyniono na drugiej stronie. Interea Moskwa wielką w taborach swoich od naszych artyleryj szkodę odnosząc, jeszcze w poniedziałek poczęła o quartir (!) do traktatów prosić, którym nazajutrz czas naznaczono. Ten kiedy przyszedł, wymawiając się opozdzeniem (!) czasu do jutra odłożyć chcieli. Ale naszy widząc, że tergiversatia dzieje się tylko na zwłokę czasu, tejże godziny do nich z dział bić poczęli; znowu się nieprzyjaciel quartiru przez trębacza napierał, ale J. K. M. na dalszą zwłokę nie pozwolił.

26 Octobris wejśrodę (!) wojsko Zaporowskie tamtą stroną od Smoleńska z częścią wojska JKM., które było pod miastem zostało, ku mostowi naszemu przychodziło, które, gdy się o tabory moskiewskie ocierało, wypadł nieprzyjaciel, ale bez szkody naszej snadnie odgromiony puścił mołojcom snadne przeście do nas, którzy się trochę powyższej mostu naszego w obronnym miejscu położyli.

27 Octobris znowu o quartir pod pretekstem więźniów odmiany prosili. I tak nieprzyjaciel rzekę i brzegi jej zdołu i zgóry straciwszy, naszymi wojski zawarty, nie tylko w samym gniaździe swoim spokojnego wyspania niema, ale i wszytkie gościńce zajechane mając, za pobudowaniem locis opportunis ostrożków, którego cieśniej codzień ściskać będą, po chwili i swobodnego wyścia nie najdzie.

Bywały potym usque ad 18 Novembris traktaty więcej niż 10 razy o odmianę więźniów, których ten exitus, że się ta odmiana stała, ale J. K. Mość nad zamiar kilkadziesiąt więźniów, którzy na ten czas w obozie byli, nad liczbę naszych, którzy u nich byli, darował im.

Initio Novembris J. K. M. ostrożek w półmilu od mostu naszego w tył taborom moskiewskim Zaporożcom opodal od taboru ich postawić kazał, który piechotą z regimentu Platerowego osadzono. A przy nim tuż kilkaset ludzi Pana Wojewodzica Ruskiego postawiono, który się tamże okopał.

Prędko potym JKM. drugi ostrożek Panu Wojewodzie Smoleńskiemu pół mile od Smoleńska na miejscu sposobnym także w tył taborom moskiewskim jako i pierwszy na tamtej stronie Dniepru postawić kazał. Tymi ostrożkami odjęły się nieprzyjacielskie sposoby do zasięgania żywności od tamtej strony Dniepru, tak iż od wszytkiego, ale mianowicie od koni znacznie odpadać poczęli.

Tegoż czasu JKM. dwa blokauzy na górze Żaworonkowej robić rozkazał. Jeden nad bateryą i redutą X. J. M. P. Kawalera, drugi przy bateryej i stanowiskach Pana Wojewodzica Smoleńskiego, które aż trzy niedziele po tym stanęły, przeto iż grunt był kamienisty i twardy do kopania.

Dnia 16 Novembris K. Jego M. redutę w równi pod Żaworonkową górę niedalego ostrożka nieprzyjacielskiego nad mostem będącego postawić kazał i onę piechotą osadził; przeciwko której Moskwa w nocy od swego ostrogu retranchement rzucać poczęła, którym on ostrog swój obtoczyli.

COPIA LISTU JM. PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JM. PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Miłościwy Panie Bracie!

Samo to żadnej okazyej do pisania nieupuszczanie, jużby mi penitus materiam listów do wm. subtraheret, by jej sollicitudo do oświadczenia mojej braterskiej ku wm. memu kochanemu bratu chęci coraz nie suppeditowała. Zaczym i za podaniem okazyej przez posłańca Orleńskiego nawiedzam wm., pragnąc serdecznie i wyglądając teskliwie, rychło li mię też wesoła o zdrowiu i powodzeniu wm. nowina dojdzie. Toć jest moja jakakolwiek przy tych fatygach i niewczasiech żołnierskich ochłoda, ta w obecnym wyglądaniu śmierci i codziennych zdrowia niebezpieczeństwach refocillacya, gdy o wmściów domowych, a zwłaszcza od wmci, który teraz patris matrisque vices względem mnie subiisti avizy jako najczęstsze miewać mogą, których, że mi wmć dotąd umykasz (bom po sejmie dwoje tylko od wm. miał pisanie) nie może mię to, jeno barzo suszyć. Ja jednak, lubo mi nie do tego, a to i teraz oblatam occasionem arripio. O sobie oznajmuję, żem jeszcze żyw i zdrów. Teraz mię Pan Najwyższy z miłosierdzia Swego Śo w ogniu przez godzin prawie cztery przy Panu równo z drugimi na czele będącego (co wmć z avizów tych, które posyłam zrozumiesz) wszalakiego szwanku uchował, lubo to konie, to ludzie podle mnie gęsto na ziemię lecieli. Bo tak gęsta to strzelba była, że wszyscy starzy żołnierze unanimiter twierdzą, że w różnych utarczkach będąc, i w Prusiech, i w Inflanciech, i w Moskwie, jeszcze w takim ogniu nie byli. Z samych dział nieprzyjaciel przez te godzin kilka namniej razy sto uderzył, bo ze trzech beteryj bez przestanku bito, a razem czasem z dziesiąciu dział. A z muszkietów tak barzo, że właśnie zdało się, że się piekło otworzyło. Na sarnę naszę piechotę (której od KJM. prochów i kul subministrują według zwyczaju) wydano kul muszkietowych gotowych siedmdziesiąt tysięcy, których tak nie stało, że konni i usarze (gdy piechota propter defectum prochu i kul, nim je przywieziono znowu, strzelać przestała) aby jej nie stracili, w ono piekło wskoczyć musieli. A przecię, quod mirandum, w tak potężnej strzelbie tylko nam towarzystwa ze czterech na placu zostało, postrzelonych barzo siła, a koni pewnie z kilka set. Lecz to wmć szyrzej (!) z tego summaryusza nowin zrozumiesz, w którym iż toties naszego Pana fit mentio, nie sprawuje tego żadna ku Panu adulacya, ale że naszego zawsze zemkną, gdzie najgorzej. Ztąd i to poszło, że tak wojsko nasze litewskie zmniejszone, że od 3000 nie zostaje nam tylko 900 konnych, a pieszych z kilka set. In summa wszytkiego nie zbierze 1500. In genere zaś do wszytkiego naszego wojska mówiąc, wielki się u nas disordo dzieje, bo naprzód commeatus nulla habetur cura, ztąd naszy pacholikowie wojskowi żywności zasięgając (gdyżeśmy w głodny barzo kraj przyszli, a co za dziw; gdzie 60000 i dalej wojska przez rok leży nieprzyjacielskiego, trudno musi być o żywność) ex insidiis często opprimuntur i giną partim od szysów, partim od czat nieprzyjacielskich, czegoby nie było, gdyby praesidiarii locis oportunis od naszych hetmanów dispositi byli, albo gdyby chorągwiami żywności zasiągano. 2. Pieniędzy srogi defekt. Wojsko na borg służy. Piechocie i regimentom tylko za jeden miesiąc dotąd, jak w zaciągu są, zapłacono. Ztąd srogi miedzy nią głód, którego nie mogą znieść, już się wszytka prawie rozwinęła, jedni nazad do ojczyzny, drudzy do nieprzyjaciela pozuciekali (!) tak, iż teraz z onych regimentów sławnych ledwie pod drugim po 100 po 200 człeka, ale i na tych już krank poczyna. Ztąd i na nas barzo ciężko. O siano tak barzo trudno, że nasze konie wrzosem a chrostem karmimy, a owies srodze drogo płacimy. Pan Bóg wie, jeśli nie przyjdzie piechotą z tej wojny się wrócić. Ztąd żołnierz niszczeje i curazie (!) do bicia się stracił. 3. Divisa są imperia i siła ich rządzi, ztąd długie in rebus agendis deliberacye, lenta consilia, które tarde barzo exeqvutione mandantur, interdum po czasie, a bella momentis constant. Ztąd miedzy hetmany i wojski częste koncertacye, emulacye, poswarki, które tak invaluerunt, iż ex vili occasione do tego było przyszło, że sobie hetmani... byli na pojedynek dali, i w tym rosole przez niedziel kilka trwając, ledwie za włożeniem się Księdza Kanclerza Koronnego in amicitiam redierunt. 4. Languor jakiś occupavit animos ducum, że jeden na drugiego patrząc, uterque nic nie robi i wojsko leżeniem tylko ginie. Ztąd occasiones rei gerendae upływają i czas nihil agendo teritur. 5. Straże barzo ledajako się odprawują. Teraz niedawno kilka bojarów z Moskwy, nie wiedząc jeszcze o naszym tu w tyle nieprzyjaciela obozie, w nocy do swego ostrogu jadąc, przez nasz obóz cały przejechali mimo budę królewską i by byli forte fortuna na Budziszewskiego Rotmistrza nie trafili, przejechaliby byli tutissime do swoich. 6. Dum ancillantur Regi i hoc unicum spectant, aby daninkę porwać, negligitur res bellica, a nasz obóz obraca się w dwór, gdzie nihil agitur, jeno jeden drugiego przez nogę rzuca, a raczej czym inszym, niż cnotą i prawdą pożywić się chce. Ztąd pochodzi, że lubośmy nieprzyjaciela undique tak ścisnęli, że mu z ostroga i po drwa trudno się wychylić, lubo go i z dział tak w jego legowisku macamy, że się dużo z celów zmykać dalej począł, przecię więcejbyśmy za Bożą pomocą byli dawno dokazać mogli, by trochę więtsza była ochota. Aleć non est meum alienos erores taxare, dosyć ich było do wm. attingere, abyś wiedział, co się intus u nas et extra dzieje. Wmć. zdrów na długie lata żyj, a o mnie wiedz, żem wmci serdecznie miłował i z tym do grobu mego, jeśli Bóg mój to naznaczył, wstępuję. O rzeczkach dowiesz się wmć od Zalskiego. Za tym się łasce wmci z posługami memi oddaję.

Dat. w obozie na Bogdanowej okolicy, 31 Octobris 1633.

COPIA LISTU JM. PANA SAMUELA PRZYPKOWSKIEGO DO JMCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Mnie wielce Miłościwy Panie Bracie!

Nie chcę wmci M. M. P. bawić avizami, które od JM. Pana brata swego i często i dokładnie, jako zawsze, tak i teraz miewać raczysz. To tylko o tej wojnie in genere piszę, że Pan Bóg prowidencyą Swoją tak z obu stron nasze i nieprzyjacielskie sukcesy temperuje, że jako onych (lubo z przodku radą, potęgą i gotowością wszelaką i stupendis circa obsidionem operibus zdali się być blizcy tego) wzięciem Smoleńskiej fortece napoły już dobytej, nie chciał pocieszyć tak i nas, lubo victores, i nie tylko numero, ale i sukcesami dotąd pomyślnymi (uno atque altaro casu exceptis) superiores, in medio cursu victoriae hamuje i dotąd jeszcze zupełnego zwycięztwa nie daje.

Co dalej będzie, nie wiem, de praesenti statu loquor. Nie możemy jeno cudownej łasce Jego przyznać przeszłe sukcesy swoje, ale iż On przecie i cuda przez środki robi, upatruję to, że Pan Bóg te dwa narody z sobą spusczone tak podzielił, że my quoad summam rei mieliśmy dotąd salubriora i meliora, niż hostis consilia, ale w ich egzekucyej dla różnych nierządów i niegotowości naszej wielkie się zawsze mankamenty najdowały i najdują. E contra hostis, lubo ob deteriora consilia (mówię de rebus in praesentia nostra gestis) zawsze ustępować musiał wszakże in executione ich dla rządu, sforności, przygotowania porządnego, wszytkie nasze szczęścia i że tak rzekę, avantaggia (!) kształtnie eludebat i eludit. Co się nas tknie w tym non inutiliter opera nostra consumpta est, że na złość owym, którzy udawają, że na nas Pan patrzyć nie może, nie tylko łaskawie patrzy, ale i przed wielą inszych, kiedy się trafi non dubia favoris i łaski swej argumenta et obviam prawie humanitatem znacznie nam pokazuje. Więc i to, że przecie nietylko prace i harowania, ale często i pericula nasze dla siebie i ojczyzny podjęte widzi. Dał nam P. Bóg prawie w oczach jego w ostatniej bitwie pod Żaworonkową górą edere specimen tego, że nie tylko równo z inszymi, ale i na czele przed inszymi in praesentissimis pro patria discriminibus pociągać i wytrwać umiemy. Jest za co P. Bogu dziękować, że nas w tak srogim opale i w tak straszliwych ogniach nie jednę ani dwie godzinie, ale prawie od wtórej z południa aż barzo nierychło po zachodzie słońca trwających możną ręką Swoją incolumes zachował. Nie przyszło nam było niektórym, aż i samemu Xiążęciu do zbroje, acz i tych, co we zbrojach byli, postrzelano, a nam z łaski Bożej nic, tylko konia pode mną postrzelono i to nie szkodliwie, bo mi godzinę potym służył na samym pobojowisku. A potym, kiedy dotrzymawszy placu, o który szło, Xiąże Jego Mość już wieczorem posłał mię do KJM. opowiadając, że konnych dla strzelby w nocy ile z dział nieustawającej z pola zwieść przyjdzie i piechocie prochów dodać, odprawiłem na nimże, chocia ochromionym. W obozie na Bogdanowej górze, d. 20 9-bris 1633.

COPIA LISTU JM. PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEGO MOŚCI PANA ANDRZEJA

Moskorzowskiego.

Mściwy Panie Bracie!

Przed niedziel kilką wypisałem wm. memu kochanemu bratu wszytko to, co się interius et exterius w wojskach naszych dzieje, który list de data 30 Octobris dyrygowałem na Orle przez Bojarzyna. Teraz przez Jego Mości Pana Buczyńskiego po dwa razy jeden list (bo mu na wyjeznym (!) przy inszych rzeczach i listy moje ukradziono) do wmci piszę, w którym to naprzód oznąjmuję, że wielki koło nas defekt w żywności na konie tak, że chrostem już tylko żywe. Owsa solanka albo śledziówka po złotych czterech i piąciu. Na piechotę wielki głód. Druga, choroby jakieś i gorączki zaraźliwe zawijać się dużo miedzy wojskiem poczęły tak, że barzo gęsto na nie umierają. Co się zaś exteriora tycze, dotąd nic tak znacznego się ab utrinque nie stało. Ostrożkami tylko zewsząd nieprzyjaciel od naszych ściśniony wolnego passu i po drwa nie ma. Ztądże srogi głód względem koni cierpią, tak iż od nich znacznie odpadli, gwoli czemu wyprawili byli do Cara jednego Lejtenanta na imię Peter Hennemana Gdańszczanina z listy, oznajmując o swoich niedostatkach i wielkim ściśnieniu (przy którym było inszych listów wiele do różnych bojar moskiewskich), przydawszy mu koni 40. Ci, nie mogąc inszą drogą się przekraść, poszli tą stroną mimo Dziewiczą górę ku Białej. Ale dwóch z nich 7-Novembris przywiedziono z fascykułem listów, którzy naprzód w konfessatach swoich o niedostatkach obozu swego, a mianowicie względem konnych, potym o wyprawieniu tego Hennemana powiedzieli. Tego aby się przejąć mogło, obesłano zarazem uniwersałem wszytkich, którzy po derewniach na przystastwie byli, aby pilne oko nań mieli.

Jakoż nazajutrz, to jest 8 Novembris wpadł w ręce nasze. Ten miedzy inszymi konfessatami o znacznym ściśnieniu wojska nieprzyjacielskiego powiedział. Gdyż oprócz chleba, którego jeszcze na niedziel cztery spodziewają się mieć, na wszytkim zeszli. Mięsa nie pytaj. Lada jałowicę po 30 talarów twardych przed niedziel kilką kupowano, teraz i sierci bydlęcia nie dostanie. Siana i owsa i gorzałek i piw nic nie masz. Soli o male. Choroby też jakieś zaraźliwe i puchliny zagęściły się, rzadko który dzień, żeby kilku nie pochowano. Powiedział, że i o odsieczy się spodziewa nieprzyjaciel Majstruka ze 20000 dworu carskiego. I już snadź 4000 ludzi jest w Dorohobużu, którzy na drugich oczekiwają. Przy których to ludziech twierdził być jednego Angielczyka, który rozumiejąc, że jeszcze obóz moskiewski jest pod Smoleńskiem, narobił był kilkaset trąbek z blachy, którymi dymy jakieś zaraźliwe ludzi zabijające puszczać miał. Tych i teraz przeciw nam chce zażywać. O tymże kuglarzu trefną prawił narracyą, twierdząc, że sam na to patrzył. Domagał się (powiadał) u Cara w stolicy, aby mu obersterstwo konferował, obiecując prędko regiment zebrać. Gdy mu tego Car odmówił, począł o tę repulsę expostulować, chlubiąc się, że taką sztukę umie, jakiejby żaden z dawnych obersterów dokazać nie mógł. Co gdy Cara doszło, rozkazał Iwanu Mikityczowi, stryjowi swemu, aby się kunsztowi temu przypatrzył. Zawołany od Mikitycza Angielczyk i do izby wprowadzony, o woli carskiej wiadomość od niego wziąwszy, spytał, jakichby Carowi ludzi potrzeba było? Odpowie Mikitycz: "Rajtarów." Zarazem tedy Angielczyk do swojej kaletki; dobędzie z niej drewienka na kształt myszki, wrzuci to drewienko pod piec w dziurę, zakołatawszy w piec palcatem, zawoła;

"Heraus!" Aliści rajtar na koniu w zupełnym kirysie wyjedzie. Pyta Mikitycza, jeśliby więcej potrzeba. I to annuente, znowu zakołace, "heraus" wołając. Aliści się kilkanaście rajtarów z onej dziury wysypie. Poczną po onej izbie się uwijać, a Mikitycz w nogi. Dopiero poszle do onego kuglarza, żeby swoim rajtarom wyjechać z izby kazał, lecz on nie chciał, ażby ich pierwej Mikitycz poczęstował. Przyniesiono zatym flaszkę gorzałki wielką, którą on z swymi junakami wypiwszy, nazad im do dziury kazał. Oni dicto paruerunt, a on swego z niej drewienka dobywszy do kaletki go schował. Słabe subsidium wojsku pod Smoleńskiem będącemu z tych rajtarów Car być rozumiał, dla tegoż onego kuglarza błazeństwem odprawił, a miasto obersterstwa, ledwo mu w wojsku swoim być pozwolił. Połapano subsequentibus diebus i drugich posłańców, którzy unanimiter o wielkim w obozie niedostatku twierdzą. Ciż o ześciu z tego świata Patryarchy Filareta, ojca carowego, powiedają i motus aliquos w państwie moskiewskim obawiają się, bo hactenus wszytkie rzeczy głową i auspiciis tego Patryarchy w państwie tym odprawowały się, gdyż pan syn wielkie durniszcze. A die 9 Novembris adhuncusque nic notabile się nie stało. Palą tylko z dział z obudwu stron, a naszy już kopać wał koło swego obozu poczęli. Wczora też (po odmianie więźniów, która się d. 19 stała) przysyłał nieprzyjaciel trębacza i oto prosząc Króla Jego Mości, aby dwom bojarom z listy do stolice salvum conductum dał, a w tych liściech ofiarują się Cara do tego przywieść, żeby pokój zawarł, lecz to denegatum. Ale particulariora o wojennych sprawach hauries etiam ex relatione JMPana Buczyńskiego etc. Oddaję się zatym z posługami memi miłości i łasce braterskiej wm. mego kochanego brata. Daj, Panie Boże, obyśmy się w dobrym zdrowiu prędko oglądali i z sobą przy chwale Bożej czas jeszcze jaki pożyli. Jeśli też P. Bóg co inszego w radzie swej o mnie zawarł, fiat voluntas Eius. A ja z tym żywę i umieram, żem Deo teste wmci zawsze szczerze miłował i z tym do grobu mego wstąpię, gdy wola Jego będzie. A wmć mój kochany pamiętaj na czeladź moję, aby żaden na mnie nie płakał, a zwłaszcza Żulski, który mi tak dawno służy etc. Dat. w obozie na Bogdanowej okolicy, 22 Novembris 1633.

COPIA LISTU JMŚCI PANA SAMUELA PRZYPKOWSKIEGO DO JEGO MŚCI PANA KUROSZA DE DATA 3 DECEMBRIS Z OBOZU.

Nasz polski starodawny nierząd, sroga na wszytko niegotowość, wodzów jednych ignorantia, drugich discordia, mogę rzec niektórych, a zwłaszcza młodszych timiditas, więc niedostatek pieniędzy i potrzeb wojennych i żywności wszelakiej (bo wojsko dotychczas niepłacone), to wszytko w kupę złożywszy, od przyjazdu JKM. aż do tej godziny zarabiała na to, abyśmy nietylko w oczach swoich miasto strictissime oblężone i prawie napoły dobyte (bo po ruinach mógł i na koniu wyjechać) sromotnie stracili, ale i srogą klęskę, od nieprzyjaciela dobrze na wszytko przygotowanego i wielką potęgą i mądrą radą wojującego odnieśli. Pan Bóg sam jako dawniejszy początek panowania JKM. tak i tę pierwszą ekspedycyą tak pofortunił, że się Smoleńskowi zupełna odsiecz dała i nieprzyjacielowi rogów utarto, i teraz wojsko jego oblężone et in magnas angustias coniectum w wielkim jest strachu; wszakże, gdyby nie pomienione impedimenta, mogłaby się była illustrissima victoria otrzymać i teraz znowu, kiedy już afflictae i attritae vires hostis wielkim nierządem i srogą konfuzyą naszą, takeśmy wzajem nasze siły wyniszczyli, że ledwie nie cudowniejszej Bożej łaski trzeba (niżeliśmy jej doznali, kiedy florebant res hostium), abyśmy te reliquias eorum profligare mogli. Ma nad nas nieprzyjaciel nie tylko rządem i gotowością wszelaką, ale i miejscem, idque non tantum ob munitiones, którymi się obwarował, sed et ob naturam locorum w owym kącie, bo sam tylko góry a gęste lasy i miejscem błota, nikędy pola, gdzieby się kawalerya nasza rozwieść mogła, nie masz. A nieprzyjaciel piechotę i lepszą, niż my, i dwa razy więcej ma. Jużci to one sławne regimenty nasze do tego przyszły, że ledwie po stu, po półtorasta pod niektórymi, co było po 1200. Przyczyna głód, niepłacenie, srogie uciekanie i timitidas naszych polaczków, acz i z koronnego wojska pacholików więtsza połowica pouciekało. Chorągwie kuse, szkapy u nas wszytkich pomarniały, głód, niedostatek, praca, niewczas, pluty, a teraz już śniegi i mrozy srodze nam w polu dokuczają. W ostatniej bitwie pod górą Zaworonkową, gdzie Xiąże Jego Mość na ten czas na czele stał, chorągwie swoje przywodząc, konia pode mną postrzelono wronego. Trwała ta bitwa od wtorej po południu aż godzina po zachodzie słońca w tak gęstej i od dział i od muszkietów strzelbie, że słusznie Król J. Mość do Królewny Jej Mości napisał, iż starszy pułkownicy powiedają, że nigdy w więtszym i dłużej trwającym ogniu nie byli. Przyszło nam z Xiążęciem na najgorszych raziech i na samych, i od dział i od muszkietów celach z gołemi piersiami (bo i jemu do zbroje nie przyszło, abo raczej z nią się był skrył jeden młodzik, nie śmiejąc na ten ogień, w którymeśmy byli, nacierać) przez te kilka godzin, odważywszy się na wszytkie species ran i śmierci, któreśmy około siebie zewsząd miserando spectaculo widzieli, dotrwać do samego głębokiego mroku, dotrzymawszy z więtszą jednak koni, niżeli ludzi szkodą góry tej, której się nieprzyjaciel napierał. Do kilkuset koni postrzelonych, zabitych i z piechotą tylko kilkadziesiąt, ale postrzelonych sroga rzecz. Podle Xiążęcia Jego Mości Pana Rabieja, Pana Kopcia i niektórych inszych tuż podle boku postrzelono, drugim konie tylko, Pana Madaleńskiego, Pana Sienkiewicza Porucznika naszego, Pana Marcinkiewicza, Sędziego wojskowego, i inszych wielu postrzelono.

COPIA LISTU JM. PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO

RODZONEGO SWEGO JEGO MOŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Miłościwy Panie Bracie!

Po wyjeździe JM. Pana Buczyńskiego, przez któregom list do wm. de data 19 Novembris pisał, doszło mię pisanie wm. z przywilejami i intromisyą w Czarkowy dnia 24 Novembris przez umyślnego posłańca Jego M. Pana Kuroszowego, z którego żem wyrozumiał, że wm. tylko dwoje pisania moje z Głuszyce 16 Septembris pisane doszły, nie mogę jeno wielce się temu dziwować, bo potym kilka razy do wm. za każdą okazyą się pisało. Pisałem z obozu na Pokrowskiej górze d. 8 Octobris i oznajmiłem, jakośmy Smoleńsk ab obsidione uwolnili i posłałem przy tym mappę obsidionis, pisałem drugi raz z obozu na Bogdanowej okolicy kontynuując nowiny ad ultimam Octobris, pisałem trzeci przez Pana Buczyńskiego także z summaryuszem nowin ad 18 Novembris.

Czwarte to pisanie moje przez JM. Pana Brata do wmci dyryguję, prosząc, abyś mi za okazyą oznajmił, jeśliż wyliczone listy ręku wmci doszły. A nim na list wm. świeżo mi przyniesiony punctatim odpiszę, praemittam wprzód kontynuacyą dyaryusza wojny tej teraźniejszej. Przy tych odmianie więźniów (o której się w pierwszych listach pisało) traktatach z nieprzyjacielem, poczęło się było zanosić na rozmowy miedzy officyrami obojego wojska strony traktatów o pokój.

Lecz się to prędko rozchwiało najwięcej dlatego, iż Szehin ani jąknąć (?), ani bąknąć nic nie śmie bez wyraźnej na to woli i rozkazania carskiego, którego im teraz zasiąc nie łza, i tak woli widomie ginąć i tak ciężkie cierpieć oblężenie, niż prudenti hoc consilio reliquias exercitus z sobą wespół zachować. Ci więźniowie naszy, których Moskwa nam na frymark 72 oddała, jednostajnie twierdzą: 1, że głód u nieprzyjaciela poczyna być, mianowicie względem koni, których we wszytkim wojsku swoim (jako się i języki zgadzają na toż) więcej 800 nie mają; 2, że im działa nasze wielką czynią szkodę; 3, że nie tylko cudzoziemcy, ale i sama Moskwa odbiegliby byli dawno Szehina, by im było passów zewsząd nie zależono; 4, że Szehin upija (!) się na to, że mu prędko Maystruk na odsiecz od Dorohobuża przyjdzie ze 20000 wojska. Circa 20 Novembris Król Jego Mość rozkazał, aby wojsko wszytko około obozu okop rzuciło, co też prędko potym według indzienirskiej (!) dimensyej skutek brać swój poczęło.

22 Novembris od swej redukty wyższej (!) mianowanej urobiła Moskwa przez noc hornwerck, zbliżając się ku naszej redukcie. Zaczym nazajutrz 23 Novembris Jego K. Mość rozkazał, aby przeciwko ich robocie od naszej redukty dwie linie nakształt nożyc, a na końcu każdej liniej reduktę urobiono, co się też bez wszelkiej od nieprzyjaciela szkody nocą stało. I tak już nieprzyjaciel poprzestał już swej kopaniny obaczywszy, że eo genere certandi nie może nas przekabacić. Których werków formam obaczysz wmc. z tej mappy, którą posyłam, a ta jest supplementem owej pierwszej wmci 8 Octob. posłanej. Tegoż dnia przededniem Moskwa z niemałą częścią wojska z obozu swego wyszła ku Smoleńskowi. Gdy o tym Króla Jego M. wiadomość doszła, zaraz na wszytkie strony praesidia disponowawszy, kazał się Panu Hetmanowi Litewskiemu przez most nasz przeprawić z częścią wojska. Nieprzyjaciel, obaczywszy nasze kurstanie (!), pędem do obozu retulit, kilkunastą języków z wojska pod smoleńskimi murami będącego porwawszy. Zaczym też Pan Hetman nazad wojsku retirować się kazał, a sam, w kilkudziesiąt koni pod obóz niemiecki podpadszy i języka wziąwszy, wrócił się nazad do obozu. Tegoż dnia w tył góry Dziewiczej, na której jeszcze nieprzyjacielski ostrożek, Król Jego Mość ostróg stawić rozkazał, a to dla tego, aby Dziewiczą górę ścisnął i ostatek passów, którymi się jeszcze nieprzyjaciel mógł przekradać, onemu odjął. A nie tylko ostrożek tam postawiono, ale też zasieki od Zaworonkowej góry do rzeki Stobnej i dalej porobiono.

Dnia 24 Novembris wiadomość od Jego Mości Pana Hetmana Koronnego Wielkiego Królowi Jego Mości przyszła, że z Pogany re prospere gesta przymusił ich ad honestam et perpetuam pacem.

Przetoż ze dnia 25 na dzień 26 Novembris w nocy tryumf ogromną i długo trwającą strzelbą w obozie i na murach smoleńskich był odprawowany z niemałym podziwieniem i postrachem nieprzyjacielskim, który tego strzelania przyczyny nie wiedział.

Dnia 27 Novembris nieprzyjaciel, chcąc wiedzieć przyczynę naszego tryumfu, wyprawił dwa podjazdy. Jeden pod wojsko pod murami będące, gdzie towarzyszów trzech i pacholików kilku porwał, drugi pieszy ku Kozakom Zaporowskim. Ci pieszy napadli na zasadzkę Pana Wojewodzica Ruskiego, którą in spem tego podjazdu w nocy był pod obóz moskiewski uczynił. Pobił ich wszystkich i 18 dobrych więźniów wziął, partim Niemców, partim inszej nacyej ludzi, których było sześciudziesiąt wyprawiono, jako to znać z kobył, abo z muszkietów, których Wojewodzie 62 przy dwóch szefelinach po tym pobojowisku wziął.

Dnia 29 (bo 28 nil notabile) tenże Pan Wojewodzic Ruski znowu miał z nieprzyjacielem utarczkę z tej okazyej. Na posłuchy jego nie chcąc Moskwa, która była na gościńcu Smoleńskim chciała co porwać, nabrnęła. Co gdy dano znać do chorągwi, wypadło kilkadziesiąt koni ochotnika, który kilku dwudziestu trupem położywszy sześciu żywcem pojmał. Naszy rozochociwszy się zagnali się za rozgromionym pod szanc niemiecki. Tam od gęstej strzelby wsparci nazad ustąpić, straciwszy towarzysza dobrego Sczukę, musieli.

Dnia 30 w rynku obozowym w namiotach ad hunc solum actum rozbitych Król Jego Mość słuchał legacyi posła od Cara Tatarskiego przysłanego. Puncta legacyi były: 1. Pytał się po winszowaniu zdrowia JKM. imieniem swego Cara, czemuby JKM. tak długo posła ich pierwszego do Krakowa jeszcze dyrygowanego zatrzymał. 2. Przyjaźń sąmsiedzką Cara swego JKM. ofiarował, gwoli której okazaniu dwa razy tego lata ludzie swoje w ziemię moskiewską posyłał, którzy distractum nieprzyjaciela JKM. czyniły i awersyą virium od Smoleńska. Toż i na potym czynić chce, jeśli JKM. potrzebuje. In summa przyjacielem przyjaciołom, a nieprzyjacielem KJM. nieprzyjaciołom być chce. Po tej oracyej listy od Cara i inszych w różne kitajki uwinione oddał do rąk Ks. Kanclerza. Responsum przez Księdza Kanclerza Koronnego dawnym trybem, że to wdzięcznie KJM. przyjmuje, cokolwiek Car ich testificandae amicitiae causa czynił gwoli JKM. a o przyjaźni swojej wzamian upewnia. Poseł pierwszy dla tego był zatrzymany, że wieść była przyszła, jakoby ich Car w państwa JKM. wpaść zamyślał, która, gdy ucichła, zarazem go odprawiono i już dotąd jest na miejscu. Prosi przytym Jego K. Mość Cara, aby inkursyi w ziemię moskiewską czynić nie ustał. A na listy, skoro przetłumaczone będą, odpisać nie zaniecha. Po tych oracyach KJM. do stanowiska swego odszedł, a poseł także.

Die 1 Decembris rozgowor z Moskwą znowu o zamianę więźniów, których z obudwu stron po kilkudziesiąt na regestrze podano.

Dnia 2, Hetman Koronny z Wojewodą Smoleńskim po długich in consilio Panów Senatorów przy boku KJM. będących o to koncertącyach i zobopólnych (bo XJM. diversum sentiebat i nie radził divisionem virium) kontrowersyach, a to tandem do tego rzeczy przywiedli, że ich z ośmią tysięcy wojska wysłano ku  Dorohobużowi. Summa tej imprezy, że między Dorohobużem a Wiazmą obozem stanąwszy mają się pilno osłuchywać, jeśliby jaki z Moskwy posiłek tutecznym obleżeńcom szedł, i mają go za Bożą pomocą podkawszy gromić. Czaty też jako najgłębiej w ziemię zapuszczać i nieprzyjaciela distractum reddere.

Dnia 3 wyszedł Hetman z tym wojskiem w imie Boże.

Dnia 4 Piotrowski z lit. wojska na czacie będąc w mil tylko dwóch od Białej napadszy na kilkaset ludzi tak konnych, jako i pieszych, którzy z Białej dla języka wyszli byli, rozgromił ich, pieszych wszytkich wysiekł (bo się mu w polu dopaść ich zdarzyło), konni częścią pojmani i przywiedziono ich szesnaście, częścią pouciekali. Tegoż dnia posła tatarskiego w tychże namiotach odprawiono, responsum  do Cara jemu dawszy.

Od dnia 5 aż do 11 nic tak znacznego się nie stało, ordynacye tylko  różne to ostrożków, to szańców, to Smoleńska Xiąże  Pan mój (który wszytek rząd tutecznego wojska przy K. J. Mości pozostałego objął) odprawował.

Dnia 12 XJM. w kilkunastu chorągwi rano przez Dniepr przeszedszy zasadzki w ćwierci mili od obozu poczynił na tych, którzy z obozu nieprzyjacielskiego w kilkuset człeka lignatum (pogromieni będąc przedtym od Wojewodzica Ruskiego w małej potędze) wychodzili; która impreza tak się nam z łaski Bożej szczęśliwie nadała, żeśmy skoro godzina na dzień z onych zasadzek namniej pięćset człeka zagarnęli jak w matnią. Jednych, którzy się bronić poczęli, wysieczono i  gęsty bardzo trup padł, a drugich, którzy quartiru (!) prosili, żywcem wzięto, miedzy którymi jest piechoty niemieckiej 116 osób, a moskiewskiej piechoty ćwiczonej 37, która victoria tak z naszej strony incruenta była, że tylko jeden towarzysz szefelinem przebity nazajutrz umarł, drugiego in posteriora strzałą zajęto nieszkodliwie; koni czterech obrażono: dwóch na tym pobojowisku w lesie, dwóch na harcu, bo Moskwa za swój szanc niemiecki trochę się była ukazała i  harcem na sztych na zasadzkę nawodzić poczęła, którą gdy Xże Jego Mość z Panem Kamienieckim, który z nami był i galante stanął, postrzegli, retirować się chorągwiom, zrobiwszy co trzeba, kazali. Takie to bydło jest ta Moskwa, że pod ich  szańcami przywodzono te więźnie pobrane do Pana i w oczach ich oddawano je. Bawiliśmy się namniej godzin ze dwie w dzień, a przecie żeby to wypaść, abo nas zagabać nietylko trochę harcownik wypadał, ale jak kto z naszych skoczył, to w nogi.

Dnia 13 przedał się do naszych obozu Angielczyk jeden. Ten powieda, że pod ten właśnie czas, gdy naszy tych lignantes gromili, rozruch był wielki w Paborze moskiewskim. Leśle Pułkownik z drugim Pułkownikiem Sandersonem powadzili się. Tamże Leśle w łeb Sandersona tak dobrze z pistoletu uderzył, że z dymem padł o ziemię, zaraz ad arraa utriusque adhaerentes zawołali i w sprawie utraque factio stała. A on interim umknął. Non constat tedy ąuorsum eruptura sint te ich odia. To tak publica hactenus. Quoad privata, wolę punctatim według tego, jakoś do mnie pisał, odpisać. A naprzód, co się przesyłania nowin tycze, nie moja w tym wina, że nierychło dochodzą, bo ja w ten czas je wmci wypisuję, gdy misie occurrent (!) trafi do Orla. Alias tu żadnej pewniejszej nie masz okazyej. Wolałcibym ja, żeby tejże godziny do wmci doszło i żebyś wmć ante omnes miał tych rzeczy tutejszych notitiam, ale iż inaczej listów przesyłać nie mogę, a druga, że lubo to poprzedzają tempore drugich nowiny, pójdę jednak o sztukę z każdym, jeśliż albo dostateczniej, albo prawdziwiej miewa rei gestae seriem nad wmci. Atoż mora compensabitur zawsze rei veritate, wszakże możesz się wmć też P. Aleksandra spytać, ten wmci powie, jakie jest fallo (!) w drugich dyaryuszach etc. Dat. na Bogdanowej okolicy 14 Decembris 1633.

COPIA LISTU JM. PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEGO MOŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Już to trzeci raz w jednym prawie miesiącu do wmci przez JMPana Samuela naszego, z wielką moją żałością od kompaniej obozowej się odrywającego, piszę. A zawżdy wmć kiedykolwiek tot incitatus meae sedulitatis exemplis, będziesz mi chciał rependere vicem, o co ja proszę, bo to jest refrigerium moje w tutecznych jakichkolwiek i niewczasach i fatygach, gdy od wmci jakie mię dojdą pisania. Może tedy solito wprzód od tego pocznę, co się publice w obozie dzieje. O czym in genere to napiszę. Boże się pożal sławy narodu naszego, że tak misere prostituitur. Jeszcze to podobno vix in historia nostrae nationis extat, aby Król Polski cum robore exercitus pod tak błazeńskim ostrogiem, w którym i głód, i choroby różne połowicę wojska (a nie masz go nad 10000 wszytkiego) nieprzyjacielskiego ad arma tractanda inhabilem uczyniły, tak długo kiedy leżeć miał. Żadnych municyi oprócz tych biednych kijów koło Szehinowego stanowiska nie masz, a my przecie wolemy tego czekać, aż oni ultro nos invadent kiedy, a nie uważając, że confectum esset bellum i otwarta do stolice droga, gdybyśmy tych tu znieśli, wolimy sami nihil agendo ginąć, niż nieprzyjaciela w jego legowisku atakować. Ale invidiosum est nostros errores per tot spatia terrarum na karcie posyłać, która tot casibus exposita. Przetoż ad specialiora (których możesz się wm. od tych, którzy ztąd przyjeżdżają, dowiedzieć) non descendam, lecz dyaryusz od tego dnia kontynuować będę, na którymem w poślednim liście przestał. A lubo Jego M. Pan Aleksander nie wyjechał aż 18 Decembris (jako to u naszego Dworu te odprawy de die in diem transferuntur i vulgo dicitur, że kto kijem ma od naszego Pana wziąć, trzeba i na to kilka niedziel czekać) i był przy kilku dni gestach; jednak non peccabo, że i to się wm. znowu wypisze, co wiesz, eo fine, aby ta continuata rerum series wmci non lateat. Ta tedy wszytka dotąd była nasza impreza abyśmy nieprzyjacielowi drew zabronili i wychodzącego na nie ex insidiis napadszy gromili. Zaczym i dnia 14 Decembris (bo póty, ni fallor, dyaryusz wmci się posłał) z drugiej strony Dniepru około Dziewiczej góry kazał Król Jego Mość szczęścia spróbować na tych, którzy tam lignatum wchodzili. W nocy tedy wyszliśmy z kilką chorągwi z obozu, a zaszedszy za górę Zaworonkową zaraz Xiąże Jego Mość rozporządził, która chorągiew czego pilnować miała.

Zasadził tedy od Zaworonkowej góry idąc nad rzeczką Stobną za ostrożkiem naszym w tył Dziewiczej góry postawionym P. Tyzenhauza z rajtarami; dalej idąc piechoty 200 z kozacką chorągwią; dalej idąc sam został z usarzami, a w prawą rękę dalej puścił Pana Kamienieckiego. Ordynacya była taka, że się żaden ex insidiis ruszać nie miał, aż by było z Zaworonkowej góry (z której jak na dłoni widać, gdy kto z ostrogu Szehinowego się ruszy) hasło przez strzelenie z dział trzykroć dano. Ale casus intervenit, który tę ordynacya pomieszał. Rzecz się tak prowadziła. Szehin dnia wczorajszego przez dwóch szpiegów zasiągł listów i wiadomości z stolice, w których to mu obiecowano, że na dzień S° Mikuły, który incidit in 16 Decembris, miał mieć po Bielskiej drodze subsidia i odsiecz. Tej tedy nadzieje pełen, wysłał w nocy na gościniec Smoleński rajtarów 150 i strzelców kilkadziesiąt, aby z naszych języków mógł się dowiedzieć, dalekoli jeszcze ci ludzie, którzy na odsiecz mieli mu przybyć. Skoro się zorze zajmować poczęły, dwaj pacholikowie naszy z pod chorągwi na zasadce będący, rozumiejąc, że za zasłoną wojska in insidiis będącego tuto do Smoleńska przejadą, wyrwawszy się, jechali ku zamkowi.

Moskwa ex insidiis porwie ich, pyta skąd jadą, oni fatentur, quod res est. Moskwa w nogi cicho. Nabrną jakoś na P. Kamienieckiego. Nielza było jedno ku nim skoczyć, krzyk, hałas. Naszy w drugich zasadzkach będący na hasło się upiwszy, nie wiedzą, co się dzieje i gdzie się obrócić. Ale geminatum clamorem et continuatum, a do tego strzelbę słysząc, na on huk bieżeli. Obaczą a Moskwa z góry per praecipitia uciekając szyje łamie. Trudno było w oczy im zabieżeć, bo takie tu góry i padoły, że wierzę, iż się tu dyabli kiedyś lęgli, za czym gdzie kto mógł sparsim carpebat ich. Wzięto 12 więźniów dobrych, trupa też ze 30, którychem ja widział w rowie wysieczonych, padło. Mogło i po chróstach być tego więcej. Z naszych dwu towarzyszów z wojska koronnego ubito. Dnia 14 Decembris znowu na drwach czterech pojmanych przywiedziono.

Dnia 17 Decembris ćwierć druga borgowa wojsku lit. ekspirowała, które iż rok cały w polu leżąc barzo i w konie i w dostatki podupadło, a pieniądze zaledwie za jednę ćwierć wystarczyć mogły, sieła hałasu, który dni kilka trwał, zażyć Hetman musiał, nim ich w służbie dalszej zatrzymał i do brania pieniędzy za ćwierć jednę przywiódł.

18 Decembris kozacy Zaporowscy pod samym ostrogiem nieprzyjacielskich dwóch doboszów porwawszy przywiedli. Ci o niedostatku żywności u nieprzyjaciela i o powietrzu u nich powiedzieli.

19 Decembris jeden się officier od nich przedał do nas.

20 et 21 Decembris na traktaty z obu stron strony odmiany więźniów wyjeżdżano, które dla tego nie dochodziły, że Moskwa czując się być impares numero, nie chcieli głowę na głowę mieniąc, ale za kilkadziesiąt naszych, chcieli wszytkich swoich, których kilkaset, odyskać.

22 Decembris Pan Wojewodzić Ruski na drwach kilkudziesiąt zaskoczywszy pobił, a 16 żywcem wziął. Tegoż dnia poseł od Xiążęcia Siedmigrodzkiego Rakocego do Xiążęcia naszego przyjechał. Summa legationis była, że Rakocy, uspokoiwszy się z cesarzem Jego Mością, chce faedera antiąua państwa swego renovare z Królem Jego Mością i Królestwem Polskim. Do czego, aby mu Xiąże, jako wielki senator pomocny być chciał, prosił. Responsum more solito od XJM. cum gratiarum actione, że go do tego zażywa, a ofiarując swoję usługę. Odpisano potym i munera posłom dano. Był to brat nasz jeden z tych posłów grzeczny człowiek.

23 Decembris znowu wyjazd na traktaty strony odmiany więźniów.

24 eiusdem continuantur traktaty o odmianę i interim naszy na drwach, kilka trupa ubiwszy, 8 żywcem wzięli.

25 et 26 Decembris święta.

27 Decembris Pan Wojewodzic Ruski z rana na drwach kilkudziesiąt trupem położywszy, 12 więźniów przywiódł. Ku wieczorowi tegoż szczęścia chcąc zażyć, trochę jest przetrzepany, że uchodzić kłósem z ćwierć mile musiał. Na który huk wypadł Xiąże, ale nikogo nie zastawszy pod sam tabor podjeżdżał, A gdy się żaden nie ukazował, retirował się nazad.

28, 29 et 30 nil notabile, oprócz że się dwaj od nieprzyjaciela przedali, a on Henneman (co z listy pojmany o kuglarzu onym narracyjkę referował), że chciał nazad do nieprzyjaciela uciec, ścięty, a głowa na pal wetkniona.

31 Decembris iż nieprzyjaciel od tamtej strony taborów swoich, gdzie onegdajsza utarczka była, daleko się był za naszymi z wielką potęgą zagnał, była nadzieja, że i znowu lacessitus mógł być od swych fortelów tak daleko wywiedziony, żeby naszy equestri praelio z nim decernere mogli. Przeto Xiążę nie małą część wojska przededniem z obozu wywiódł ku ostrożkowi Pana Wojewodzica Ruskiego. Skąd potym na troje poddzieliwszy chorągwie, Jego Mości Pana Kamienieckiego z kilką chorągwi w lewym skrzydle, a P. Madaleńskiego z prawej strony w zasadce zakrył, sam we środku zasadziwszy w lesie chorągwie i piechotę przy nich, wyprawił P. Wojewodzica Ruskiego z jego chorągwią, aby nieprzyjaciela na tę zasadzkę, która we środku stała miedzy zasadzki od obu boków postawione wywabił i nawiódł.

Nieprzyjaciel też lubo przestrzeżony, lubo spodziewając się zwykłych od ostrożków Wojewodzica Ruskiego gości, już był piechotę swoję oportunis locis przy konnych zasadził i prawie na to czekał. Natarł P. Wojewodzic z swoimi ludźmi i z ochotnikiem rzeźko i potym nazad nieprzyjaciela na średnią zasadzkę nawodząc ustępował. Ale moskiewska jezda, czy pobocznych zasadzek postrzegszy, czyli swojej piechoty daleko odbiegać nie chcąc, nie dała się do średniey zasadzki wyciągnąć, wszakże tego nie uszła, żeby się była zasadce JMP. Kamienieckiego z lewego skrzydła nadstawić nie miała, który ex insidiis wypadszy, wsiadł na nieprzyjaciela mężnie et cum magna strage na nim aż do piechoty jego jechał. Co widząc Królewic Kazimierz, który tamże był, widząc i Hetman, iż jezda nasza od piechoty moskiewskiej w gęstwie zasadzonej ponosieła szkodę, z jednej strony piechocie swojej lasem od prawego boku, z drugiej konnym chorągwiom, które w średniej zasadzce stały, w oczy nieprzyjacielowi nastąpić kazał. Non deerat sibi hostis, bo i od muszkietyrów. i działek przybliżonych, których w batalii całe regimenty stały i z inszego szańcu blizkiego gęste do nas kule latały; ale za łaską Bożą a szczęściem JKM. odgromiona od bliższej swej piechoty jezda moskiewska ze trzy tropy piechoty swej (a w tropie po 24 piechoty) na mięsne jatki wydała. A iż nieprzyjacielski harcownik ustawicznie podpadał, chcąc naszych na piechotę nawieść, zaczym w ustawicznej z obu stron wrzawie wojsko było, nie bawili się naszy wieźniami, ale co się nawinęło, to W pień siekli. Trwało to igrzysko więcej niż godzin trzy, bo i na fortele swoje naszych i naszy nieprzyjaciela na piechotę i zasadzki wzajemnym tańcem nawodzili.

Tym czasem P. Hetman, P. Barona Siewka (!), P. Przypkowskiego, P. Ertmana, P. Sołtyka i mnie wyprawił w tył ostrogowi Szehinowemu dla rekognoskowania pewnych miejsc, przydawszy nam pro praesidio chorągiew tatarską jednę. Podjeżdżaliśmy na strzelenie muszkietowe pod ich obóz i dosyć długośmy rekognoskowali, hoste interim insidias metuente in nos invechi non auso. Interim naszy się tam harcem zabawiali, ażeśmy się nazad do Hetmana wrócili. Po zwróceniu naszym, widząc Hetman, że nieprzyjaciel w pole nie chce od swego ostrożka, wojsku się retirować kazał. Wieszała się jezda nieprzyjacielska trochę nad retiradą naszą, ale skoro się naszy trochę do nich posunęli, to oni w nogę (!), aż tandem i wieszać się przestali. Padło trupa potrosze, ale i więźniów 15 wzięto. Z naszych dwóch towarzyszów ubito, rannych i postrzelanych kilka, miedzy nimi Jego Mość Pan Kamieniecki i Pan Wojewodzic Ruski, przez zbroję Obadwaj leviter za zmożeniem się kule saucii. Pan Podkomorzy Podolski Kalinowski w nogę szkodliwie postrzelon, że i dotąd się liże. I tak ten przeszły rok skończył się oto szczęśliwie za łaską Bożą.

Przepomniałem dołożyć o gońcu moskiewskim, którego nasza czata z listy do Szehina sekretnemi (!) w bot zaszytemi (!) od Cara pod zasłoną listów, które od więźniów naszych w stolicy będących propter casum pojmania miał do Xiążęcia, jadącego za Wiazmą pojmała. Tego listu sekretnego punkta te były, że się Szehinowi Car o to starać każe, aby na traktatach o więźniów odmianę umyślnie wzmiankę pokoju uczynić kazał. Do którego, jeśliby inclinatos nostrorum widział animos, daje mu facultatem zawarcia inducyi do lat 5, in quorum decursu, jeślibyśmy o wiecznym traktować chcieli, żeby się z obu stron Litwa z Królem obwieścili. Jakiemiby kondycyami stanąć te pacta miały, wypisuję: Praecipuum to jest, aby zupełny tytuł carski położono, czego jeślibyśmy my uczynić nie chcieli, tedy prosequi bellum każe. 2. Aby zamki pobrane pod czas tej wojny przy nim zostawały. Są i insze kondycye, ale minoris momenti. Skoro tedy ten goniec pojmany, przywiedziono go jako więźnia do Wojewody Smoleńskiego, który z Hetmanem Koronnym, jako wmć. wiesz ex praecedentibus literis leży pod Wiaźmą. A ponieważ jeszcze ta wieść do stolice była nie przyszła, żeby naszy za Drohobuż poszli, dla tego temu gońcowi dopiero w Drohobużu kazał był Car, wziąwszy którego z naszych więźnia, jechać do obozu naszego, a to eo fine, żeby tuto przy tym naszyńcu przyjechać mógł. Gąsiewski po tych listach, które przyniósł, zrozumiawszy, że on gońcem, kazał mu wszytko powracać i humanissime go traktował i sieła z nim konferował (czego wszytkiego kopije są przy mnie, ale sub flde silentii od XJMości powierzone, bo o tych rzeczach nikt nie wie oprócz senatorów kilku, a przy Xiążęciu Pan Samuel i ja. I ja uniżenie proszę, abyś wmć. nikomu (adiuro te per amorem fraternum) tego nie powierzał, aż czas sam objawi, quorsum evasura sint nostra consilia). A zrozumiawszy mentem prawie wszytkę carską, która jest tak ad pacem inclinata, że też gotów summą taką wielką pokój okupić (a to ztąd, że jest ineptissimus sam, a konsyliarza jego, to jest Patryarchy Filareta, ojca jego, już w żywocie nie stało), rzucił zaraz z tymi listami i ze wszytkim tym do K. J. M., prosząc o rezolucyą prędką, co chce dalej czynić i tego gońca jak odprawić.

Rad był Król Jego Mość tej nowinie i zarazem consilium secretum było, quid facto opus sit. Post aliquot sessiones stanęło tandem to, aby nasz goniec do stolice wyprawiony był z tym wespół, który tu do nas od Cara był posłany. Poselstwa okazya i summa ta: że dostawszy listów i sekretnych i publicznych carskich, w których propensum animum do pokoju na oko pokazuje, nie jest i Król Jego Mość od zastanowienia jego, choć nie his condicionibus, które Car w liście podaje. Jeśli tedy nunc placet o pokoju traktować, aby czas, osoby i miejsce namówione były, interim aby żadna, cessatio ab armis nie była. Posłany tedy Pan Woronicz, Pisarz Smoleński, zaraz po święciech Nativitatis. Jako mamy wiadomość, już przeszedł Wiazmę, Możajsk et reliqua loca, w siedmi tylko mil od stolice zatrzymany. Te rzeczy tak się sub rosa dzieją, że, jakom pisał wyższej, oprócz senatorów nulli patet, co i w listach gońców tych ab utrinque było i jeśli kto od nas jechał do stolice. Causa secreti jest ta, ne hoc emanet, póki się fructus jaki z tego pokaże. I ja iterum atque iterum obtestor, abyś to miał in silentio i nie wokował in dubium fidem meam u Pana, któregoby to obchodzić musiało, gdyby to emanare miało, co on secretum voluit cum Rege. Co dalej będzie oznajmić wmci nie zaniecham.

Continuando zaś Diarium, niebędę wmci gesta dierum w roku 1634 mensis praesentis wypisował, bo nic się znacznego nie stało. Summa wszytkiego, że co dzień kilku więźniów przywiodą, codzień się kto przeda. Ci wszyscy o wielkich chorobach i powietrzu w taborze moskiewskim powiedają. Dnia niemasz, żeby 20 nie schowano. Chleb jeszcze mają, praetereaque nihil. Trzymać się mogą do Maślnicy. Potym, jeśli im odsiecz nie przyjdzie, przebijać się chcą. My interim czatami się bawimy. Chodzą nasze czaty z tamtego wojska z pod Wiaźmy za Możajsk, a z tego wojska pod Rzow za... Zdobyczy wielkie mają. Tamto wojsko za Wiaźmą miedzy Możajskiem a Wiaźmą ostrożek postawiło, a nasze pod Białą dla bezpieczniejszego zasięgania żywności i dla retirady propter omnem casum czat naszych. Ostrożki piechotą i jezdą na rezydencyej tam będącą obwarowane. Pojmała nasza czata z tamtego wojska za Możajskiem znowu dwóch gońców z listy do Szehina idących, ale nie wiemy jeszcze, quid contineatur intus. W naszym obozie trochę przycięższym o siano. Owies barzo drogo kupujemy, konia już jednego, mego konia, zjadło rosłego, drugie jak haby chude. Febres pestilentiales dużo się zawijają, w obozie porwały nam kilku dobrych ludzi, miedzy inszymi księdza Wołuckiego, który pieczęć u księdza Kanclerza w ręku swych miał, mego wielkiego przyjaciela i, mogę rzec, konfidenta. Jeśli nas ta wiosna zastanie, boję się, że powietrze dużo się zawinie miedzy nas. Król Jego Mość perseveranter z nami iniurias caeli perfert i odjechać nie myśli ante belli exltum. Pan, którego iure nazwać możesz delicias generis poloni, tak affabilis, tak skłonny, tak nieradby, aby kto z smętną od niego odszedł twarzą. Przy nim zaś będący regimen sobie uzurpują i fortunas omnium in dispositione et manu sua mieć. — Choć co Król da, to Gasztult (!) odejmuje per denegationem sigilli. Dano Panu Rejowi Libuszą starostwo, videbantur iniuria affecti, że heretykowi dano. Tak długo koło tego chodzili, że mu nanieśli jurgieltników na nię. Jakoż ledwo 2000 intraty z niej wypłaciwszy jurgielty, mieć będzie. Jakich koło tego sztuk zażywano, jako dissidentes inter se committere chciano, periculosum est per tot locorum intervalla chartae committere. Obaczysz się wmć z panem Samuelem, tuszę, wrychle, dowiesz się wmć, jako nam trudno emergere, nie względem dominantis, ale dla tych collaterales. Ale wmć, jako mądry, domyślisz się, o czym rzecz. Zatym się łasce wmci mego kochanego brata oddaję. Datum w obozie na Bogdanowej okolicy 22 Januarii 1634.

COPIA LISTU ICH MŚCI PANÓW SENATORÓW, PRZY BOKU KM W OBOZIE NA BOGDANOWEJ OKOLICY BĘDĄCYCH, DO DUMNYCH BOJAR, W STOLICY PRZY CARU BĘDĄCYCH,

posłany przez Pana Woronicza przy Artemiju Moskwicinie odemnie Jakuba Zadzika Biskupa Chełmińskiego i Kanclerza Koronnego, Krzysztofa Radziwiła Xiążęcia na Bierżach i Dubinkach, Wojewody Wileńskiego, Hetmana Polnego Wo Xa Litto, Starosty Żyżmorskiego, Bystrzyckiego, Szeweńskiego i Boszyzwińskiego, Marcina Kazanowskiego, Wojewody Podolskiego, Hetmana Polnego Koronnego Tłuackiego. . . . . . . . Starosty, Alexandra Korwina Gąsiewskiego, Wojewody Smoleńskiego, Pisarza Polnego Wo Xa Litto, Kuprskiego, Punskiego Starosty, Alexandra Ludwika Radziwiła Xiążęcia na Ołyce i Nieświeżu, Wojewody Brzeskiego, Starosty Upitskiego, Alexandra Piaseczyńskiego Gastellana Kamienieckiego, Starosty Ułanowskiego, Moskiewskiemu Wielkiemu Hospodarstwu, Bojarom Dumnym, Iwanu Mikityczu Romanowiczu, Kniaziu Iwanu Borysowiczu Cerkaskiemu, Kniaziu Iwanu Iwanowiczu Szujskiemu, Fiedorowi Iwanowiczu Szeremietowi, Kniaziu Borysu Michałowiczu Łyckowu Obolinskiemu, Kniaziu Aleksieju Jarosławskiemu z Towarzyszami.

Braciej waszej.

Wiadomo jest wam samym, nietylko wszytkiemu Hospodarstwu Moskiewskiemu, ale wszytkim przyległym wielkim królestwom krześcijańskim i bisurmańskim, jakoście ze wszytkim Moskiewskim Hospodarstwem wybrali na Moskiewskie Hospodarstwo Wielkiego Hospodara w on czas Krolewica Władisława Zygmuntowicza, a teraźniejszego Króla i Hospodara naszego miłościwego, i całowaliście krest pańskiemu Wielkiemu Hospodaru swojemu i jego hospodarskim dzieciom, których by jemu Hospodaru Bóg wprzód dał, być w poddaństwie i służyć prawdą i wiarą, a oprócz Wielkiego jego Hospodara nikogo inszego z moskiewskiego narodu i z inszej ziemi na hospodarstwo nie wybierać i nie mieć, i stało się to było z łaski Wszechmocnego Boga z wielką radością naszego, waszego i wszytkich krześcijańskich hospodarstw, a z postrachem wielkim bisurmańskich narodów. Boby się zatym ręka krześcijańska mocniła a bisurmańska słabiała i krewby krześcijańska miedzy waszym i naszym przesławnymi i wielkimi narodami nie lałaby się, a my byśmy na obie strony żyli w pokoju, w uciszeniu i w miłości, kiedyby się spólnymi grzechami naszymi i waszymi to tak świątobliwe, wielkie, sławne i dobre dzieło nie zatrudniło.

A jako my według istnej prawdy widzimy, stało się to umyśleniem Filareta Mikitycza, że on będąc w poselstwie, nie czynił według zlecenia Bojar i wszytkich stanów ludzi Moskiewskiego Hospodarstwa, a życzył hospodarstwa synowi swemu Michału Fiedorowiczu, a zatym krow krześciańska przez kilka lat lała się i potym z miłości Bożej naszym i waszym z obu stron senatorskim pieczołowaniem i zsyłaniem do pewnych lat stanął pokój i krew krześciańska lać się przestała. Pismem ikresnym całowaniem naszych i wielkich posłów umocniła się. A w tych przymiernych hramotach napisano, żeby wam w te przymierne lata Bojarom Moskiewskiego Hospodarstwa z Pany Radami Korony Polskiej i Wo Xa Litto a nam Panom Radom z wami Bojarami, bracią swoją, zsyłać się i mówić o dawno zaszłych dziełach, o krzywdach, o miłości, o bractwie i wiecznym pokoju; i my z naszej strony, sprawując się według przymiernych hramot i kresnego całowania naszych i waszych wielkich posłów, posyłali my do was o tym dobrym dziele posłańców swoich nie pojedenkroć, a nadto Najaśniejszy Cesarz Jego Mość Rzymski, rodzony wuj K. J. M. Hospodara naszego, jako jest najprzedniejszy i najwiętszy Hospodar w Krześciaństwie, żądając pokoju i uciszenia miedzy hospodarstwy krześciańskiemi, a zgody i zjednoczenia przeciwko narodom bisurmańskim, jako nieprzyjaciołom Krzyża Śo, posyłał do teraźniejszego Hospodara waszego posła swego, — ale wy, Bojarowie, nie tylkoście posłańców naszych do siebie nie puścili, także Hospodar wasz posła cesarskiego i zesłaniem do dobrego dzieła naszego braterskim pogardzili, ale dowiedziawszy się, że z woli Bożej Hospodara naszego ś.p. Najaśniejszego Króla Zigmunta w żywocie nie stało, wziął Bóg jego hospodarską duszę z ziemskiego do niebieskiego królestwa, a my w sieroctwie bez Hospodara zostali, i teraźniejszy Hospodar wasz Michał Fiedorowicz, niedotrzymaniem czasu w przymiernym postanowieniu opisanego i bez żadnej słusznej przyczyny poruszywszy kresne pocałowanie, w przymierne lata wojsko swoje wojennym sposobem nie odpowiędnie i bez wiadomości w Hospodarstwo Rzpltej wesłał i wiele zamków, królewskiego dostojeństwa pokojem i kresnym całowaniem waszym ubezpieczonych i jako podczas pokoju ludźmi nie osadzonych, pobrał i Smoleńsk zdawna wieczny zamek Hospodarów naszych Królów oblegszy, wielą szturmów dobywał i krew krześcijańska wielka za kresnym całowaniem przelała się. Ale w tym miłością i błogosławieństwem wszechmocnego Boga wszytkie Hospodarstwa i Stany Korony Polskiej i Wo Xa Litto według zdawna wiecznych praw i wolności naszych dobrowolnie i zgodnie teraźniejszego prześwietnego Hospodara naszego Bogiem ulubionego i Bogiem ozdobionego, mądrego i dobrotliwego Hospodara na Koronę Polską i W° X° Litt° i na insze wszytkie hospodarstwa do nich należące wybrał i królewską koronę według zwyczaju przez wielebnego w Bodze Xiędza Jana Wężyka, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego Prymasa i najprzedniejszego Xiążęcia Koronnego koronował i on Hospodar nasz, prosząc u Boga miłości, a wsiadszy na swój hospodarski koń z swoim hospodarskim wojskiem wielkim przyszedł pod Smoleńsk i pomocą Bożą wiele ludzi waszych pobił i szańce, tabory zniesiono, i Smoleńsk od oblężenia uwolniwszy, wojsko moskiewskie w więtszym obozie ze wszytkich stron obiegł i osadził, a insze wielkie wojska posłał głębiej w Moskiewskie Hospodarstwo z mieczem i ogniem, oddając wzajem jako z waszej strony w zamkach i posadach i włościach JKM. w przymierne lata i krestne całowanie poczyniono. I jako z pod Dorohobuża chodził pułk ludzi pod Wiaźmę wtenczas miedzy inszymi więźniami wzięli Artemia Agibułowa, który się nazywał gońcem, jakoby to on był posłany do Szehina dla rozmiany więźniów, a wieruszczej żadnej hramoty ani od waszych Wojewod (!) do nas Hetmanów, ani od was Bojar do nas PPw Rad nie miał u siebie, i wiadomości do Hetmana i wojska JKM., które stoi pod Drohobużem, żadnej przedtym od waszych Wojewod z Wiaźmy nie dano, i jako temu było wierzyć, że on goniec albo posłannik? Poznano, że on szpieg prawdziwie, i ledwo go w tenczas nie zabito, a wziętego słusznie było jako szpiega według zwyczaju wojennego na garle karać, bo znaleziono przy nim i tajne hramoty w botach zaszyte i to go najbarziej wytknęło, że on nie goniec, ale szpieg, i te tajne hramoty nalazł i w nie przymierne hramoty z Moskwy do Szehina posłane, które my przeczytawszy i wyrozumiawszy barzośmy się temu zadziwili. Naprzód, że Szehin pisał do teraźniejszego Hospodara waszego, jakoby Pułkownik Pan Mikołaj Abramowicz z towarzyszami na zjeździe strony zamiany więźniów mieli mówić dworzanom moskiewskim Fiedoru Suchatynu i z towarzyszami, żeby przymierze uczynili do dnia S. Trojce i Królewskiemu dostojeństwu i Hospodaru naszemu odejść do Polski i Litwy, a Michaiłowi Szehinowi ze wszytkimi ludźmi i z armatą odejść z pod Smoleńska do inszych zamków moskiewskich; i my Senatorowie pilną około tego czyniliśmy inkwizycyą i pokazało się, że P. Mikołaj Abramowicz Pułkownik z towarzyszami, który na tym zjeździe byli, nie mówili tego, ani w myśli swej nie mieli, żeby JKMści Hospodaru naszemu według jego Hospodarskiej prawdy za pomocą Bożą i miłosierdziem Bożym, nie skończywszy więtszego dzieła, do Polski i Litwy odejść. A mówłi na zjeździe waszy dworzanie Fiedor Suchatyn i z towarzyszami Panu Mikołaju Abramowiczu Pułkownikowi i z towarzyszami jego, żeby krew krześcijańską ująć i pokój uczynić, ażeby J. K. M. Hospodar nasz pozwolił im gońca do Moskwy o tym posłać, i P. Abramowicz Pułkownik z towarzyszami nam PP. radom Koronnym i Wo Xa Litto przy boku J. K. M. Hospodara naszego będącym donosiłi my nie donosząc tego do J. K. M. nakazywali przez nich do Michaiła Szehina z towarzyszami jego, jakimby sposobem to dzieło miało być i w jakimby utwierdzeniu temu gońcu ich do Moskwy jechać, a namówiwszy się z nim, chcieliśmy P.P. Rada Koronna i W. X. Litt° tu na ten czas przy boku J. K. M. będący dla ujęcia krwie chrześciańskiej bić czołem Królewskiemu dostojeństwu, żeby swoje Królewskie na to dał pozwolenie. I gdy naszy ludzie P. Abramowicz Pułkownik z towarzyszami o tym mówili, oni odpowiedzieli, że już o tym dziele posłali do Moskwy Oduna (!) Bochlemiszona (!) [Beklemiszewa?] i spodziewając się prędkiego responsu do siebie i w ten czas będą o tym dobrym dziele zsyłać się i mówić, i na tym u nas stanęło, a więcej koło tego żadnej inszej mowy nie było.

A w tych tajnych hramotach insze rzeczy nieprzystojne popisane, których nietyle pisać ale i mówić wstyd, żeby Królewskiemu dostojeństwu z drogi Moskiewskiej zchodzić na insze miejsce żadnego postanowienia o więtszym dziele nie uczyniwszy. I to grubo napisano, żeby J. K. M. na zjazd i na kresne całowanie tych, kogo wy z nas PP. Rad zechcecie, a nie tych, na których JKM. będzie pozwolenie. I kto jemu usłuży Hospodarstw i Poseł.. waszych moskiewskich wiadom. Bo i wszytko, co w tych tajnych hramotach napisano, nie ująć tym sposobem krwie krześciańskiej, ale jakoby więtsza krew znowu zaczyna się i chociaby się nam nie zeszło Artemija Argibułowa jako szpiega do was odpuszczać, a nadto i listów od siebie do was pisać, ale jakośmy nie początkiem wojny i życzyliśmy zgody, pokoju, uciszenia miedzy naszym i waszym narodem, a krwie przelania nie zadali, tak i teraz, żebyśmy to przed Miłościwym Bogiem i przed wszystkim światem pokazali, że nie z naszej strony, ale z waszej nieprawda i krew krześciańska przelewa się, a do dobrego dzieła i ujęcia krwie krześciańskiej zawsze z nas była skłonność, my PP. Rada Korony Polskiej i Wo Xa Litto teraz przy boku JKM. będący biliśmy czołem Królewskiemu Dostojeństwu, Hospodarowi naszemu, aby nam o tym dobrym dziele z wami się znieść pozwolił, co JKM. na czołobitne nasze uczynił i my tego człowieka Artemia Argibułowa do was cało i zdrowo odpuszczamy i ten nasz list piszemy. Jeśli tedy wam potrzebne dobre dzieło i zechcecie prawdą a nieoszukaniem krew krześciańską ująć, pokój i uciszenie na obie stronie uczynić, i wy posyłajcie swoich posłów trzech abo czterech, lubo piąciu, abo jako się wam będzie widziało, z wieruszną hramotą i z doskonałą instrukcyą na granice miedzy Drohobuż a Wiaźmę na rzeczkę Polanowkę, gdzie odpuszczano Filareta Mikytycza i gdzie była odmiana więźniów, a potym był zjazd poselski. A my PP. Rada Korony Polskiej i Wo Xa Litto będziem bić czołem Królewskiemu dostojeństwu Hospodaru naszemu Miłościwemu, że nam pozwoli także na zjazd. A tym wielkim posłom zesłać się i umocnić kresnym całowaniem, żeby im samym zjeżdżać się i rozjeżdżać bezpiecznie było, a wojennym ludziom tym nie zagabać i tego miejsca, na którym się zjeżdżać będą, a insze wojenne sprawy pójdą swym zwyczajem, chocia oni dobre dzieło postanowią, abo nie postanowią. A zjechawszy się im mówić o dobrym dziele i o tytułach hospodarskich i o dawno zaszłych krzywdach, o miłości w braterstwie i o wiecznym pokoju, jakimby to sposobem przywieść do dobrego końca pokoju i uciszenia narodom krześciańskim uczynić i jakimby to . . . . . . umocnić, żeby nienaruszone były i bez oszukania nie tak, jako po te czasy z waszej strony działo się.

A co w tej tajnej hramocie napisano i kazano nam grozić kniaziem waszym Mnistrukowiczem(!) Odojowskim Kurakinem i wojski waszymi, i to niewinnie bez potrzeby napisano i niedorzeczy, groźby wasze nam niestraszne. Królewskie Dostojeństwo Hospodar nasz Miłościwy nie na to z swoimi wielkimi wojski przyszedł, aby się miał ustraszyć, ale prosząc u Boga miłości, pomstę uczynił za przestąpienie krestnego całowania, za krew i jawne krzywdy, które się stały ludziom J. K. M. z waszej strony. A tak Hospodar nasz, z wielkimi wojski swemi ludzie wasze do jednego obozu zgromadzone ze wszystkich stron oblegszy i mocno osadziwszy, odprawił mnie Hetmana Polnego Koronnego, Wojewodę Podolskiego i mnie Wojewodę Smoleńskiego też z drugiem wojskiem swoim hospodarskim wielkim przeciwko waszych ludzi. I my, da Pan Bóg, o baczymy się z sobą prędko i spodziewamy się za łaską Bożą, że wam w tak jawnym krestwa przestąpieniu nie pomoże, a nam da Swoję Boską pomoc. A ktora więtsza krew krześciańska jeszcze się przeleje, tę krew Pan Bóg zyszcze na was i na wszytkim Hospodarstwie Moskiewskim. A KJM. Hospodar nasz Miłościwy i wszytka R. P. od tej krwie wolna zostawa. My wam, braciej naszej, nie grozimy, a wszytkie nasze nadzieje pokładamy w Bogu i w naszej prawdzie, a rozumiem, że i to wam samym wiadomo, jako Jaśnie Wielmożny JMP. Stanisław Koniecpolski Kasztelan Krakowski, Hetman Wielki Koronny, rozprawiwszy się za łaską Bożą szczęśliwie z wojski tureckimi i potym pogodziwszy się i umocniwszy prawdą i zapisami, sam ze wszystkimi wielkimi wojski powrócił w Moskiewskie Hospodarstwo, tak też i niewielkie wojska, które już blizko są oboje Królewskie Dostojeństwa, do tego wiele wojewpodztw i powiatów Wo Xa Litto ruszyło się rycerstwo pospolitym ruszeniem na pomoc JK. Mości, Hospodaru swemu. Dla których przyczyn. . . . . . . . . inszego z wami, bracią naszą, zsyłamy się, a posyłamy do was z swoim listem gońca, szlachcica uczciwego, Pana Woronicza Pisarza Ziemskiego Smoleńskiego i wy, bracia nasza, jego cale i zdrowo prędko bez zatrzymania do nas odpuścicie i odpiszecie. Pisano w obozie na Bogdanowej okolicy roku od narodzenia Jezusa Chrystusa Pana i Zbawiciela naszego 1634 mca stycznia 4 die.

COPIA LISTU JEGO MOŚCI PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEGO MOŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO DE DATA Z OBOZU 21 FEBRUARII 1634.

Coby się u nas działo, posłałem wmci przez Pana Samuela aż ad initium mensis Januarii anni praesentis. Teraz posyłam ad initium Februarii każdodzienny dyaryusz. A summatim czasu nie mając, opiszę aż do dnia dzisiejszego gęsta. Mógłcibym ja mniej pracy podejmując, notabiliora tylko summatim zebrawszy, wmci posyłać i ponoby ładniej to szło, ale wolę tak cuiusque diei acta posyłać, abyś wmć sufficientissimum miał diarium. A wmć w komunikowaniu nowin tutejszych to proszę racz obserwować, abyś ich tak crude ludziom nie podawał, którzy takie kawałki czytając mogą rozumieć o mnie, że non sum tanti, abym decentibus verbis mógł opisać tego, co się dzieje. Lecz tym wmci dłużej nie bawiąc, to co się in Februario odprawowało wypiszę, w którym praecipuum to jest, traktaty, które się z nieprzyjacielem odprawowały z tej okazyej. Po daniu sobie onych 23 die 29 Januarii kondycyj, nieprzyjaciel kilka dni na ich uważeniu strawiwszy i respons dosyć hardy na nie die 8 Februarii ex occasione traktatów o zamianę więźniów prosić naszych o przyczynę do Króla Jego Mości, aby się chciał do moderacyej kondycyj proponowanych skłonić. Powtórzył tęż prośbęi drugiego dnia. Gdy tedy Król Jego Mość na moderacyą kondycyj pozwolił, a umówione miejsce i czas do umawiania się o nich. Czas aby dłużej czterech dni nie trwał, to jest initio facto a die 12 Februarii ad 16 eiusdem; miejsce w naszym obozie w stanowisku Xiążęcia Jego Mości Kawalera Moltańskiego (!) na Zaworonkowej górze; numerus, aby po siedmiu z obojej strony komisarzów zasiadało, a oprócz tych po dwu sekretarzach commisionis, którzyby notowali, gdy co stanie. Czeladzi aby Moskwa nie brała nad piąci, którzyby koni potrzymali. Imiona komisarzów obojej strony przeczytasz wmc przy kondycyach (które na osobnej karcie posyłam) położone. Sekretarze byli: z strony Króla Jego Mości Pan Strachocki Ruski Pisarz, a z strony Xiążęcia Jego Mości naszego ja. Kondycye te pod imieniem hetmańskim odprawowały się. Natrudniejsza była na nieprzyjaciela przysięga i koło niej swary najwięcej nam czasu wzięły, tak że się te traktaty przewlec aż do poniedziałku wczorajszego musiały. Jakie były ab utrinque rationes, czasu wolniejszego wypisawszy poszlę, jako i ten cały Akt commissionis. A teraz posyłam te które stanęły były kondycye, na których rapturę już się był z naszej strony Pan Rej, a z ich Leszel podpisał. Intytulacya w dzień poniedziałkowy wszytko rozerwała. W niedzielę, to jest 19 Februarii, tak było stanęło, że się intytulacya miała napisać sine praeiudicio tak Króla Jego Mości, jako i tego Caryka ich w ten sposób:

ARTYKUŁY ABO KONDYCYE DANE WOJSKU MOSKIEWSKIEMU POD SMOLEŃSKIEM DIE ... ANNO ...

Nazajutrz, to jest 20 Februarii, tylko się na to zjechać mieli, aby kondycye namówione poprzysięgli i podpisali. Pernoctata wszytko rosproła. Z tym do nas posłali, żeby w tytule dołożono ich Cara z tytułem zupełnym. Responsum, że to nie będzie. Instant oni prosząc. Naszy szlą do Króla Jego Mości. Król respons taki daje, że się on bije i bić chce o tytuł z ich Carykiem. Zaczym nie myśli o tym, aby go tytułować nim miał, i niech sobie jadą nazad, a napotym niech wiedzą, że im cale klamka łaski i miłosierdzia zapadła. Trębacza więcej niech nie wysyłają, bo do niego strzelać każę. Co gdy Moskwie doniesiono, wróciła się smutno, a naszy z dział do nich bić poczęli gęsto. Teraz wszytkich sposobów zażywać chce Król Jego Mość, aby ich zewsząd łupić, a choćby się nabarziej prosili, nie pozwalać nigdy na tak lekkie kondycye, jako teraz uczynił. Posyłam wmci regestr artyleryej moskiewskiej, którą tu w obozie mają i która się nam ma za Bożą pomocą dostać. Już też i Woronicz, goniec nasz, z Moskwy się nazad wrócił, a z nim dwaj posłannikowie moskiewscy, których dziś albo jutro tu się spodziewamy, bo już po nie posłano do wojska koronnego pod Możajskiem obozem leżącego. Ten o wielkim poszanowaniu swoim w stolicy plenis buccis powiedał i o wielkiej skłonności bojarów moskiewskich ( bo do nich od naszych senatorów, nie do Cara był posłany ) do pokoju. Czego te signa pokazali. 1) Potkano go nie jak gońca, ale jako posła wielkiego na pół mile przed stolicą. 2. Dawano mu taki dostatek, że aż prosił, aby naprasno tak wiele nie noszono win, małmazyj, miodów różnych, zwierzyn etc. i woźnicom jego abunde dostało się.

3. Siedząc legacyą odprawować mu Bojarowie kazali. 4. Gdy się z nimi pożegnał i wyjeżdżać do nas miał, przysłali mu sorok soboli cudnych cum his formalibus: "Proszą Bojarowie Dumni, abyś to za wdzięczne przyjął, a PPW Senatorów, Braci naszej, prosił, aby Króla swego wiedli do pokoju. Niech przeklęty będzie, kto pragnie krwie rozlania. A nie tylko my pragniem pokoju, ale i Car nasz. Bo nie nim się ta wojna zaczęła, ale jego ojcem. Sam Car, gdy wojsko miało wychodzić z stolice w Litwę, chodził do ojca swego Filareta, prosząc i do nóg mu padając, aby poczekał wyścia przymierza z naszymi, tę przyczynę dając, że Bóg wam ( ! ) lepiej pomoże, gdy kresnego całowania nie poruszym. Filaret go laską pchnął od siebie, że się potoczył, aż go Bojarowie uchwycili, mówiąc: "Błaźnie, ty nie wiesz, co tobie zdrowo." Zaczym Car, co musiał, to uczynił. Ale teraz, kiedy patryarcha umarł, że Car jest absolutus Dominus, tedy pragnie pokoju etc. etc."

Pan Woronicz podziękował za podarek i obiecał to referować naszym, wsiadł za tym na sanie, prowadzili go kilka Bojarów, podwód ze czterdzieści ze wszelakimi dostatkami wina, miodów, owsów etc. aż do obozu Hetmana Koronnego, który nie bawiąc się nigdziej dobywaniem zamków miedzy Wiaźmą a Możajskiem obozem leży, a czatami obegnał stolicę, broniąc, aby się ludzie nigdziej nie kupili gwoli odsieczy Szehinowi. Jakoż prócz Możajska ( gdzie o 5000 człeka powiedają przy Mastruku ) a stolice, gdzie dwór carski się zjeżdża, ludzi nigdziej w kupie nie masz. Naszy srodze plondrują, palą, ścinają, gdzie się jeno obrócą. Xiąże też Wiśniowieckie z kilką tysięcy wojska z Ukrainy tamtą granicą w Moskwę wszedł, pod Putywlem leży i zameczku dobywa. Kozaków Zaporowskich Starzynnych z korzenia ruszyło się 10000. Byli posłowie ich u Króla, gdzie im iść każe. Kazano im tu pod Rosław. My też tu za Bożą pomocą myślić będziemy o tych tu naszych. Jakoż nadzieja w Bogu, że niedługo munsztuk im przybierzemy, bo i sami obersterowie nam powiedali na traktatach, że nędza koło nich. Wmć módlcie się za nami i Królem Panem naszym, bo pono jak Polska Polską, nie miała tak dobrego, tak skłonnego, tak roztropnego Pana, jako to jest. Tak unicuique obvius, wesołe oko pokazuje każdemu, tak nieradby nikogo z zasmuconą twarzą od siebie puścił, że go może słusznie nazwać delicium generis poloni. Zatym łasce wmci braterskiej pilno się oddaję. Dat. w obozie na Bogdanowej okolicy 21 Febr. 1634.

PARAGRAF Z CEDUŁY JEGO MOŚCI PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO PRZY TYM JEGO LIŚCIE.

Skoro się naszy rozjechali z tych traktatów, z dział bić dużo poczęto. W nocy naszy pod ostróg Szehinów podpadszy, sto piechoty niemieckiej, która zwyczajnie w cerkwi u Ducha ( która na dwoje z łuku strzelenie od obozu Szehinowego stoi ) bywa w dzień i noc, wysiekli w pień i zagnali się naszy za konnymi ( których nieprzyjaciel in subsidium swoim posyłał ) aż do samych wrót ostrożkowych; interim z dział okrutnie bito od nas, oni też choć nie tak gęsto, ale przecie odzywali się. Przez moję stajnią nade łbem końskim kula z działa nieprzyjacielskiego przeszła, ale strzechę popsowawszy nie uczyniła szkody z łaski Bożej. Gońcowie ci moskiewscy jadą z tym, aby czas, osoby i miejsce do generalnych traktatów namówili.

CONTINUATIO DYARYUSZU A DIE 1 JANVARII 1634.

Po tej, która ultima Decembris z nieprzyjacielem pod jego szańcami w lesie była, utarczce, widząc Xiąże Jego Mość Pan Hetman Lit., że żadnym sposobem nieprzyjaciel trybu swego wojowania teraźniejszego nie odstępując, od swoich szańców i fortelów w pole wyciągnąć się nie da, ani wstępnym bojem szczęścia spróbować chce, do takich się sposobów rzucić musiał, aby się nieprzyjaciela częstym pod jego szańce podpadaniem inkwietować i gdzie się jeno pokaże szarpać mogło. Zaraz tedy ze dnia 3 Janvarii na dzień 4 eiusdem o północy posłał Pana Smolskiego Rotmistrza z chorągwią jego, aby pod szańce niemieckie podpadszy trwogę uczynił i oraz pewnie się dowiedział, jeśliż z tego szańcu, który gwoli bezpieczniejszemu drew zasięganiu w lesie postawiony, nieprzyjaciel (bo tak niektórzy więźniowie udawali) do więtszego taboru swego ustąpił. Podpadł Pan Smolski dość resolute, trwogę w nieprzyjacielskim obozie wielką uczynił, a zastawszy gęste w pomienionym szańcu szylwachty nazad się do Hetmana z pewną wiadomością retirował.

Dnia 5 Janvarii ośmiu więźniów pod Drohobużem wziętych do obozu przywiedli ludzie od Xiążęcia Jego Mości Pana Hetmana posłani. Ci o 2000 człeka służałego dawniejszego na zamku Drohobuskim, a o 2000 świeżo z Majsrukowym (!) przybyłych, którzy w osobnym ostrożku do ściany zamkowej przytknionym stoją, powiedzieli ci, co z Majsrukowym przybyli, powiętszej części z chłopów datecznych z różnych manasterów zebrani. Powiedzieli i o posiłkach, które się w Możajsku dla dania odsieczy Szehinowi zbierają. Ciż o przybyciu Buturlina z Putywla do stolice, o bytności Pożarskiego i Łykowa w stolicy, o posłańcu Odojewskiego na Białą, a Kurakina na Kaługę wiadomość przynieśli. Tegoż dnia traktaty z nieprzyjacielem continuantur.

Dnia 6 Janvarii przedawczyk jeden do nas przybiegł, a od naszych więzień jeden pojmany. Ci o niedostatku żywności w taborze nieprzyjacielskim i o chorobach wielkich zgodnie twierdzili.

Dnia 7 Janvarii nieprzyjaciel czy od naszych posłuchów lacessitus, czy też od tych, którzy się od nas do niego przedali, vana spe małości wojska (którego wszytko robur pod Drohobużem być miało) przy KJM. w obozie zostawionego (bo utrunque przedawczycy i więźniowie twierdzą) opojony, nim się rozedniało, wojsko swoje z ostrogu wywiódł i regimenty piesze po rowach nad Dnieprem rozsadziwszy, niektórym z góry ku Dnieprowi w sprawie rozkazał następować. Co gdy P. Hetmana od straży wiedzieć doszło, zarazem chorągwiom na koń wsiadać kazał. Sam interim do KJM. pobieżał, aby quid in eo passu rozkaże, wywiedział się. To było Jego K. Mości rozkazanie, aby wojska extra vallum nie wywodzono, lecz aby chorągwie na miejscach do wypadania sposobnych wszytkie stały, a p. Hetman aby na nieprzyjaciela oko miał, coby za intencya jego dalsza była. Stało się w tym wolej Jego Kr. Mości dosyć. Stanęły wszytkie chorągwie. Pan Madaliński z kilką chorągwi za Dniepr mimo ostrożek P. Arciszewskiego wyprawiony, aby z tyłu zaszedszy jezdę nieprzyjacielską od ich fortelów odgarnąć jako mógł. A Xiąże Jego Mość sam do Dniepru się udał, aby intencya nieprzyjacielską zrozumiał. Obaczywszy, że piechota nieprzyjacielska nad dnieprowy brzeg się spuściwszy moras nectit, kazał swojej nastąpić. Ta gdy nadeszła nullo negotio nieprzyjacielską od brzegów w górę wpędziła. Jezda też po drugiej stronie Dniepru na kozaków zaporowskich, którzy nad zakaz hetmański z obozu swego po kilku się wyrywając nieporządnie barziej dla łupu wyszli, na zad ustępujących wsiadszy, za nastąpieniem chorągwi przy panu Madalińskim będących retirować się musiała nie bez szkody swojej, bo z dział naszych i od jezdy (jako nam potym wzięci z ich wojska więźniowie powiedali) niemało ich poginęło. Z naszych z łaski Bożej jeden tylko żywcem wzięty, drugi zabity, kilka rannych. Potym, gdy nieprzyjaciel ustąpił sromotnie, ucichła ta z obu stron burda.

Nazajutrz, to jest 8 Janvarii, jednego, a 9 kilku więźniów pod obozem nieprzyjacielskim naszy wzięli. Ci o sobotniej alarmie pytani jednostajnie, że z naszej się wszczęła przyczyny, twierdzili. Kilka naszych, za Dniepr przejechawszy, posłuchy nieprzyjacielskie spędzili, którym, gdy subsidia submissa, naszy ustępować poczęli i tak ab utrinque ad arma conclamatum. Ciż więźniowie o niedostatku żywności w nieprzyjacielskim obozie toż co i pierwszy ponowili, przydając, że cynga i różne choroby tak górę wzięły, że dzień żaden nie minie, żeby 30, czasem 50 trupa nie schowano. Dla czego takie już w wojsku ich powstają mowy, które dismembrationem sapiunt, bo Ismaiło, a przy nim wielka część wojska do Moskwy się przebijać, Szehin zaś z swoimi także adhaerentami przy działach głowę położyć chcą. To gdy Króla Jego Mości wiedzieć doszło, rozkazał Panu Hetmanowi Litewskiemu, aby listy tak do Szehina:, jako i do cudzoziemskich obersterów napisać kazał, upominając ich serio, aby w takich swoich niedostatkach i w srogich, które nam dobrze wiadome, defektach, raczej się ad clementiam Króla Jego Mości udali i miłosierdzia prosili, aniż extrema quaeque cierpieli, pomniąc, że taki, który przy uporze, lubo na oko widzi, że zdzierżeć nie może, zostawa, quartiru nie miewa.

Z temi listami wyprawił Xiąże Jego Mość do nich Pana Platera Oberstera Jego K. Mości i Pana Przypkowskiego. Ci przez trębacza osobie nieprzyjacielowi znać dawszy, sami oretenus wysłanym do siebie Bojarom powiedzieli, że o dobrym dziele chcą z nimi traktować i niektóre rzeczy na skrypcie podać od Xiążęcia Jego Mości z tą jednak kondycyą. 1. Jeśli Szehin obiecuje respons na ten skrypt dać, który jeśliby według ich zwyczaju dany być nie miał, wolą z niczym się wrócić i rozmów tych nie zaczynać. 2. Druga. ( ! ) Aby który z obersterów cudzoziemskich, bo do nich także listy od Hetmana mają, wyjechał. Bez tych dwóch kondycyj ani listów nie oddadzą, ani do żadnych traktatów nie przystąpią. Prosiła zatym Moskwa naszych, aby to ich poselstwo Szehinowi odnieść mogli. Od niego co za respons odniosą, niemieszkanie naszym oznajmią. Czego gdy naszy pozwolili, w godzinę potym, albo i dalej przyjechano od Szehina, którego imieniem na proponowane kondycye taki respons dano. Co się pierwszej dotyczę, gotów bojarzyn na wszytko replikować, byle tam nic takiego nie było, coby honor Cara jego zachodziło. Na wtorą powiedziano, że cudzoziemców do takich traktatów nie potrzeba, gdzie sprawa zachodzi Moskiewski naród i Litewski. Druga, już się spóźniło, a cudzoziemcy opodal od ostrogu Szehinowego stoją i, nimby oni przyjechali, zmrok zajdzie. Lecz gdy naszy listów oddać bez przybycia cudzoziemców nie chcieli, res do jutra odłożona.

Nazajutrz, to jest 9 Janvarii, po południu skoro się naszy z Moskwą zjechali, a cudzoziemca żadnego nie obaczyli, deklarowali się, żeby nic ze wszytkiego być nie miało, bez cudzoziemców listów nie oddadzą. A też takie rzeczy w listach continentur, które barziej ich, niż nas zachodzą. Odpowie Moskwa: "Cudzoziemcy nie należą do traktatów, bo to carowi słudzy za jego pieniądze zaciągnieni."

2. Przywodzili przykład naszych cudzoziemców, których my ad similes actus nie wzywamy, ale do wojennych tylko dzieł za nasze pieniądze zaciągamy. Lecz gdy naszy longe aliam esse naszych cudzoziemców od ich rationem w tym

być ukazali, że naszy pod hetmańskie rozkazanie podlegli, jemu parent i od niego we wszytkim dependent, a ich cudzoziemcy Szehinowi non subiacent, quod patet exemplo Leselii, który impune Sandersona zabił i Szehinowi sądzić się oto nie dał. Gdy finaliter z tym się deklarowali, że listów nie oddadzą, póki oberster który nie wyjedzie, tandem ledwo nie ledwo Roswornia Oberstera wysłano, któremu list niemiecki, a Suchatinowi do Szehina po moskiewsku pisany oddawszy, rozjechali się.

Dnia 10 Janvarii znowu P. Smolski Rotmistrz nieprzyjaciela i pod Dziewiczą górą gromił, i dwunastu więźniów częścią z niemieckiej, częścią z moskiewskiej piechoty do obozu przywiódł.

Dnia 11 Janvarii nieprzyjaciel listy posłane dnia onegdajszego przeczytawszy, dziś rano (jako nam z języków constat) consilium z pułkownikami cudzoziemskimi i inszą starszyną wojskową miawszy, żadnego naszym responsu na piśmie nie dał, listy tylko od nas posłane nazad wracał, powiedając imieniem Szehinowym, że nie dobrze napisane. Naszy listów nazad brać nie chcieli, a Moskwa, tym się zasłaniając, że mu z nimi bojarzyn wracać się nie kazał, na ziemię je upuściła.

Dnia 12 Janvarii angielczycy trzej Sandersonowego pułku do nas się przedali. Trzej pod Dorohobużem od ludzi od XJM. na czatę posłanych wzięci do obozu przywiedzieni, którzy iż o tym, jakoby się we Rżowie ludzie na odsiecz Szehinowi zbierać mieli, wiadomość przynieśli, dla tego Xiąże P. Hetman, chcąc co pewnego o tym wiedzieć, wysłał P. Komorowskiego, Rotmistrza Usarskiego, z kilkąset człeka, aby mimo Białą przeszedszy o jakie się dobre języki postarał. Możeli też przytym co znacznego sprawić, aby wszelkiej pilności przyłożył.

Dnia 14 Janvarii nieprzyjaciel na gościniec Smoleński pewną liczbę ludzi wysłał, aby ex insidiis naszych do Smoleńska i z Smoleńska jadących napadli. Jakoż nadało się mu to poniekąd, bo naszy . . . na pewne dni rozłożonych nie czekając posiłku z obozu się wyrywając, hosti praeda fuere. Załapil nieprzyjaciel kilkanaście podwód z chłopy i czeladzią wojskową, ale nikogo znacznego. Naszy też za Dziewiczą górą na drwa rąbających 16 eiusdem napadli i więźniów kilku pojmali, a trzej niemcy do nas się przedali. Nieprzyjaciel, widząc, że mu onegdajsza zasadzka impune poszła, znowu die 17 Janvarii na tenże gościniec wysłał. Zarwał także nieco naszych, a między nimi Pana Wołowicza, który pod chorągwią usarską Króla Jego Mości służył. Na tych wypadszy z ostrożka P. Makarski, Rotmistrz Kozacki, drugich rozpędziwszy i nieco pobiwszy i swoich z wozami odgromiwszy, jednego z nich pojmał. Tymi czasy kazał Król Jego Mość dział sześć z Smoleńska przywiózszy na górę Zaworonkową zaprowadzić, aby nieprzyjaciela we wszytkich jego legowiskach z nich macano. Jakoż za zaprowadzeniem ich poczęli naszy wielką szkodę w nieprzyjacielu czynić, jako to z przywiedzionych 19 Janvarii więźniów i przedawczyków powieści constat, którzy jednostajnie to twierdzą, że od tego czasu, jako te działa tam zaprowadzono, dnia niemasz, aby kilku na dzień ludzi, koni nie wspominając, nie ubito. Ciżo poszanowaniu wielkim Pana Wołowicza powiedali, a strony żywności, chorób i inszych defektów toż co i inszy twierdzili.

Interim P. Komorowski Rotmistrz pod Białą podszedszy więźnia z tych, co ich pod zamkiem pojmał jednego die 20 Janvarii przysłał, a sam dalej z wojskiem w ziemię nieprzyjacielską poszedł. Ten de praesidio na Białej powiedział, że nad 1000 człeka do obrony nie masz. Item, że żywności i prochów mają dostatek. Bo 500 podwód, które w jesieni municyą do obozu Szehinowego wiozły a dla naszego w tył obozowi Szehinowemu zaścia przejść nie mogły, tam się zostać musiały. Tenże o zbieraniu się ludzi tych, co od Szehina pouciekali, pode Rzowem powiedział. Tegoż dnia na drwach naszy siedmiu więźniów wzięli. Toż się i dnia 21 i 22 stało, kilku także w lesie pojmano, kilka się ich do nas przedało.

Dnia 23 Janvarii Xiąże Jego Mość, chcąc tego na gościniec smoleński wypadania nieprzyjacielowi zabronić, wyjechał na rekognoskowanie miejsc tych, którymi nieprzyjaciel ekskursye czyni. A to eo fine, aby loco oportuno ostrożek tam postawiony być mógł. Upatrzywszy miejsce sposobne ostrożkowi niedaleko ostrożka P. Dawiego, nazad się już wracał. Pogoni go interim Kapitan Daniel z Smoleńska ze czterma przedawczykami, którzy się rano do Smoleńska z regimentu Fuksowego przedali. Ci iż Xiążęcia Jego Mości ostrzegli, że na każdy dzień po kilkudziesiąt koni z obozu nieprzyjacielskiego samym mrokiem wypada eo fine, aby cokolwiek żywności na gościńcu porwać mogli, zarazem Xiąże Jego Mość chorągiew kozacką P. Ślepowrońskiego zostawił, aby na tych grassatores poczekali. W godzinę potym, aż nieprzyjaciel zwyczajnym swym tropem wypada, którego naszy aż w ostrożek szablami zapędziwszy więźniów nieco porwali. Nieprzyjaciel, więtsze coraz defekty swoje widząc i plagę chorób różnych szyrzącą się in dies barziej czując, ex occasione traktatów o więźnie dnia 24 Janvarii umyślnie ultro sam mentionem tractatuum de pace uczynił i naszych o podobanie sposobu do otrzymania łaski i miłosierdzia u K. Jego M. prosił. Naszy odpowiedzieli, że żadnego inszego wyścia ich ztąd wcale nie widzą sposobu, jedno żeby się przez Xiążęcia Jego Mości Pana Hetmana Litewskiego i insze Senatory Królowi Jego Mości upokorzywszy, miłosierdzia u Jego Królewskiej Mości żebrali, a we wszytkim puścili się na łaskę i wolą J. K. Mości, pewni tego będąc, że Król Pan nasz, jako Pan krześcijański, taką im łaskę pokaże, jaką Panu pobożnemu i łaskawemu ludziom rycerskim in tali casu pokazać się godzi.

Wdzięcznie nieprzyjaciel taką od naszych deklaracyą przyjąwszy, pilno prosił, aby to, co oretenus słyszeli, na piśmie mieć mogli. Co gdy naszy obiecali, rozjechali się. Nazajutrz, to jest 25 Janvarii, za powtórzeniem prośby od nieprzyjaciela posłał Xiąże Pan Hetman przez PP. Komisarzów kilka egzemplarzów po rusku i po niemiecku popisanych, którego skryptu tenor taki.

OD KRZYSZTOFA RADZIWIŁA XIĄŻĘCIA NA BIERZACH I DUBINKACH, WOJEWODY WILEŃSKIEGO, HET. W. X. LITT. ETC. ETC.

MIKOŁAJU BORYSOWICZU SZEHINU, BOJARZYNOWI DUMNEMU I WOJEWODZIE Z TOWARZYSZAMI SWYMI.

Ponieważ na różnych rozmowach o zamianie więźniów za powodem waszym wzmianka dobrego dzieła, była, żeby jako w listach swoich ja Jaśnie Wielmożny Wojewoda Wileński, Hetman Polny W. X. Litt. podałem wam, że będziecieli wcześnie ( niżeli trudniejsze czasy jakie na waszę stronę przypadną ) starać się o laskę JKM. o zjednanie JKM. Pana krześciańskiego i łaskawości pełnego miało się przyczynić. Toż teraz życząc ujęcia krwie krześciańskiej gotowem uczynić z PP. Senatorami przy boku J. K. M. będącymi, jeżeli cale spuścicie się na łaskę J. K. M. i dobrotliwość z nadzieją dobrą, że taką uznacie jako Panu krześciańskiemu pobożnemu i łaskawemu sposobem innych PP. krześciańskich w potocznych razach ludzi rycerskich pokazać należy. Dan w obozie die 25 mca stycznia roku 1634.

Ten skrypt nieprzyjaciel przyjąwszy rozjechał się z naszymi.

Dnia 26 Janvarii nieprzyjaciel, nie kontentując się tym skryptem tak ogólnym, prosił, aby mu inspecie sposób wolnego passu i kondycye ( bez których J. K. M. wrócenia się do Moskwy wojsku w ostrogu nieprzyjacielskim będącemu nie pozwala ) od naszych podane były. Co naszy dołożywszy się J. K. M. non gravatim obiecali. A iż nieprzyjaciel podczas tych traktatów necessitatibus suis providere chciał i na drwa coraz swoich wysyłał, kazał Xiąże Pan Hetman Panu Smolskiemu, aby na tych popilnował, którzy za zasłoną traktatów we drwa się opatrzyć chcą. Wziął Smolski kilkadziesiąt koni z chorągwi swojej, a pozoczywszy nieprzyjaciela drwa rąbiącego, uderzył nań. Uszli niektórzy, drudzy zabici, a 18 więźniów tak cudzoziemców jako i Moskwy do obozu przywiedziono. Tegoż dnia pięć cudzoziemców do nas się przedało.

Dnia 27 Janvarii Pan Komorowski Rotmistrz, bywszy pod Białą, a ztamtąd pod Wołoczkiem, Rżowem, Terepcem, języków dobrych przy pogromieniu nieprzyjaciela, gdzie się jeno nawinął, pojmał. Interim wszędzie derewnie wokoło zamków tych palił i szable na tych, którzy tam mieszkali nie żałował, mianowicie włości Szehinowe, w polu Białej leżące, wszytkie w popiół obrócił. In reditu ostrożek na Ciapołowie niedaleko od Białej dla ekskursyi nieprzyjacielskich z rozkazania XJM. postawił, który piechotą i jezdą z ordynacyej Xiążęcia JM. sufficienter opatrzony. Więźnie od niego przywiedzieni o żadnych posiłkach, któreby się Szehinowi na odsiecz gotowały, ani słyszeli; de praesidiariis tylko na Białej, na Rżowie, na Terepcu i opatrzeniu zamków dostateczną uczynili relacya. Tegoż dnia z nieprzyjacielskiego taboru trzej cudzoziemców do nas się przedało. Ci o wielkiej radości w obozie nieprzyjacielskim powiedzieli, która ztąd urosła, iż rumor przyszedł, że Król Jego Mość skłania się do miłosierdzia i na traktaty de libero ipsorum in Moscoviam reditu pozwala.

Dnia 28 Janvarii naszy piąciu za Dziewiczą górą pojmali na drwach.

Kondycye za naleganiem nieprzyjacielskim miały być im podane. Ale gdy nieprzyjaciel, aby hardość swoję pokazał, chciał też swoje wzajem podawać, naszy, indignitate rei moti i nieprzyjaciela sfukawszy, nazad do obozu pojechali.

Nieprzyjaciel, widząc, z kim sprawę ma, i że nie trafił na takich, jako rozumiał, die 29 Janvarii rano posyła trębacza, prosząc, aby naszy na rozgowor wyjechali. Odpowiedziano mu, że o żadnym rozgoworze naszy nie myślą, chyba jeśli nieprzyjaciel nasze kondycye, które mu proponowane będą, gotów przyjąć. Na co gdy Szehin pozwolił, znowu naszy replikują, że niedosyć na tym, ale tego jeszcze trzeba, aby, nasze kondycja przyjąwszy, swoich ani wzmianki nie czynili, ani ich ukazowali, alias ze wszytkiego nic nie będzie. I na to gdy Szehin pozwolił, dopieroż naszy na rozgowor pozwolili i po obiedzie godzinę naznaczyli, która skoro przyszła, bez wszelkich ceremonij i mów długich oddano Deputatom moskiewskim kondycye, które oni wdzięcznie przyjęli, które te są:

1. Aby wprzód wszytkich zdrajców i przedawczyków dawniejszych i świeżych wszytkich wydali.

2. Więźniów, którychkolwiek i jakiejkolwiek kondycyej z wojska naszego i z zamku Smoleńskiego u siebie natenczas w taborach mają, aby zaraz wolno puścili.

3. Cudzoziemcom wszytkim od najwyższych do najniższych officierom i zołdatom pospolitym wolno ma być lubo służbę w wojsku KJM. przyjąć, lubo do ojczyzny ich odejść, którym aby Pułkownicy i Kapitani ich paszportu nie bronili.

4. Ludziom narodu Moskiewskiego wyższej i niższej kondycyi tak jezdnym jako i pieszym aby wolno było zostać na stronie KJM. i służyć w wojsku JKM.

bez wszelkiej przekazy.

5. Aby cudzoziemcy wszyscy przysięgli napotym nie służyć, ani broni swej podnosić przeciw KJM. i wojskom jego, ani żadnych rad i pomocy żadnym sposobem nie dawać, ani państwom JKM. wszystkim sami przez się i drugich jawnie, ani tajemnie żadnej szkody nie czynić.

6. Ludzie narodu Moskiewskiego wszyscy aby też przysięgę wykonali, póki ta ekspedycya trwać będzie, nie podnosić broni swej przeciw JKMości.

7. Aby wszytkie chorągwie jezdne i piesze, cudzoziemskie i moskiewskie zupełna oddali przez Hetmana JKM. z taką, jaką się godzi, rewerencyą.

8. Armatę wszystką z tym, co do niej należy, z municyą, spiżą wszelaką, niczego nie ukrywając, aby zupełnie JKM. zostawili, nie czyniąc w niej namniejszej szkody.

9. Oręża wszelakie, to jest muszkiety i inszą strzelbę ognistą oprócz ręcznej broni, aby złożyli i cało JKM. oddali.

10. Cokolwiek kaźni jakokolwiek nazwanej znaleźć się w obozach ich może aby zupełnie oddana była.

11. Ludziom cudzoziemskim, którzy na sławę się JKM. przedali, aby sprawiedliwie wrócono to, cokolwiek w obozach ich zostało.

12. Przed wyściem ich z taborów na kilka dni, aby tam Komisarze JKM. mogli bezpiecznie jechać dla spisowania armaty, kaźni, municyej, oręża i wszelkiego apparatu wojennego, dla czego mają dać do obozu JKM. w zakładzie pewne i znaczne obojga narodu osoby, i straż JKM. żeby do tego wszytkiego przystawiona była, tak i do wszytkich broni, obozów, szańców i ostrożków ich.

13. Jeśliby który z nich z apparatu wojennego bądź cokolwiek inszego nad to, co się im pozwoli, ważył się wynieść, lubo potajemnie wyprowadzić, tedy wszystko ma tracić.

14. Termin do (o) dejścia ich na miejsca te na Wołoczek, na Kaługę i na Relsk użycza się im dni czternaście od tego dnia, którego się z taborów swych ruszą.

15. Aby włościom JKM., kędy przechodzić będą, lżej było i oni sami aby wcześniej prześć mogli, mają się na kilka części rozdzielić i kilką dróg sobie naznaczonych iść do miejsc pomienionych.

16. Chłopów ile mają w taborach swych z włości JKM. powinni wszytkich z ich żonami, dziećmi i majętnością wszelaką wypuścić i oddać Komisarzom JKMości.

17. Po zawarciu tych punktów do wyścia swego z taborów, aby się dla uwarowania rozmaitych tumultów i przypadków nigdziej nie wychylali, aż się porządnie w drogę wybiorą.

18. Odchodząc aby tabory i szańce, i ostrożki swoje wcale zostawili, żadnym ani potajemnym sposobem onych nie psując, ani paląc.

19. Idąc w drogę swoję do miejsc naznaczonych, póki z państw JKM. nie wynidą, aby żadnych krzywd, szkód i bezprawia poddanym i włościom JKM. nie czynili, ani z drogi nie wybaczali, pogotowiu aby w zamki JKMości nie wchodzili.

20. Póki się tym kondycyom wszytkim z ich strony dosyć nie stanie, mają być pewne i niepodłe osoby z wojska ich obojga narodu w zakładzie w obozie JKM. aż do czasu naznaczonego.

21. Dla zawarcia tych punktów mają deputatów swoich tak Cudzoziemskiego jako Moskiewskiego narodu do obozu JKMości przysłać.

22. Te wszytkie punkta dla lepszej pewności utwierdzić mają wszyscy starszy ich tak Moskiewskiego jako i Cudzoziemskiego narodu nie tylko pismem, ale i przysięgą.

23. Officierom cudzoziemskim także i innym wszytkim zołdatom, którzyby się chcieli do ojczyzny swej wrócić albo się udać na służbę JKM., aby reszty, co im przychodzi za ich zasługi, tu zaraz, nim wynidą z taborów, były wszytki popłacone. Także żony i dzieci ich, i rzeczy, jeżeliby który z nich miał gdzie na Moskwie, aby im były odesłane na termin umówiony. A to wszytko, co tu mają w taborze, aby im było wolno z sobą wziąć.

A iż i inszy cudzoziemcy o egzemplarze ich prosili, rozdać ich kilka Xiąże Pan Hetman miedzy nie kazał.

Po rozmowie tej posłał Szehin, prosząc JKM., aby z dział strzelać nie kazał, żeby mógł sine ulla turbatione podane uważyć kondycye; ale Król Jego Mość per ludibrium to jego petitum odprawił, mówiąc: "Wszak waszy pułkownicy udają, że z dział naszych żadnej w obozie waszym szkody niemasz". A potym, skoro odjechali z placu Komisarze, z dział uderzono. Tegoż dnia na drwach za Dziewiczą górą nieprzyjaciela gromiono, sześciu żywcem przywiedziono.

Ich Mość Panowie Obywatele Województwa Połockiego także z utarczki, którą z czatą nieprzyjacielską w mil kilku od Połocka mieli, więźniów co przedniejszych ze sta, których pojmali, wybrawszy czterech, do obozu cum solenni legatione wprzód KJM., a potym Xiążęciu Panu Hetmanowi prezentowali.

Dnia 30 stycznia trzej pod taborem nieprzyjacielskim pojmani, a czterej angielczykowie do nas się przedali. Po południu nieprzyjaciel przez trębacza prosił, aby naszy za złe nie mieli, że na podane dnia wczorajszego od nas kondycye responsu tak prędko dać nie może; a to czyni dla tego, że musi się trochę nad uważeniem ich zabawić.

Dnia 31 kilka więźniów tak pod Dorohobużem, jako i pod Dziewiczą górą pojmano.

Tegoż dnia Król Jego Mość kazał z dział do obozu nieprzyjacielskiego potężnie bić, tak iż koło razy 200 z nich uderzono.

Dnia 1 Februarii z dział potężnie z rana strzelano. Po południu nieprzyjaciel deklaracyą naszym strony podanych kondycyj uczynił, że na nie zezwolić żadną miarą nie może, ale czekać chce sukkursu, albo okazyej takiej, którejby na nas zażyć mógł. Tegoż dnia więźniów czterech naszy pod szańcami nieprzyjacielskimi wzięli, którzy na to się zgadzali, że się nieprzyjaciel w drogę gotuje i przebijać się k Moskwie chce, dla tegoż Xiąże Pan Hetman zasieki potężne wszędzie wkrąg taboru nieprzyjacielskiego rzucić kazał, a czterech towarzyszów na to odstawił, aby obecnie dwaj od Zaworonkowej góry począwszy aż do mostu smoleńskiego z jednej, a drudzy dwaj od ostrożka P. Arciszewskiego aż ku Małachowskiej branie z drugiej taboru nieprzyjacielskiego strony co dzień objeżdżali i pilno doglądali, aby obecne podjazdy z ostrożków naszych koło zasiek czynione były, upatrując, aby się żaden z taboru nieprzyjacielskiego nigdziej przekraść nie mógł.

Dnia 2 Februarii Xiąże Pan Hetman, chcąc nieprzyjaciela w pole wywabić, podpaść pod sam ostróg Szehinów kazał, tej będąc nadzieje, że na harcowniku w pole wypadszy, pugnae copiam faciet, gwoli czemu oportunis locis wszędy ich zasadził. Ale gdy nieprzyjaciel żadną miarą wywabić się z swoich lochów nie dał, naszy, kilka na dzień godzin w polu stawszy, wrócić się re infecta musieli. A iż w nieprzyjacielskim obozie sroga mieszanina i concursus ad arma począł być, kazał XJM. potężnie z dział bić, tego będąc rozumienia, że gdy w swoich allarmplacach(!) nieprzyjaciel stanie, magis kulom naszym patebit. Jakoż nie zawiódł się Xże JM. nic na tym, bo prędko po tej alarmie dwaj, którzy się do nas przedali, a trzeci pojmany na to się zgadzali, że tego dnia do kilkudziesiąt człeka, co oni widzieć mogli, z dział ubitych legło. A co po jamach poginęło, non constat.

Dnia 3, 4, 5 i 6 nic tak znacznego się nie stało, oprócz że się kilkanaście z nieprzyjacielskiego taboru do nas przedało, a kilka pojmano.

Dnia 7 nieprzyjaciel trębacza wysłał, prosząc, aby naszy na rozgowor wyjechali. Summa rozgoworu tego była, aby więźniów w zamianę oddano. Ale pod tym płaszczykiem latebat to, że się nieprzyjacielowi bardzo defekty jego i coraz barziej szyrzące się choroby przykrzyły, i dla tego radby był od naszych jakie słówko uchwycił, z któregoby był okkazyą uczciwie wziąć mógł do traktatów o umoderowanie podanych sobie 29 Janvarii kondycyj; a nie mogąc nic takiego od naszych się doczekać, lubo dnia 8 Februarii, gdy się znowu z naszymi na tęż koło zamiany więźniów rozmowę zjeżdżając, pilno na toż czyhał, dopiero 9 Februarii z fortelu się swego ultro wydał i aperte Komisarzów naszych o to prosił, aby się intercesyą swoją do JKM. włożyć chcieli, aby Jego Kr. Mość, jako Pan krzesciański i kawalerów dobrych patron, chciał się po krześcijańsku z nimi obejść, a ostatniej ich zguby nie pragnąc, do umoderowania kondycyj podanych skłonić się raczył.

Naszy, dobrą im o dobrotliwości Jego Kr. Mości nadzieję uczyniwszy, do jutra tę sprawę odłożyli. Tegoż dnia trębacz Oberstera Leśla kochany, a po nim dwaj Bojarowie moskiewscy na sławę Króla Jego Mości z obozu swego do naszego przejechali. Jego Mość też Pan Wojewodzic Ruski, pod szańcem niemieckim kilkanaście piechoty niemieckiej zaskoczywszy, sześciu żywcem wziął, ostatek rozgromił. Z pod Wiaźmy także Kozacy Zaporowscy 14 Bojarów, a miedzy nimi trzech Kniaziów i Rotmistrza na utarczce (którą pod Rżowem, na koni 150 jezdy nieprzyjacielskiej, na czatę pod wojsko nasze wyprawioną, napadszy, mieli, i wszytkich znieśli) wziętych do KJM. przysłali.

Dnia 10 Februarii, gdy Jego K. Mość za doniesieniem affektacyej nieprzyjacielskiej na moderacyą kondycyj pozwolić raczył, a nieprzyjaciel o tym usłyszał, zarazem konferować z naszymi o miejscu począł. Naznaczone miejsce w naszym obozie, w budzie Xiążęcia Jego Mości Zygmunta Karola Radziwiła, Kawalera Multańskiego (!), Krajczego W. X. Litt, na górze Zaworonkowej; czas — dzień jutrzejszy.

Tegoż dnia sześciu więźniów pod obozem nieprzyjacielskim wzięto. A miedzy inszymi o defektach w obozie nieprzyjacielskim, o chorobach, strażach et id genus powieściach referowali, jako Leszel wielce jest po przejechaniu na naszę stronę trębacza swego frasowliwy, nietylko względem tego, iż wszytkiego się mu powierzał i wszytkiego, co się w obozie nieprzyjacielskim dzieje, dobrze wiadomy, ale też, że taka nań u wojska moskiewskiego padła suspicya, jakoby go umyślnie wprzód do nas wyprawia, a potym i sam za nim in nostras partes transire miał.

Dnia 11 Februarii, iż się naszy z trąbieniem spóźnili, de numero tylko commisariorum actum. Stanęło, aby sześć osób do traktatów należących, a siódmy pisarz albo diak z moskiewskiej z kilką, coby konie trzymali czeladzi, a z naszej totidem strony o pierwszej z południa w niedzielę na miejsce naznaczone przyjechało.

Po rozjechaniu się z traktatów z dział naszych uderzono. A kapitan Szlejer, samotrzeć straż nieprzyjacielską i kobyliny około Ducha świeże pominąwszy, pod sam Szehinow obóz podpadł, dwoch popów ruskich, zołdata trzeciego, od pogrzebu się wracających, zabił, a potym do swoich, których kilkanaście do obozu z Smoleńska jadących było, zdrowo się retirował.

Dnia 12 Februarii o godzinie wtorej z południa zjechali się naznaczeni do budy Xiążęcia Jego Mości Pana Kawalera Komisarze, mianowicie z naszej strony Pan Andrzej Rey, Sekretarz i Dworzanin Pokojowy KJMości, P. Mikołaj Abramowicz, Wojewodzic Smoleński, Pułkownik cudzoziemskiej piechoty P. Mikołaj Korff, P. Rożen Oberster, P. Buthler Oberster i Pan Charliński; z moskiewskiej strony cudzoziemscy obersterowie Leszel i Jakub Szarles, Bojarowie Suchatyn, Ozierinski, Laryszkin, Iwan Poddiaczy albo Pisarz i Hans Angler, Inflantczyk w Moskwie urodzony i osiadłość mający, miasto tłumacza. Skoro tedy spólnie zasiedli, uczynili propozycyą naszy, że w tych dwu punktach wczorajsza z Moskwą stanęła konkluzya:

1. Że te o kondycyach proponowanych umowy dalej dnia czwartkowego pociągać się nie będą.

2. Że pod czas tych traktatów quartir nie ma się dalej nad ten okrąg, który miedzy naszą Żaworonkową a ich ostrogiem i Dziewiczą górą leży, rozciągać, ultra hunc ambitum wolno tak nam, jako im, zażywać swych fortelów postronie. Na co gdy Moskwa zezwalała, ad conditiones ventum, z których pierwsza:

1. Aby ante omnia zdrajców i przedawczyków dawniejszych i świeższych wszytkich wydali.

Na tę Moskwa zrazu trochę się ociągała, racyą dając, że to rzecz niezwyczajna, nigdziej tego nie bywało, i za pierwszych wojen moskiewskich nie upominano się tego. Responsum od naszych: Primum to jest u wszytkich wojenników, gdy z sobą akkordują, że się wydania zdrajców domagają. 2. Co może być słuszniejszego, jako że Król Jego Mość potrzebuje swoich własnych poddanych, którzy miasto tego, coby Królowi Jego Mości assistere i zdrowie swoje za dostojeństwo JKM. i całość ojczyzny ważyć mieli, to oni szablę swą przeciw własnemu Panu i Ojczyznie podnoszą?

Replikuje Moskwa: Wydajcie i wy nam tych, którzy od nas na waszę stronę przebiegli, bo to są zdrajcy Cara naszego, Hosudara swego. Responsum: To nie są zdrajcy, którzy, upamiętawszy się, wracają się na służbę tego, któremu krest całowali; choćby całe wojsko moskiewskie przeszło na służbę JKM. żadenby ich za zdrajców słusznie poczytać nie mógł. Czemu? Bo KJM. wszytka Moskwa przysięgała i za Cara sobie pierwej obrała, niż tego teraźniejszego Państw Moskiewskich uzurpatora. Z tego dyskursu delapsi sunt in disputationes de iure Króla Jego Mości, które ma do Carstwa Moskiewskiego, ale że ta kwestya do generalnych traktatów należy, prędko o niej dysputacya ustała. A kondycya ta dilata ad crastinum do zniesienia się z Szehinem.

Postąpiono zatym do drugiej kondycyej, która ta jest:

2. Więźniów, którychkolwiek i jakiejkolwiek kondycyej z wojska naszego i z zamku Smoleńskiego u siebie na ten czas w taborach mają, aby znowu wolno puścili.

Odpowiedziała Moskwa: Oddajcie i wy nam nasze więźnie wzajem. Respondent naszy: Byśmy nie byli sobie we wszytkim pares, słuszniebyście się mogli domawiać wzajemnej więźniów waszych od nas restytucyej; ale że Pan Bóg za waszę nieprawdę i periurium tak was pokarał, że was w ręce Królowi Jego Mości Panu naszemu podał i podać widomie do końca chce, trudno kontraktem więźnie swoje na nas wytargować macie. Dopraszać się tego trzeba, bo inaczej pewnie z tego nic nie będzie. Jeśli per submissionem pójdziecie, jeśli o to prosić JKM. będziecie, tedy my bierzemy to na się i to u JKM. otrzymamy, aby waszych więźniów wzajem odpuścił. A pewnie więcej przez taki sposób łaski JKM. poznacie, niź gdyby per contractum rzeczy te iść miały; bo ex contractu nie powinnibyśmy ani więcej, ani więtszej kondycyej więźniów wam oddać, jeno jak wiele i jakiej kondycyej naszych u siebie macie, przez prośbę zaś mogą być wszyscy ich captivi wolno z łaski Jego Kr. Mości wypuszczeni. Przypadł tandem nieprzyjaciel na to medium i prosił PP. Komisarzów naszych, aby się do Jego K. Mości uniżoną włożyli prośbą, aby Jego Kr. Mość więźniów ich wolno wzajem wypuścić raczył. Co gdy naszy przyobiecali, koncypowano tę kondycyją w te słowa: Wszytkich więźniów, którzykolwiek z obozu J. K. M. i z zamku Smoleńskiego wzięci są, mają wolnych jakiejkolwiek kondycyej byli wypuścić. A względem ich więźniów, w obozie JKM. i w Smoleńsku będących, o tych przyobiecują Komisarze prosić KJM., aby nie względem jakiego kontraktu i umowy, ale z samej dobrotliwości JKMości wypuszczeni byli. Toż się ma rozumieć i o inszych wszytkich więźniach, gdziekolwiek wziętych, a tu w taborze moskiewskim będących, że mają wolno być wypuszczeni.

Wieczór nastąpił, dla tegoż do jutra ostatek odłożono. Tegoż dnia do obozu naszego dwaj się anglików pułku Leślowego przedało.

Dnia 13 Februarii, ponieważ dnia wczorajszego nie takim, jako się godziło, porządkiem naszy w konferowaniu z nieprzyjacielem postępowali i barziej digressionibus i wrywaniem się jeden drugiemu w rzecz czas trawili, aniżeli rationibus z nim się rozpierali, dla tegoż Xiąże Pan Hetman z rozkazania JKM. spisał PP. Komisarzom krótko memoryał, jako która kondycya moderowana i jakimi racyami wsparta być może. Gdy się zjechali ab utrinque Komisarze, upominali się naszy na wczorajszy z strony wydania zdrajców punkt, do Szehina wzięty, od nieprzyjaciela rezolucyej. Nieprzyjaciel negatywą chciał wszytkiego uniknąć, tejże, co i wczora, racyej zażywając, że to nigdy nie bywało. Respondent nostri: Po wszytkim krześcijaństwie zwyczajna to we wszytkich z nieprzyjacielem akkordach, że się naprzód zdrajców upominają, ale i w Moskwie to nie nowa; gdy P. Chodkiewicz Drohobuża dobywał i przez akkord zamek wziął, wszytkich wprawdzie wolno puścił, ale francuza Fiutenę, który kapitana swego Kontesa zabił, a do zamku się był przedał, ex contractu od nieprzyjaciela wydanego wziąwszy, na pal wbić kazał. 2. Azaż i wy sami, gdyście tak rok Drohobuż przez akkord wzięli, inszych wypuszczając, nie brali tych, którycheście za zmienniki Hosudara waszego poczytali. Co tedy wam licuit, nam czemu tego denegujecie. Instant Moskwa: Nie możemy na taki generał pozwolić, abyśmy wszytkich zdrajców waszych wydali; lecz podajcie ich imiona na regestrze, a Szehin, obaczywszy, co za ludzie, resolwować się (ma) na tę, abo owę stronę.

2. Co za pożytek, co za sława ztąd Królowi Polskiemu, że tych zdrajców się domaga ? Niejest to rzecz tanti, abyśmy dla niej czas tracić mieli. Replicant naszy: Co się regestru podania tycze, to nie potrzebna. Czemu? Bo się wam ta kondycya dosyć elucidowała. 1. Że JKM. nie potrzebuje od was tylko własnych poddanych swoich. 2. Nie potrzebuje JKM. dawniejszych zmienników swoich, ani tych co się z państw JKM. dawno do ich Osudara przedali, ale o tych tylko KJM. poddanych rozumieć się to ma, którzy pod teraźniejszą ekspedycyą z zamku Smoleńskiego abo z obozu naszego do was świeżo się przedali i są w obozie waszym praesentes. 3. W to się nie inkludują poddani JKM., których obersterowie i officyrowie na służbę moskiewską zaciągnęli, bo tym simpliciter JKM. kondonować raczy, jako uwiedzionym i oszukanym, byle ab hinc więcej przeciwko KJM. i Rptej broni nie podnosili; ale tych tylko się domagamy, którzy propter patratum w obozie naszym scelus impunitatem quaerentes do was przebiegli. Pożytek tego domagania się ten, iż Xiąże Pan Hetman i żaden cnotliwy z szelmami sprawy mieć nie chce, ale z ludźmi poczciwymi, i nie dopuścimy, aby zdrajca zarówno z poczciwym na wolność wyniść miał. Lecz gdy Moskwa mordicus regestru się upominała, wzięli to naszy ad deliberandum do jutra, chcąc się wprzód KJM. w tym dołożyć. Przystąpiono zatym do

2 kondycyej, którą tak, jako się wczora koncypowała, przeczytano i podpisano z obu stron.

Postąpiono i do 3 strony wolności cudzoziemców, na którą barzo wsparznęli obersterowie cudzoziemscy, nie chcąc na to pozwolić, aby ich żołdatom optia ta i wolność bądź się na służbę JKM. się zaciągnienia, bądź do ojczyzny ich nazad wrócenia dana była. Racye ich te były: 1. Idzie im o honor i reputacyą, którejby multum decedere przez to musiało, gdyby superioritas ich w czym labefactari miała; a labefactareur nieladajako, gdyby przez spary na to patrzać mieli, kiedy żołdacy przysięgę oddaną ich chorągwiom łamaćby mieli. 2. Jest to contra conscientiam, bo przysięgli Carowi wiernie i cnotliwie służyć, a nie służyliby, gdyby na to pozwolić mieli, aby ich żołdacy mieli swoje(j) przeciw Carowi, który ich na służbę zaciągnął, impune ręki podnosić i z jego służby się wyłamywać. 3. Cobyśmy za podziękowanie od Cara mieli, gdybyśmy bez żołdatów do niego przyszli. Respondent nostri: Jeśli wam miła wasza reputacya, co rozumiecie o Królu Jego Mości? Czy niepodobniejsza jemu reputacyej swojej ochraniać, niżli na waszę respektować; a nie ochroniłby jej pewnie, gdyby, wszytkich na wolność wypuszczając, wszytkim żywoty i zdrowie darując, na to miał przez spary patrzyć, gdybyście wy swoich żołdatów, którzy się do Moskwy wracać nie myszlą, gwałtem mieli do służby przymuszać? Instat nieprzyjaciel: Podamy my tedy sposób, którym ta kondycya moderowana być może, a ten jest clementia Regis, której niech Król Jego Mość zażyje, a na nas nie wymaga tego, co nas pessumdat. Odpowiedają naszy: Nie na tośmy się tu zjechali, abyśmy propositas vobis mieli wymazować conditiones, ale na to, żeby te, które się trochę cięższe zdadzą, polekczyć się mogły.

A wy przez podany środek nie moderować, ale wymazać tę kondycyą usiłujecie, na co my, choćbyście nie wiem jak wiele nanieśli racyi, nie pozwolimy. Po długich kontrowersyach koncypowany ten punkt w te słowa: Którybykolwiek z officierów i zołdatów tak cudzoziemców jako i z narodu moskiewskiego chciał jechać na służbę JKM., albo się do ojczyzny wrócić, ma się opowiedzieć Panom Komisasarzom JKM. przy wyszciu z obozu, co im niema być broniono. PP. Komisarzom także też bronić tego nie mają, że im będzie wolno przed wyściem ich napomnieć.

Tegoż dnia przedało się do nas cudzoziemskiej piechoty z Szarlowego regimentu pięć.

Dnia 14 Februarii przystąpili PP. Komisarze do pozad idącej kondycyej, która tego potrzebuje, aby moskiewskiego narodu tak jezdnym jako pieszym cuiuscunque conditionis ludziom, także jako i cudzoziemcom wolno było transire in partes nostras bez wszelkiej przekazy.

Na tę Moskwa replikę taką uczyniła, że my bronić żadnemu nie możemy, ani będziemy tego i pozwalamy każdemu, kto chce zmiennikiem być, aby to na swój karb czynił; ale żeby ta nasza deklaracya na piśmie być miała, żadną miarą uczynić tego nie możem. Szyja nasza i wszytko, co mamy, w tym. I jednako nam tu pomrzeć, jako i na Moskwie, gdziebyśmy pewnie abo palu, abo szubienice nie uszli, gdyby Car nasz przeczytał, żeśmy na to pozwolili, aby jego poddani i chłopi z jego się poddaństwa wyłamywać i inszemu Hosudaru służyć mieli.

Respondent naszy: Czego słowy pozwalacie, czemu tego pismem zawrzeć nie chcecie? Azażby nie toż, gdyby się ich wasz Hosudar dowiedział, was karanie, co i o pismo potkało, bo cóż inszego jest pismo, jeno słowa, które mówimy, dla pamięci na papierze sterminowane ? I my kontentowalibyśmy się słowną waszą deklaracyą, gdybyście umieli słowa dotrzymywać; aleśmy doznali, że nietylko słowa trzymać nie umiecie, aleście się nauczyli i przysięgi łamać. Surdo narrabatur fabula, bo oni toties quoties eandem cantilenam recinebant. Na ostatek wzięli ten punkt ad deliberandum do zniesienia się z Szehinem.

Postąpiono zatym do kondycyej 5 i 6, która ta jest: Aby cudzoziemcy wszyscy przysięgli napotym nie służyć przeciwko Królowi Jego Mości i wojskom JKM. i aby nic nieprzyjacielsko przeciwko państwom JKM. ani jawnie, ani tajemnie nie poczynali; ludzie też moskiewscy aby przysięgę wykonali, póki ta wojna trwać będzie, broni swej nie podnosić przeciw wojskom Jego Królewskiej Mości. Obie te kondycye dwa dni czasu wzięły, bo i cudzoziemcy, i Moskwa dużo się tej przysięgi zbraniali, z tym się opowiedając, że nie tylko na to, aby nigdy przeciw wojskom JKM. broni nie podnosili, przysiąc nie mogą, ale i na namniejszy czas. Cudzoziemcy pro sua parte te przynosili racye: 1. Że to jest contra conscientiam, gdyby, przysiągszy raz Carowi Moskiewskiemu wiernie służyć, teraz mieli contrario pierwszemu iuramentii obligari. 2. Jednakie ich ztąd periculum manet, gdyby przysięgli, jako, gdyby nie przysięgli, bo jeśli przysięgą, a z tym do Moskwy się wrócą, miasto zapłaty swoich reszt i zasłużonego pewnie ich Car potopić każe. Wolą tedy, na wolą Bożą się puściwszy, dekretu Jego tu w obozie czekać i poczciwie pomrzeć, niź poprzysiężoną raz Carowi wiarę złamać. 3. Żadnego ztąd pożytku Król JM. mieć nie będzie, chyba ten, że salvare chcąc per obliquum ich pogubi. Respondent nostri: Nie tyka się to nic konsciencyej, że sługa, przysiągszy panu wiernie służyć, a potym od niego będąc derelictus, a necessitate, która i prawa łamie, adactus znowu przysięże, że do pewnego czasu strzymywać się od jego posługi będzie. 2. Toby to wam periculum jakie creare mogło, abo conscientiam waszę laedere, gdybyśmy to na was wymagali, abyście służyli przeciw Moskwie, którymeście raz wiarę poprzysięgli; lecz my tylko naszę securitatem od was warujemy i tego strzeżemy, abyśmy węża na głowę swoję nie wypuszczali. 3. Ordinata charitas incipit a se. Barziej nam tego upatrować trzeba, żebyśmy za wypuszczeniem tych, których nam Bóg w ręce nasze podał, w więtsze się niebezpieczeństwo nie podali, niź tego, aby oni reszt swoich albo zasłużonego doszli, albo gniewu carskiego uszli. 4. Azaż to mały pożytek KJM., gdy tę część wojska, której za łaską Bożą już jest silen i ma ją w rękach, przez wykonanie przysięgi odetnie od inszych wojsk nieprzyjacielskich i postrzeże tego, aby się z drugiemi nie złączyła i szkodzić wojskom JKM. nie mogła. 5. Gdyby się Hetman czego po was nowego domagał, valerent wasze excusationes; ale to po wszytkim świecie usitatissimum, że gdy wojsko przez akkord z drugim o quatir traktuje, to prima bywa kondycya, aby przysięgło, że do pewnego czasu nihil hostile przeciwko niemu poczynać nie będzie. A żaden monarcha, żaden cesarz, żaden król o to się na żołnierza nie gniewa, kiedy on inaczej żywot swój salwować nie mógł.

Instat nieprzyjaciel, diversam conditionem inszych państw od Moskiewskiego ukazując, diversum regimen diversas occasiones pretendując, bo w Moskwie inszego prawa oprócz samej woli carskiej nie masz, co się onemu podoba, to prawem być musi. 2. Wielka jest differentia miedzy tym wojskiem, które jest zbite, a tym, które się jeszcze bronić może. My nie czujem się jeszcze tak być ściśnieni, abyśmy się dużo jeszcze bronić nie mogli. Responsum od naszych: Co się Moskiewskiego państwa i jego rządów tycze, na to trudno nam respektować. A ktoż w tym winien, że oni na tak niedyskretnego pana służbę się zaprzedali, który ich i opuścił, i o to się gniewać będzie, gdyby suae securitati consulere chcieli. 2. Co się dyfferencyej was od pobitych wojsk tycze, tej my nie widzimy, bo co za różnica wojska rozgromionego od tego, które tak jest zewsząd ściśnione, że się mu z szańcu wychylić nie wolno? A jeśli się mogą tak barzo bronić, jako mówią, czemuż szczęścia nie probują? Czemu w pole nie wynidą? Po długich koncertacyach, tandem obersterowie cudzoziemscy do prośby się udali, prosząc naszych, aby tę ich uniżoną prośbę KJM. donieśli, aby tej przysięgi na nich nie wyciągał i takiej widomej ich zguby nie pragnął. Co naszy obiecawszy, do Moskwy się obrócili i tęż kondycyą proponowali cum hac tamen limitatione, aby przysięgli nie służyć przeciw KJM., póki ta ekspedycya trwać będzie. Moskwa simplici impossibilitate się zasłoniła; przyczyna, żeśmy są chłopi carowi i zarazby nas Car powiesić kazał, gdybyśmy taką przysięgą się obowiązali nie służyć, gdy jego rozkazanie zajdzie. Prosili zatym, aby JKM. tego grzechu krzywoprzysięstwa na nich nie przywodził, bo to impossibile, aby jej dosyć uczynić mogli. Odłożone tedy te obie kondycye do dnia jutrzejszego.

Tegoż dnia dwaj się niemców pułku oberstera Szarlesa do naszego obozu przedało.

Dzień 15 Februarii na tejże strony przysięgi cudzoziemców i Moskwy swarach zginął.

Tegoż dnia dwoch z Fuxowego regimentu niemców pod samym szańcem nieprzyjacielskim naszy pojmali.

Dies 16 Februarii od kontrowersyi strony tejże przysięgi zaczęty. A iż dzień tylko dzisiejszy do traktatów zostawał, strictim przebieżane kondycye wszytkie i ultima w nich JKM. rezolucya nieprzyjacielowi powiedziana eo ordine, jakim kondycye te idą.

Pierwsze trzy o przedawczyki, o więźnie, o wolności cudzoziemców zgodnie stanęły. Na 4 strony wolności służenia Moskiewskiego narodu ludziom w wojskach KJM. to medium podane: Ponieważ Moskwa tego się boi, aby od Osudara swego kłopotu nie mieli, gdy scripti tenus to koncypowano będzie, na co ustnie pozwalają, tedy kondycya ta w ich egzemplarzu, który z naszym podpisem im dany będzie, non extabit, które medium do zniesienia się z Szehinem odłożyli. W 5 i 6 kondycyej, ponieważ o przysięgę zgodzić się z nieprzyjacielem nie mogą, potrzebowali naszy, aby nam od nich asekuracya była, dana że intra decursum trium mensium nihil hostile przeciwko wojskom KJM. tentabunt.

7 conditio triplici ratione moderata. 1. Albo żeby Moskwa swoje chorągwie wszytkie oddała, a cudzoziemcy żeby przy swoich zostawali dla tego, że oni chorągwiom przysięgają, Moskwa non item. 2. Albo żeby te tylko chorągwie przy nieprzyjacielu zostały, których officyrowie żywie, a te żeby KJM. oddano, pod którymi officyrowie pomarli. 3. Albo żeby z wszytkiemi chorągwiami tak jezdnymi jako i pieszemi zwinionemi chorążowie z ostroga, a piechota z pogaszonymi knotami wyszedszy, na ziemię pod nogi KJM. (który ad hunc actum przy wyszciu ich na pewnym miejscu będzie) położywszy i kroki trzy w zad ustąpiwszy, czekali rozkazania JKM., aby je podnieśli i knoty zapalili, i dalej poszli. Ten ostatni sposób jest taki, którego nie odstąpimy, choćby ze wszytkiego nie miało być nic. Prosił nieprzyjaciel, aby i ten sposób trochę jeszcze się polekczył; ale, gdy impossibilitate się wymówili dlatego, że w tym vertitur honor KJM., o który się my bijemy, wziął to sobie ad masticandum do jutra.

8. Armaty wielkiej wszytkiej ustępował ultro nieprzyjaciel, przy regimentowych działkach nieco sporku było, bo on wszytkich a wszytkich potrzebował, naszy zaś i regimentowych się domagali cum hac limitatione, że 12 im pozwalają z sobą wziąć, ostatek żeby tu zostało. A co się municyi i prochów tycze, z tych na dziesiąć razy nabicia do działek, a na 20 do muszkietów, kul i knotów proportionaliter postępowali. Durum to videbatur nieprzyjacielowi, prosił o melioracyą, na którą gdy naszy nie zezwalali, wziął to do jutra.

In conditione 9 strony oręża pozwolono, aby z orężem wyszli, którzy zdrowi i którzy pod chorągwiami służyli. Po zmarłych i pobitych pozostałe oręże wszelakie, także i kupców i loznych arma aby tu zostawały.

Kondycya 10 wymazana o kaźni, bo jej niemasz.

W kondycyą 11 strony oddania rzeczy i zasłużonego tym, co się na sławę JKM. przedali, to medium od naszych podane, aby deputaci czterej z obojej strony na to wysadzeni zasiedli ad diiudicandum, co komu słusznie należy. To medium do jutra odłożone.

Conditio 12 strony zjechania Komisarzów tak umoderowana, aby dzień przed wyściem ich to się stało. Interim sam nieprzyjaciel bona fide podać regestr armaty wszytkiej obiecał.

Na 13 kondycyą strony niebrania im potajemnie z apparatu wojennego zgoda.

Conditio 14 strony czasu wyścia ztąd do namówienia się z Szehinem odłożona.

Kondycya 15 na prośbę nieprzyjacielską tak stanęła, że w kupie prostym gościńcem do Drohobuża iść mają.

Kondycya 16 o wydanie chłopów włości JKM. zgodnie zawarta.

Na kondycyą 17 i 18 zgoda.

Kondycya 19 strony nieczynienia szkód w ciągnieniu poddanym KJM. zgodnie stanęła. O to prosił nieprzyjaciel, aby za pieniądze mogli siano w ciągnieniu kupować; pozwolono im tego cum hac conditione, aby się to za wiadomością działo starszego nad....., który im z łaski KJM. dany będzie.

Kondycya 20 tak moderowana, że miasto osób w zakładzie dwoch szańców, to jest jednego pod lasem, a drugiego na Dziewiczej górze, ustąpić zaraz po przysiężeniu tych artykułów ma nieprzyjaciel ludziom KJM.

Kondycya 21, co się płacy tycze tym, którzy się przedali na sławę JKM., ta się do generalnych traktatów, jeśli do nich przyjdzie, odkłada.

Kondycye 22 i 23 zgodnie stanęły. Tego się nieprzyjaciel domawiał, aby się to abutrinque stało. Naszy wzajem, aby przy Komisarzach z ich strony i Szehin, i Wojewodowie, jego towarzysze, przysięgali. Przeczył temu nieprzyjaciel, dopiero na to chcąc pozwolić, jeśli i nasz Hetman wzajem kondycye poprzysięże. Replikują naszy: Niesłuszna, aby Hetman nasz przysięgał. Czemu? Bo nasz naród umie i bez przysięgi dotrzymywać tego nieprzyjacielowi, co przyrzecze, i niemasz przykładu, aby miał kiedy przysięgę złamać; a wasz Szehin już jest periurus. Przysiągł KJM., Panu naszemu, nie podnosić broni przeciwko niemu, nie dotrzymał. A nie tylko Szehin, ale wszytko Carstwo Moskiewskie przysięgło KJM. wiarę, przysięgło inducias na lat 15, a przecię w obojgu tym przysięgę wzruszyło. Trzeba tedy, aby Bojarzyn i Wojewodowie kondycye przysięgli, alias ze wszytkiego nie będzie nic. Po alterkacyach długich tandem wzięli to Komisarze moskiewscy do Bojarzyna, a iż wieczór nastąpił, rozjechać się musieli, to postanowiwszy, aby dzień jutrzejszy bez wszelkich alterkacyj na zawarciu pismem tych kondycyj był strawiony.

Tegoż dnia wrócił się nazad Pan Woroniec (Woronicz), który był do Bojar moskiewskich od Ich Mościów Panów Senatorów naszych wysłany. Ten o wielkim w stolicy i wszędzie poszanowaniu swoim i skłonności do pokoju referował. Czego te documenta powiedał: 1. Że legacyą siedząc odprawował, co jest inusitatum w Moskwie gońcom. 2. Taki mu dostatek zwierzyn, ryb, win, miodów i wszelakiej żywności dawano, że sam prosił, aby modus w tej mierze adhibeatur. 3. Na rozjezdnym posłali mu Bojarowie upominek przez przystawów, prosząc, aby go wdzięcznie przyjął, a PP. Senatorom naszym powiedział to, że przeklęty, który pokoju nie pragnie. Proszą zatym, aby i oni Króla Jego Mości wiedli do pokoju, gdyż i ich Car per vim od ojca swego, nieboszczyka Filareta Patryarchy, do tej wojny był przymuszony. Bo dzień przedtym, nim wojsko ku naszym granicom wyniść z stolice miało, z kilką Bojarów chodził do niego, prosząc, aby wyścia przymierza poczekać, a poprzysiężonych pakt nie łamać. Na co od Patryarchy taki respons odniósł, że go kosturkiem popchnął, aż się potoczył na ziemię, mówiąc: "Nie wiesz, coć zdrowo. " Teraz tedy, gdy Patryarcha umarł, a Car ich sui iuris został, do tego się przyłożyć chce, aby krew, która się leje, na duszy Ojca jego nie padła. Powiedział i to, co od Moskwy w stolicy słyszał, że w rok potym tegoż dnia, którego wojsko moskiewskie w granice nasze weszło, Patryarchy w żywocie nie stało.

Tegoż dnia dwoch z Fuxowego regimentu do nas się przedało.

Dnia 17. Na wczorajszych pięć punktów Komisarze moskiewscy rezolucye swoje przynieśli, mianowicie w 1 strony determinowania czasu, przez który nie mają nic nieprzyjacielsko przeciw wojskom JKM. i tu, i w Państwie Moskiewskim już będących poczynać, prosili, aby naszy na dwoch miesięcy przestali. Gdy tego odmówiono, stanęło na trzech miesiącach. 2. Strony położenia chorągwi pod nogi JKM. prosił nieprzyjaciel, aby się to takim sposobem działo, żeby chorągwie trzymając w rękach chorążowie końcem ich ziemie się dotykali, a nie cale je na ziemię kładli. Gdy i tego otrzymać nie mogli, non tam libenter, quam reverenter na to pozwolili, żeby chorągwie, na miejsce, gdzie JKM. będzie, przyszedszy, gdy im osoba JKM. pokazana będzie, na ziemi pod nogi JKM. podrzucono a chorążowie aby od nich trzy kroki nazad odstąpiwszy, czekali rozkazania JKM. przez Hetmana, aby je podnieśli, rozwinęli, knoty zapalili, w bębny uderzywszy, szli w drogę.

4. Strony wrócenia rzeczy tym, którzy się do nas z ich obozu przedali, stanęło, aby po dwu deputatów z obojej strony naznaczono na uznanie tego, co komu słusznie należy.

5. Na ustąpienie szańców dwoch, to jest pod lasem jednego, a na Dziewiczej górze drugiego, w zakładzie pozwolili.

Tegoż dnia z Szarlowego Pułku dwaj niemcy do nas się przedali.

Dnia 18 Februarii kondycye wszytkie, które dotąd namawiane, koncypowane.

Dnia 19 kondycye wczora koncypowane czytano et in levioribus poprawowano.

Controversiam movit nieprzyjaciel strony przysięgi Szehina, ukazując iniquitatem rei. Ale gdy się naszy przy niej zasadzili, ustąpić swego nieprzyjaciel i na nię pozwolić musiał.

Namówiony tytuł, albo inskrypcya tymże kondycyom sine utriusque partis praeiudicio w ten sposób:

Artykuły abo kondycye wojsku moskiewskiemu pod Smoleńskiem dane dnia 19 Februarii roku 1634.

Stanęło naostatek, że dnia jutrzejszego podpisane i poprzysiężone być miały.

Tegoż dnia kilka się ich z obozu nieprzyjacielskiego do nas przedało.

Dnia 20 Februarii nieprzyjaciel, na górę nie wjeżdżając, prosił imieniem Szehinowym, aby w intytulacyej dołożono imienia ich Cara ze wszytkimi jego tytułami. Na co gdy naszy słowa rzec nie dali, a nieprzyjaciel, że tego odstąpić nie może, deklarował się, rozerwały się te traktaty. Z dział zatym uderzono. Za pierwszym wypaleniem zabito Rotmistrza rajtarskiego i Chorążego, jako to nam z powieści trzech przedawczyków z pułku Leslowego, którzy tegoż wieczora do nas przeszli, constitit, którzy o wielkim hałasie w taborze swym i o znieważeniu Szehina od Bojar, przyczynę niedościa traktatów z nami nań walących, o rozerwaniu wielkim wojska twierdzili.

Ze dnia 20 na dzień 21 Februarii Pan Wojewodzie Ruski z kilką chorągwi z rozkazania XJM. podpadł na świtaniu pod obóz nieprzyjacielski, straż, która w cerkwi u Ducha S° obecnie dotąd stawała, wysiekł i w same wrota ostrogu Szehinowego nieprzyjacielską jezdę po kilka razy wpędzał, wielka była w ten czas w obozie nieprzyjacielskim trwoga. Do więcej godzin dwoch ta utarczka z nimi trwała, a z naszych dział potężnie barzo strzelano i wielką szkodę w ludziach, którzy z swoich jam wylazszy w ostrogu się mieszali, czyniono.

Tegoż dnia żołdat ruski Tobiaszowego pułku, a po nim Quartirmeister pułku rajtarskiego do nas się przedali. Ci o tejże wojska nieprzyjacielskiego dysmembracyej i niezgodzie twierdzili i o tym, że Szehina mało Bojarowie nie rozstrzelali. A na Szarles Haberta, rajtarskiego Pułkownika, czyhają, aby go zabić, tych dwoch autorami rozerwanych z nami traktatów kładąc.

Dnia 22 Februarii znowu naszy z północy w nieprzyjacielskim obozie trwogę wielką czynili.

Trzej niemców Fuxowego regimentu, a miedzy nimi jeden puszkarz i feierwerkier na naszę stronę przeszło. Nieprzyjaciel, widząc, że żadną miarą długo strzymać naszym nie może, znowu trębacza posyła. Naszy do niego strzelają, znowu drugiego i trzeciego z Bojarzynem jednym, i tego naszy nie przypuścili. Czwartego ledwo przypuścili, który imieniem Leslowym i Szarlesowym prosił, aby P. Wojewodzie Smoleński z nimi się widzieć mógł. Ten z rozkazania JKM. z taką XJM. do nich informacyą wyprawiony. 1. Aby się nie ruszał z góry, aż pomienieni Obersterowie cudzoziemscy aż do naszej redukty wyjadą. 2. Żeby im ukazał rei indignitatem i jako KJM., XJM. P. Hetman i wszyscy Panowie Senatorowie ich tak lekkomyślnym postępkiem urażeni, i że albo nulla, albo parva spes superest, aby te traktaty znowu się skliić mogły. 3. Aby słuchał tylko, a w żadne się z nimi dyskursy nie wdawał.

Gdy się zjechali z nieprzyjacielem, obaczywszy, że Moskwa z Obersterami wyjechała, rzekł, aby Moskwa precz odjechała, bo tego niegodni, aby poczciwy człowiek z nimi sprawę miał, alias i z Obersterami mówić nie będzie i do nich strzelać każe. Co gdy Moskwa, retirowawszy sie nazad do ostrogu, uczyniła, dopieroż Obersterowie bliżej Pana Wojewodzica przyjechali. Uczynili przedmowę, ukazując, że nie w nich przyczyna rozerwania traktatów, ale że naszy pospieszyli się z odjazdem. Przepraszali tedy i Pana Wojewodzica, i przezeń KJM. i XJM. i wszytkich, prosząc, aby tego przed się nie brali, a tak dobrej rzeczy zaczętej odbiegać nie chcieli. A oni nie swarząc się o tytuł, ani się w żadne insze kontrowersye nie wdawając, kończyć chcą zaczętą sprawę. Pan Wojewodzic tę ich ekskuzę do KJM. wziął, replikę na nię dnia jutrzejszego obiecując. Interim po rozjechaniu się ich z dział naszych potężnie strzelono. A w nocy kozacy zaporowscy trwogę wielką w obozie nieprzyjacielskim całą noc czynili.

Dnia 24 Pan Wojewodzie Smoleński zjechał się z Obersterami, imieniem JKM. opowiedając, że lubo na to zasłużyli, aby na żadne traktaty nie pozwalano, atoli jednak z dobrotliwej natury swej JKM. pozwalać raczy, aby koniec zaczęta praca wziąć mogła, z tą jednak deklaracyą, aby sine altercationibus ullis i dyskursów namówione kondycye spisowane były. Nieprzyjaciel, za wdzięczne to przyjąwszy, ante omnia więźniów wszytkich naszych wolno bez wszelkiej zamiany, na łaskę i dyskrecyą JKM. się spuszczając, wypuścił. Potym na Górę Komisarze obojej strony się zjechali i kondycye koncypowali, w czym żadnej nie było tak dalece trudności. We dwoch tylko punktach trochę się zasadzili i do dnia jutrzejszego to ad deliberandum wzięli: 1. Termin do odeścia i nie podnoszenia ich broni przeciwko naszym wojskom, który był przedtym na trzy miesiące, aby na cztery miesiące był pomkniony, naszy się domagali względem tego, że oni przyczyną rozerwania traktatów byli. 2. Domagali się naszy, aby wszyscy Obersterowie cudzoziemscy kondycye namówione poprzysięgli. Czego gdy się komisarze moskiewscy zbraniali podane im to medium: albo żeby plenipotencyą przynieśli od drugich Obersterów na zawarcie i poprzysiężenie kondycyi, albo żeby Leszel ukazał, że on jest Generałem wojska cudzoziemskiego.

Dnia 25 ostatek kondycyi pozostałych umówiono i podpisano. Po podpisie od Komisarzów moskiewskich przysięgę z rozkazania JKM. Xże JM. Pan Hetman Litewski odbierał; po których i naszy Komisarze przysięgali. A podpisy Szehina i inszych Wojewodów z przysięgami ich z odebraniem szańców odłożone do jutra. Kondycye te poprzysiężone niżej są położone.

Artykuły abo kondycye wojsku moskiewskiemu pod Smoleńskiem dane dnia 19 Februarii roku 1634

1. Żeby Officirom tak wyższym i niższym, jako i żołdatom Moskwie i cudzoziemcom wolno było udać się na służbę JKMci lub też do ojczyzny swej wrócić, czego im żaden publice i privatim bronić nie ma. A to im przed wyściem i przy wyściu z obozów ma być opowiedziano przez osoby na to naznaczone.

2. Żeby armatę wszytkę z municyą wszelaką, z spiżą i ze wszytkiem, co do niej należy, jakimkolwiek nazwiskiem nazywano bywa, oddali, nic nie ukrywając. Pułkowych jednak działek dwanaście pozwala im z osobliwej łaski swej JKM. z sobą wziąć, do których prochu na dziesięć nabicia, a do muszkietów na dwadzieścia razy strzelenia także i kul wziąć mają.

3. Dwa dni przed wyściem ich z ostrogu Pułkownicy Króla Jego Mości na to deputowani bezpiecznie do ich obozu dla spisowania armaty i municyi mają przyjechać, gwoli których bezpieczeństwu mają ludzie moskiewscy w zakładzie dwu szańców, to jest Dziewiczej góry i szańcu pod lasem, ludziom Króla Jego Mości ustąpić.

4. Jeśliby który z nich ważył się co kryjomo z aparatu wojennego uwieść, taki wszytkie swoje rzeczy traci.

5. Wszelakie oręże tak górne, jako i dolne po zmarłych, pobitych i tych, co ich zażywać nie mogą, to jest zbroje, pilic (!), muszkiety, pistolety i jakimkolwiek imieniem nazwane po pieszych i jezdnych pozostałe, w taborze zostawić mają. A żaden tak z kupców, jako i z loźnych ludzi, którzy z początku pod chorągwiami nie służyli, nie ma się ważyć przy teraźniejszym wyściu z taboru z orężem wychodzić. Pozwala jednak... KJM., aby przy zdrowych i służafych, którzy z taboru wychodzić będą, ludziach oręże górne i dolne zostało. Pozwala i tego, aby chorzy (którzy tu w ich taborze zostają, a potym ozdrowiawszy do Moskwy odchodzić za pozwoleniem JKM. będą) z takiem orężem, z jakim który służył, do Moskwy się wrócił. Bojarowie jednak, którzy konno służyli, lubo pieszą pójdą, muszkietów na się brać nie mają, tylko swoje zwyczajne bronie.

6. Ludziom cudzoziemskim i moskiewskim, którzy się na sławę Króla Jego Mości przedali i przedawać będą, sprawiedliwie wrócono być ma to, cokolwiek w obozach moskiewskich zostawili. Gwoli czemu deputaci z obojej strony wysadzeni będą na uznanie tego, co komu słusznie należy.

7. Przedawczyków i zdrajców wszytkich wydać mają, którzy się w ich obozie i wojsku według podanego regestru najdą.

8. Więźniów tak z obozu JKM. jako z Smoleńska i gdziekolwiek pojmanych oddać mają wszytkich, którzy tu są w ich ostrogu.

9. Chłopów, ilekolwiek mają w taborach swoich z włości Jego Królewskiej Mości, powinni tu wszytkich z ich żonami, dziećmi, z majętnością wszelaką wypuścić i oddać Komisarzom Króla Jego Mości.

10. Terminu do odeścia im wszytkim w kupie do stolice na Drohobuż, Wiaźmę i Możajsk prostym gościńcem pozwala się im czasu trzy miesiące, jeśliby jednak prędzej tam przybyć mogli, to przy ich woli zostawa.

11. Lubo J. K. M. miał słuszną przyczynę, aby to wojsko bez przysięgi nie służyć już więcej przeciwko Jego K. Mości nie wychodziło, jednakże na czołobicie i suplikę respektując, z tej przysięgi ich wyzwoliwszy, na tym przestawa, aby wojsko to wyzwolone nigdziej ludźmi swymi zamków i ostrogów moskiewskich nie osadzało, ani się z wojski żadnemi moskiewskiemi nigdziej niełączyło, ani nic nieprzyjacielskiego nie zaczynało aż do wyścia trzech miesięcy od dnia wyścia ich przeciwko wojskom Króla Jego Mości gdziekolwiek w Moskwie będącym. Wszakże ten ma się inkludować w generalną przysięgę, która ma na te wszytkie punkta wykonana być od Hetmana, Wojewodów, Komisarzów i Obersterów wszytkich tak za się, jako i za wszystko wojsko.

12. Bojarzyn Michajło Borysowicz Szehin z towarzyszami swymi, to jest z Kniaziem Siemionem Wasilewiczem Prozorowskim, Artemijem Wasilewiczem

Izmajłowym, Kniaziem Michaiłem Wasilowiczem Białosielskim, a przytym z Obersterami, Pułkownikami, Diakami, Popami i inszymi swoimi ludźmi, do tego z obrazami, księgami i wszelakim pismem i ze wszytkiemi ich rzeczami przy wyściu i po wyściu swoim z ostroga bezpieczeństwo wszelakie aż do przybycia swego do Moskwy z łaski Jego Król. Mości mieć będzie.

13. Wychodzić z ostrogu swego mają z zwinionymi chorągwiami, z pogaszonymi knotami, krom piąciu gorających pod każdą kompanią dla zapalenia, k temu cicho bez bębnów i inszej muzyki wojskowej iść mają do naznaczonego miejsca, gdzie stanąwszy pod nogi Jego Krol. Mości na ziemi chorągwie położą, a chorążowie, trzy kroki wzad ustąpiwszy, czekać mają rozkazania Jego Mości Pana Hetmana imieniem Króla Jego Mości, aby je podnieśli, rozwinęli, a knoty zapaliwszy, w trąby i bębny uderzywszy, z nimi dalej poszli, mając przy sobie działek 12.

14. Przy położeniu tych chorągwi pod nogi Króla Jego Mości wszyscy ich obojga narodu tak wyższy, jako i niższy, jakimkolwiek porządkiem pójdą, mijając Króla Jego Mości nizki pokłon Jego Królewskiej Mości uczynią. Toż i konni officirowie, z koni zsiadszy, uczynią. Także i sam Szehin z Wojewodami swymi i Obersterami, skoro osoby JKMości postrzegą, albo im ukazana będzie, z koni pozsiadawszy, nizki pokłon Jego Kroi. Mości oddadzą.

15. Odchodząc, tabory, szańce i ostrożki swoje wcale zostawić mają, żadnym i najtajemniejszym sposobem onych nie psując, ani paląc.

16. Po zawarciu tych artykułów do wyścia swego z taborów nie mają się dla uwarowania tumultów i rozmaitych przypadków nigdziej wychylać, aż się porządnie w drogę wybiorą.

17. Idąc w drogę swoję do miejsc naznaczonych, póki z państw Jego KMości nie wynidą, żadnych krzywd i szkód, i bezprawia poddanym i włościom JKMości czynić nie mają, ani z drogi wybaczać, pogotowiu w zamki Jego KMości nie wchodzić. Siana i słomy zasięgać sami nie mają, chyba za ordynacyą tego, który konwojem im będzie dany, zawiadować będzie. (!)

18. Pozwala przytym Jego Mość Pan Hetman za pozwoleniem Jego Królewskiej Mości temu wojsku wyzwolonemu, aby prowiantu dla siebie w drogę według potrzeby wzięli i dla chorych, tu w obozie ich zostających, aby tyle zostawili, ile potrzeba ukaże, którym securitas wszelaka aż do ozdrowienia ich będzie dana.

19. Officirom cudzoziemskim także i inszym zołdatom, którzy się na służbę JKM. udali, abo udawać zechcą, albo też do ojczyzny swej wrócić, mają być żony i dzieci i wszytkie ich rzeczy, któreby tu w obozie ich były ex nunc wydane. A co się zapłaty ich zasłużonego tyczę, ta się do generalnych traktatów, jeśli do . . . . . . . przyjdzie, odkłada. Przy których żony i dzieci ich, któreby na

Moskwie były, wrócone być mają.

20. Na te punkta wszytkie mają się z obojej strony Komisarze podpisać, i w poniedziałek poprzysiąc. A po przysiędze oba szańce, to jest Dziewicza góra i ten, który pod lasem postawiony, mają być od Moskwy ludziom JKM. postąpione, a potym i rewizya artyleryi zacząć się ma.

21. Te wszytkie artykuły dla lepszej pewności utwierdzić mają wszyscy starszy ich tak cudzoziemskiego, jako i moskiewskiego narodu . . . . . . . z Szehinem, Wojewodami, towarzyszami utwierdzić mają nie jedno pismem, ale i przysięgą, którą wykonać mają w cerkwi Komisarze obojej strony. A przytym dla lepszej pewności podpisane są ręką Xiążęcia Pana Hetmana W. X. Litt. i Komisarzów, od niego za wolą i wiadomością JKMości na te traktaty wysadzonych, i od Komisarzów, od nich do tejże transakcyej deputowanych; a z strony Moskwy od Szehina Bojarzyna i Wojewody i od towarzyszów jego.

Dnia 26 według zabopolnego postanowienia Komisarzów posłał za wiadomością Jego Król. Mości Xiąże Jego Mość Pan Hetman Litt. na odebranie przysięgi i podpisów od Szehina i towarzyszów jego do ostrogu nieprzyjacielskiego pewne osoby. Do wysłuchania przysięgi Xiążęcia Jego Mości Pana Janusza Radziwiła, Podkomorzego Litt., Starostę Poskirwintskiego, Jego Mości Pana Adama Kazanowskiego, Stolnika Koronnego, Jego Mości Pana.....Daniłowicza, Wojewodzica

Ruskiego; do odebrania podpisów Komisarzów, którzy traktaty zawierali; do odbierania szańcu pod lasem Jego Mości Pana Pieczychojskiego, Dworzanina JKM. z chorągwie P. Walickiego, P. Makarskiego Kozackich, a Tomasza Divuy Kapitana z jego chorągwią pieszą niemiecką. Do odbierania Dziewiczej góry JMP. Tomasza Sapiehę, Wojewodzica Nowogródzkiego, Rotmistrza Usarskiego z chorągwią z regimentu Xiążęcia Jego Mości Pana Podkomorzego Litt. i P. Morego także pieszą chorągwią. Do spisowania armaty Jego M. Pana Mikołaja Abramowicza i JM. Pana Platera, Obersterów i artyleryi Magistrów JKM., do których z Xiążęcia JMP. Hetmana strony przydani byli P. Jan Sosnowski, P. Jan Moskorzowski. Skoro tedy hasło z odebranych szańców naszy dali, zarazem XJM. Pan Podkomorzy z PP. Komisarzami i Deputaty do ostroga jechał. Przysięgę od Szehina, Prozorowskiego i Izmajłowa w ich sądowej izbie, którą rozradem nazywają, odebrał, a do Białosielskiego chorego dla odbierania jej Pana Reja posłał, której to przysięgi ta jest forma:

Michał Borysowicz Szehin, Bojarzyn Dumny i Wojewoda, Siemion Wasilewicz Prozorowski, Okolniczy i Wojewoda, Artemij Wasilewicz Izmajłow, Michał Wasilewicz Białosielski, Aleksander Lesie, Jakub Szarle, Obersterowie, Fiedor Ochrimowicz Suchatyn, Bohdan Ozierzynski, Iwan Lochwieniow, Komisarzowie wojska moskiewskiego, swoim, Bojar, Pułkowników, Rotmistrzów, Kapitanów, ludzi wojennych i wszytkiego pospolstwa moskiewskiego i cudzoziemskiego narodu, w wojsku na ten czas z nami będącego, imieniem. Przysięgamy Panu Bogu Wszechmogącemu w Trójcy Ś. Jedynemu, Przeczystej Bogarodzicy i wszytkim ŚŚ., iż my, będąc od wojsk Jego Kro: Mości oblężeni, przyjęliśmy pewne kondycye, nam za wolą i wiadomością JKMości przez Jaśnie Wielmożnego Xiążęcia Krzysztofa Radziwiła, Wojewodę Wileńskiego, Hetmana W. X. Litt, podane podług umowy naszej z Komisarzami, od tegoż wyżej pomienionego Xiążęcia Radziwiła, Wojewody Wileńskiego, Hetmana Wo Xa Litt. na to wysadzonymi. Które to kondycye, przez nas obojej strony Komisarze i rękami naszemi podpisane i zapieczętowane, strzymać, spełnić, według nich postępować powinni będziemy i we wszytkim tak ogółem, jako po części zachować i wykonać obiecujemy dobrą chrześcijańską wiarą. Czego jeślibyśmy nie zdzierżeli Jego K. Mości i wojsku Jego K. Mości, dzierżeć też nam kondycyj namówionych nie będą powinni. Na co, jako sprawiedliwie przysięgamy, tak nam Panie Boże dopomóż, a jeśli niesprawiedliwie, Panie Boże, na ciele i na duszy ubij nas.

Po przysiędze prosił Szehin z towarzyszami swymi, aby się im wolno było z XJM. Panem Hetmanem, który szańce odebrane od nieprzyjaciela pod ten czas aktu tego objeżdżał, przywitać. Czego gdy im dozwolono, jechali zarazem wszyscy trzej Wojewodowie pod Dziewiczą górę, a tam, zastawszy XJM., po przywitaniu solenniter za to mu dziękowali, że się do Króla Jego Mości przyczyni! za nimi, że a to żywo ich ztąd do Moskwy puszcza. Interim armata wszytka przez wzwyż pomienionych Deputatów rewidowana i spisowana.

Regestr armaty moskiewskiej, mozdzerzow (!) i dział;

Mozdzerów (!) dwa, po sześciu kamieni kula, a w kamieniu funtów 48.

Mozdzerów cztery, po cztery kamienie kula.

Mozdzer jeden, dwa kamienie kula.

Działo Jednorożec, kula kamień i funtów 30.

Działo Pasynek, kula kamień i funtów 15.

Działo Wołk, kula kamień.

Działo Kreczet, kula funtów 30.

Działo Achilles, kula funtów 23.

Działo Grano wite, kula funtów 16.

Działo Kowal, kula funtów 14.

Dział cztery hałanskich (!) i działo gładkie, kula funtów 13.

Działo Strzała, działo Wieprz i działo gładkie Kasprowego lania po funtów 12.

Działo gładkie, kula funtów 10.

Działo hałańskie, kula funtów 8.

Dział dwie połutomych, to jest po półtora sążnia długie, kula funtów 6.

Pięć dział długich całych i działo Peduła, kula po funt. 4.

Sześć dział długich, po funtów 3 kula.

Dział pięćdziesiąt dwie krótkich, kula po funtów 4.

Dziewiętnaście dział krótkich, po 3 funty kula.

Działo pułkowe, w funt kula.

Tegoż dnia gońcy moskiewscy, mianowicie Garychwostow i Piaty, do obozu naszego od Bojar moskiewskich do Ich Mości Panów Senatorów z stolice wysłani, za pozwoleniem JKM. do obozu przyjechali.

Dnia 27 i 28 Februarii działa i prochy z taborów nieprzyjacielskich wywożono i pod górą przeciw Ś. Duchowi porządkiem stawiano.

Przez też dni Szehin z Wojewodami swymi po kilka razy XJM. Pana Hetmana do KJM. o przyczynę prosił, aby po tamtej stronie Dniepra Jelińskim gościńcem ku Dorohobużowi wyniść z wojskiem swoim mógł. Trochę się na to JKM. zrazu ociągał, tandem pozwolił, aby tą drogą, która od ich obozu miedzy ostrożek P. Arciszewskiego, Oberstera JKM., nad Dnieprem będący, a tabor Kozaków Zaporowskich idzie, w swoję ku Moskwie się drogę puścił.

Dnia 1 marca wojsko nasze ogromnym szykiem we dwa rzędy, to jest część pod taborem kozackim, a część nad brzegiem Dnieprowym stanęło. Nad brzegiem Dnieprowym, to jest po lewej nieprzyjacielowi, miedzy wojska nasze wchodzącemu, stronie stał Jego K. Mość z Królewicem JM. Kazimierzem miedzy dwiema swoimi usarskiemi chorągwiami, a przy nim Ich Mość Panowie Senatorowie. Pod którego nogi nieprzyjaciel wszytkie swoje chorągwie cum debita reverentia i ukłonem mimo przechodząc podrzucał takim porządkiem:

Naprzód Kniaź Prozorowski Okolniczy i Wojewoda, przyjechawszy i z konia zsiadszy z pułku swego, który przodkiem szedł z chorągwiami na przybycie Szehina i Izmajłowa, i Białosielskiego, Wojewodów towarzyszów swoich oczekiwał. Potym następował Szarle Hubert, Pułkownik rajtarski. Ten 15 kornetów rajtarskich z czołobiciem swoim pod nogi JKM. podrzucił, które, gdy czas niejaki na ziemi leżały, a z rozkazania JKM. podniesione były, przystąpili bliżej Szehin, Prozorowski, Izmajłow, Wojewodowie, i czołem bili Krolowi Jego Mości, a Białosielski chory na saniach leżący toż czynił. Po tych nastąpił Oberster Fux z swoim pułkiem, którego Oberster lentenant (bo sam chory) z przystojnym ukłonem chorągwi sześć. Po nim Oberster lentenant Oberstera Tobiesu zmarłego pułku swego chorągwi ośm. Po nim następujący pułk Szehinów bojarski chorągwi ośm. Po nim Duncow chorągwi trzy, a kozacka jedna. Po tych Strzelecki pułk chorągwi sześć. Po nim pułku Oberstera Gergyi Matyssona chorągwi ośm. Po nim Oberstera Roztorma chorągwi ośm. Po nim oberstera Szarlesa Jakuba chorągwi ośm. Po nim pułku nieboszczyka Sandersona, Oberstera od Lesla zabitego, chorągwi ośm. Po nim Kieta Oberstera pułku chorągwi ośm. Po nim

Oberstera Leśla pułku niemieckiego chorągwi siedm. A ruskich żołdatów chorągwi ośm pod nogami JKM. na ziemi leżały. Claudebat agmen chorągiew bojarska konna, nad którą głową Lepiana, a kozacka jedna. I te debita reverentia KJM. pod nogi JKM. podrzucone. Po odprawieniu tej ceremonii poszli wszyscy w drogę swoję cicho. Nocowali ćwierć mile za taborem Kozaków Zaporowskich, a wojsko nasze godzina w noc do obozu nazad się wróciło.

Dnia 2 marca z rana z rozkazania JKM. Xiąże Pan Hetman konwojować wojsko moskiewskie wyzwolone Panu Moczarskiemu, Panu Piotrowskiemu z chorągwiami ich kozackiemi i Panu Seiowi z rajtarami konwojować kazał, nad którymi starszeństwo Panu Moczarskiemu dał z memoryałem, do tego konwoju służącym.

Konwojować ich tym chorągwiom kazał aż do wojska koronnego, które za Wiaźmą przy P. Wojewodzie Podolskim, Hetmanie Polnym Koronnym, a ztamtąd insze chorągwie aż do stolice ich prowadzić będą.

Po obiedzie na nieszporze był KJM. Tam praeeunte Cancellario Regni Te Deum laudamus klęcząc magna turba wojska śpiewała. Po oddaniu czci Bogu Najwyższemu, dziękował imieniem Jego K. Mości publice Jego Mość X. Kanclerz wszytkiemu rycerstwu wobec, a in specie Xiążęciu Jego Mości Panu Hetmanowi, jako wodzowi, a przy nim JMP. Kamienieckiemu spółrobotnikowi za podjęte przy JKM. prace i odwagi, które przy lasce Bożej a szczęściu JKM. to sprawiły, że ten hardy nieprzyjaciel upokorzyć się i krwią swoją immortalitati nomen musiał consecrare, dziękował z ofiarowaniem łaski JKM. w podawających się okazyach a. prośbą, aby to cne rycerstwo w dalszej służbie nie tęskniło.

Na co Xiąże  Jego Mość imieniem wojska całego competentissime odpowiedział z ofiarowaniem statecznych usług wojskowych i w dalszą, byle JKM. na żołnierza respektować chciał. Interim z dział na tryumf potężnie strzelano, a KJM. z szopy do swojej poszedł izby.

COPIA LISTU JMP. JANA MOSKORZOWSKIEGO PRZY TYM DYARYUSZU PISANEGO DO JMP. ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO Z OBOZU NA BOGDANOWEJ OKOLICY 3 MARTII ROKU 1634.

Raptim przychodzi mi pisać do wmci i wiela trudności rozerwanemu. Jednak i z tej raptury zrozumiesz wmć, co Pan Bóg z nami robi. A to Sam właśnie za nas wojował i cudów czynić za wieków naszych nie przestawa. Ledwo to bowiem słyszana kiedy, aby nieprzyjaciel, we stu dwudziestu czterech tysięcy i piąciset wojska przebranego zamek oblegszy i pod nim się przez trzy ćwierci roku bez wszelkiej przekazy szańcami, fortami, ostrogami ufortyfikowawszy, tak wiele municyi, armaty, prowiantu nagromadziwszy, w sześciu miesięcy -nietylko od zamku ustąpić, ale i tak sromotne kondycye na się przyjąć miał. Posłałem był wmci kondycye, od nas nieprzyjacielowi przed tym podane i które już były na poły stanęły. Z tych kondycyj podanych żadnej nie ustąpiono, owszem w tej, aby nieprzyjaciel broni swej przeciwko wojskom naszym nie podnosił, czasu na miesięcy cztery dalej pomkniono i te działek 12, przedtym nieprzyjacielowi pozwolone, na nich wytargowano tak, że nic z sobą armaty oprócz dolnej i górnej nie wzięli. W przeszłą środę z ostrogów swych wyszli i sto dwadzieścia i dwie chorągwi pod nogi Królowi Jego Mości podrzucili. Piękneż to było spectaculum, gdy wybornego wojska nieprzyjacielskiego ośm tysięcy, w pojśrodek naszego w ogromnym szyku po obu stronach stojącego wszedszy, bez bębnów, bez muzyki, z pogaszonymi knotami ozdobne chorągwie swoje pod nogi victoris miotali, tak długo na nie na ziemi leżące patrząc, póki rozkazanie KJM., aby je podnieśli, nie nastąpiło. Wdzięcznaż to była obozowa zabawa nasza, gdy oni szedziwi starcowie Szehin, Prozorowski, Izmajłow, Białosielski z Pułkownikami, Obersterami i ze wszytką starszyną wojskową, z koni pozsiadawszy i przed KJM. (który na koniu dzielnym i świetno przybranym siedział) przyszedszy, w samą ziemię czołem bili. Strzymać się człowiek od łez nie mógł, patrząc na taką vicissitudinem rerum, gdy to wojsko, które niedawno wszytkiemu Xięztwu Litewskiemu straszne było, miedzy hufcami nieprzyjaciół swoich tak cicho, tak smutno, że żaden z nich i bąknąć nie śmiał, iść musiało. A co jest wielka, tak sroga victoria tam parvo nobis constitit. Porachowali to Hetmani nasi, ale i my, obecnymi przez całą tę ekspedycyą będąc, wiemy to, że we wszytkich potrzebach z naszych nad cztery tysiące nie zginęło więcej, wyjąwszy tych, którzy chorobami pomarli, abo przed wyściem w pole wojska naszego w więzienie są zabrani. A ze stu dwudziestu czterech tysięcy i piąciset wojska nieprzyjacielskiego nie wróciło się nazad do Moskwy dwudziestu tysięcy na głowę rachując. Armaty samych dział sto i dziesięć oddał nieprzyjaciel KJM., mozdzerzów siedm, muszkietów z szpadami na ośm tysięcy człowieka. Prochu rozmaitego tak dzielnego, jako i muszkietowego fas ośmdziesiąt, z których w każdej pięćset funtów. Dzielnych kul pospolitych fas takichże szesnaście. Kul do półkartonów fas dwie, dupelkartonowych fas dwie, tego, co po stronach kupami leży, nie rachując. Ołowu, żelaza sztabowego okrutna moc. Kół pod działa, kołów żelaznych do łamania murów i inszych drobiazgów tak wiele, że dotąd tego zwieźć do zamku nie mogą. Armatę same, to jest dział z mozdzerzami i z inszą strzelbą celniejszą artyleryej mistrzowie na trzykroć sto tysięcy twardych talerów szacują oprócz prochów i rzeczy inszych. In summa dostało się pewnie KJM. na milion. Te dwanaście działek polnych, przedtym nieprzyjacielowi pozwolonych, Szehin Xiążęciu Jego Mości darował za to, że u KJM. wymógł, że go wolno puścić Król Jego Mość kazał. Wczora po tryumfie Te Deum laudamus śpiewano. Potym od KJMości rycerstwu Xiądz Kanclerz dziękował. Od rycerstwa Xiąże Jego Mość odpowiedział. Obozy nasze ztąd się w ziemie ruszą najdalej o wtorku. Miedzy Rżowem a Starzycą stać będziemy mil od Smoleńska czterdzieści. Posłannikowie moskiewscy są już w obozie naszym. Czas do generalnych traktatów strony pokoju wiecznego na Wielką noc naznaczony. Miejsce tam, gdzie KJM. będzie leżeć z wojskiem. Komisarze do traktatów deputowani Xiąże Jego Mość Pan Herman Litewski, X. Kanclerz Koronny, Podolski, Smoleński Wojewodowie i Xiądz Referendarz Litewski. Tuszę, że koło Świętego Jana, da Pan Bóg, ta się wojna traktatami skończy.

COPIA LISTU J. M. PANA SAMUELA PRZYPKOWSKIEGO DO PANA JANA STOIŃSKIEGO.

Salutem a Domino Jesu.

Longior, mi Stoini, quam initio speraveram, in expeditione Moschica commoratio mea, simul incommoda atque discrimina castrensia non tantum mihi domestici otii fecerat desiderium, quin sub tristi ac pene invito animo paulo ante Calend. Februarias castris excedentem (!). Iniquum mihi visum est, superatis laborum et periculorum arduis et abruptis, quum iam per piana et molliora ad plenae victoriae fructum vadendum esset, subito ab exploratae spei laetitia abstrahi. Sed me domestici officii necessitas a publicis discriminibus ad privati luctus, certe non plus aequo formidatum periculum revocavit. Quo necdum plane defunctus agendis Deo immortali gratiis anxias admisceo preces, et te pro eximiae in me voluntatis fiducia in supplicationum societatem voco. Etenim difficile puerperium, ex quo filiola aucti sumus, ipsis Calendis Febr. eluctata coniunx, cum lenta etiam nunc febricula et contractu ante partum valetudinis καχεξια  conflictatur. Spero tamen in dies meliora, eodemque solatio sollicitam socrum demulceo. Verum tabellarium hunc iam ante decem dies expedivissem, nisi melioris sensim spei certitudinem praestolari visum fuisset. Incommode accidit, quod literae vestrae diverso itinere occursum meum vitaverint, necdum ad me ex castris remissae sint. Quas inter & D. Błonscii epistolam fuisse intellexi, quo maior me eius cogitationis cura remordet, quid isthic in negotio, quod mihi cum illo est, adhuc gestum sit. Ego enim satis fieri homirii, ąuantum rationes meae ferre possent, mandaveram; quod nisi factum est (et fleri vereor ut potuerit), ąuestuum et expostulationum plena plaustra iam animo praecipio. Dabitur tamen a me opera, quod de me ąueratur, brevi nihil ut habere possit.

Quo in statu res in bello nostras reliąuerim, vel in ipso epistolae meae limine prompta tibi non deerit coniectura. Est enim profecto, quod Deo O. M. summi beneficii nomine patria nostra debeat, qui hostem numero pollentem, viribus validum, nec indigum consilii, omnis generis apparatu instructum et gravem, praeterea loco, tempore, peditatu et infinitis opportunitatibus potiorem, ab imparatis nobis, nec uno nomine infirmioribus non modo prospere reprimi, sed pene gloriose opprimi fecerit. Adeo, ut quam prope is nuper ad spem eripiendae nobis urbis, pro qua pugnatum est, accesserat, tam prope nunc nos a conficiendi belli gloria absimus, Sane id quidem non sine occulto invidorum stomacho, qui optimi Regis gloria et felicitate anxii spem rerum małe gerendarum ex maligno tanti belli apparatu conceptam intercidisse in arcano maerent.

Quid post abitum meum gestum sit, nondum et ipse certior sum factus. Sed ante discessum castellis undique et praesidiis nostris cinctus hostis ad summam commeatus et omnium rerum necessariarum penuriam erat redactus. Quippe ipsa lignatio multo ipsi subinde sanguine constabat, sed praecipue exeunte Janvario (adeo sera et tarda esse solet nostrorum in praeparandis rebus belli necessariis cura) postquam globorum ac pulveris nitrati magna vis advecta est; subductis in co Ilem Alaudarum, secundo nostrorum proelio nobilem (alias gora Zaworonkowa), grandioribus tormentis castra hostilia, nimis ictibus nostris exposita atque obnoxia, tam infesta verberatione pulsata sunt, ut hostis de superbia (cuius hucusque retinentior fuit, quam in adversis par erat) multum remittens, ictuum saevitiam deprecatus et breves inducias pactus ad deditionis conditiones descendere coeperit. Quanta ipsum necessitas urgeat, et in quas spes S. R. Maiestatem successus ipse erexerit, ex conditionibus istis, quas mitto, hosti paulo ante Calendas Februarias propositis cognosces, in quas licet hostis nondum, quod sciam, consenserit ac ne consentire quidem meo iudicio potuerit; tamen ex iis, quid nostris aut hosti animi atque flduciae sit, non obscure deprehendi potest. Recepit enim se deliberaturum de conditionibus Caudinae pactioni simillimis, qui non ita quidem honestissimas compellationes responso non dignatus, literas nostrorum Ducum, quamvis lectas et per triduum examinatas, stolida iuxta et arroganti vanitate remiserat. Et profecto non uno huius ipsius belli experimento compertum est, quod privatim quisque in sua vita agnoscimus, etiam publice principes ac populos, quemadmodum iniurias damnis, ita superbiam luere contumeliis. Nec enim aliam reperio causam, quae hostem, quamvis initio raro Numinis in nos favore a moenibus semirutae urbis repulsum, sed viribus ac numero nobis adhuc parem, peditatu et rerum omnium copia, ipsaque adeo locorum opportunitate (in quibus vix reperias, ubi equestre agmen explicari possitj) superiorem, in eas praecipitaverit angustias, praeter nimiam ex suarum pariter et nostrarum virium constantia fiduciam sui, nostriąue contemptum et intempestivam apud Principem suum vanitatem. Nempe ab omnibus rebus imparatissimi ad bellum hoc non tam accessimus, quam accurrimus, cum periclitantis urbis periculum, omnes apparatuum moras et rerum necessariarum partim acquisitionem, partim subvectionem excluderet. Hinc factum, ut pecunia, commeatu et rei tormentariae idonea copia initio statim destitueremur.

Quae quidem egestas ad mensis fere Janvarii exitum (licet non eodem semper gradu) duravit. Adde tyronem peditatum, in quo maxima rei gerendae spes illis locis esse debuerat; magnis itineribus ad vera statim pericula atque certamina abreptum, quem pro eo ac debuit exerceri, temporis angustia et festinatio non permisit, quum ne spatii quidem satis habuerit, ut sibi in vastas annui belli iniuriis regiones venturus de sufficienti victu prospiceret. Factum inde, ut cum veterano atque exercitato milite obiectus esset, aliquot (ut fieri necesse erat) cladibus perculsus, animis plane concideret et partim metu discriminum, partim commeatus inopia frequens a signis dilaberetur.

Quae animorum consternatio iam inde ab initio ob unum atque alterum inprosperum successum gliscens, ad ipsos etiam equites permanaverat, praesertim cum sibi belli cum eo hoste faciem, quam ante viginti annos viderant, etiam num domi fingerent; mox quoties ad manus ventum est, acerrima globorum grandine excepti, illinc etiam Gustavianam belli rationem caedibus ac vulneribus suis experirentur. Frangi inde animis et frequens miles missionem petere; quidam etiam sine missione a signis dilabi, pertaesi sterilis et periculosae militiae. Nec obtentus deerat in regione inopi atque vasta ad Janvarium usque mensem, non repraesentata stipendia. Hinc itinera versus Lithuaniam revertentium aut fugientium referta. Crebra et ad hostem transfugia; quem idcirco nihil nostrarum rerum aut rationum fugiebat adeoque transfugis paucitatem atque inopiam nostram, ut moris est, in maius efferentibus, sibi insuper incommoda nostra maiora viro (!) fingebat, nec adduci poterat, ut crederet Regem post partum praeter opinionem solutae obsidionis decus, tot imminentibus aerumnis, praecipiti iam in autumnum adeoque in hiemem locis illis merito formidabilem, anno non modo dignitatem, sed vitam quoque suam in castris praesentissimo periculo fuisse obiecturum. Cuius discessu copias nostras magis etiam imminutum iri, multumque sibi ad summam belli accessurum esse non stulte providebat. Quamobrem, cum alioqui immanis magnitudinis ac ponderis tormenta ea praesertim anni tempestate secum asportare non posset, nisi diffungerentur(!), facile in eam sententiam descendit, ut damni huius evitandi ergo, in vestigio suo maneret locorum opportunitate et commeatus abundantia fretus, quem in casum capiendae urbis (secuturam statim a nobis obsidionem auguratus) iam olim provido consilio annuum pro praesidiariis praeparaverat. Nec vana fuit huius annonae fiducia quippe his alimentis obsessi, cincti undique et interceptis itineribus ab omni pabulatione exclusi tot mensium inopiam tolerarunt. Sed, ut dicere occoepi, nunąuam ipsis venit in mentem exercitum nostrum, primo statim adventu, magnis difficultatibus conflictantem, tam constanter in lenta obsidione fuisse duraturum.

Itaque cum sub ipsum adventus nostri in postrema castra exordium, post adversum ad collem Alaudarum conflictum, humandis suorum corporibus unius diei inducias a nobis exorassent, eaque occasione de permutandis captivis verba utrinque commutata essent (quae colloquia postea frequentissime repetita sunt), ausi sunt ad Principem suum literas dare vanitatis atque iactantiae plenas, quibus, ut solutae obsidionis et tot acceptorum detrimentorum infamiam eluerent, in eas a se angustias coniectos nostros gloriati sunt, ut pacem non modo occulto voto suspirarent, sed apertis precibus orarent. Quae literae nondum undique circumseptis a nobis itineribus ad Mag. Moschoviae Ducem tuto pervenerunt. Is non multum per se consilio pollens, patris etiam recens defuncti prudentia et auctoritate orbatus, remissiori(!) animo nuntium tam laetum accepit, quam Sehinii atque exercitus sui periculum exposcebat.

Lentius inde de ministrandis belli subsidiis, quam pacis conditionibus proponendis cogitari coeptum. Pronis enim studiis mentio induciarum arrepta est. Datae igitur ad Sehinium occultae literae, quibus accurate instruebatur, quo artiflcio luculentas pro parte sua conditiones a nobis extorqueret, ubi multa ex formuła pene pueriliter iniungebantur; sed conditiones eiusmodipraescriptaesunt, quibus nostri acquiescere non possent. Interea temporis dum literae ultro citroque commeant, iam nostri circumiectos agros non tantum castellis atque praesidiis, sed pabulatoribus quoque suis occupaverant. Itaquearcana epistoła scipioniincluditur et Moscho cuidam agricolae perito locorum deferenda traditur, qui, cum nostra praesidia fallere non posset, infectis rebus rediit. Cum hac non succederet, alia transferendae epistolae ratio inita est.

Commutationis captivorum non modo mentio iniecta, sed negotium promoveri coeptum erat. Subornantur igitur captivi nostrates, qui in ipsa Moschoviae metropoli detinebantur, ut MagnoDuci de permutationis(!) sui supplicarent. Placide (ut in instructa re) a M. Duce accepta est supplicatio, quaesita etiam in specie clementiae fama, permissum ipsis, ut ad suos scriberent. Datus et nuntius, vir prudens nec ignobilis, cui nomen Artemio Agibali, qui non eprum modo literas ad nostros Duces, sed ipsius Magni Ducis epistolam ad Sehinium deferret, in qua erant vulgaria de permutandis captivis mandata, sed additae fuerant cum occultis mandatis clandestinae, de quibus dix. imus, literae soleis calceamenti insutae. Hic recta Drohobusum petere atque inde literas fiduciarias, et insignem aliquem e captivis, qui illic erant, accipere iussus est, cuius duetu et praesidio in castra nostra perveniret. Inde cum literis illis ad Sehinium, tanquam communis boni pa(ctor) et minister, bona fide deduci, ut poterat, datum erat in mandatis. Propitio S. R. M. fato factum est, ut is internuntius in manus nostrorum incideret, priusąuam aut ipse a nobis literas salvi conductus accipere, aut nos de adventu eius certiores fieri possemus. Vix dum enim ex primaria Moschoviae urbe pedem extulerat, quum S. R. M. alterum e ducibus cum parte copiarum in hosticum immisit, qui partim agminis sui obiectu auxilia hostium, si quae adventarent, distineret, partim populationibus terrorem sui late circumferret. Hi ultra Drohobusum, imo ultra Viasimam pene ad 18 ab urbe lapidem effusi, dum passim ferro et igne grassantur, inter caeteros captivos nuncium hunc nondum legationis iure tutum interceperunt. Is dum morem gentium causatur, neque dum ullas idoneas literas impositi sibi muneris testes producere poterat, pro exploratore habitus, facile fraudis suscipionem intendit.

Dum spoliatur, dum in omnia, quae penes illum erant, curiosius inquiritur, non modo illae, quas in promptu habuit, sed et occultiores literae e latebris suis eruuntur. Quod ipsum nostratibus plenius ius adversus ipsum praebuit, ne pro legato haberetur. Resignatis literis doli atque artes hostium patuere. Et quoniam isthic iniquiores conditiones proponebantur, quam ut illis accedere possemus, nec Sehinio integrum erat de praescripta sibi formuła vel minimum remittere: placuit obsessos Duces atque exercitum hostilem penitus earum rerum ignaros atque expertes relinqui, ne pacis negotiationem subodorati, tanto patientius et pervicatius obsidionis mala tolerarent. Verum tamen cum ab honesta pace animus S. R. M. non abhorreret, perspectis simul M. Ducis et Procerum Moschorum ad eandem studiis et inclinata voluntate, multisque aliis rebus, quas ex captivo internuncio expiscari non erat difficile, cognitis, illa sententia obtinuit, ut quoniam hostis in occultis literis suis prior pacis conditiones proposuit, Proceres nostri, qui in castris S. R. Maiestati aderant, suo nomine ad Moschos Proceres de hoc negotio darent łiteras, quarum exemplar ad D. Moscorovium et D. Goslavium mitto. Nuntius, qui eas perferret, D. Voronitius, missus est addito intineris duce, captivo internuncio Artemio. Voronitius aliquantum subsistere iussus est. Inclinato demum Ianvario missis obviam, qui solenniter deducerent non sine insigni benevolentiae significatione Voronitium ad primariam urbem perrexisse, quum iam in itinere essem, accepi. Maxima omnium expectatio erat, exoptatum pacis negotium honesfissimis et fructuossimis patriae nostrae conditionibus transactum iri, in quam spem tanto magis erigor, quod iam Sehinii exercitum morbis, fame, frigore confectum, nec ullam alibi idoneam manum, quae copiis nostris opponi posset, dum adhuc in castris essem, prospicere potuerim.

Potuit interea (quod in bellis rarum non est) repentinus aliquis casus faciem rerum invertere. Sed me e castris digrediente laetissima spes S. R. Mtis successus afflaverat; nec ad id temporis, quo scribo, sinistro ullo nuntio corrupta est; quamvis mirari satis nequeam, quod, postquam domesticos lares attigi, nihildum e castris novi acceperim, nam sparsos antea de adversis S. R. M. rebus rumores maleyolorum iniquitas excogitaverat. Verum ego narrandi studio abreptus modura epistolae excessi. Itaąue caetera summis labris delibabo. Incredibile dictu est, quanta sit Regis nostri ergo omnes humanitas et aeąuitas, ne iis quidem exceptis, quos acerba suorum popularium odia circumstant. Quae res ipsi apud plerosque invidiam in praesens, forsan et in futurum (quod Deus omen avertat) periculum consiliare potuerit. Nos quidem de odio eius, aut fastidio nostri, quod nonnulli maligne iactabant, nihil est, quod suspicemur. Alte imbibisse videtur illud poetae:

Sua cuiąue exorsa laborem Fortunamąue ferent. Rex Iupiter omnibus idem. Quam obrem:

Quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, Tros Rutulusve fuat, nullo discrimine habetur(!). (ob. Verg. Aen. X, 107 — 111). Quamdiu in castris fui, cepi ingentem officii vestri fructum, quod fusis pro nobis precibus amanter exhibitum gratissimi animi nunquam intermoritura memoria prosequar. Adeo prospera semper valetudine et fortuna usus sum, ut me non multum laborum et periculorum paeniteat. Si in gratiam discriminum, inter quae viximus, in eam pro nobis sollicitudinem excubuistis, meminisse vos velim vitam nostram perpetuam militiam esse: imo, (quae nostri certaminis ratio est) saepe nos domi, quam militiae praesentiori periculo dimicare. Nolim igitur vos de ea, quam maximo meo commodo sensi, cura nostri quicquam remittere. Adeoque ipse supplici (!) Patrem Domini Nostri Iesu Christi veneror, ut nobis omnibus vocatus atque non vocatus adesse, votisque atąue suppliciis nostris propitiam aurem advertere dignetur. Coniunx mea pro literis, quibus eam consolatus es, maximam se habere gratiam profitetur. Vale et me amare porro perge. Datum Dvilidae 6 Martii 1634.

Tui observantiss. frater et sevitor. Samuel Przypkowski

mppa.

COPIA LISTU JEO MŚCI PANA JANA MOSKORZOWSKIEGO DO RODZONEGO SWEGO JEO MŚCI PANA ANDRZEJA MOSKORZOWSKIEGO.

Mściwy Panie Bracie.

Prywatom dawszy pokój, przystępuję ad publica, o których summatim (bo z dyaryuszu wmć sigillatim wszytko zrozumiesz) to piszę. Po onej szczęśliwej i na wszytek świat sławnej rozprawie naszej z Szehinem (której akt posłałem przez czeladnika Jeo Mści Pana Franciszka Dembińskiego na samym ruszeniu się z obozu z Bogdan owej okolice) ruszyliśmy się dalej. Przyszedszy pod Białą, wszytka nasza sława tanquam ad scopulum haesit. Już to niedziel ośm będzie, jako tu leżymy o głodzie i o chłodzie. Przez niedziel cztery sub dio, bud nie mając, co godzina się odejść spodziewając, w srogie zimna, które z śniegiem i z mrozem aż do Przewodnej niedziele continue trwały, horowacieśmy tu musieli, nie rozbierając się, aż dopiero od niedziel trzech. Od ktorego niewczasu tak też piechota i wojsko wszytko znędzniało, że wszytkiej piechoty 2000 niemasz, a konni tak od koni odpadli, że po 40, po 50 ledwo pod chorągwiami; i to, gdyby się ruszyć przyszło, połowęby koni w wozy wprzężono. Bo srodze tu głodny kraj. Żywność wszytka w zamek wprowadzona; chrostem konie karmiemy dotąd, a młotem (?), które miasto obroku, gdy go dostanie, bo tu trawa dotąd ledwo się puszcza. Na stole też pańskim, ba i KJM. sztuka mięsa za wielką zwierzynę. Owo zgoła taka tu nędza na nas, że radzibyśmy się stąd utciwie(!) wyprosili i dużo o tym myślimy, jeno nam o reputacyą idzie. Tak lignamus et lignavimus koło tego zamku, że to cud. Komisarze naszy 29 Aprilis na traktatach zasiedli. Teraz materyą de iure Regiae Mtis i tytule traktują, a oraz i de conditionibus aeternae pacis. Moskwa, jeśli wieczny pokój się zawrze, nie ustępuje naszym tylko tych zamków, które teraz są in nostra manu, jako Smoleńska etc. ażeby się Król JM. cale zrzekł tytułu; jeśliż do pewnego czasu stanie pokój, tedy postępują wszytkich zamków w tej wojnie pobranych. Co za decyzya w tym, jeszcze nam nie pisano.

Król Jeo Mość armatę od Moskwy pobraną do Grodna sprowadza wodą, to jest Dnieprem od Smoleńska, a potym Niemnem aż do Grodna, gdzie zamek restaurować i armamentarium założyć postanowił. W ostrogu zaś Szehinowym, we dworze samego Szehina trupy tych, którzy po odeściu jego umarli, na jednę kupę zwłócząc, kurhan albo kopiec wysoki sypać kazał, na którym murowany słup z napisem na znak tej wiktoryej postawić każe na pamiątkę gestorum suorum pod Smoleńskiem. To tak o Moskwie krótko, bo wmć wszytko szyrzej zrozumiesz z dyaryusza, który posyłam od tego czasu, jakom go wm. posłał.

Szwedów co się tycze, miał Xże JM. świeżo od Kurfirsta Jeo Mści Brandeburskiego pisanie de data Coloniae ad Spream 8 mensis Martii anni currentis, w którym się referuje na list do JKM. w tej materyej pisany, którego kopią XJM. miał. Wtym dawszy KJM. o tym znać, jako pokilkakroć i przez list i oretenus z Oxensternem, cuius (formalia to listu) potissima in hoc negotio authoritas, i z inszemi szwedzkimi konsyliarzami strony pokoju z nami konferując, generale tylko responsum, że nie są od pokoju alieni, odnosił. Tandem pisze w te słowa: Cum autem indignum nobis videretur post tot solennes ordinum Reipublicae invitationes et magnam de nostra mediatione conceptam expectationem SRMV-ae generale tantum responsum referre, novam iterum nacti occasionem in nupero congressu cum cancellario svetico Stendaliae, idem urgere non destiturus, usque dum (postquam prolixe tum SRMV-ae, tum RP. ad aeąuos tractatus propensum animum, ubi parem et svetica parte viderint, testati fuissemus) id obtinuimus, ut nobis statuum quoque Sveciae animum aperiret, has nempe proximis mensibus Maio et Iunio generalia regni comitia habituros, ibidemque de loco et tempore praedictorum tractatuum certi quid constituturos ac de deputatione commisariorum authoritate comitiorum acturos.

Et cum ultra insisteremus, promisit quoque peneque de successu nos certos esse iussit se partes suas serio interpositurum, ne praedicti tractatus ultra proximos menses Iulii et Augusti differantur. Pro loco autem ex mente SRMV-ae et Reipublicae Prussia eligatur, Commissariique circa id tempus cum plenissima facultate super pace perpetua longioribus induciis, aut pro rogatione praesentium concludendi se sistant. Atque hoc tanto certius nobis polliceri audemus, quod Rex Christianissimus super ea re aliquoties a nobis requisitus se brevi promovendo huic negotio Legatum extraordinarium in Sveciam ablegaturum spoponderit. Cui et Serenissimus Magnae Britanniae Rex subsidiario adesse velit, ipsius regiam dignitatem per literas officiose compellavimus. Nostro quoque loco sive per internuntium, sive per literas, quacunque poterimus meliore via modoque, maturando negotio operam nostram cum ipsis neutiąuam neglecturi sumus. Hactenus ille.

O sejmie pro die 20 Iulii złożonym tuszę, że wmć już wiesz. Na ten Król Jego M. a przy nim XJM., utcunque rzeczy tu padną, bądź pokój stanie, bądź dalsza wojna będzie, ztąd ultimis diebus Maii wyjeżdża. Interim pono ku Wiaźmie się pomkniemy dla skończenia prędszego traktatów. Circa 20 Iunii w Wilnie będziemy z KJM. na weselu Pana Stolnika Koronnego. Tam się z tydzień (jeśli żywi będziemy) zabawiwszy, prosto jedziem do Warszawy.

W obozie pod Białą d. 14 Maii 1634.

O smierci syna Pana Samuela Gołeckiego, pięknego młodzieńca, daje znać, który w Smoleńsku gorączką umarł, statecznie się nabożeństwa trzymając i ono wyznawszy in agone. Służył z Xiążęciem JM. Panem Hetmanem Litewskim.

KONTYNUACYA DYARYUSZA OD DNIA 3 MARCA 1634.

Dnia 3 marca Król Jego Mość jeździł oględować działa od nieprzyjaciela wzięte, które z ostrogów Szehinowych na jedno miejsce przeciw cerkwi Ś. Ducha pod górę ku Smoleńskowi zwożono.

Otrąbiono w obozie ruszenie wojsku na wtorek przyszły.

Dnia 6 (bo w drugie nic notabile nie działo się) posłowie moskiewscy nazad odprawieni. Przez tych oznajmiono Bojarom moskiewskim o czasie traktatom, o miejscu i o osobach. Czas naznaczony die 5 Aprilis, miejsce Polanowka, uroczyscze, gdzie i pierwej traktowano, osoby z naszej strony X. Kanclerz, Xiąże Pan Wojewoda Wileński, Hetman Polny W. X, Lit., Pan Wojewoda Podolski, Hetman Polny Koronny, Pan Wojewoda Miński, P. Wojewoda Smoleński, Pan Kamieniecki, X. Referendarz W. X. Lit., Pan Rey, P. Chorąży Lubelski, Pan Ogiński; z ich strony K. Szeremiechow (!), K. Lwow, przedniejszy, drugich nam jeszcze nie podali.

Dnia 8 po tej tak szczęśliwej z Szehinem na Bogdanowej okolicy rozprawie KJM. insistendo victoriae, sporządziwszy praesidia na zamku Smoleńskim i z ramienia swego dla lepszego rządu na zamku zostawiwszy P. Niewiarowskiego, a dla zwożenia armaty i municyj, i apparatów wszytkich po nieprzyjacielu pozostałych zostawiwszy P. Jana Platera, Oberstera i artyleryi Magistra, poruczywszy na ostatek i w dozór podawszy P. Zaruckiemu, Rotmistrzowi pieszemu, chore w ostrogu Szehinowym pozostałe, sam, dalej w ziemię się puszczając, na troje wojsko podzielił. Pierwszemu pułkowi, tak z konnych chorągwi usarskich, rajtarskich, kozackich, jako i drugich regimentów pieszych zebranemu, iść kazał ku Dorohobużowi przy Jego Mości Piaseczyńskim, Kasztelanie Kamienieckim, jako Regimentarzu. Dzień 9 marca in silentio a w gotowaniu się w drogę strawiony. Dnia 10 marca drugie pułki się ruszały, tym iść ku Białej lewym skrzydłem kazano. Starszym nad tymi ludźmi uczyniony Jego M. Pan Mikołaj Abramowicz, Wojewodzic Smoleński.

Dnia 11 marca z ostatkiem wojska ruszył się (utinam feliciter) Król Jego Mość sam pod Białą, na trzy pułki ludzi przy sobie będące rozdzieliwszy. Pierwszy pułk był hetmański Xiążęcia Jego Mości Pana Wojewody Wileńskiego; ten przodkiem szedł. Za nim Króla Jego Mości pułk szedł, a przy nim armata z municyą, przy których dwa regimenty piesze: P. Platerów i Wojewodzica Chełmińskiego P. Waiera. Na ostatku szedł pułk P. Madalińskiego, Wojskiego Mścisławskiego. Te tedy wszytkie trzy pułki wyszły jednegoż dnia z Bogdanowej okolice i nocowały takim sposobem: pułk hetmański w derewni Seredzniowie mil 5, Króla Jego Mości pułk w Daniłowie mil 4, pułk P. Madalińskiego przed Daniłowem w mil 2 od Bogdanowej okolice.

Dnia 12 marca, iż się wozy dla złej drogi na nocleg nie ściągnęły, przyszło w tychże derewniach przez dzień zostać i tamże nocować. Te derewnie leżą nad rzeką Mościną.

Dnia 13 marca ruszyły się pułki dalej. Xiążęcia Jego M. Pana Hetmana pułk nocował w miasteczku, nazwanym Słoboda Duchowska, mil 4 od noclegu, a chorągwie jego po derewniach pobliższych. Pułk Króla Jego Mości w derewni

Borsukowie mil półtrzeci od noclegu, przechodziliśmy rzeczkę Chmosc, Madaliński zawsze pozad w mili od KJMości.

Dnia 14 marca, idąc dalej wojsko, pułk Xiążęcia Jego M. nocował w derewni Kapiszynie mil 4, Król Jego Mość w siele Fiedorowie mil 3.

Przechodziliśmy rzekę Carowicę bystrą.

Dnia 15, postępując dalej, Xiąże Jego Mość w derewni Horodzieju nocował mil 5 z pułkiem, Król Jego Mość z pułkiem w Horodnie mil 4. Przechodziliśmy rzekę Otrę.

Dnia 16 dla złej drogi wojsko stało tamże.

Dnia 17, ruszywszy się wojsko dalej, pułk hetmański nocował w derewni Siemionowie mil 4, pułk Króla Jego Mości w Horodzieju w mili od pierwszego noclegu. Przechodziliśmy rzekę Osotnią, na której most długi Szehinowej roboty, przez który działa pod Smoleńsk prowadzono. Drugą rzekę Kołosz przeszliśmy.

Dnia 18 Xiąże Jego Mość Pan Hetman z swoim pułkiem nocował w derewni Blinowie w półmilu od Archanioła cerkwi za mil 4 od noclegu. Tu była nazbyt zła droga i dlategoż Xiąże Jego Mość chciał tamże i przez dzień 19 odpoczynąć, ale iż Król Jego Mość sam wlekce przyjechał, dlategoż Xiąże Jego Mość, miawszy go u siebie na wieczerzy, ustąpił na drugą stronę rzeki Naczy, pół mile od Blinowa do Popowego Dworu, pod samą Archanielską cerkwią stojącego, a chorągwie po derewniach rozłożył.

Dnia 20, iż się wozy wojskowe dla złej barzo w Starzynach drogi nie ściągnęły, dlategoż wojsko ruszyć się dalej nie mogło.

Dnia 21 dla nieściągnienia armaty wozowej i przez on dzień ruszyć się wojsko dalej nie mogło.

Dnia 22 Król Jego Mość na rekognoskowanie zamku Białej, mil półtory od Archanioła leżącego, z Xiążęciem Jego M. Panem Hetmanem jeździł, wziąwszy z sobą chorągiew P. Kleczkowskiego i P. Jurzyca kozackie propter omnem eventum. Pod Białą podszedszy ochotnik skoczył pod zamek, przeciwko któremu wypadło z zamku Bojar kilkadziesiąt. Harcami się bawili naszy godzin ze dwie albo trzy, Regia Mąjestate interim cum duce Radivilio situm loci considerante. Po harcu rozmawiali Bojarowie z naszymi o poddaniu się Szehinowym, o podaniu zamku et his similibus. Skoro się ku wieczorowi nachyliło, wróciliśmy się nazad do stanowiska.

Dnia 23 chorągiew kozacka Pana Pawłowicza Rotmistrza, pod Białą na zasadzkę wyprawiona, wojta włosnego (!) pod samym zanikiem nazad się z lasu wracającego załapiwszy przywiodła. Ten o chorobach w zamku panujących a o 1000 tylko ludzi do obrony na zamku powiedział.

Dnia 24 ta była nadzieja wszytkich nas opanowała i tę nam czynili otuchę więźniowie i inszy, że Wojewoda na Białej będący, Fiedor Wołkonski, miał zamek poddać (wiedząc o Szehinie, że naszemu wojsku nie strzymał), gdyby był wojsko nasze pod zamkiem obaczył i certo o Królu Jego Mości się dowiedział, że tu podszedł, bo temu Wołkonski dotąd nie wierzył. Zaczym to było intentum i JKMości, wojsko wszytko tak konne, jako i piesze, pod zamkiem w szyku ukazawszy, nazad się do stanowiska wrócić, a jaki pułk ludzi pod Białą zostawiwszy, iść w głąb w ziemię nieprzyjacielską z ostatkiem wojska, przebierając się ku Zabcowu i ku Robevilej nad Wołgę rzekę, gdzie o żyznym kraju i obfitości żywności powiedano. Dlategoż zarazem wysłał Pana Hrehorego Mirskiego, Strażnika na ten czas wojska lit., z P. Pawłowiczową, Pana Walickiego, Pana Łowczyckiego chorągwiami kozackimi, aby, ku tym miejscom poszedszy, sposobne gdzie i Jego K. Mości, i wojsku wszytkiemu upatrzyli stanowisko, któreby i wyżywić wojsko mogło i niedalekie było od miejsce traktatom o pokój z Moskwą naznaczonego. Pan Mirski tedy poszedł na czatę, a Król Jego Mość ze wszytkim wojskiem pod Białą, gdzie podszedszy, ze wszytkich stron konne chorągwie zamek obstąpili na strzelenie z działa, a piechota po miejscach sposobnych pod ścianę podwiedziona. Wypadł był nieprzyjaciel, zrazu tej nadzieje będąc, że to czata podchodzi, ale następujące obaczywszy pułki nazad w zamek ustąpił, browary przed braną będące zapalił, a branę zafasował.

Król Jego Mość interim (chcąc tylko situm Białej i miejsce na ostrożki ludziom, których miał pod Białą dla ściśnienia zamku i bezpieczniejszego z Smoleńska za wojskiem przejazdu zostawić, upatrzyć), obaczywszy wielką commoditatem do oblężenia zamku i approstowania się do niego, do tego nie rozumiejąc, aby praesidium na nim być miało sufficiens, a przytym od indzinirów (!), miedzy którymi był jeden, co ten zamek, póki w ręku naszych był, fortyfikował, upewniony, że najdalej za dni pięć albo sześć miał arce potiri, jako pan sławy chciwy ochotnie intentum swoje odmienił i resolwował się przez tydzień tu z wojskiem zostać, a koło zamku kazał się P. Hetmanowi i indzinirom zachodzić. Stawszy tedy wojsko konne przez dzień cały w szyku, samym zmierzkiem (!) do stanowisk po derewniach rozeszło się, a z regimentami pieszymi XJM. pod zamkiem został.

Dnia 25, 26, 27, gdy taka JKM. nad wszytkich nadzieję nastąpiła rezolucya, zarazem XJM. Pan Hetman regimentom koło zamku wkoło szańcować się kazał. Począwszy tedy od przychodu naszego naprzeciwko branie zamkowej ku cerkwi, nad Wojszą rzeką stojącej, na starym okopisku postawił regiment Królewica Jego Mości i Jego M. P. Wojewodzica Smoleńskiego. Od tego idąc wprawo, trochę jakoby w tył zamkowi Bielskiemu, na przykrej gorze stojącemu, stanął regiment XJM. Pana Janusza Radziwiła, Podkomorzego Wo X. Lit. z regimentem Oberstera Kreuta i dwiema Tomasa Duvi i Daniela Sleiera Kapitanów chorągwiami. Idąc dalej wokoło, w bok jakoby zamku przeciw ścienie miejsckiej (!) ku Wieliskiej baszcie, stanął regiment XJM. Zygmunta Karola Radziwiła, Kawalera Multańskiego (!),

Krajczego W. X. Lit., niedaleko od niego ku narożnej baszcie od przychodu naszego stanął regiment P. Waiera, Wojewodzica Chełmińskiego, z regimentem P. Morego Oberstera; za tymi za jeziorem stanął Pan Rożen z pułkiem K. Jego M. Które to pułki tak rozsadzone zarazem się szańcować i approstować ku zamkowi poczęły. Baterye też u P. Wojewodzica Smoleńskiego, XJM. Pana Podkomorzego, XJM. Pana Krajczego, P. Waiera, P. Rożna przy quartirach (!) każdego regimentu robić poczęto, z których na krzyż zamek strychowano(?). Zarazem i do podkopów się rzucono. Jeden zaczęty u Xiążęcia Jego Mości P. Podkomorzego przez P. Pleytnera indzienira (!), drugi u P. Waiera przez Henryka Majera pułku p. Morego. Owo zgoła fervebat opus około koszów, lauffgrabów i inszych ad cingendam obsidione arcem necessariis procurandis. A Xiąże Jego Mość z swoim dworem stanął niedaleko jakoby w tył regimentowi Xiążęcia P. Kawalera.

Die 28 pergitur in praeparatoriis. Granatów kilka przy Królu Jego Mości puszczano, wszytkie trzy nullo effectu; jeden na powietrzu się roztrząsł, dwa w rów przed zamek wpadły.

Casus foremny sie trafił, Uderzyła kula z działa nieprzyjacielskiego w naszego działa dziurę i zapaliła nasze działo, że obie kule razem w zamek wpadły.

Die 29 P. Morski z czaty przysłał więźniów kilku, z których wziąwszy wiadomość o spustoszeniu i popaleniu Seredy, Zubrowa, Rżowa i wszytkich prawie po tę stronę Wołgi leżących włości, poszedł dalej nad Wołgą ku Bolszowu.

Die 30 cztery chorągwie regimentu P. Platera Oberstera przyszły, które postawiono przy Xiążęciu Kawalerze.

Die 31 od Xiążęcia Jego Mości Pana Hetmana stanowiska na strzelenie z pistoletu idąc do quartiru Xiążęcia Jego Mości P. Kawalera robić zaczęto bateryą. A iż niektórzy z naszych, którzy przed tym na Białej byli, dali sprawę o tym, że studnie dwie miejskie wodę mają z stawu i z jeziorka rurami idącą, dlategoż i staw, i jeziorko przekopywać Xiążę Pan Hetman kazał, co w tych dniach zarazem zaczęto.

MENSIS APRILIS TAMŻE POD BIAŁĄ.

Die 1 et 2 nil notabile, roboty tylko continuantur, a ponieważ na ten wtorek indzienirowie upewniali o dokończeniu min obu, słał Jego Mość Pan Hetman upominając się słowa, lecz oni konsciencyą się obowiązali, że w piąciu dniach miały efekt uczynić, a zatym i zamek się poddać, albo gwałtem być wzięty.

Die 3 nieprzyjaciel o ranym obiedzie wycieczkę uczynił na quartyr XJM. P. Podkomorzego Lit. rowem, który jest miedzy zamkiem, a górą, na której laufgraby. Skradszy się ku minie, porwał żołdata z pułku Oberstera Kreuca przy minie na szylwachcie stojącego; przytym jednego zabił, dwóch ranił. Co gdy się Hetmanowi doniosło, in instanti inkwizycyą uczyniwszy, Sarpianta, że od straży odszedł, a za tym odeściem ostrożności nie było takiej, jakiej było potrzeba, na gardło osądził. Działa dwanaściefuntowe przyszły i insze sześćfuntowe. Trzy 12-funtowe postawiono na bateryej hetmańskiej, drugie po inszych bateryach; uderzono pokilka razy ze wszytkich.

Casus notabilis tegoż dnia się stał. Pod bytność Króla Jego M. i Xiążęcia P. Hetmana (bo niemal na każdy dzień dla przejażdżki i przypatrzenia się robocie nadjeżdżał i czasem wieczerzał u P. Hetmana) strzelono z działa 3-funtowego z zamku. Kula pochopem poszedszy przez sałasz P. Jana Moskorzowskiego i piwniczego książęcego namniej przez sążni cztery, kożuch turecki, na którym czeladnik, pod głowy go w kilkoro zwinąwszy i podłożywszy, spał, we troje przerwała, w drugim kącie chłopcowi śpiącemu nad głową poszła, że od samego szumu się porwał, rozumiejąc, że mu kto w łeb dał. W budzie piwniczego Xiążęcia P. Hetmana kredencyrzowi rękaw u kożucha, który miał na sobie przedarła. To wszytko bez szkody w ludziach; wydarszy się dopiero z sałaszów, chłopu nogę pod kolanem złamała, drugiemu wierzch nogi zerwała. Potym pochop wziąwszy, korporała jednego z rajtarskiej kompaniej Króla Jego Mości mimo lotem albo duchem w lewe ramię tak ogłuszyła, że z konia zleciał, a na ciele rany nie było tylko czerwono; od tego poszedszy ku bazarowi, chłopcowi na koniu stojącemu pół szable utrąciła, a samemu i koniowi nic.

Die 4 z dział potężnie od nas strzelano z rana. Po obiedzie posłał Xiążę P. Hetman pod zamek P. Wojewodzica Smoleńskiego, żeby, nie czekając extrema, miłosierdzia u Króla Jego Mości szukali, a widząc, że zdzierżeć naszej potędze nie mogą, zamek poddali, albo, jeśli chcą sami na zamku pomrzeć, aby niewinne dusze, to jest białegłowy i dzieci, wypuścili, a ich krwie na swą duszę nie brali. Lecz nieprzyjaciel superbe, aby naszy precz odjechali, odpowiedział.

Die 5 Aprilis nil notabile.

Die 6 nieprzyjaciel o ranym obiedzie wycieczkę na szańce P. Wajera i P. Morego uczyniwszy, a naszych w lauffgrabach (bo się byli pp. officyrowie śniadać sfatygowani do bud z warty rozeszli) prócz szylwachtu nie zastawszy, przez P. Morego straż przeszli i chorągwi ośm, to jest P. Morego cztery, P. Waiera totidem, u wału postawione porwali. Lauffgraby pominąwszy, do quartiru (!) i budy wpadli P. Waierowej, wierzchnią jego suknią albo katankę rysią wzięli, a P. Moremu szpadę, wzięli żywcem P. Waierowego kapitana, gefrejtera i zołdata i kilku ranili, jednego ubili. To zrobiwszy, nazad się wrócili, kilku też straciwszy.

Die 7 żałosny to był nam wszytkim casus, ile że tak marnie chorągwie te pobrano, ale factum infectum reddere nie podobna była. Nil tedy restabat aliud, jeno aby nocentes pokarani naprzykład drugim wystawieni byli. Sądzono tedy zarazem tę sprawę. Sprawował się P. Waier, Pan Mory z swoimi officyrami. Inquisitia, jako się co stało, odprawiona, z której iż constitit, że P. Weier swoję kwaterę porządnie strażą opatrzył i nie przezeń, ale przez P. Morego nieostrożną straż lauffgraby opanował; do tego, że P. Waier Sargianta i chorążego swego, którzy na warcie byli, zarazem w areszt wziął. A oberster More nie opatrzył qvartery swojej (bo miasto 30 człeka ledwie kilka było na straży) i nie dojzrzał straży, a kapitan jego, który kommendował warcie z obersterem (z warty zszedszy) częstował się, a interim nieprzyjaciel napadł, przetoż ex communi consensu PP. obersterów i pułkowników, a za dekretem hetmańskim P. More od obersterstwa odstawiony i abdankowany, ci zaś trzej: Sargiant, chorąży i kapitan na gardło osądzeni dla tego, że pod ich kommendą ten żałosny casus się stał.

Die 8 pergitur w robotach koło zamku. Staw spuszczano dla odjęcia wody oblężeńcom. Co nieprzyjaciel widząc, po dwa razy kusił się przez wycieczkę robotę przerwać, ale fortirer od naszych repulsus nic nie wskórał.

Die 9 znowu nieprzyjaciel w obiedne godziny wycieczkę uczynił na quartyr Pana Podkomorzego Lit., lecz postrzegli się prędko naszy, odstrzelali ich, czterej na placu zostało, oni jednego z naszych zarwali.

Die 10 wycieczkę znowu nieprzyjaciel czynił na P. Wolfa, Obersterlejtenanta P. Platerowego, qvartyr, ale postrzegszy, że naszy w gotowości, nazad się retirował. Tegoż dnia Jego M. Xiądz Biskup Chełmiński Kanclerz Koronny, Jego Mość P. Andrzej Rej, P. Gniewosz, Chorąży Lubelski, kommissarze, na traktaty generalne o pokoj z Moskwą wyjechali (bo dla pewnych aspektów odłożone były ad diem 16 praesentis), których konwojowała chorągiew P. Jerzego Tyzemhauza rajtarska, P. Jurzycowa, P. Walickiego, P. Łowczyckiego, kozackie.

Die 11 cicho z obu stron.

Die 12 wycieczkę nieprzyjaciel czynił, ale postrzegszy, że naszy ostrożni, leżawszy z godzinę pod sztukietem, wrócił się potem do swej jamy, nic nie sprawiwszy. Die 13, 14, 15 nil notabile, w prowadzeniu tylko min perrectum.

Die 16 Wielkanoc.

Mina, którą przy quartyrze P. Waiera Oberstera robił Hornik, porzucona dla tego, że źle była zaczęta i walić się poczęła, i nie wiedział, jako ją dalej prowadzić, zaczym ex consilio super ea re habito z PP. Pułkownikami a za zdaniem KJM. nową minę zaczęto ku narożnej baszcie od qvartyru P. Waiera, idąc ku jezioru.

Die 17 et 18 nil notabile.

Die 19 przedał się do nas z zamku Wołkonskiego Wojewody czeladnik, który nam potrzebne rzeczy do wiadomości przyniósł.

Tegoż dnia naszy rozgowor mieli z obleżeńcami ratione permutandorum captivorum, chcieli ich na rozmowę strony poddania zamku wywabić, ale gdy się na to wyciągnąć nie dali i poprostu naszych prosili, aby ich hoc in passu zaniechali, dając przyczynę, że siedli na śmierć. Naszy zaniechawszy tej materyej, podali regestr więźniów moskiewskich, a oni wzajem podali imiona tych, których w turmie u siebie mają.

W nocy wycieczka była z zamku, ale, gdy naszych w gotowości zastał nieprzyjaciel, retirował się nazad.

Die 20 ze wszytkich chorągwi po koni dziesiąciu (!) Towarzystwa z pocztami a loznych, co kto mógł posłać, zebrawszy, Xiąże  P. Hetman posłał na czatę dla żywności zasiężenia ku Toropcowi przy chorągwi P. Kleczkowskiego, który nad czatą tą starszym uczyniony. Tym ludziom przydano piechoty z kożdego regimentu, z dziesiątka po jednemu knechtowi wybrawszy.

Die 21 i 22 nil notabile. Die 23 nic tak znacznego, baterya tylko Wenclowa nowa miedzy XJM. P. Hetmana bateryą a stanowiskiem XJM. P. Podkomorzego Lit. postawiona, na którą 2 działa zatoczone.

Die 24 o godzinie trzeciej z południa rzucano od nas ogniste kule i granaty w miasto. Zapaliło się było miasto po dwa razy dobrze, ale prędko ugaszono. Co gdy naszy obaczyli, z dział i muszkietów potężnie strzelali, broniąc, aby nieprzyjaciel nie gasił.

Die 25 nil notabile.

Die 26 nic tak znacznego się nie stało, niemiec tylko jeden z pułku P. Waiera Oberstera upiwszy się, poszedł aż pod samą ścianę zamkową i począł ją szpadą siec w dzień. Nieprzyjaciel nierychło się postrzegszy krzyknie: "Litwa, Litwa." On nieborak usłyszawszy krzyk nazad ustępować począł, a w tym go postrzelono w rękę.

Die 27 nil notabile.

Die 28 w nocy ognistemi przyprawami sztakietu zamkowego i kobylin koło zamku będących duży szmat naszy spalili, a z dział potężnie strzelano. To mianowicie dla tej przyczyny się działo, aby nieprzyjaciel, ku ogniowi z potęgą się obróciwszy, prowadzenia galeryej od quartyru P. Waierowego nie impedyował.

Tegoż dnia Kozaków Zaporowskich posłowie więźniów jedenastu przywiedli wziętych w bitwie, którą mieli z nieprzyjacielem od Meskwiska w mil czterech wyszło było Bojarów, Kozaków Jeickich i Dunskich 6000 z Kozielska na tabory Zaporowców, których też część z taborów wyszła była pod Kozielsk na czatę, w drodze jakoś pominęli się z nieprzyjacielem. Wziąwszy potym w drodze o wyściu Moskwy z Kozielska na swoje tabory wiadomość, wskok się nazad wrócili. Zastali Moskwę do obozu swego szturmującą, okrzyk uczynią z tyłu, owym też, co w taborze, serca przybędzie. Moskwa ustępować pocznie, owi instant i tak nieprzyjaciela znieśli, że ledwie nuncius cladis został. Na mil kilka trup leżał, chorągwi 14, więźniów 300 naszy wzięli, z których liczby tych jedenastu przebrawszy, wprzód Królowi Jego Mości, a potym Xiążęciu Panu Hetmanowi prezentowali.

Die 29 cicho z obu stron. Naszy w robieniu miny pergunt.

Die 30 przed południem nieprzyjaciel, czas sposobny, gdy się wszyscy nabożeństwem zabawiali, upatrzywszy, potężną we 200 człeka wycieczkę na szańce P. Waiera Oberstera uczynił, stu człeka rozkazawszy, aby na galeryą uderzyli i onę rozrzucali, a stu drugiemu, aby z naszymi się zabawiał, póki ci pierwszy galeryą rozrzucą. Niebarzo się ta nieprzyjacielowi impreza nadała, bo, na naszych ostrożnych trafiwszy, kilka swoich stracili, którzy na placu zostali, kilku postrzelonych z sobą powiedli, żadnego języka od nas nie dostawszy, a naszy jednego żywcem wzięli, którego sobie tak nieprzyjaciel szacował, że tegoż dnia sam, naszych na rozmowę wyciągnąwszy, dawał za niego Kapitana Pana Waierowego, którego ma w więzieniu, i niemca drugiego na odmianę i pieniędzy według umowy z nami chciał przydać. Z naszej strony 5 albo 6 rannych, a kilka zabitych zostało, a galerya kęs barzo nadpsowano, co się zaraz naprawiło.

MENSIS MAIUS.

Die 1 et 2 naszy galeryej poprawowali i minę kontynuowali.

Die 3 nieprzyjaciel, na brzuchu pełznąc, w tył ukradkiem szylwachtowi, na straży przed szańcem P. Wojewodzica Smoleńskiego Oberstera stojącemu, zaszed-szy, porwał go i do zamku odwiódł, nim się naszy postrzegli.

Die 4 znowu nieprzyjaciel na quartyr P. Wajera Oberstera wypadł, ale nie bez szkody, bo ich prędko naszy w zamek wpędzili, a dwóch ubili. Drudzy, co byli w rowach się zataili przed granatami, nie bez szkody w sobie uciekać musieli.

Die 5 podjazd ku Rzowu wyprawiono z tej okazyej, że Jego M. P. Hetman Koronny dał znać Panu Moczarskiemu Rotmistrzowi, jakoby kilka tysięcy człeka z wojska Majstrukowego na Rzow pójść miało.

Die 6 naszy w robotach pergunt.

Die 7 granaty w nocy do zamku puszczano, z dział potężnie strzelano. Minę u stanowiska P. Waierowego (bo druga u Xiążęcia Jego M. P. Podkomorzego Lit. od dni sześciu gotowa była) szpuntowano.

Die 8 z dział potężnie strzelano. Ordynacye do szturmu Xiąże Jego M. Pan Hetman dawał. W nocy granaty w zamek puszczano, sztakiet palono.

Die 9 Maii pod Białą, skoro zorza się zajęła, uderzono ze wszytkich dział. Miny potym zapalono, lecz nie wiedzieć quo fato, albo raczej incuria tych, co robili, nie tak się nam, jakośmy sobie życzyli i nadzieję mieli, nadały, bo z tych jedna od P. Waierowego stanowiska ku narożnej baszcie wiedziona per imprudentiam et pertinatiam indzienira (!) Hornka (który, i od XJM., i od drugich, na tych się rzeczach znających, i od samego Króla Jego M. o niedowiedzeniu zupełnym miny pod basztę upomniony, przeprzeć się żadną miarą nie dał) na P. Waierowe stanowisko impet swój wszytek obróciła, a baszty nic nie ruszywszy magno strepitu erumpens do 200 częścią z jezdy, która z ochoty swej z koni zsiadła, częścią piechoty naszej, w szańcach pogotowiu do szturmu stojącej, jednych brełami ziemie z ogniem zmieszanemi potłukła, drugich poopalała, trzecim nogi, ręce połamała, a wszytkich tam będących ziemią tak przysypała, że się ledwo z niej wygrzebli. Muszkiety zołdatów naszych, w lauffgrabach stojących, za zapaleniem się samych od prochu i impetu obróciwszy się naszych strzelały i kilku zabiły. Ta zaś mina, od quartyru Xiążęcia JMP. Podkomorzego prowadzona pod zamek, uczyniłać wprawdzie effekt i róg baszty wywaliła, ale iż ziemie ledwie co ruszyła, a dyle i drzewa wszytko ku nam obaliła i transitum penitus zawaliła. Do tego nieprzyjaciel o prowadzeniu jej od przedawczyków i więźniów dawno przestrzeżony absznejdunk wewnątrz zrobił i teraz ziemią nasypany postawił, trudno było co począć, by byli PP. indzienirowie chcieli rady hetmańskiej posłuchać, a sążeń jeszcze jeden i drugi wyrobili, byłby był i ten absznejdunk u biesa, mielibyśmy taki introit do zamku, jak do domu.

Die 10 Pan Kleczkowski z czaty się wrócił, pod samym Tropcem utarczkę z nieprzyjacielem miawszy i mil ztamtąd dwie koszem się położywszy, dworów bojarskich 500, chłopskich chałup nie licząc, w popiół koło Toropca popalił, ludzi loźnych i chłopów, dla pachania gruntów z zamku wypuszczonych, do tysiąca posiekł, żywności wielką moc przyprowadził i więźniów kilka z samego Toropca przywiódł.

Dnia 11 wycieczkę nieprzyjaciel uczynił na quartyr Xiążecia Pana Podkomorzego Lit., a na niegotowych naszych trafiwszy siedmiu żywcem wziął, a kilkunastu jednych posiekł, drugich pozabijał, gdzie abutrinque nie bez szkody było.

Die 12 ostrożki stawiać a bateryą u XJMości P. Podkomorzego Lit. zaczęto.

Die 13 et 14 ħ nil notabile.

Die 15 listy od PP. Komisarzów naszych przyszły, w których sollicite JKMości proszą, aby się dłużej pod Białą nie bawił, ale się ku nim podemknął, honestissimum odeścia jego od Białej praetextum ten ukazują, że Komisarze moskiewscy do nich przysłali, aby się do KJMości przyczyniali, żeby KJMość, nie łakomiąc się na tę garść ludzi na Białejn będących, nie chciał jej więcej infestować, a oni wiecznymi czasy przez traktaty zamku tego JKMości i Rzeczypospolitej ustępują i dla tego list do P. Wojewody na Białej będącego pisać chcą, że na prośbę ich KJMość od Białej odstępuje. Zaczym aby oni ab omni hostilitate abstineant i ludziom KJMości przyczyny żadnej do poswarków albo zwady nie dawali. Takową tedy wziąwszy wiadomość, Jego K. Mość z pod Białej wojska ruszyć myślić począł.

Die 16 conclusum ruszyć się z pod Białej, zostawiwszy człeka z ośmset w ostrogu pod Białą, a do obleżeńców posłać, żeby, w pokoju siedząc według nakazu Komisarzów moskiewskich, nie zagabali ludzi KJMości. Po południu posłał JKMość do obleżeńców z tym, że na prośbę Komisarzów moskiewskich jako pan chrześciański czyni to, że, nie pragnąc krwie ich, odstępuje od Białej, zostawiwszy tu pewną część wojska. Zaczym niechaj obleżeńcy w pokoju sobie siedzą i naszym przyczyny do zwad nie dają. Obleżeńcy wprzód rzekli: "Niechajże Niemcy ustąpią z szańców. " Potym wziął to sobie ad deliberandum na godzinę, po której wyściu, gdy naszy znowu podjechali i responsu się upominali, contemptim odprawieni od Moskwy, która taki respons dała, że jeszcze się nie rozmówili z sobą. Jutro niech naszy przyjadą, jeśli chcą upominać się responsu.

Die 17 ?? zrana naznaczono zostawić chorągiew Pana Jurzycowę, P. Piotrowskiego, P. Walickiego, Ławczyckiego Kozackie, a pieszy pułk P. Krejców i Finasa Divi Kapitana, którzy ludzie w ostrożku pod Białą leżeć mieli; lecz niewiedzieć zkąd taka się metamorphosis stała, że KJMość do Xiążęcia JMści Pana Hetmana po kilka razy posłał z tym, że nie chce, aby która chorągiew pod Białą zostawała. Zaczym XJMość (!), wolej JKMości dosyć czyniąc, ordynacyą odnowić przyszło, a chorągwie te, które zostać miały, działa i mozdzerze (czego było sztuk 11) podjęły się odprowadzić swymi końmi do Osowa.

W nocy tedy i KJMość i wojsko wszytko cicho ruszył się z pod Białej, a czterem chorągwiom na straży być kazano przez noc aż ku południowi dnia 18 maja, aby impedimenta i chorzy pozad idący tutum mieli transitum. Nocował tedy KJMość w mil półtory od Białej w derewni Orłowie, a Xiąże Jego Mość pod Archaniołem.

Die 18 ?? z pod Białej obóz się rusza; idąc dalej ku Polanowce miejscu, gdzie się traktaty o pokój z Moskwą odprawują, nocował XJMość z pułkiem swoim od Archanioła w pół milu, a KJMość w ćwierci mili.

Die 19 ?? nocowały pułki pod Libertową derewnią mil półtory od noclegu. Listy od PP. Komisarzów naszych przyszły, przy których list od Komisarzów moskiewskich do Wojewody na Białej pisany przysłany w te słowa: "Przesławnego Hospodara Cara Michaiła Fiedorowicza etc. (tu tytuł cesarski) Dumy i wielkie Posły, Bojarzyn i Namiestnik Pskowski Fiedor Iwanowicz Szeremetow, Okolniczy Kniaź Olexiey Lwow, Dworzanin Stefan Proteszczow, Diak Hrehory Niezaiow, Wasil Prokopieiow, na Białej Carskiego Wieliczestwa Stolniku i Wojewodzie Kniaziu Fiedoru Wołkowskiemu dajem wiadomość. Zjeżdżamy się Carskiego Wieliczestwa Bojary i Wielkie Posły z Jego Mością Xiędzem Biskupem Chełmińskim Kanclerzem Koronnym etc. (Tu imiona naszych PP. Komisarzów) Panów Rad Korony Polskiej i W. X. Lit. z Wielkimi Posły o mirnym dogoworze i o ujętej krwi chrześciańskiej i o wszelakich dobrych dziełach na naznaczonym miejscu na rzece Polanowce, i na zjeździe mówili nam Korony Polskiej i W. X. Lit. Wielki Poseł Jego Mość X. Kanclerz, co gdzie ich Władysław Król stoi pod Białą i dostupa Białej wojennym obyczajem. A on Jego Mość X. Kanclerz, żałując rozlania krwie krześciańskiej, odpisał k swojemu Osuderu (!) Królu, aby ich Król Władisław wojsku swemu Białej wojennym obyczajem dostupać nie krużlił, pokul miedzy z obojej strony posłami o mirnym dogoworze zjazdy nasze stoją i dobro się zdzieła. A namby Carskiego Wieliczestwa Bojarom Wielkim Posłom k tobie odpisać także na Białą, coby tobie osudarowych ratnych ludzi z Białej na królewskich ludzi nie wysyłać i boju i zaderów czynić nie welił, pokul miedzy nami z obu stron poselstwo stoi i o dobrych dziełach zgoda uczyni się. I tak k tobie nasz list przyszlą od Władisława, Króla Polskiego, i ratni ludzie będą k Biełej (!) przystęp czynić i nad Biełą(!) wojennym obyczajem przemyślać nie staną i tobie z Biełej (!) osudarowych ratnych ludzi na królewskie wojsko nie wysyłać i bojów i zaderów nie czynić nie weli, pokul z obojej strony wielkich posłów w dobrych radach zjazdy stoją z mirnym dogoworem uczyni się, coby wtenczas krew chrześciańska naprasno nie lała się. A grodaby Białej i osudarowych ratnych ludzi ostrzegać tobie po pierwemu; a będzie co Władisław Król wojenne ludzie do Białej k pristupu przypuszczał, albo jakim sposobem wojennym obyczajem przemyślać i tobieby nad Królewskimi ludźmi także przemyślać, jak tobie Bóg dopomaga. Pisano z jezdzego (!) miejsca u rzeczki, u Polanowki roku 7142 Maja 6 dnia.

Die 20 z tym listem wyprawiono P. Marcinkiewicza, Sędziego Wojska Lit. z kilkunastą duń. (!) kozaków nazad do Białej, a wojsko dalej idąc puszczą przeszło i w mil 5 nocowało.

Die 21 ?? przeszedszy puszczą, przechodziliśmy wbród Dniepr w mil półtory za puszczą. Tamże na strzelenie z łuku przeszliśmy i Wiazmę rzekę także wbród, obie rzeki ledwie za kolana koniom były. Miejsce to zowią Uście, gdzie Wiazma schodzi się z Dnieprem, za tą przeprawą wpół milu dobrym nocowało wojsko. P. Ślepowroński przysłał więźniów trzech pod Wiazmą wziętych.

Die 22 znowu od noclegu wpół milu przechodziliśmy Wiazmę, nocujemy w mil półtrzeciu.

Die 23 nocujemy pod Hrehorową cerkwią, okrutnie złą w puszczy drogę przez milę przeszedszy mil cztery od noclegu.

Die 24 nocujemy na Ostaszkowie mil 11. Więźnie z Wiaźmy wzięto.

Xiąże Jego Mość na rekognoskowanie miejsca na obóz sposobnego pod Piatnicę i nad Berezniki jeździł. Tamże Ich Mość PP. Komisarze naszy na KJMości oczekiwali.

Die 25 przyszliśmy pod Piatnicę Szerezańską i stanęliśmy po tej stronie rzeki Wiazmy. Obóz się tam był fundować począł.

Die 26 na komisyą KJM. i XJM. przybyliśmy o trzeciej z południa na półzegarzu na miejsce komisyej destinowane, przebrawszy ośm chorągwi cocelniejszych dla asystencyej. Po sesyej nocował KJM. w obozie Pana Kamienieckiego pół mile od Polanowki.

Die 27 po południu zjechali się Ich Mość Panowie Komisarze. Po przykrych przymówkach i porywaniu się w drogę tandem (daj Boże szczęśliwie) pokój wieczny z Moskwą stanął, jakiemi kondycyami i jakim sposobem, niżej z listu przymiernego (!) patet. Król Jego Mość z XJMością nocował na Szemłowie w obozie Hetmana Polnego Koronnego.

Die 28 ?? kazał się KJMość z pod Piatnice ruszyć obozowi i stanąć w mil półtory przed Szemlowem pod derewnią Protasowem nad rzeczką.

Paragraf z listu PP. Komisarzów de data 10 maja.

Po napisaniu tego listu mieliśmy wczora sesyą z Komisarzami moskiewskimi i dziś znowu do nas słali Gorychfosta(!), jako WXM. z listu od nas do JKM. zrozumiesz, bośmy umyślnie towarzystwo z pod chorągwie P. Podolskiego zatrzymali dla tego, żebyśmy przez nich ultimam resolutionem posłali, o co proszę, żeby nie byli winowani. Już tedy WXM. ujźrzysz i uważysz, że sam bytność KJM. także i WXM. barzo potrzebna. Ażeby Biała nie była na przeszkodzie, samiż Komisarze moskiewscy napiszą do tych, co tam są in praesidio, że to przez nas sprawili, aby ich dalej Król Jego Mość nie infestował dla skończenia i zawarcia pokoju, gwoli któremu nam ustępują i Białej i inszych zamków. Nas też serio wczora i dziś przez Gorychwosta prosili, aby i w tym KJM. clementiam swoję oświadczył, że nie pragnie garście krwie tych ludzi, co są na Białej, ponieważ jej KJM. i Rptej ultro ustąpić chcą wiecznymi czasy. Cóż tedy za ucciwszy pretekst może być, jako jej tak odstąpić, zostawiwszy przecie ludzi nieco w szańcach, a sam się do nas z wojskiem podemknąc i kończyć traktaty, ponieważ od Pogan, Prus periculum instat. Dla Boga proszę i sam W. X. M. do tego dopomóż, bo alias albo się traktaty te rozerwą, albo się ladajako zawrą.

KONDYCYE POKOJU WIECZNEGO Z MOSKWĄ ZAWARTE DNIA 13 CZERWCA ROKU 1634.

moskiewskimi nad rzeką Polanówką, takie miedzy sobą wiecznego pokoju obojga narodów ustanowienie uczynili.

Naprzód, cokolwiek wojen przez te czasy miedzy Koroną Polską i W. X. Lit. a Narodem Moskiewskim było, cokolwiek krzywd, szkód i złego nastąpiło było, to wszytko umorzono i w niepamięć wieczną puszczono, a od tego czasu będzie miedzy Pany naszymi i państwy ich miłość, przyjaźń, braterstwo szczyre i stateteczne, za którym ma jeden drugiemu dobrze chcieć, życzyć i nieprzyjaciela jeden drugiego za nieprzyjaciela mieć i poczytać. Tytuły przystojne mają sobie dawać wedle teraźniejszego postanowienia.

A iż Najaśniejszy KJMość Polski Władisław Czwarty wedle postanowienia Pana Stanisława Żołkiewskiego, Wojewody Kijowskiego, Hetmana Polnego Koronnego od wszytkich Stanów Ziemie Moskiewskiej był na Carstwo Moskiewskie, Królewiczem na ten czas będąc Polskim i Szwedzkim, obrany z oddaniem przysięgi i państwa tego dochodził, na którym teraźniejszy Car Moskiewski Michaiło Fiedorowicz za obraniem Ziemie Moskiewskiej nastąpił, o co się wojna prowadziła, którą ujmując Panowie Rady Korony Polskiej i W. X. Lit. za ś. pamięci KJM. Zigmunta III z przymierzem lat 14 postanowili, przed których wyściem wojna się znowu zaczęła i zamki niektóre podczas lat przymiernych (!) przez Moskwę pobrane, przeto Komisarze obojej strony mocą plenipotencyj swoich, zabiegając, aby się krew chrześciańska dalej nie lała i pokój wieczny, który od dawnych czasów był zaniechany, z tym państwem był teraz postanowiony, tak z sobą namówili, że KJM. dla uspokojenia państw i zahamowania dalszego krwie rozlewania ma prawa swego teraźniejszego Hospodarowi Moskiewskiemu ustąpić, ziemię wszytkę Moskiewską od przysięgi uwolnić i więcej prawa i tytułu Carstwa Moskiewskiego ani przez się, ani przez braciej swych i Rptą, ani przez potomstwo, któreby mu Pan Bóg dał, nie dochodzić i pismo od Ziemie Moskiewskiej dane ma powrócić. A Hospodar Moskiewski względem tego prawa ustąpienia tytułu, przyznania i pokoju państw postępuje jako samemu KJM., tak i Koronie Polskiej i W. X. L. niżej pomienione zamki, tak te, które teraz w rękach JKMości były, jako i te, które są przez Moskwę pobrane, prawa i pretensyj wszelakich, któreby sobie do tych zamków Hospodarowie Moskiewscy czynili, zarzekając się na wieki i żednego sobie przystępu nijakim sposobem nie czyniąc. Zamek Smoleński ze wszytkimi powiatami i włościami, zamek Czerniechowski ze wszytkimi powiatami i włościami, zamek Nowogrodek Siewierski ze wszytkimi powiatami i włościami, Drohobuż zamek, Biała zamek, Rosław zamek, Starodub zamek, Poczopow zamek, Trupiesk, Nowel, Siebież, Krasne, Murowisk, Wieliska włość, Popowa góra, zamki z powiatami i włościami do nich należącymi, obiecując za się i za potomki swoje, że nijakim sposobem, prawa i pretensyej jakiejkolwiek przywłasczać sobie do tego nie ma. Które zamki, a zwłaszcza te, które w rękach moskiewskich były, mają być oddane za dwie niedziele od daty listu do rąk tych, których KJMość naznaczy, ze wszytką armatą i rzeczami do niej należącymi, nic nie wynosząc. Na co z obu stron Dworzanie mają być deputowani. Ludzi żadnych z tych zamków i włości nie wyprowadzać. Wolno jednak duchownym ludziom także i kupcom wyjechać gdzie indziej, jeśli będą chcieli. Ludziom służebnym wojennym z rzeczami ich ma być wolne i bezpieczne odeście i nie mają być zatrzymani. A iż się przed tym pisywał Hospodar Moskiewski Kniaziem Smoleńskim i Czerniechowskim, tedy zatym postanowieniem nie ma się więcej tym pisać ani żadnego pretekstu do tych zamków, które są JKMości i Koronie Polskiej i W. X. Lit. puszczone, sobie nie zostawować i ten tytuł wszytkiej Rusi Car nie ma się pociągać nijakim sposobem na zamki, włości i ziemie ruskie, które trzyma KJM. Polski, jako też tytuł KJMości Polskiego Xiążęcia Ruskiego nie ma się także ściągać do zamków, włości ziem polskich (!), do Hospodarstwa Moskiewskiego należących, i nie ma przytym Hospodar Moskiewski prawa sobie żadnego przywłaszczać do Inflant, Kurlandyej, Estoniej, ani ich wojować i zaczepiać, i ludzi przez ziemie swoje na wojowanie nie przepuszczać. Także Król Polski Nowogroda Wielkiego, Pskowa, Owczki i inszych zamków moskiewskich ani zaczepiać, ani wojować, ani żadnego prawa sobie przywłaszczać do nich nie ma i ludzi na wojowanie nie przepuszczać.

Na wygraniczenie tych pomienionych zamków, powiatów i włości mają być naznaczeni trzej Komisarze z każdej strony, którzy, zjechawszy się pro prima Octobris w roku teraźniejszym na miejsce opisane i przysięgę na prawdziwy rozsądek uczyniwszy, wszytkie różnice za dokumentami i świadectwy starych ludzi uspokoić i znaki, którymi granice iść mają, dostatecznie opisać mają i do zamków te decreta swoje oddać.

Kupcy z obudwu państw mają wolno z towarami wszędzie przejeżdżać, wyjąwszy stołeczne miasta Kraków i Wilno, a w Moskiewskiej stronie stolicę i Moskwę (!), i nigdziej nie mają być zahamowani, ani towary im zabierane, ani przykrość, ani iniustum jakie uczynione, ani cła niezwyczajne nie wyciągane, ale równe na obiedwie stronie w obudwu państwach od kup i towarów brane.

Sprawiedliwość ukrzywdzonym pograniczni Wojewodowie i Starostowie bez zwłoki czynić mają, a gdzieby co więtszego nastąpiło, mają być z obudwu stron sędziowie przysięgli zesłani, którzyby nieodwłocznie sprawiedliwość uczynili.

Więźniowie wszyscy obojej płci, którzyby się w państwach z obudwu stron znajdowali, mają być szczerze i prawdziwie wydani, z pobliższych zamków za dwie niedzieli, z dalszych na Boże Narodzenie, z drugich odleglejszych na Wielką noc, wszytkich za rok zupełnie na granice odwieść, których nie ma nikt zatrzymawać.

Kto Królowi Polskiemu nieprzyjacielem jest i będzie, temu Car Moskiewski nie ma ani pieniędzy, ani żywności, ani ludu dodawać, ani jego przez swą ziemię ku jego szkodzie przepuszczać; co także Król Polski ma Carowi Moskiewskiemu pokazywać.

Wyście wojsk polskich i litewskich, niemieckich i kozackich z ziemie Moskiewskiej ma być jako naprędzej, a wychodząc nie mają wsi palić, ludzi zabijać, ani u plon(!) brać. Ludzie także moskiewscy pomienionym ludziom nie mają żadnej przykrości czynić, ani zabijać, ani imać, i owszem ludzkość im pokazywać.

A iż przysięgą mają to postanowienie potwierdzić obojga państw Panowie, tedy Posłów swoich wielkich wyszlą do siebie, którzy, stawiwszy się pro 20 Februarii Króla Polskiego w stolicy, a Cara Moskiewskiego w Warszawie, odbiorą przysięgę i listy z pieczęciami utwierdzające to wszytko przyniosą. A Posłowi moskiewskiemu ma być oddane pismo, od ziemie Moskiewskiej KJMości dane.

Oznajmić także mają tak Król Polski, jako i Hospodar Moskiewski Panom Krześciańskim i Pogańskim o tym zawartym miedzy państwy wiecznym pokoju i o tej zgodzie, która nastąpiła.

Posłowie i Posłańcy z obudwu stron mają bezpiecznie przejeżdżać i bez wszelkiego hamowania odprawowani być mają najdalej przez dwa miesiące i dłużej żadnym pretekstem nie mają być zatrzymawani.

Z Posłem Wielkim niema więcej bywać tylko sto osób, a koni sto pięćdziesiąt, z Posłanikiem osób trzydzieści, a koni pięćdziesiąt, z Gońcem osób sześć, a koni dziesięć, którzy wszyscy wedle zwyczaju mają mieć poszanowanie wszelkie i żywność.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SPISY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁOWNICZEK WYRAZÓW, NIE ZNAJDUJĄCYCH SIĘ W SŁOWNIKU LINDEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej