Jeż Teodor Tomasz

DYPLOMACYA SZLACHECKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

X.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

DYPLOMACYA SZLACHECKA

Szkice z poznańskiego

Jeż Teodor Tomasz

I.

Wsi tam nie było — wsi w tem znaczeniu, jakie do wyrazu tego przywiązują powszechnie. W miejscowości nazwę Śródborza noszącej, i jako wieś na mapie zaznaczonej, znajdowały się oznaki takie, jakby wieś ztamtąd znikła, albo jakby się tam nie zabudowała jeszcze.

Przywykłemu do oglądania w osadzie wiejskiej chałup w nieładzie rozrzuconych, a otoczonych ogrodami i sadami, dziwnym się nieco wydawał widok dworu — pałacu raczej — wznoszącego się samotnie prawie. Osamotnienie nie było absolutne, wszystko to jednak, co je usuwało, odnosiło się do pałacu i nie stanowiło sioła właściwego. Pałac zajmował stanowisko panujące, ale nad polami; stał na wzgórzu, z którego oko sięgało dosyć daleko i spotykało pejzaże mniej lub więcej ponętne. Tło onych stanowiły lasy i pola uprawne w perspektywie dalszej; w bliższej zaś — w jednej stronie widzieć się dawał kościołek murowany, pozostający pod świerków strażą, w drugiej smugę zieloną, przerżniętą grobelką z upustem i budowlą dużą, w której od pierwszego oka rzutu rozpoznać się dawała gorzelnia, tam mury długie, zdradzające owczarnię, ówdzie grupę domów na wzór miejski budowanych, dalej zabudowania gospodarskie, wszystko to jedno od drugiego oddalone, a mimo to domyślać się każące przynależności do domu przez to, że budynki te osnuwała sieć dróg i drożyn, sprowadzająca wszystkie do jednego ogniska, którym był dwór. Dwór panował podwójnie: raz wyniesieniem nad okolicą prawie płaską, powtóre tem, że się odznaczał pokaźnością okolumnioną i upiększoną. Kolumny i piętra nadawały mu cechę pałacową, którą uzupełniała wieża z prawego wyskakująca rogu i nazębiona u góry krenelowaniem. Przyczyniał się do tego do pierwszego piętra przyczepiony balkon kamienny i płaski z balustradą Włochy przypominający dach. We Francyi, w Belgii, w Szwajcaryi nazwano by go zamkiem (chateau). Pod względem pojęcia, jakie sobie w krajach tych o zamkach robią, nic mu nie brakowało, albowiem poprzedzał go nawet podwórzec zamkowy, obszerny, osztachetowany, wstęp do którego otwierała brama murowana, zaznaczona olbrzymiemi na słupach w kamieniu kutemi wazonami. Do bramy przylegał elegancki dla odźwiernego domek, noszący nazwę loży. Dwie strony podwórza zajmowały budynki parterowe, znajdujące się w architektonicznym w odcieniu do pałacu stosunku, a pełniące funkcye jedne oficyn, drugi wozowien. Zdobiły je frontony odpowiadające co do stylu frontonowi pałacowemu, a łączyły z korpusem głównym galerye kryte, oszklone, narysowane w półkole, które miały pozór oranżeryjny. Podwórzec przedstawiał się pod postacią trawnika, okolonego drogą dla pojazdów wysypaną żwirem. Z po za dachów galeryi wyglądały drzewa, które należały do parku angielskiego, zajmującego przestrzeń znaczną.

Czy to wieś?

A przecie — wieś to była.

Z wieży pałacowej widok obejmował horyzont, na którym w dali ukazywały się lasy, bliżej pola uprawne i na nich niby kępy, bukiety drzew z przeglądającemi z pomiędzy takowych strzechami słomianemi. W rozkładzie bukietów tych postrzegać się dawała regularność pewna pod względem wzajemnej onych odległości, tak że w perspektywie wydawało się, jakby stanowiły one całość organiczną. W rzeczy samej tak było. Strzechy, które się z wieży widzieć dawały — a widzieć się dawały w jednej tylko stronie w stronie północnej — pokrywały chałupy, chałupy zaś owe wchodziły w skład wsi zaznaczonej na mapie, wraz z pałacem, gorzelnią, owczarnią i kościółkiem, pod nazwą Śródborza. Jedna od drugiej leżała o staj parę. Dzieliły je pola uprawne. Wieś w okolicy tej inaczej się uformowała, aniżeli gdzieindziej. Była ona niegdyś skupiona; rozeszła się jednak. Nastąpiło to w skutek warunków szczególnych, w jakich znalazła się ta część kraju. Wieśniacy odosobnili się jeden od drugiego. Dwór jeno i kościół na dawnem pozostały miejscu; włościanie zaś wynieśli się i zabudowali na gruntach swoich po odparcelowaniu takowych. Powstała stąd rozsypka; potworzyły się osady pojedyńczo w polu stojące, które by się odosobniły bardziej jeszcze, gdyby nie potrzeb kilka, urabiających czucie ku pewnym punktom środkowym, takim jak dwór, kościół, jak karczma i szkoła. We dworze znajdowały się źródła zarobków dla włościan; kościół czynił zadość potrzebom religijnym; karczma potrzebem towarzyskim; szkoła stanowiła punkt ogniskowy dla dziatwy i za pośrednictwem dziatwy interesowała rodziców.

W Wielkopolsce urobiły się, pod wpływem warunków odmiennych, odmiany i cechy pewne ciekawe dla tych co jej zbliska nie znają. Nie jest-że ciekawością w rodzaju swoim taki pałac osamotniony? Pałac w polu. Miał on pozór zamku zaklętego, a pozór ów usprawiedliwiała Zewnętrzność pokaźna i maniaczna. Kolumny, balkon, dach płaski, balustrada, fronton zresztą wspaniały imponowały widzowi, co budowlę tę pierwszy raz oglądał. Często się atoli zdarza, że pozory zawodzą. Zawód tego rodzaju spotykał w pałacu śródborskim, jak skoro człek stosunków miejscowych nieznający przekraczał próg gmachu, prezentującego się wspaniale. We wnętrzność nie odpowiadała zewnętrzności. Po między jedną a drugą zachodziła dysharmonia rzucająca się w oczy odrazu. Świat innny, świat sztuki i elegancyi wiał nad domem, inny w do mu, w którym sprzęty i meble, ozdoby i porządki przypominały przeszłość, ani trochę niepodobną do tej prezencyi, o której mówiły formy ze wnętrzne. Salony i apartamenty, jedne pustka stały, jak się to zdarza w domach miejskich przeznaczonych do wynajmowania pomieszkań bez mebli, drugie zapełniały sprzęty staroświeckie, nie wymyślne, błyszczące nie od politury ale od używania długiego, okryte materyami jedwabnemi i wełnianemi w części spłowiałemi w części przetartemi. Pustką stała połowa je dna pokojów parterowych; na piętrze w jednym tylko skrzydle trzy pokoje świadczyły o obecności mieszkańców; we wszystkich innych echo je no brzmiało, gdy kto przez nie przechodził. Po między sprzętami wszakże widzieć się dawał; przedmioty cenne: makaty drogie, kobierce perskie, zwierciadła weneckie, na meblach i ramach rzeźby, w obec których by się archeolog zastanowił, na ścianach malowidła, z których kilka nie zeszpeciłyby ścian galeryi drezdeńskiej. Wszystko to jednak mówiło o przeszłości i stanowiło kontrast w odniesieniu do architektury całkowicie nowoczesnej, wedle której zbudowanym był pałac. Do sprzętów tych odpowiedniej szym by był dwór staroszlachecki. Pod strzechą słomianą byłyby one na miejscu swojem, pod blachą pałacową wyglądały, jak okazy w muzeum archeologicznem.

Nie o samych jeno sprzętach atoli powiadać się to dawało. Pan domu, gospodarz, wyglądał także, jak zabytek czasów minionych, zabłąkany śród murów budowli nowożytnej, Był to ecce homo polonus, z miny i z czupryny — jeden ze stających się coraz to bardziej rzadkiemi okazów prawdziwego szlachcica polskiego, szlachcica, w żyłach którego płynęła krew piastowska, nie mająca w składzie swoim tej przymieszki obfitej, jaką doleli do niej przybysze z nad brzegów Jordanu i morza Martwego. Szlachciców tego rodzaju rozpoznaje się nie wedle dokumentów, ale wedle miny. Dokumenty zaprzepaściły się w zawieruchach, jakie przeciągały nad krainą polską i uzupelniały mieszanie się dwóch ras. Pozostały jedynie miny o czystości pochodzenia świadczące, charakterystyczne a wyraziste, na których się omylić nie sposób. Są one już rzadkie. Poroda koni polskich zaginęła; poroda szlachciców polskich ku zaginieniu się ma, świadcząc się jeno, że istniała, portretami i przerzucającemi się tu i ówdzie okazami tego rodzaju, jak właściciel Śródborza, pan Krzysztof Gracki, przyozdobiony, tytułem grafa. Graf Krzysztof Gracki. Tytuł ten przystawał do niego tak samo, jak pałac do sprzętów,

— Graf?

Patrząc na niego, chciało się zatytułować go chorążym lub miecznikiem, ze względów nie tyle wąsów zawiesistych i postawy rycerskiej, co wyrazu typowego. Wąsy takie i postawa taka nie zdarzają się u niemców. Polaków natura wyróżniła cechując ich piętnem, którego przedstawicielem czystym był właśnie ów graf, człek okryty już mocno szpakowacizną, świadczącą, jako dla niego wiek młodzieńczy przeminął już dawno, a nawet i wiek męski przemija. Trzymał się jednak ostro, krzepko; tuszy miał w samą miarę; wzrostu był więcej aniżeli miernego; postawajego nadawała się do kirysa ze skrzydłami i do kontusza z wylotami. Mianował się jednak grafem, właścicielem "dóbr rycerskich" i z tej racyi nosił nazwisko podwójne, które po niemiecku. brzmiało: Graf Gracki Ritter von Sródburz. W wymawianiu niemieckiem "Śródborze" przeistaczało się na "Sródburz, " co nadawało majątkowi ] znaczenie dwojakie, odnoszące się jedno do "bo- i rów, " które wieś otaczały, drugie do "burz" które nad nią przechodziły. Jedno i drugie było nie bez racyi. Co do borów, to widniały w stronie każdej — na północ i na południe, na wschód i na zachód, te bliżej, owe dalej — od wschodu z parkiem się prawie stykały, oddzielone od one-; go jedynie rzeczułką, co wody swoje do Noteci niosła. Co do burz zaś — o to historyi popytać należy, historyi nie tej, co się układa wedle dokumentów oficyalnych, ale tej, co się przeżywa na gruncie, po za wiedzą historyków.

Graf Krzysztof Gracki był okazem w rodzaju: swoim osobliwym, mienił się grafem, hrabią, comte stosownie do tego w jakim języku nazwisko swoje produkował. Dla niemców był grafem, dla polaków hrabią, dla francuzów comte, tak się podpisywał, na biletach wizytowych; nad herbem koronę z odpowiednią gałek ilością odbić kazał, słowem, we względzie tym postępował tak, jak ten, co się doszczętnie dumy szlacheckiej pozbył.

Tak wszakże nie było. Jeżeli kto na zarzut dumy zasługiwał, to on chyba. Dowodem pałac, bez którego obejść by się mógł i z powodu którego zanoszonemi były protesty ze strony przyjaciół.

— Do czego ci pałace.. — powiadał jeden z tych ostatnich.

— Do czego?.. ahm!.. Niech niemcy wiedzą..

— Że szlachcic polski zrujnować się potrafi...

— Zrujnować się?. o... na chałupę?... Chałupa ta, wedle mniemania pana Krzysztofa, być miała czemś nakształt jednego z onych cudów miasta, któremi się starożytność chlubiła.

— Będą się niemcy gapiły... — powiadał żonie. Hrabina się temu nie sprzeciwiała. Przeciwnie. Miała ona powody swoje w pochwalaniu zamiaru mężowskiego, a powody jej odnosiły się do córki na wydaniu, która w ramach pałacowych lepiej) w mniemaniu jej, przedstawiała się światu, aniżeli w ramach zwyczajnego domu szlacheckiego. Kalkulowała, że to jeżeli nie pomoże, to, w żadnym razie, nie zaszkodzi, a bądź co bądź dla hrabianki właściwszem jest od strzechy staroświeckiej, pomimo że na strzesze owej bocian gniazdo miał. Co tam bocian! — przesąd. Nieborak wynosić się musiał, jak niepyszny. Żałowała za nim panna Tekla; żal jej atoli ustąpić mu siał przed względami Ważnemi, któremi się kierowali rodzice.

Względem, jednym z nie najmniej ważnych dla pana Krzysztofa było — któżby się domyślił te. go! — zwycięztwo przez prusaków nad austrjaka. mi pod Sadową odniesione. Tego by się nikt nie domyślił, a przecie tak było. Powinowactwa idei w umysłach ludzkich dziwnym a do pojęcia trudnym niekiedy podlegają regułom. Jak skoro wieść o zdarzeniu tem pod strzechę domu jeszcze podonczas śródborskiego doszła, wnet pan Krzysztof zawołał:

— Kiedy tak... pałac buduję!..

Wymówił to tonem takim, jakby chodziło o warownię, o którą się rozbić miały zapędy pruskie. Z determinacją taką stawiali zapewne dawni możnowładce nasi zamki na kresach, celem powstrzymania najść tatarskich.

— Pałac buduję... Niech dyabli porwą!.. Urzędnicy pruscy, sami o tem nie wiedząc zapewne, przyczynili się w części znacznej do wy wołania w panu Krzysztofie postanowienia wzniesienia pałacu. Doszła go była razu pewnego wiadomość, jako naczelnik powiatu bankrutem go nazwał i wyraził nadzieję, że z torbami pójdzie.

— Ja mu torby pokażę!.. — krzyknął.

Gdy zaś pałac stanął, rzekł tonem zadowolnienia wewnętrznego:

— Niechże niemiec przychodzi i ogląda, jak wyglądają torby Grackiego...

Pałac wyglądał cale dobrze, bardzo pokaźnie, zadawalnia! grafa miłość własną i imponował niemcom. Ci ostatni domyślali się, że graf posiada kapitały.

Graf posiadał nie kapitały, ale fantazyą i wiarę — wiarę w to, że na wszystko złe koniec kiedyś przyjdzie. Na poparcie i usprawiedliwienie wiary tej, miał w zapasie przysłowia, takie jak: "Do czasu dzban wodę nosi", "Przyjdzie kreska na Matyska" i t. p.

Przekonania te podzielała w części hrabina, w części, to jest o tyle o ile się one tyczyły strony politycznej, która ją głównie obchodziła. Obchodziła ją nieco i strona towarzyska, w odniesieniu do której uczuwała się, jakby pod uciskiem, a to z tej przyczyny, że się nie dosyć uwydatniała osobistość jej na tle stosunków. Hrabianka z domu, hrabina za mężem, uważała siebie za powołaną do przodowania w towarzystwie, do nadawania tonu i akcentu, do odbierania hołdów na drodze pochodu życiowego. Na drodze tej jednak coś zawadzało. Co?

— Prusacy... — powiadał graf Krzysztof.

— Prusacy... — uznawała hrabina.

Miała przeto do prusaków pretensyą i żal, które się w ten tłómaczymy sposób, że potakiwała mężowi, gdy ten tak lub inaczej niechęć swoją okazywał i przesiadywała we Śródborzu jaknajmniej. Gdzież przebywała? Gdzież!... — nie tu, to ówdzie, we Wrocławiu, w Dreznie, w Paryżu, latem gdzieś w kąpielach, w jesieni w Ostendzie. Do Śródborza zajeżdżała w charakterze gościa i odjeżdżała niekiedy na długo, tak że rok cały upływał a nie oglądali jej ani domownicy, ani mąż, ani dzieci. Dzieci ze sobą nie zabierała przez... oszczędność.

— Oszczędzać się nam bowiem potrzeba... — mawiała.

Podróżowała jednak, podróżować musiała przez... patryotyzm. Prusaków ścierpieć nie mogła. Prusacy wypędzali ją ze Śródborza w strony, gdzie się z tak owemi nie spotykała. Z powodu tego wieczną wędrówkę swoją uważała, jako ofiarę i mąż rzecz tę tak samo uważał. Miał żonę za jak najzupełniej usprawiedliwioną; nieobecność jej przyjmował jako utrapienie konieczne — konieczne z tego względu, że żona jego po zagranicami kraju reprezentowała Polskę znakomicie.

Pod względem tym miał racyę jaknajzupełniejszą, biorąc reprezentacyę w znaczeniu obrazowem. W rzeczy samej, hrabina Gracka służyć mogła za model dla malarza takiego np. jak Robert Fleury, który odtwarzanie na płótnie scen z życia polskiego za specyalność sobie wziął. Słuszna, pokaźna, muszkularną, kształtnie zbudowana, rysów oblicza regularnych i wdzięcznym a powagą tchnącym wyrazem okraszonych, miała w sobie coś królewskiego, imponowała nie tylko ludziom, ale i mężowi, przekonanemu, że żona jego od siły jakiejś tajemniczej dostała posłannictwo, którego bliżej zdefiniować nie umiał, które atoli wydawało się mu bardzo ważnem. Hrabinie również się coś podobnego wydawało. Spełniała posłannictwo. Przesiadywała w Dreznie, widywała się z osobami rozmaitemi i notowała sobie miny ich i wyrazy. Toż samo czyniła w Paryżu. Była z niej skończona niewiasta polityczna — dyplomatka, sama niezbadana i niedocieczona, ale gotowa, gdyby się okazya nadążyła, wchodzić w umowy, zawierać traktaty podpisywać układy zaczepne i odporne. Nikogo nie zaczepiała i nic nie odpierała, dla tego tylko, że się okazya nie nadarzała. Działalność jej przeto ograniczała się na szukaniu okazyi, która, wedle zgodnego we względzie tym jej i grafa zdania, nie znalazłaby się w Śródborzu do świata skończenia. Przesuwała się tu, tam i ówdzie, poważna i harda, zapędzała się aż do Rzymu, zawadzała od czasu do czasu o Frohsdorf, pojechałaby do Madrytu lub do Nowego Jorku, gdyby jej to na myśl było przyszło.

Rozumie się samo przez się, że podróże te grubo kosztowały, pomimo że pani Gracka odznaczała się nie to oszczędnością, ale skąpstwem — skąpstwem, które się w niej z marnotrawstwem kojarzyło. Skojarzenie to na tem polegało, że nigdy na nic nikomu nie dała szeląga złamanego, ale za to wydawała na siebie. Miało to racyę swoją. Nie byłaż ona reprezentantką? Jako taką przeto, zaopatrywała siebie w atrybuty, mające znaczenie tła i draperyi na malowidle, ram przy obrazie, okładek w albumie. Wydawała ogromnie na stroje i przyjęcia, na hotele pierwszorzędne i na różne bez wartości drobiazgi, które się opłacają bardzo drogo.

II.

Hrabstwo Graccy, gdy się o nich opowiadało ludziom co ich nie znali, przedstawiali się jak dziwaków para. Hm! — dziwaków? Nie byli oni dziwakami większymi, jak każdy człowiek przeciętny, człowiek bowiem każdy bez wyjątku jest zbiornikiem sprzeczności, układających się w jednym w sposób taki, w drugim w inny. Sprzeczności te, ostre z natury, tępieją pod wpływem otoczenia, pod naciskiem konieczności, w jakiej się ludzie w uspołecznieniu znajdują, czynienia sobie ustępstw wzajemnych. W osobnikach, na które nacisk ów słabiej działa, następuje wybujałość dziwactwa wrodzonego. Skutek podobny wynika z wyjątkowości położenia. Stąd w ludziach bardzo bogatych, w ludziach zajmujących stanowiska bardzo wysokie, albo bardzo niskie postrzegać się daje powszechnie zajączek jakiś troskliwie hodowany. Możnowładcy polscy, którzy na kartach dziejów naszych wybitniejsze zajmują stanowiska, każdy zajączka hodował. Zamiłowania szczególne, namiętności, nałogi wreszcie, są to wszystko dziwactwa, manifestujące się rozmaicie, stosownie do tego czegoś niewytłumaczonego, tkwiącego u jednego we krwi, u drugiego w duszy, które je na wierzch wysadza i to sprawia, że ten ma się za pełzającego na ziemi robaka, ów za istotę powołaną do przeznaczeń najwyższych, inny za coś stojącego po środku pomiędzy pierwszym a ostatnim, ale odmiennego od wszystkich ludzi, jacy byli i jacy będą. Rozmaitość w dziwactwach zachodzi wielka, pomimo że wszystkie z jednego i tegoż samego wypływają źródła: z natury człowieczej sprzecznościami naszpikowanej.

A zatem, hrabstwo Graccy nie byli większymi aniżeli inni dziwakami.

Graf prusaków nie lubił — dziwactwoż to? Hrabina posłannictwo uprawiała, co z uwagi na posłannictwa, jakie sobie takie mnóstwo ludzi płci obojej przyznaje, także się do kategoryi dziwactw zaliczać nie może. Szli oni drogą, na którą ich w części okoliczności wprowadziły, którą sobie w części sami wybrali, a droga ta różniła się nieco od tych, jakiemi kroczyli sąsiedzi i znajomi ich, spółobywatele, zmierzający do celu, który i dla nich w perspektywie tkwił: do ruiny majątkowej — do wypuszczania z pod stóp ziemi ojczystej. Inni ostateczność tę sprowadzali inaczej; oni za pomocą architektury i dyplomacyi.

Wyznać należy, że wiodło się im cale dobrze. Ruina zbliżała się krokiem powolnym, ale pewnym — pewnym tak dalece, że ją hrabina przewidziała w chwili, kiedy mąż oznajmił jej o postanowieniu wzniesienia pałacu.

— Ależ... — odparła. Pałac?

W wyrazie ostatnim zdziwienie się czuć dało.

— Cóż?.. — zapytał graf.

— Koszta wielkie...

— Ii... — odrzekł przeciągle, oczy przymrużając i dłonią z lekka kiwając.

— Czem je opędzisz?...

— Prusacy zapłacą...

Hrabina pomyślała chwilkę i zrozumiała. Zrozumiała i odrzekła:

— Do Paryża mi jechać potrzeba...

— Naturalnie.,. Pomów tam z Józefem, z Sewerynem: oni... wiesz?..

— O tak... Chciałabym jednak z Napoleonem pomówić sama, oni bowiem..

— Miękko się do rzeczy biorą... — podchwycił — pomimo że, zdaje się... ludzie wytrawni..

— Najlepiej dotrzeć samej do źródła...

— To prawda! wielka prawda!.. — zawołał. —

Ty, Gidulciu, co powiesz, to tak, jakby się Salomon sam odezwał... Prawda... niezawodnie: nie majak źródło...

— Tylko, że źródło to zmącone trochę....

— A toż jak?..

— Cesarzowa tam dolewa...

— No, to jeszcze nieszczęście nie wielkie... — Księża...

— A!... Cesarzowa, księża, powiadasz... Hm?.. Ale ty, przecie, potrafisz się pomiędzy nimi przeszmyrgnąć tak, że oni nawet duchu twego nie  i poczują... O ty!.. Ty, Gidulciu, jak zechcesz, potrafisz wszystko... księża sęk!..

Westchnął i głową pokręcił, w owym bowiem czasie rzeczy stały tak, że nowy arcybiskup gnieźnieński, ksiądz hrabia Leduchowski, okazywał się, w interesie kościoła, germanizatorem, polityki pruskiej poplecznikiem zdeklarowanym. Wiatr był w stronę tę chorągiewkę obrócił i wiał mocno w oczy poczciwym Grackim. Dyplomaci autoramentu ultrakatolickiego, w których Wielkopolska obfituje, znaczyli za arcypasterzem krok, do którego Windhorstowi takt wybębniali. Dyplomaci atoli tego rodzaju, co nasz graf, pogodzić się nie mogli z ideą przeistoczenia się na niemców, celem zachowania w nietykalności hierarchii kościelnej. Korzyść ta korzyścią się im nie wydawała. Doniosłość onej do głów im nie przystawała. Krzywili się na stan kapłański, podejrzywając takowy o zamiary nieczyste, o zamachy jakiemi, z tej to racyi graf Krzysztof, w rozmowie z żoną, ożenił dwa wyrazy: "księża" i "sęk".

— A to sęk... sęk, mości dobrodzieju...

— Na uwagę wszakże wzi z ść należy — zaczęła hrabina — że to księża katoliccy.

— Tem ci gorzej... — podchwycił hrabia. Wiesz, co o księżach Włosi powiadają?.. Do kobiety nie przystępuj z przodu, do konia z tyłu, do księdza ani z przodu, ani z tyłu... Ot, co jest...

— Księża katoliccy nie mogą się wiązać z protestantami... — wtrąciła hrabina.

— Prawda!.. — podchwycił. Nie pomyślałem o tem...

— Pomimo, że arcybiskup nasz...

— O!., a co!.. Arcybiskup katolik, a mimo to... A!. od tego głowa pęka... Ja — zaczął, ręce wpółpodniesione rozkładając — ja, wyznam otwarcie, gmatwaniny tej nie rozwikłam... Rozwikłuj ją sobie sama... Tyś od tego... Pomów zresztą z Józefem, z Sewerynem...

— O! i z nimi trzeba ostrożnie...

— No?.. Alboż co?,. — zapytał ze zdziwieniem,

— Na wydatki wyciągają: na bibliotekę, szkolą dla chłopców, na szkołę dla dziewcząt, na weteranów, na...

— Wszystko to rzeczy pożyteczne... — wtrącił graf.

— Ależ my łożymy już na jedno, zdaje się przeto, że uwolnieni być możemy od wydatków na rzeczy mniej ważne...

— Masz racyę!. zawsze i we wszystkiem masz racyę!.. Chciałbym poznać tego, coby cię złapał na czemś, w czemś, w czem byś racyi nie miała, kiedy ja ciebie na niczem złapać nie moge!..

— Przesadzasz... — odezwała się hrabina.

— Co?. ja?... Ja przesadzam?.. Co ty powiadasz, kobieto!.. Gdzieżeś to widziała męża, przesadzającego w opinii, o żonie, zwłaszcza we cztery oczy!... To rzecz niepraktykowana... Mężowie zazwyczaj żonom nie dowierzają... I ja nie dowierzam tobie we wszystkiem: nie spuściłbym się na ciebie w sprawach z prezydium, w interesach procesowych, w gospodarce, ale... co do tego... a no... Są tu sprawy, tego rodzaju, w których.. wiesz?., gdzie dyabeł nie może... Ja nie mogę. Bóg widzi... Na głowie mam tyle!..

— Pałac... — bąknęła hrabina.

— A no... Widzisz?...

— Pomysł to dobry,..

— A co... Przyszedł mi z nienacka... Palę sobie fajeczkę i medytuję: czem by tu im dogodzić?,.. Różne mi do głowy przychodziły koncepty... aż ten nagle strzelił... Zawalę pałac!... Powściekają się... Będzie się im wydawało, żem kot, który rzucany tak i owak, zawsze na nogi staje... Pomiędzy nami mówiąc — dodał głosem zniżonym — koło nas diablo kreto... Nadzieja cała nie dopuszczenia do subhasty w tobie Giduleczko... Wyszturchaj Francuzów na Prusaków; niech im srogiego łupnia dadzą, a wszystko się na dobre obróci... Jam jest ten pływak co tonie, ale się nadął, wyprężył i sił ostatek zebrał, ażeby rzutem jednym do brzegu się dostać... Ja tu pałac wydmuchnę, a ty tam Napoleonika wydmuchaj...

Taką była historya pałacu — smutna historya, ale za to wesoło się dokonywała. Rzemieślnicy rozmaitego rodzaju, śpiewając, wznosili mury, ciosali, heblowali, piłowali, i stawiali budowlę z przeszkodami, pochodzącemi stąd, że od czasu do czasu doznawali przerw w wypłatach. Zdarzyło się to razy kilka; raz nawet na cale pół roku roboty stanęły i zachodziło podobieństwo do prawdy, że mury nie dokończone, wystawione na działanie zęba czasu, rozsypią się. Graf przez ten czas przesiadywał najczęściej we Wrocławiu, trochę w Poznaniu i Berlinie. Zajęty był ogromnie. Kręcił się niby mucha w ukropie, zaglądając od czasu do czasu do Śródborza, gdzie we dworze starym, pamiętającym — jak powiadano czasy wojen ze Szwedami, przemieszkiwali dwaj synowie jego i córka jedyna, Teklusia, Lucią przez doprowadzane w Wielkopolsce do granic ostatecznych spieszczanie imion chrzestnych- zwana. Na mocy zwyczaju tego, syn jeden grafa zwał się Bysiem, drugi Masiem, sam zaś graf Krzysztof w ustach hrabiny przemieniał się na Sztofeczka, jak hrabina w ustach grafa na Gidulcię. Bysio tłumaczył się przez Bolesław, Macio przez Maurycy, Gidulcia zaś przez Gertrudę.

Jak wiemy, hrabina rzadkim w domu bywała gościem. Do rzadkości również należał pobyt pod strzechą ojczystą młodych hrabiów, z których jeden Bolesław, w wojsku służył, drugi, Maurycy, starał się, to znaczy, oddawał się poszukiwaniu posady, do zajęcia której posiadał tytuły wszystkie: wychowanie stosowne, kształty odpowiednie, wiek, nazwisko i pustki w kieszeni. W domu przeto jedyną w rodzinie istotą, co stale przemieszkiwała, była hrabianka, która w pamiętnym roku 1866, lat siedemnaście zaczęła.

Wymieniamy lata jej nie bez racyi. Kobieta w tym wieku staje niejako na progu światu nowego, otwierającego się przed nią w ten mniej więcej sposób, w jaki przed oczami zgromadzonych w teatrze widzów odkrywa się scena za podniesieniem kurtyny. Dramat życiowy staje przed nią na kształt zagadki, do rozwiązania której klucza szuka. Gdzie ów klucz? — w sercu? czy w głowie? Dotychczas ani myślano o nim — nie obchodził jej zgoła: zajmowały ją rzeczy bez porównania ważniejsze: lalki, ptaszki, kocięta młode, kurki, dzieci małe, dzieci zwłaszcza, za dostarczyciela których matkom uważała bociana, co dachu pilnował, na zimę dokąd ci odlatywał, po łąkach za czemeś poszukiwania pilne czynił, i godzinami całemi na nodze jednej stawał. Bocian intrygował ją mocno. Zwracała na niego uwagę szczególną i przywykła w końcu do ptaka istoty jedynej, co jej towarzystwa dotrzymywała lepiej, aniżeli rodzice i bracia, którzy często w domu nie bywali, aniżeli służba co się ustawicznie mieniała, aniżeli guwernantki, które jej niby czegoś uczyły, w istocie zaś rzeczy wskazówki dawały i wedle wskazówek tych dziewczyna sama zaopatrywała umysł we wiadomości i talenta, do których ją serce ciągnęło. Czytała dużo, a że na szczęście jej, nie wprawiła się w biegłe języka francuskiego rozumienie, lektura jej przeto składała się przeważnie z rzeczy ojczystych. Nauczyła się na fortepianie grać. Jedno i drugie za kierownika miało własne jej upodobanie — upodobanie idące pod miarę śpiewności, która całą, jej napełniała istotę. Stąd w muzyce melodya ją pociągała, w książkach poezya i to nie tylko w formie, ale i w treści, zachwycało ją piękno, rozrzewniały nieszczęścia, oburzały zbrodnie, ujmowało dobro, wszystko to odzywało się w duszy jej wtórem harmonijnym, a wtór ten ze swojej strony harmoniował z jej postacią, okraszoną wdziękiem naturalnym i wyrazem, który świadczył o spółczuciu dla skrzywdzonych i strapionych. Wyraz ten piękną ją czynił, postać jej opromieniał, sprawiał to, że, patrząc na nią, wydawało się, jakby nad gładkiem jej czołem tkwiła w powietrzu, gwiazdka i blaskiem szczególnym złote jej warkocze oblewała. Jasność jakaś, łagodna a ponętna, oświecała postać jej w oczach tych nawet, co nie wiedzieli o prawie jej do "jasnego państwa. " Rysami oblicza i kształtami ciała przypominała trochę ojca, trochę matkę, którzy oboje byli typowemi okazami tej rasy, co wydawała z siebie wzory piękności, takie jak Jan III, książe Józef, jak Barbara Radziwiłówna, Giżanka, owa Roksolana, która całym trzęsła wschodem Złociste warkocze, fiołkowego koloru oczy, długie czarne rzęsy, kibić kształtna i wyniosła, rysy oblicza poprawne a regularne, delikatność płci a jędrność ciała czyniły z niej istotę uroków pełną, wcieleniem piękna w kształty niewieście.

Taką była panna Tekla, gdy w mierze stanęła, taką gdy szukać poczęła klucza do zagadnień życiowych.

Zamiar ojca wzniesienia pałacu podobał się jej wielce, stanął bowiem w wyobraźni jej pod postacią piękna, w dłonie klasnęła, gdy się o nim dowiedziała i wykrzyknęła:

— Ach, pałac!..

— Kontentaś... co?.. — zapytał ojciec,.

— Pewnie...

— Wolisz pałac, aniżeli dom nasz stary?... Zastanowiło ją to. Pomilczała i po chwili odpowiedziała:

— Cóż przeszkadza jeden drugiemu!.,

Nie wyobrażała sobie, ażeby dom stary ponieść miał szwank, jaki na tem, że obok niego wzniesie się budowla nowa.

Graf sprowadził architektę. Architekt umiarkował i plany kreślił, z grafem rozmowy i narady długie miewał. W naradach panna Tekla udziału nie brała i nie wiedziała, jaki ostatecznie plan przyjęty został. Roboty się rozpoczęły. Zwożono drzewo, kamienie, cegły i układano tuż obok domu starego; rozebrano płot, co ogród otaczał; kopano rowy głębokie w kwadraty i zapełniano takowe murowaniem. Rowy podchodziły pod dwór stary tak blizko, że odsłaniały z jednej strony podwaliny onego. Panna Tekla widziała to, ale, bądź dla tego, że zajęły ją ruch i gwar, bądź też, że nie przypuszczała możliwości zamachu na dwór, nie przeczuwała, ażeby temu ostatniemu zagrażać co miało. Spokojnie przypatrywała się powolnemu roboty postępowi i, jeżeli ją co niepokoiło, to bocian chyba. Wydawało się jej, że gwar ptakowi zawadzać będzie. Uspokoiła się atoli pod względem tym, przekonawszy się, że bocian z obojętnością zupełną przyjmował huki i stuki, jakie się rozlegały na warsztacie budowlanym. Strzeliła jej nawet w głowie myśl jedna, która ją uradowała. Bocianom rodziły się małe, które wyrastały i wraz ze staremi na zimę odlatały. Panna Tekla nie oglądała ich z powrotem; nie wiedziała, co się z potomstwem bocianiem dzieje; domyślała się jeno, że młode gdzieś sobie gniazda zakładają; ale — gdzie? Zapytanie to często umysł jej zaprzątało, i często myślała o tem, że gdyby mogła, budowałaby w roku każdym obok dworku starego domki dla młodych bocianów, powracających z krajów obcych, a to w tym celu, ażeby dzieci gniazda sobie nieopodal od rodziców zakładały.

— Jakże by to było dobrze!... ach, jak dobrze!..

Martwiła ją niemożebność dogodzenia bocianom pod względem, który się jej bardzo ważnym wydawał, a któremu uczynienie zadość w części bodaj ukazało się jej w perspektywie, gdy się mury pałacu podnosić zaczęły. Na pałacu stanie dach, a na dachu — owa bocianów młodych para, co ze staremi na, wiosnę powróci, miejsce na gniazdo znajdzie, I będzie przynajmniej ta para obok rodziców mieszkała. Bardzo ją to radowało. Przemyśliwać o kole owem, które na dachu obok komina położyć należy, ażeby bociany zwabić. Spokojną więc co do kwestyi tej była, spokojną do chwili ostatniej.

Zajęły ją mocno przenosiny, które jej nie jeszcze zatrważającego nie zwiastowały, a to dla tego, że dwór stary stał. W pałacu skończonym był korpus główny i jedno ze skrzydeł; pozostawało jeszcze do wzniesienia skrzydło drugie, którego fundamenta dotykały domu starego. Zagrażały one temu ostatniemu, ale panna Tekla nie wiedziała o tem. Przywykłszy przez lat parę do oglądania tych murów nad powierzchnią gruntu nie wystających, przestała się niemi interesować i interesowała się najmniej w chwili, kiedy niebezpieczeństwo nieochybnem się stało. Przenosiny zadziwiły ją trochę, ale bardziej zajęły. Sprzęty, które dwór zapełniały, znikły w pałacu; starczyły zaledwie na umeblowanie jakie takie części parteru. Dla niej ojciec przeznaczył apartament na piętrze, składający się z trzech pokoi. We dworze zajmowała jeden i było jej przestronnie, pomimo łóżka, szafy, komody, kanapki, krzeseł paru, stolików, krosienek, które w izbie każcie na miejscu odpowiedniem stały. W pałacu gdy wszystko to wniesiono, pokazało się, że nie było gdzie czego postawić! Miejsca jednak nie brakło. Każdy z pokoi zajmował przestrzeni na łokcie więcej, aniżeli izdebki we dworze. W pokojach tych wszakże okna, drzwi, kominki i piece w takim znajdowały się rozkładzie, że przeszkadzały ustawieniu sprzętów, które ich zapełnić nie mogły. Kłopot z tem był wielki. Ledwie nie ledwie z takowego wybrnąć potrafiła, spędziwszy całych dni trzy na przestawianiu i przesuwaniu mebli, na zawieszaniu firanek i obrazków, na porządkowaniu sprzętów w sposób taki ażeby się harmonijnie oku przedstawiały. Nie było to zadanie do rozwiązania łatwe. Panna Tekla nie rozwiązała onego tak, jakby chciała. Wysztukowała jednak w rozkładzie symetryą, zestawiając jedne z drugiemi sprzęty, które się do takowej nadawały i maskując przerwy za pomocą bądź doniczek z kwiatami, bądź też improwizowanych stoliczków. Wyszykowała sobie apartament jako tako i przez czas cały szykowania o bocianach ani pomyślała. Przyszły jej one na myśl nagle i niespodzianie rano dnia czwartego pobytu na mieszkaniu nowem, jak skoro się obudziła. Przyszły jej na myśl pod postacią zapytania, wysnutego stąd, że dwór pustką pozostał.

— Jak się one względem pustki zachowują?.. Nie przypuszczała, ażeby tak pozostawać miało na zawsze. Ktoś przecie w domu zamieszka: kto jednak? Ekonom zapewne. Ale — myślała — nim to nastąpi, czas jakiś upłynie i przez czas ten zabraknie bocianom towarzystwa ludzkiego. Zafrasowało ją to, ale nie zaniepokoiło. Przykrość jej robiła myśl o przykrości, jakiej doznają bociany w skutek osamotnienia, pocieszała się jednak tem, że to długo nie potrwa i nie spieszyła się ze wstawaniem z łóżka, w którem jej dobrze było z powodu zmęczenia, jakiego doznała przez czas porządkowania w apartamencie pałacowym. Nie wstawała, pomimo że słońce świeciło już potęgą całą i do niej przez okna zaglądało. Zrywać się zresztą potrzeby nie miała. Po co? Ani braci, ani rodziców w domu nie było, pozwalała więc sobie, wyciągała się pod okrywami, które postać jej w pół zaledwie, z powodu gorąca, osłaniały. Powodziła oczami po ścianach tapetowanych, szerokich i wysokich, na których obrazki symetrycznie pozawieszane, wyglądały niby w grunt nieodpowiedni poprzesadzane rośliny. Potrzeba było do ścian takich obrazów dużych, sztychów lub malowideł, w ramach ieżeli nie złoconych, to suto rzeźbionych. Potrzeba było zwierciadeł i etażerek, ach! i rzeczy innych wiele jeszcze, ażeby to tło tapetów osłonić przyzwoicie. Jedyna osłoną dokładniejszą było malowidło spore, przedstawiające patronkę hrabianki, świętą Teklę, dziewicę i męczenniczkę. Miało ono i rozmiary poważniejsze i ramy pokaźniejsze; penzel, co je stworzył, nie należał do poślednich, przytem panna Tekla przyozdabiała je w draperye z muszlinu szafirowego, upinane bukiecikami, na Boże Ciało święconemi. Obraz ten nad łóżkiem jej wisiał i służył za rodzaj wytycznej do nada-wania kierunku modlitwom, za rodzaj wartownika moralnego, co nad młodą samej sobie prawie zostawioną dziewczyną czuwał. Panna Tekla wierzyła w to, że Bóg ją widzi i najtajemniejsze jej myśli zna, że święta Tekla opiekuje się nią. Wmówiono to w nią i ona wierzyła tą wiarą naiwną, dziecinną, tą samą, którą odnosiła do bociana, jako do rękojmi pomyślności gospodarskiej. I to w nią wmówiono. Jak nie analizowała kry-ty czuie jednego, tak nie analizowała drugiego. Opinia publiczna w sferze słowiańskiej przywiązuje do pobytu bociana na dachu znaczenie rękojmi: ona nie wchodziła w racye mniemania tego; nie zastanawiała się nad niem; brała je in crudo i, leżąc na wznak z ramieniem nagiem pud głowę założonem i smugami włosów złocistych okrytem, o bocianach myślała.

Zamierzała stworzyć dla nich taki modus vivendi ażeby im pustka we dworze czuć się nie dawała. We względzie tym przesuwały się jej przez głowę projekta rozmaite. Możnaby tymczasowie osadzić kogoś, gdyby się zaś nikt do osadzenia nie znalazł, w razie takim ktoś ze służby mógłby bodaj nocować. Służba składała się w jednej połowie z mężczyzn, lokajów, stajennych, kredensarzy, w drugiej z kobiet, pokojówek, piekarnianych. Do mężczyzn w kwestyi tej ufności nie miała. Uważała ich za psotników, gotowych dla zbytków wystraszyć. Zatrzymała się myślą na kobietach, kiedy pomiędzy niemi wybierała najpewniejszą, do pokoju weszła dziewczyna, co u niej w usługach była, prawie jej rowienica. Marysia, zwana powszechnie Maryś, częścią dla zwyczaju, częścią dlatego, że końcówka męska lepiej aniżeli żeńska odpowiadała krępej, przysadzistej i na przebranego chłopca wyglądającej dziewusze. Maryś, luboć była boso, chód jej słyszeć się dawał zdaleka. Weszła, niosąc w ręku wyprasowaną hrabianki sukienkę.

— O?... — odezwała się tonem zdziwienia, próg przekroczywszy. A ja się z prasowaniem nadaremnie spieszyła.

— Przecież to już późno...

— Toż to... Myślałam że panienka od dawna już wstała i wydziwia na mnie, że nie przychodzę... A jam nie przychodziła dla tego, że się dusza zagrzać nie chciała...

— Cóż jej się stało?.,.

— Panienka przenajświętsza wie co... Ja nie wiem... — westchnęła. Wetknęłam ją w węgle i co wezmę zimna... Zimna i zimna...

— Zkąd-że by to?... — zapytała panna Tekla dla tego tylko, ażeby rozmowę podtrzymać.

— We dworze tego nie bywało... W tamtym piecu żelazko grzało się we dwa zdrowaśki... a w tym dogrzać się nie sposób... Nie wiem, co tu dalej będzie...

— Ognia może rozpalać nie umiecie...

— Jeszcze co!.., Rozpala się ogień tak, jak się rozpala... ale, tam się palił, a tu nie... Dmuchał Józef, dmuchała Magda, dmuchałam ja...

— Rozpalił się jednak wkońcu...

— A o...

— I dusza się zagrzała...

— Zagrzała się...

— I wszystko dobrze poszło...

— Poszło... Zawsze jednak we dworze lepiej było...

— A cóż tam — zapytała panna Tekla — porabiają bociany naszę?...

— Bociany?... — odparła Maryś, składając ostrożnie suknię na krześle. I cóżby porabiać miały!..

— Widziałaś je?...

— Jam tam na nie nie spoglądała, ale, gdybym i spoglądnęła, to cóż by im przyszło z tego!..

— Im nic, ale byś mnie o nich wiadomość dała,..

— Ich już tam chyba do wieczora nie będzie...

— Nie odlecą przecie, nie odchowawszy małych, które się niedawno z jaj wykluły...

— I małe porzucą... — wtrąciła dziewczyna.

— O nie... nie... bociany nigdy tego nie robią...

— Nie robią same z siebie, ale... nie same z siebie...

Wyrazy ostatnie w uchu panny Tekli zabrzmiały tonem zagadkowym. Zmiarkować nie mogła, co pokojówka jej przez to rozumie. "Nie same z siebie?"

— Co ty powiadasz, Maryś?... — zapytała.

— A cóż... Ludzie się zabierają do rozbierania dachu...

Na słowa te jakby miną wysadzona, wyskoczyła hrabianka z łóżka i w koszuli nocnej, boso, do drzwi się rzuciła. W pokoju przyległym z okna dwór stary widać było. Do okna tego pędem podbiegła, spojrzała, odwróciła się — miała oczy szeroko otworzone i oblicze od przerażenia tak zmienione, że się Maryś zlękła, i coś przemówić chciała, ale nie mogła.

— Maryś pończochy!.. Maryś trzewiki!.. Maryś... — poczęła panna Tekla rzucać wyrazy, chwytając z pośpiechem drżącemi rękami części odzienia jedną po drugiej i wciągając na siebie.

Spieszyła się, szarpała; wdziała wreszcie szlafroczek, związała na głowie nie czesane warkocze, włożyła kapelusz i poszła, zapinając i zawiązując na sobie to, co do zapięcia i zawiązania jeszcze pozostawało.

III.

W rzeczy samej, ludzie się do rozbierania dachu zabierali, drabiny poprzystawiali i kilku stało, jakby w oczekiwaniu na znak do rozpoczęcia destrukcyi. Coś ich jeszcze wstrzymywało. Trzymając w rękach narzędzia do zrywania snopków, spoglądali jeden na drugiego i zapytywali:

— A cóż?... a?...

— A no... była odpowiedź. Czekać kazał, póki ze środka nie wyńdzie..

Odpowiedź ta odnosiła się do dozorcy robót, który, wyznaczywszy robotników do rozbierania dachu, weszedł sam do wnętrza domu, powiedziawszy im.

— Czekajcie!...

Czekali tedy i doczekali sikoc tego, że hrabianka nadbiegła. Policzki jej pałały, oczy błyskawice ciskały.

— Schodźcie stamtąd!... schodźcie!.. — wołać się jęła, ręką wymachując.

Robotnicy poczęli się po drabinie z dachu spuszczać.

Panna Tekla przebiegła na drugą domu stronę, gdzie drabina druga przystawioną była i ten sam rozkaz powtórzyła. Robotnicy zeszli.

— Coście czynić zamierzali?... — zapytała.

— A cóż.., odpowiedział jeden. Ta że wedle dachu...

— Wszak na dachu tym bocian!.. Spojrzeli jeden na drugiego i ramionami ściskali.

— Kto wam to kazał?...

— Kto?... A że pan Piotr, on zaś robotę rychtuje...

— Gdzie on?...

— Tam... — odrzekł jeden, na wnijściu do starego dworu wskazując.

Panna Tekla zwróciła się do drzwi otwartych, próg przekroczyła, przez sień przeszła i znalazła się w izbie obszernej, ruiną już tracącej. Trzy dni dokonały przeistoczenia tego na komnacie, w której brzmiały wesela, której ściany bywały za szczupłe na pomieszczenie licznych gości, ale... "rozszerzały się. " Na sam czas atoli nie można było składać dzieła zniszczenia. Trzy dni byłoby to, bądź co bądź, za mało. Potężny ów destruktor nie działa tak szybko. Czasowi przyszli z pomocą ludzie, najprzód ci, co dom ze sprzętów wypróżniali, co meble wynosili, obrazy i zwierciadła zdejmowali, ćwieki ze ścian wyrywali. Ci poobtłukiwali piece, odźwierki i futryny, połamali drzwi, powybijali szyby w oknach, porobili dziury w murach. Po nich przyszli robotnicy, którzy podłogi odrywali. Ci także dla ścian, pieców, drzwi i okien miłosierdzia nie mieli. W sposób ten ruina tworzyła się szybko, widzieć ją było można nie tylko na ścianach ale i na sufitach, gdy zaś panna Tekla weszła i, nie zastawszy w pierwszej komnacie nikogo, rzuciła wyrazy "gdzie on?" te wyrazy to echo podchwyciło i razy kilka, przedrzeźniając je, powtórzyło.

— A ha... — odezwało się, z akcentem zaznaczenia rzeczy.

— Ha ha-ha... — zaśmiało się echo.

Pannę Teklę trwoga ogarnęła. Zjęła ją ochota cofnąć się i byłaby to zrobiła, gdyby nie obawa o bociany, która jej odwagi dodała. Poszła naprzód — pobiegła, minęła pokojów kilka, oglądała się, pana Piotra nie spotkała. Obchodząc dom wewnątrz znalazła się w kurytarzu bocznym, w którym schody na strych prowadziły. Na strychu tym mieścił się pokoik jej trzy dni temu opuszczony. Zatrzymała się na chwilkę, wahając się, w którą się zwrócić stronę, w celu odszukania dozorcy robót, gdy o słuch jej uderzył skrzyp butów męskich na schodach. Szedł ktoś z góry na dół i nie spieszno mu było; zatrzymywał się, za zatrzymaniem się każdem słyszeć się dawał szelest przesuwanych w ręku papierów i ucinkowe uwagi, takie jak naprzykład:

— Zgubiła... Uhm... No proszę... A?...

Po "a" z akcentem zapytania wydanem nastąpiło dłuższe nieco przemówienie:

— Widocznie przepisała ręką własną... Panna Tekla zmieszała się. Widocznie ów, co ze schodów schodził, ze strychu powracał i wielkiem było prawdopodobieństwo, że z pokoiku jej zabrał szpargały, które ona jako niepotrzebne rzuciła. Że pomiędzy szpargałami temi znajdowały się własnoręczne jej rękopisy, o tem wiedziała. Nie spodziewała się, ażeby dostały się one do rąk człowieka, co na nie uwagę zwróci. To ją właśnie zmieszało, a zmieszanie spotęgowało się, gdy usłyszała czytanie, które zrazu ciche, stawało się coraz to głośniejsze i szło w takt rytmiczny. Wyraźnie była to poezya. Czytelnik na stopniach schodów zatrzymując się, wygłaszał strofy z naciskiem, zdradzającym przejęcie się treścią. W słucha panny Tekli zabrzmiało nareszcie:

" . . . . . . . . . .grota

Gdzie wiatr przychodzi po szczelinach wzdychać,

I ma Elektry glos. Ta bieli płótno

I odzywa sio z laurów; Jak mi smutno!"

Czytanie przerwał i odezwał się sam do siebie:

— Ha La!... Pomiędzy ową grotą a tem domostwem zachodzi podobieństwo niejakie... Są to szczeliny do tego, ażeby przez nie wiatr wzdychał... i puchy, co latają, jak duchy; znalazł bysię i promień, naprowadzający na myśl strunę, złotą z harfy Homera i...

Przerwał sobie, zoczywszy nagle pannę Teklę, ze schodu ostatniego zeskoczył, kapelusz zdjął i, kapelusz w jednym, plik szpargałów w drugim ręku trzymając, przybrał postawę winowajcy na gorącym schwytanego uczynku.

Takąż samą postawę miała panna Tekla.

Uczynek gorący odnosił się jednakowo do obojga. Jeżeli tu zachodziła wina jaka, winni byli oboje: ona, dlatego że pisała, on dlatego że czytał. Żadne z nich nie dopuściło się zbrodni, spadającej całym ciężarem swoim na autora, co "fantastycznie nastrojoną lutnią wtórował myśli ponurej i ciemnej; " spadała na nich wszelako do stopnia pewnego spółwina, która ich kompromitowała jedno w oczach drugiego, kompromitowała i to sprawiała, ie tak panna Tekla, jak pan Piotr czuli się jedno w obec drugiego w położeniu fałszywem.

Położenie to, tem gorsze, że oboje byli młodzi oniemiało ich. Ani on, ani ona nie wiedzieli od czego zacząć. Należało jednak z położenia tego wyjść; potrzebę to snadź silniej, aniżeli panna Tekla, poczuł pan Piotr, on bowiem milczenie przerwał wyrazem:

— Przepraszam...

— Panie... — zaczęła hrabianka.

Właściwie, po przeprosinach pana Piotra, panna Tekla powinna się była ukłonić obojętnie i odejść. Możeby tak uczyniła była, ale miała do dozorcy interes, który zwłoki nie cierpiał. Nie odchodziła przeto, ale nie umiała przystąpić do rzeczy, która się jej bardzo prostą i naturalną wydawała, i z ktorą bysię była załatwiła po prostu, a naturalnie, gdyby nie gorący ów uczynek, dotykający ją i jego, a zaszły całkiem niespodzianie.

Panna Tekla nie dziesięć i nie sto razy pana Piotra widywała — pana Piotra, dozorcę, co się przy robotnikach często pojawiał, rozmawiał i z nimi, skazówki im dawał, gniewywał się na nich niekiedy, a niekiedy fartuchem się osłaniał, rękawy zataczał, murował, ciesał, piłował. Przedstawiał się, jako starsznjący w sferze poziomej, na którą hrabianka nie wyobrażała sobie, ażeby spoglądać można inaczej, jak dobrotliwie, ze spółczuciem, łaskawie, ale z góry. Dozorcca — cóż to? coś nakształt starszego mularza, lub starszego cieśli, rzemieślnik w każdym razie, bliźni wreszcie, mogący posiadać zalety ogromne, ale w zakresie, odgradzającym liniami wyraźnemi pojęcia i uczucia właściwe onemu od pojęć i uczuć tej sfery, do której hrabianka należała. Ta ostatnia przeto ani przypuszczała, ażeby pan Piotr interesować się mógł utworem poetycznym tego znaczenia, jak ten którego kopia do rąk mu się dostała. Zaczęła więc:

— Panie... i zamilkła i po chwili dodała: — pan przecie nie dopuści się tego...

— O pani... — odparł, w przekonaniu, że wyrazy te tyczą się rękopisów znalezionych.

— Pan prośbie mojej zadość uczyni...

— Co pani rozkaże...

— Więc spokojną być moge,..

— Ależ pani... Jeżeli o spokój pani chodzi, to ja gotów jestem... gotów jestem...

Mówiąc to rękę ze szpargałami ku pannie Tekli pomykał.

— Chodzi mi najbardziej o to, ażeby wyrosły młode...

Pan Piotr rękę ze szpargałami cofnął i zrobił minę taką, jak ten co, w przekonaniu że wszystko rozumie, dowiaduje się nagle, iż nie zrozumiał nic.

— Chodzi mi najbardziej o to... dodała. Mając więc ze strony pańskiej zapewnienie, nie pozostaje mi, jak podziękować panu...

— Pani...

— Dziękuję... — podchwyciła, wychodząc.

— Ależ... zaczął dozorca młody.

Panna Tekla poszlą przodem, on za nią zkonfundowany nieco i rozmyślający nad tem, za co mu się podziękowanie dostało. Razem z dworu wyszli, zawrócili; panna Tekla pospieszała; pan Piotr kroku niedotrzymywał: odległość pomiędzy niemi wzrastała, i kiedy ganek mijali, panu Piotrowi wpadli w oczy robotnicy, którzy nie tylko z dachu zeszli, ale i drabinę odstawili.

— A to co!.. — krzyknął. Drabinę przystawić i... na dach!...

Panna Tekla zatrzymała się i zwróciła.

— Skąd wam do głowy strzelił ten koncept mądry?...

— Kazali... — odpowiedział jeden.

— Kto kazał?...

Robotnicy spoglądali jeden na drugiego, a mieli miny takie, jakby posiadali tajemnicę i nie wiedzieli, co z nią począć. Ton, jakim im dozorca zapytanie zadał, domyślać się kazał, że zaszło przekroczenie zasługujące na naganę. Nagana tyczyła się ich — czemu posłuchali?, ale tyczyła się nie mniej i tej, co rozkaz dala. Obecność jej robotnikom języki święciła. Była to nietylko panienka, hrabianka, ale taka śliczna, stała od nich o kroków kilka w postawie ofiary, W wyrazie oblicza jej przebijały się: smutek, żal i strach.

— Ano... — zaczął pan Piotr, zaniechająe indagacyi, która by do niczego nie doprowadziła. Drabinę przystawcie i dalej na dach!... Zaczynajcie, jakiem mówił, od góry, od grzbietu, odkładając i spychając snopki ku dołowi...

U góry, na grzbiecie znajdowało się właśnie gniazdo bocianie.

— Panie... — zaczęła panna Tekla, do dozorcy bliżej przystępując.

Ten zawsze z kapeluszem w jednym, ze szpargałami w drugiem ręku, ku niej się zwrócił.

— A bociany?...

— Bociany?... — odparł uzagadkowiony.

— Co się z niemi stanie?...

— Co?...

— Przecież ich wyrzucać nie można!... Przecież tam, w gnieździe są młode, małe, zaledwie opierzać się poczynające, które poginą!... Byłoby to... panie! okrucieństwem... Miłosierdzie mieć potrzeba...

Wyrazy powyższe wyrecytowała tchem jednym, tonem podniesionym, w natchnieniu niby, które strzelało jej z oczów, i opromieniało oblicze, potęgując piękność i bez tego potężną.

— Tak nie można... To się nie godzi... — dodała.

Pan Piotr wyglądał, jak wygląda ten, komu nagle i niespodzianie kłopot wielki na łeb spada. Domyślił się, że to hrabianka robotników z dachu ściągnęła i drabiny poodstawiać kazała. Nie dziwił się, że ją robotnicy posłuchali, i on bowiem posłuchać by chciał.

Posłuchać? Byłaż to rzecz możliwa?

— Pani... nie sposób... — odezwał się tonem modlitewnym prawie.

— Co, nie sposób?... — odrzuciła.

— Pani o zachowanie gniazda bocianiego chodzi?...

— O niewyrządzanie krzywdy ptakom biednym...

— Ażeby im krzywdy nie wyrządzić, potrzeba by dachu nie ruszać i domu nie rozbierać, bez czego nie można kończyć budowli rozpoczętej... Jedno drugiemu ustąpić musi: albo dom budowli, albo budowla domowi... Niech pani zważy sama...

— Możnaby się z budowlą powstrzymać, aż się bociany opierzą i latać poczną...

— To znaczy... do jesieni...

— Do jesieni... powtórzyła tonem prośby.

— A!.. głową wstrząsnął i ramionami wzruszył, dodając po chwilce: — Gdyby to odemnie zależało...

— Od pana coś zależy przecie...

— Nic innego, pani, jak ścisłe rozkazów wykonanie...

— Więc?... — zapytała.

— Więc oto... przyszedł moment na rozbieranie domu starego i rozbierać takowy potrzeba, inaczej bowiem roboty staną, a robotnikom płacić należy...

— Ależ... bociany... Panie... bociany...

— Cóż ja pocznę!...

Wykrzyknik ten wymówił z naciskiem, który się w sercu panny Tekli odbił. Spojrzała na młodego człowieka ze spółczuciem.

— Rady nie ma?... — lekko drżącym zapytała głosem.

— Rady?... — zastanowił sio i rzekł po chwili: — Ha!... chybaby przenieść to gniazdo...

— Ah!... wykrzyknęła uradowana.

— Tylko... nie ręczę, czy bociany miejsce inne przyjąć zechcą... Ptaki się przywiązują do gniazda... jak ludzie... Zostawiłbym je, toby najpewniej i najbezpieczniej było; ale... cóż robić!... Spróbujemy...

Rzekłszy to, wnet kapelusz na głowę włożył, szpargały do kieszeni od paletota wpakował, na drabinę skoczył i na dach się wdrapał. Na dachu robotników ustawił w dwóch przeciwległych rogach, polecając im, ażeby zrywali snopki, okrywające pochyłości boczne, sam zaś do gniazda podszedł, dokoła je obejrzał, przez chwilkę miarkował i w dół się spuścił ku przypatrującej się mu pannie Tekli.

— Sam nie podołam... Pomocy potrzebuję... Rzuciwszy wyrazy te oddalił się i niebawem powrócił, niosąc drąg, nosze i prowadząc za sobą chłopaka wyrostka, używanego do posługi pobiegowej przy robocie. Za chwilkę obydwa przy gnieździe się znajdowali. Nastąpiła scena wzruszająca. Stare bociany broniły gniazda, krążyły nad niem, spuszczały się nagle, zaglądały, klekotały dziobami długiemi, jakby za pomocą klekotu napastników odstraszyć miały, okrzyki wydawały; była chwila, w której samica na gnieździe usiadła i skrzydłami je osłoniła, lecz się wnet zerwała, podleciała, spuściła się, skrzydłem pana Piotra uderzyła i znów się w powietrze wzniosła, a samiec tymczasem krążył, raz wyżej znów niżej.

— Matka... — odezwał się młody człowiek do stojącej na dole w niepokoju najwyższym hrabianki.

— O Boże!.. — odpowiedziała. Gniazdo już podważone było.

— Czyby nie wyjąć młodych?.. — zawołała.

— Zdaje się, że potrzeba, ażeby stare gniazdo i w gnieździe młode swoje widziały... — pdpowiedział. W sposób ten nie stracą może gniazda i dzieci z oczów...

Uwaga ta racyonalna się wydała.

Wyjęte z osady gniazdo położył pan Piotr na noszach, które przy murowaniu służyły do przenoszenia cegły i kamieni i ująwszy je obiema rękami z przodu, polecił chłopcu, ażeby ujął z tyłu, uważając na utrzymywanie takowych w położeniu horyzontalnem. Jak skoro ruszył, bociany się spuściły i na chłopca uderzyły, aż ten krzyknął z bólu.

— Odstąp!... sam będę nosze spuszczał... — przemówił pan Piotr do niego.

Gdy się spuszczanie rozpoczęło, stare uderzyły na gniazdo, wykonując manewry takie, jakby chciały młode porwać lub wyrzucić.

— Odpędzaj je!... odpędzaj!... — wolał pan Piotr na chłopca.

— O Matko przenajświętsza!.. — odzywała się panna Tekla.

Chłopiec drąg pochwycił i na ptaki się zamierzył.

— A nie uderz jeno którego!... Nie rób im nic złego!... — przestrzegała. Czy nie dosyć dla nich krzywdy jednej!...

Na krawędzi dachu chłopiec znów nosze ujął i nie miał już z bocianami do czynienia, te bowiem odleciały. W chwilę później gniazdo zniesione zostało.

Panna Tekla nie gniazdem, ale staremi się interesowała. Ścigała je oczami, aż para znikła w dali.

— Oh!.. — westchnęła strapiona. Strapienie jej i pan Piotr podzielał.

— Czy powrócą?... zapytała. Ramionami ścisnął.

— Powrócą... — odrzekła, na własne odpowiadając zapytanie — jeżeli gniazdo swoje poznają...

— Trzeba je w taki wystawić sposób, ażeby poznały... — zauważył młody człowiek.

— Gdzie?...

— Gdzieś w pobliżu i dosyć wysoko...

Dokoła się obejrzał, zatrzymując wzrok kolejno na dachach, które się widzieć dawały. Żaden się nie nadawał. Jedne, jak np. strzecha na probostwie, bociany inne zajmowały, inne okrywały budowle, jak gorzelnia np.. na których się bociany gnieździć zwyczaju nie mają.

— Co tu począć?... — odezwała się panna Tekla tonem zafrasowania wielkiego.

— Wszak bociany istniały, zanim się ludzie na ziemi pojawili...

— A tak... — odrzekła. Pan Bóg ludzi na ostatku stworzył...

— I nie było wówczas domów, ani dachów, a bociany się gdzieś gnieździły...

— Nie... — odparła — trwało to bowiem krótko, dzień jeden tylko...

— Dłużej chyba trochę... — odpowiedział pan Piotr z uśmiechem. A przytem trzymając się nawet legendy biblijnej, ludzie pierwotni mieszkali w lasach, jaskiniach, w szałasach, nie zaś w domach dachami krytych...

— Zdaje się... — bąknęła panna Tekla.

— Na czemże w czasach onych gnieździły się bociany?...

— Na czem?...

— Niezawodnie na drzewach... Uczyłem się zoologii niegdyś i, jeżeli mnie pamięć nie myli, drzewa wymienione są, jako miejsca gnieżdżenia się bocianów... Wszak u grafa biblioteka jest; widziałem jak ją przenoszono: w bibliotece znajduje się może zoologia jaka...

— Może... nie wiem... — odrzekła hrabianka głosem nie koniecznie pewnym.

— Ale wyszukanie onej zabrałoby czasu dużo, a tu... czas nagli... Trzeba gniazdo wystawić jaknajprędzej... Biorę więc, jeżeli mi pani na to pozwoli, odpowiedzialność na siebie, gniazdo na drzewie wystawię; w razie zaś, gdyby bociany stare nie powróciły, bocianięta sam odkarmiać będę... Przystaje pani na to?...

Panna Tekla, zamiast odpowiedzi ustnej, odpowiedziała spojrzeniem, należącem do spojrzeń tego rodzaju, dla których w epoce romantyzmu, ludzie wieku pana Piotra do cyrku pomiędzy lwy i tygrysy po rękawiczkę chadzali. I w wieku naszym nie mało się dla spojrzeń czyni Do spojrzenia dodała jednak:

— O dziękuję panu...

— Chodzi jeno o wybranie jakiego na widoku drzewa...

Spojrzenie, jakie on na pannę Teklę zwrócił, znamionowało wezwanie do narady.

Potrzeba było warunków pewnych, którym by drzewo odpowiadało, a mianowicie: znajdować się powinno było w promieniu attrakcyi dworu starego, być dosyć wysokiem i nie zanadto liściastem. Warunki te przedstawił młody człowiek hrabiance i ta jęła się nad niemi rozmyślać. Oczy do góry nieco wzniosła, obliczu nadała wyraz poważny, i po chwili zawołała:

— Jest!... jest drzewo takie...

— Gdzie?... — zapytał pan Piotr.

— Niedaleczko... Proszę pana...

Ruszyła przodem. Obiegli dwór do koła. Po drugiej stronie palcem wskazała.

— O..

— Prawda... — młody człowiek na to.

Nieopodal, na granicy przestrzeni pod park zakreślonej, wyrasta! dąb stary, w połowie zeschły, obwinięty do góry prawie powojem dzikim, zgarbiony, pokaleczony, zgrzybiało wyglądający. Zieleniła mu się czupryna z jednej strony, z drugiej zaś sterczały, niby ramiona nagie, suche gałęzie, z których jedna tkwiła horyzontalnie, a dwie inne wyrastały pod kątami w górę.

— Doskonale... — dodał pan Piotr, popatrzywszy przez chwilę.

Wrócili. W gnieździe bocianięta, na których pałki odrastać dopiero poczynały, łebki wyciągały i dzioby długie szeroko otwierały.

— Jeść chcą biedne. — westchnęła panna Tekla.

— Pokarmiemy je później, tymczasem zaś pośpieszać trzeba z wystawieniem ich na przynętę rodzicom, które gdy je tylko zoczą i do gniazda przylecą, same się odżywianiem swoich małych zajmą...

Rzekłszy to, na chłopca krzyknął:

— Jaśku, o sznur długi się postaraj, drabinę chwytaj i za mną pomykaj!... Słyszysz?...

— A dyćem nie głuchy...

Młody człowiek nosze z gniazdem dźwignął, na głowę wziął i rękami je podtrzymując, do drzewa się udał.

Hrabianka z nim poszła.

Zajmowało ją żywo wszystko, co się protegowanych jej tyczyło. Chciała przy nich być i widzieć, co się z niemi dzieje; radaby pomagać, gdyby pomoc jej przydać się mogła na co obok gorliwości, jaką rozwijał młody dozorca w uratowaniu potomstwa bocianiego. Jak skoro chłopiec drabinę i sznur przyniósł, wnet drabinę do drzewa przystawił, wlazł po niej, wymiarkował i pokazało się, że trzeba przekładzin do zrobienia z takowych fundamentów pod gniazdo. Niezwłocznie posłał po drzewo, topór, piłę i świder i sam się do roboty wziął. W rękach jego topór i piła w chwili jednej dzieła dokonały. W niespełna kwandrans wywindowane gniazdo spoczęło na mocnych fundamentach pomiędzy zeschłemi gałęziami drzewa.

— A teraz — rzekł, z drzewa zeskakując i drabinę odejmując — będę bocianięta doglądał, ażeby się odchowały...

— Będziemy doglądali... — odparła panna Tekla.

IV.

"Dziwnie się plecie na tym tu bożym świecie, " powiedział Kochanowski, a przysłowie mu na to odpowiedziało: "Gdzie Rzym, gdzie Krym, gdzie Babanowiecka karczma. " Hrabiance Grackiej ani się śniło, ażeby na drodze żywota swego spotkać miała jakiegoś tam Piotra Ostróżkę. Że spotkała, to pół biedy, ale ze spotkania tego wyszła historya taka, że człowiek ten, ten dozorca przy robocie budowlanej, uwagę jej zatrzymał na sobie. W sposób ten proste spotkanie komplikowało się, postać p. Ostróżki nabierała znaczenia niejakiego, które przeminąć mogło, jak śnieg wiośniany, mogło jednak rosnąć, potęgować się i doprowadzić do rezultatów takich, jak te, do których doszli skojarzeni przez jakąś istotę romansową Numa i Pompiliusz. Znaczenia spotkań tego rodzaju modyfikują się do nieskończoności.

Pan Piotr, ułatwiwszy się z gniazdem bocianiem kazał chłopcu zabrać drabinę, sznur i narzędzia ciesielskie i, do panny Tekli się zwróciwszy, następujące wygłosił słowa:

— No... nie pozostaje nam nic innego, jak odejść...

— I zostawić tak bocianięta?... — zapytała.

— Nie można inaczej.. Stare zapewne nadlecą niebawem... Obecność nasza straszyć by ich mogła...

Do koła się obejrzał po horyzoncie i dodał:

— O... widzę je z daleka...

Rękę wyciągnął. Hrabianka w kierunku ręki jego okiem poszła i ujrzała ważące się na szerokich skrzydłach ptaki.

— Chodźmy... Naglądać możemy z daleka... Pani w pałacu na piętrze masz obserwatoryum, doskonałe...

Grzeczny kawaler może by tak nie wypraszał panny z towarzystwa swego. Grzeczna panna możeby kawalera do obserwatoryum zaprosiła. Nie nastąpiło nic podobnego. Razem odeszli na wysokość dworu starego, na którym robotnicy dach z poszycia obdzierali i w punkcie, w którym się drogi ich rozchodziły, pan Piotr kapelusz uchylił i pokłonił się. Panna Tekla za ukłon ukłonem odpłaciła w sposób taki, jakby się rozstawała nie z dozorcą, ale z młodzieńcem dostojnym. Nagle się zarumieniła, a powód rumieńca był osobliwy. Wydawało się jej, że pan Piotr dłoń jej do uściśnienia poda. Tego nie uczynił. Zmieszało ją to, jakby było zapewne zmieszało, gdyby ją był pożegnał w sposób angielski. Uczuła się prawie obrażoną — obrażoną przez człowieka, co dla dogodzenia jej nie wahał się po dachach i drzewach łazić, ciężar dźwigać, rąbać, piłować, wiercić — przez człowieka co... rękopisy jej czytał i znajdował analogią pomiędzy dworem szlacheckim opuszczonym a "grotą, w której wiatr przychodzi po szczelinach wzdychać. " Ażeby analogii podobnej dopatrzeć, być potrzeba... nie prostym dozorcą przy mularzach i cieślach.

— Nie prostym dozorcą...

Z tą w głowie myślą do pałacu weszła, po schodach na piętro wbiegła i do tego przystąpiła okna, z którego widok się otwierał na dwór stary, i na drzewo na wpół uschłe. Okiem powiodła. Na dworze szkielet dachu wynurzał się już wyraźnie śród kurzawy, jaką urywanie snopków sprawiało; na drzewie gniazdo bocianie pozostawało w spokoju pomiędzy szkieletami konarów. I to i owo nasuwało do głowy obfitą do rozmyślania treść. Szkielety te mówiły dużo — przypominały życie minione, gwaru pełne, tu szlachty wesołej, tam ptasząt. Panna Tekla — przypuszczać można — oddawała by się rozmyślaniu temu przy oknie otwartem stojąc i na szkielety patrząc gdyby jej dystrakcyi nie sprawiał dozorca ów, co ze szkieletami temi w związku jakimeś pozostawał. W jakim mianowicie? Na pytanie to odpowiedź nie była łatwa, wymagała zastanowienia się głębokiego, któremu hrabianka byłaby się zapewne oddała, gdyby nie dystrakcya jeszcze je dna. Ta ostatnia wprost się do gniazda odnosiła — do gniazda, a raczej do bocianów, nadlatujących od strony lasów. Nadlatywały — najprzód jeden.

— To matka... — szepnęła panna Tekla. O, byleż ona gniazdo zoczyła...

Pokazał się następnie bocian drugi.

— To ojciec... — znów szepnęła.

Za drugim nadleciał trzeci, za trzecim czwarty, piąty, szósty i t. d. — mnogość, tłum.

— Co to?...

Wyraz oczu i oblicza panny Tekli wyobrażały zapytanie to, przedstawiające się pod postacią zagadnienia ogromnie do rozwiązania trudnego. Po co się ptaki te w mnóstwie takiem ściągały i krążyły i mijały? Krążyły nad dworem starym, do którego się zbliżały i wyraźnie widać było, jak wyciągały łby i usiłowały przejrzeć przez kurzawę do dachu, kierując wejrzenia w ten punkt, w którym gniazdo się przed godzinami paru znajdowało.

— Gniazda... Gniazda szukają... — powiedziała panna Tekla w głos tak, że przebywająca w pokoju przyległym Maryś usłyszała.

— Słucham!... — odezwała się, wchodząc.

— Patrzaj jeno, co się dzieje... Dziewczyna do okna podeszła i zawołała.

— O! la Boga!..

— Widzisz?...

— Widzę... Co tu boćków!...

— Czemu się one tak zleciały?...

— Czemuż-by!... Panienka przenajświętsza wie...

— Na dachu było gniazdo..

— A!.. — zawołała dziewczyna tonem domyślności. To one tak wedle gniazda...

— Na niem siedziało dwoje jeno starych...

— Ano dwoje...

— Dla czegoż zleciało się tyle?...

— To tak, jak ludzie: kiedy się jednemu chałupa pali, wszyscy biegną...

— Na ratunek... — dodała panna Tekla głosem wzruszonym.

— Kto na ratunek, a kto tak sobie...

Panna Tekla, cała niejako we wzrok zmieniona, patrzała, śledząc za ruchami ptaków, które krążyć nie przestawały. Środkowym krążenia ich punktem był dach zrywany. Zdawało się, jakby się przypatrywały czynności robotników, nie zważając zgoła na drzewo, na które pan Piotr przeniósł gniazdo. Niepokoiło to pannę Teklę. Serce jej mocno biło.

— Czemu do gniazda nie zaglądają!... — odezwała się.

— Ludzie gniazdo zrzucili... — odrzekła Maryś.

— Ono tam... — odpowiedziała panna Tekla, na drzewo palcem wskazując.

— O?... — wykrzyknęła dziewczyna ze zdziwieniem. Któż je tam przeniósł?...

Hrabianka na zapytanie to nie odpowiedziała. Odpowiedziała na nie Maryś sama sobie.

— Nie bociany chyba... gdyby bociany, to nie robiły by one gwałtu takiego... Stare snadź znać dały innym i zleciały się wszystkie, jakie gdzie jeno były... Eh.. — dodała w rodzaju uwagi — bociany rozumieją się między sobą, jak ludzie... klekocą i mówią jeden do drugiego... Klekot, to ich mowa...

— Ah!... — krzyknęła panna Tekla radośnie. Z bocianów jeden do gniazda się zbliżył, na chwilę nad niem w powietrzu zawisł, na skrzydłach się ważył; zdawało się, że ot — ot usiędzie już, bocianięta do niego łebki wyciągały, dzióby otwierając.

Hrabianka doznała potrzeby podzielenia się uradowaniem z kimś, co by je na równi z nią odczuć umiał i dla tego oczy od gniazda oderwała, zwracając je w dół i wodząc niemi po ziemi, jakby czegoś lub kogoś szukała. Szukała w rzeczy samej i znalazła. Za jednym z węgłów domu rozbieranego, na zwalonym dylu siedział pan Piotr, trzymając w ręku papier jakiś, który odczytywał i od którego od czasu do czasu oczy odrywał, dla zwracania takowych na gniazdo. Gdy się do gniazda bocian zbliżył, on wstał i wpatrzył się. Widocznie, zainteresowało go to żywo. Wnet jednak napowrót usiadł i oczy na papier spuścił.

— Czemuż to?... — szepnął głos cichy w hrabiance.

Odpowiedź na zapytanie to znalazła w powietrzu, gdzie nastąpiło tłumne krążenie ptaków, śród których wmieszał się ów, co się do gniazda był zbliżył, ale na takowem nie usiadł. Wmieszał się; rozpoznać go panna Tekla nie mogła; zauważyła jednak osobliwość pewną, która uwagę jej pochłonęła, całkowicie Jeden z pomiędzy bocianów stał się przedmiotem gonitwy wszystkich innych. Nie uciekał wszakże. Leciał, a ptak po ptaku ku niemu podlatał i to dziobem go potrącał, to skrzydłem uderzał, to łapą dostać się starał. On się nie bronił. Trzymał się zrazu na poziomie, potem się wzbił wyżej, potem, zdawało się, jakby do gniazda na drzewie przez szlaki powietrzne drogi szukał i nie znalazł takowej, wreszcie skierował lot w stronę łąk, w którą go poprzedzały inne bociany i w którą za nim pociągnęły wszystkie. W manewrach tych było coś zagadkowego i przejmującego.

Gdy bociany ku odlotowi się miały, panna Tekla wzrokiem, zapytanie wyrażającym, na dozorcę spojrzała. Pana Piotra jednak nie było już za węgłem domu. Widziała go z kijem pod pachą idącego szybkim krokiem, biegnącego prawie w kierunku tym samym, w którym bociany leciały.

— Maryś... — odezwała się tonem, w którym niecierpliwość brzmiała — prędzej: kapelusz!... parasolkę!... narzutkę!... rękawiczki!...

Dziewczyna podała jej przedmioty żądane i ona w chwilkę później ze schodów zbiegała, a gdy z pałacu wyszła, puściła się w kierunku, w którym się pan Piotr udał. Szła prędko. Uczucie, któremu się powodowała, było uczuciem pośpieszania na ratunek. Przed nią w dali szedł pan Piotr. Pomimo jednak, że pośpieszała, odległość pomiędzy nią a młodym człowiekiem zwiększała się ustawicznie, a to tem bardziej, że linia prosta, której się oboje trzymali, przechodziła przez pola uprawne i rowy. Pan Piotr rowy susem jednym przesadzał, przez pola uprawne szedł, jak się idzie po drodze bitej. Nic mu nie przeszkadzało, podczas kiedy przed hrabianką zawady stawały co moment, i tak ją opaźniały, że w końcu, za gruntu załomem, młodego człowieka z oczów straciła, a zarazem i bociany gdzieś znikły, jakby zapadły. Doszła do drożyny co pola dzieliła. Była zgrzaną, czuła się znużoną; mogłaby iść dalej, ale byłby to wysiłek pozbawiony racyi pozornej nawet. Pomyślała o powrocie; zatrzymała się jednak, raz dla uczynienia zadość potrzebie spoczynku, powtóre dla tego, że się spodziewała mieć na polu rychlej, aniżeli w pałacu, rozwiązanie zagadki, która się zawiązała w powietrzu.

Na drożynie wznosił się kopiec nie wysoki, trawą, chwastami i polnem kwieciem porosły. Na kopcu tym usiadła i stworzyła na takowym obrazek wdzięczny, który by był zachwycającym gdyby effektu nie psuły parasolka, kapelusz, i odzież nie sielska. Z tem wszystkiem, gdyby ją widział który z poetów epoki stanisławowskiej, biskup Naruszewicz szczególnie, gdyby przytem była ona córką z potentatów którego, wpływ na rozdawnictwo prebend i orderów wywierającego, wątpliwości nie ulega, iżby z siedzenia jej na kopcu, w otoczeniu traw i chwastów, wziął assumpt do napisania ody na cześć hrabianki. Przyrównał by ją do Dafne, do Armidy, do Lucyny, Cytery, Minerwy, zaklinał by się na bogi wszystkie, ze nie jest "rymobajem, " nazwał by ją boginią ziemską; na muzy by wołał, ażeby ustąpiły "z płonnem kwieciem Flory; " wyekspensowałby na rachunek jej mnóstwo wielkie słów pochwalnych mową wiązaną; mimo to wszystko nie oddałby uroku, jaki od tego na kopcu obrazka bił. Ani kwiatów nie zrywała, ani wianka nie wiła. Chwasty ją otoczyły; maki i groszki obok niej się wdzięczyły, to barwą pąsową, to mnóstwem gron kwietnych, bławatki i kąkole miały minę wyzywającą: ona na nic nie zważała. Zadumana siedziała. Zrazu policzki jej okrywały rumieńce żywe, pierś podnosiła się pod naciskiem znużenia, oddychała prędko i mocno; z czasem jednak, powoli oddechanie jej uregulowało się i z policzków ustąpiły barwy, które z barwą maków o lepsze szły. Wypoczęła. Wstała, na szczycie kopca stanęła i w kierunku, w którym jej młody człowiek z oczu zniknął, spoglądać poczęła. Oczy sobie dłonią przysłaniała i wzrok natężała. Po chwili znów usiadła; po chwili znów wstała. Wyglądała z powrotem pana Piotra, którego — powiedzieć należy, z nazwiska, ani z imienia nie znała, a wiedziała o nim tyle tylko, że robotom dozorował i że w chwili obecnej zeszedł się z nią na polu troski o losy wygnańców skrzydlatych.

Wyglądała; raz wstawała, znów siadała; niecierpliwiła się, czekała jednak.

— A!... — usłyszała nagle okrzyk za sobą. Obejrzała się. Nieopodal za nią stał pan Piotr, który nadszedł ze strony nie tej, z której się go spodziewała. Odszedł przez pola, powracał drożyną.

Na miejscu się zwróciła i zmieszała. Na myśl jej przyszło, że może to nie wypada, ażeby ona z młodym człowiekiem sam na sam pozostawała. Przyszło jej to jednak na myśl nie w porę. Fakt się stał. Odrobić onego nie można już było. Zresztą myśl tę zneutralizowała ochota dowiedzenia się o rezultacie wycieczki młodego człowieka, który po wydaniu okrzyku, dodał:

— Przepraszam... Nie spodziewałem się spotkać pani...

— Wyszłam... — zaczęła z zająknięciem lekkiem.

— Pociągnęło panią to, co i mnie... — Jak-że się to skończyło?..

— Byliśmy świadkami dramatu, który się rozwiązał bardzo smutnie...

Panna Tekla wejrzenie pytające na młodego człowieka zwróciła.

— Bociany... zadzióbały... — odpowiedział.

— O Boże!... — zawołała. Na śmierć?...

— Na śmierć...

— Przewidywałem, albo raczej, przeczuwałem coś podobnego, gdym patrzał na ów sejm ptasi w powietrzu... Zainterweniować chciałem; niestety... przybiegłem za późno, pomimo że... widzi pani...

Siebie pokazał. Odzież jego napojona była wodą, która z rękawów i z pół ociekała.

— Pan?... co?... — odezwała się zdziwiona.

— Egzekucya odbywała się na trzęsawiskach, za rzeką, tam gdzie wiklina rośnie... Nie miałem czasu rozbierać się... Na nic się to jednak nie zdało... Znalazłem ją bez życia...

— Ją?...

— Bocianicę... matkę...

— Oh!... — jęknęła hrabianka głucho, i dodała głosem wzruszeniem nabrzmiałym: — Zgroza...

— Ha... Tak się wyraziła sprawiedliwość ptasia... Dowód to, że ptaki posiadają pojęcia, mające niejakieś do pojęć ludzkich podobieństwo...

Panna Tekla na razie nic na uwagę tę nie odpowiedziała. Zwróciła się i iść poczęła ku Śródborzu w towarzystwie pana Piotra. Towarzystwo to nie zawadzało jej, na co dowodem ta posłużyć może okoliczność, że kiedy się pan Piotr przyzostał nieco celem strzepnięcia z odzieży wody, ona się zatrzymała i poczekała, a gdy się on do niej przyłączył, zaczepiła go w sposób następujący:

— Oburza mnie to...

— Nie dziwię się... oburza to bowiem i mnie, pomimo żem na rzeczy takie zahartowany, lepiej zapewne, aniżeli pani...

— To więc tłumne nad gniazdem latanie był to sąd?...

— Więc... sąd... coś podobnego, co sio skończyło wyrokiem...

— Okropnym... — dopowiedziała hrabianka z naciskiem.

— Okropnym?... zapewne... Wszelako rzeczy takie ściśle zalezą od pojmowania sprawiedliwości...

— Jak można pojmować sprawiedliwość podobną!... — odrzekła tonem protestacyi.

— Bocianica nie umiała obronić gniazda, pozwoliła je na miejsce inne przenieść i dzieci sobie zabrać...

— Czyż?... — zapytała panna Tekla, wykładem tym zafrasowana.

— Inaczej chyba wytłumaczyć nie sposób faktu, któregośmy świadkami byli... Pani może ma tłumaczenie inne?...

— Ja?... nie...

— Znajduje pani moje trafnem?...

— Ach, panie... — westchnęła panna Tekla.

Pan Piotr zamilkł tak nagle, jakby się za język ugryzł i szedł dalej w milczeniu. Milczenie przerwała panna Tekla.

— Która to godzina?... — odezwała się. Młody człowiek w zanadrze ręką sięgnął, zegarek srebrny wydobył i odpowiedział:

— A?... zamókł i stanął... Stanął na dziewiątej i kwandrans, to znaczy, żem się o kwandrans na dziesiątą do wody rzucił... Zatem, nie może być więcej, jak pól do jedenastej... Nie ma więcej... — dodał na słońce spojrzawszy.

— Paneś się do wody rzucił niepotrzebnie...

— Nie zapytywałem siebie, czy potrzebnie, czy nie...

— Mogłeś utonąć...

— Nie pomyślałem o tem...

— To źle...

— Źle... to prawda... ale... zaczął, jakby chciał coś na usprawiedliwienie własne rzec.

— Szlachetnie... — podpowiedziała hrabianka głosem, jakby z pod pedału wychodzącym.

— I o tem nie myślałem... Wydawało mi się jeno, że na czas zagrożonej bocianicy z pomocą przybędę...

— Rzeka w miejscu tem głęboka?... — zapytała.

— No... nie płytka...

— Pan pływasz doskonale?...

— Nie doskonale; pływam jednak... Zawadzała mi odzież trochę, ale oparłem się prądowi... Silny jestem...

Usłyszawszy wyrazy ostatnie, panna Tekla mimowolnie zmierzyła go okiem z ukosa, jakby dla przekonania się, czy nie jest to przechwałka. Sprawdzenie od oka rzeczy tej trudnem było z po wodu, że budowa młodego człowieka nie zdradzała kształtów atletycznych. Zbudowany był mocno, regularnie, szykownie nawet, ale nie tak, ażeby się śród ogółu ludzi młodych we wieku jego wyróżniał. Wyróżniał się jednem chyba: zacięciem zuchowatem, świadczącem iżby nie pozwolił nikomu w kaszę sobie dmuchać, a zarazem, że na niego, jak aa Zawiszę, liczyć można. Zresztą nic w nim osobliwego nie było. Miał włosy płowe, jak Polaków tysiące, oczy siwe, zarost na twarzy blond; wąsy mu bujnie wargę zwierzchnią okrywały, co było znakiem, że epokę młodości pierwszej pozostawił już za sobą, wkraczając we wiek młodzieńczej dojrzałości, przychodzący w mężczyznach po skończeniu lat dwudziestu pięciu. Pięknością się nie odznaczał, luboć do przystojności męskiej zupełne posiadał prawo; tak dzięki wzrostowi przechodzącemu nieco mierny, jako też rysom oblicza regularnym i wyrazem otwartości a szczerości nacechowanym. Gdy przeto powiedział "silny jestem, " panna Tekla okiem go zmierzyła i prawdę słów jego uznała. Uważała jednak za potrzebne dodać:

— Wszelako... I najsilniejszym nieszczęścia się zdarzają...

— Zapewne... — odrzekł. Rozważnym być potrzeba... Zdarzają się jednak wypadki tak naglące, w których na rozwagę czasu nie ma... Ten naprzykład...

— Ach!... — przerwała hrabianka. Wypadek ten pamiętnym mi na zawsze pozostanie...

— I mnie.. Jest on nie tylko dramatyczny, ale znaczenia głębokiego pełen w stosunku do nas, ludzi, na mocy tego pokrewieństwa, jakie pomiędzy nami a zwierzętami zachodzi.. Fenomeny jedne tłumaczą się za pomocą drugich... Granice się schodzą i przenikają... Na mnie wielkie sprawiła wrażenie ta sprawa bociania, przedstawiająca ideę miłości ziemi w pierwocinach onej... Hm hm?...

Głowę spuścił i w milczeniu a zamyśleniu szedł przez czas jakiś. Po chwili odezwał się:

— I tak tedy, na odpowiedzialności naszej mamy sieroty...

— Czem się one żywią?.. — napytała hrabianka.

— Żabami, wężami, konikami polnemi, rybami..

— Zkądże im dostarczę tego?...

— Niech to pani nic obchodzi... Biorę bocianięta na siebie i upewniam panią, że je odhoduję jak należy... Obecnop> moja w Sródborzu jak raz starczy na to, ażeby dzieło te do końca doprowadzić...

V.

Nikogo to nie zdziwi zapewne, gdy powiemy, że Pan Piotr wywarł na hrabiankę wrażenie niejakie. Wrażenia tego rodzaju są rzeczą naturalną; w tym zaś razie naturalność wsparła prawo, znane pod nazwą prawa kontrastów. Gdyby pan Piotr nie był członkiem warstwy towarzystwa poziomej; gdyby to był jaki gentleman, płynący wierzchem fal społecznych w łodzi, z rudlem lub bez rudla, gdyby gentleman ów zainteresował się sprawą bocianów, i dla niej odbył biegiem przez pola przechadzkę, uprzyjemnioną spławieniem się w rzece w odzieży: panna Tekla uważać by to mogła, jako rzecz prostą i naturalną — jako objaw uczucia pokrewnego uczuciu, które ją do wzruszania się losem ptaków przyprowadzało. Z nastroju jednakowego jednaki wynikłby dźwięk. Byłoby to w porządku. Porządek ów — do jakich prowadziłby następstw? Najprawdopodobniej do żadnych, chyba iżby zachodziły racye jakie, to warzyskie, majątkowe, sercowe i t. p.. i te by następstwa na innej sprowadziły drodze. Tu zaś racye owe nie istniały a fakt przedstawiał się nakształt odkrycia nadzwyczajnego i niespodzianego. W sercu człowieka znalazło się nie tylko uczucie, ale i oświetlenie uczucia pojmowaniem, ilustrowanie onego wiedzą. Z kilku młodego człowieka wyrzeczeń poznała, a raczej odczuła w nim panna Tekla osobistość, co się uczyła i myślała. Wynikająca stąd dostojność zaimponowała jej i podniosła w jej oczach prostego dozorcę do znaczenia, którego określić nie umiała. To ostatnie najbardziej ją zajmowało.

A nie wiedziała, jak rzekliśmy wyżej, kto on i skąd.

— Maryś — rzekła do pokojówki swojej, po powrocie z wycieczki — czy ty znasz kogo z robotników?..

— O, a jakże!... — odpowiedziała dziewczyna. Jakżebym znać nie miała!...

— Mularzy?... cieślów?...

— Wszystkich...

— I dozorcę?...

— A nie... Znam tych, co się z ludźmi wdają...

— On że się nie wdaje?...

— No... ot... Nic chowa się, jak pies przed muchami, ale...

— Ale co?...

— Kiedy nie przy robocie, to przy książce: czyta i pisze, pisze i czyta; albo... z fuzyą chodzi, a nosi ze sobą torbę i młotek i kamyki zbiera.. U niego w stancyi, słyszę, kamyków siła... Niewiedzieć na co mu to...

— Jak się nazywa?...

— Nazywają go panem Piotrem...

— A więcej...

— Nijak...

— Być nie może!...

— No tak... Nie słyszałam, ażeby kto nazwał go inaczej...

— Nie wiesz, skąd on?..

Nie umiała na to dziewczyna odpowiedzieć. Wiedziała o pochodzeniu robotnika każdego prawie: ten z Bydgoszczy, ów od Torunia, inny z Poznania; o nim wiadomości tej nie posiadała; zdawało się jej tylko, że "skądsik" zdaleka, bodaj czy nie z za kordonu. Nie była wszakże pewna.

— On tu od początku roboty?...

— Dyć od początku... — odpowiedziała. On tu wszystkiem sam rozporządza... Ludzie powiadają, że on tak, jakby warfitekt...

— Kontenci z niego?...

— Ano... zdaje się...

Indagacya ta koniuszka nawet zasłony nie podniosła, owszem, gęstszym postać dozorcy skryła obłokiem i otoczyła ją zagadkowością. Panna Tekla dowiedziała się tylko, że mu na imię Piotr. Imię nic nie mówi. Piotrem być może syn chłopa, mieszczanina i księcia udzielnego. Domysł, że on z za kordonu, otwierał szerokie dla przypuszczeń pole. Katastrofy rozmaite wyrzucały ztamtąd ludzi różnych i stawiały ich częstokroć w położeniu kondycyi ich społecznej nie odpowiedniej. Hrabianka słyszała nieraz o potomkach wojewodów, zmuszonych biciem kamieni na życie zarabiać; wiedziała też nieco o położeniu ojca, znajdującym się także w stanie opłakanym, mającym w perspektywie katastrofę a za powód onej przyczyny analogicznie podobne do tych, co tam katastrofy sprowadziły. Czyż matka nie radnwiała dyplomacyi? A zatem — kto wie, co za figura kryła się pod postacią dozorcy? Może to jaki Jagiellonów potomek, Kto wie!...

To "kto wie" potęgowało interesowanie się młodej dziewczyny młodym człowiekiem i pobudzało do utrzymywania stosunku, który się niechcący nawiązał.

Jakże stosunek ów utrzymywanym być mógł?

We względzie tym nastręczały się sposoby rozmaite, a pomiędzy niemi jeden tylko miał pewność za sobą. Młodzi ludzie opiekowali się bocianiętami osieroconemi. Był to ich, że tak po wiemy, mianownik wspólny. Po za nim sposób najprostszy przedstawiał się pod postacią wprowadzenia dozorcy do towarzystwa rodziny. Co do tego atoli, zachodziła komplikacya. Wprowadzenia panna Tekla sama dokonać nie mogła; nie pozwalała na to przedewszystkiem przyzwoitość, z którąby zerwać należało, gdyby hrabianka przyswoiła sobie prawo, do którego się nie poczuwała. Uczynić to należało za pomocą pośrednictwa czyjegoś. Czyjegoś? — ojca, matki, albo jednego z braci, albo wreszcie księdza proboszcza.

Przegląd osobistości tych przedstawiał się jak następuje.

Ksiądz proboszcz, człek w wieku duszpasterstwa pilnował i do niczego się nie mieszał.

Bracia, jeden w służbie rzadko do domu zaglądał, drugi zaglądał częściej, lecz, sobą zajęty, nie nadawał się na pośrednika w tej mierze.

Matka uprawiała — jak rzekliśmy wyżej niwę dyplomatyczną, po za którą jeżeli myślą wybiegała, to myśl jej przybierała znaczenie życzeń, tyczących się "dobrego" pożenienia synów i "dobrego" wydania córki za mąż. Były to jeno pia desideria. Ważnemi zajęta sprawami nie miała ani czasu, ani sposobu zajmowania się losem dzieci.

Ojciec — ten jeden pozostawał tylko, raz dlatego że w domu najczęściej przebywał, powtóre dlatego, że panna Tekla odczuwała w sobie miłość jego. Graf kochał jednakowo córki i synów. Różnicy we względzie uczuć rodzicielskich pomiędzy dziećmi nie czynił. Różnica atoli nie nasuwała się sama, a pochodziła stąd, że synowie nie byli po myśli grafa, że mu się nie udali, że wyobrażenia ich i aspiracye w innym szły kierunku, aniżeli wyobrażenia i aspiracye jego. W rzeczy, która go zajmowała najżywiej, która stanowiła treść życia jego, okazywali się oni indeferentystami, rezygnantami. Smuciło to starego grafa; pragnął czego innego, dlatego jednak, że się pragnieniom jego nie stawało zadość, dla synów serca nie zamykał, a tylko chętniej aniżeli do nich garnął się do córki, a to dlatego już samego, że ona sięgarnęła do niego. Częściej żresz. tą bywali ze sobą razem. Panna Tekla była niejako do gruntu przypisana: witała ojca, gdy wracał, żegnała, gdy odjeżdżał, osładzana grafowi staremu w domu pobyt i szła mu w Jad Wziąść i to na uwagę należy, że ojcowie do córek, jedynaczek zwłaszcza, mają zazwyczaj słabość. Słabość tę hrabianka odczuwała, dlatego też na ojca, w sprawie uregulowania stosunków z młodym człowiekiem, co się przez lat parę pobytu w Śródborzu do rodziny jej nie zbliżył, rachowała. Rachuby tej atoli nie uważała za pewną i niezawodną, z powodu właśnie tego oddalenia, w jakiem pan Piotr trzymał się, czy trzymany był. Czuła, iż potrzebną jest ostrożność w przystępowaniu do rzeczy.

Nie kwapiła się więc.

Dni kilka upłynęło od dnia wiecu owego bocianiego, co się zakończył tak smutnie.

Przez czas ten panna Tekla tem się jeno ograniczała, że miała gniazdo na oku i przekonała się o troskliwości, z jaką pan Piotr około bocianiąt chodził. W ciągu dnia nie widać go było. Trzymał się przy robotnikach, z których jedni rozbierali dom stary i uprzątali gruzy, drudzy mur nowy wznosili. Dostrzegała go tu i tam; dawał wskazówki i rozkazy, i ani się zwracał w stronę drzewa zeschłego, tak że zdawało się, jakby go ono nie obchodziło zgołea. W ciągu pierwszych dni paru, nie wiedziała co o tem myśleć, i niepokoiła się, aż wieczora jednego dopatrzyła drabinę i na drabinie postać ludzką. Nie mógł to być kto inny, tylko on. Ale czemuż do gniazda dowiaduje się wieczorem? Nazajutrz jednak przekonała się, że się dowiaduje i rano obudziwszy się bowiem równo z dnia świtaniem, widziała go od drzewa wracającego z drabiną na plecach, i z naczyniem jakiemś, kształt rzeszota mającem, w ręku. Od momentu tego zrywała się z łóżka bardzo rano i widywała codziennie pana Piotra, noszącego żer ptakom. To co się jej rzeszotem wydawało, rzeszotem było w rzeczy samej. Przychodził drabinę do drzewa przystawiał, właził po niej i karmił bocianięta, które szeroko dzioby czerwone roztwierały, Dostrzegła że on je nie tylko karmił, ale i okrywał, każdego rana bowiem zdejmował z gniazda osłonę, mającą po zór baranicy, czy też czegoś podobnego. Przypatrywanie się z okna czynności tej stało się dla panny Tekli potrzebą, której się oprzeć nie mogła tak dalece, że dnia każdego budziła się i z łóżka zrywała przed słońca wschodem. Symptom ten na zaznaczenie zasługuje. Stanowi on dowód i świadectwo — czego?

Przychodziła jej do głowy myśl pewna, którą ona stale odpychała, jak się odpycha wyrzucanego za drzwi natręta. Myśl owa się w zapytaniu: czem pan Piotr bocianięta karmi? Nie śmiała jej w oczy spojrzeć. Razu atoli pewnego zawołać mogła, jak wołała Włodzimierza Wolskiego "Siostra mleczna":

"Ach! co oczy me ujrzały!' W ręku pana Piotra wywijał się wąż.

— Jezus Marja!... — krzyknęła, oczy sobie dłoniami zasłaniając i do drugiego pokoju uciekając.

Okrzyk jej zbudził Marysię. Zerwała się i pobiegła.

— Co to?..

— Nic... — odpowiedziała panna Tekla.

— Panienka tak skrzyknęła...

— Coś mi się wydało...

Dziewczyna odeszła. Panna Tekla długo uspokoić się nie mogła. Waż dwojakiem ją przejmował uczuciem: uczuciem wstrętu i uczuciem obawy — wstrętu do tego, co go w ręce brał; obawy dla tego, że wszystkie węże za jadowite miała, a zatem młody człowiek narażał się. Narażał się dla ptaków.

Dla ptaków?

Przypuszczała to i nieprzypuszczała. W głowie się jej mąciło. Dla ptaków się na takie wystawiać niebezpieczeństwo? Ale to nie dla nich chyba. Dla kogóż więc?

Zapragnęła się z młodym człowiekiem rozmówić, a to w celu nie innym, jak ażeby mu wyperswadować, że nie należy lekceważyć tak zdrowia i życia — życia, które...

Jak jednak pragnieniu temu zadość uczynić?

Myślała. Myślała od rana do południa. O południu nieobecny od dni kilku ojciec nadjechał.

Graf w dobrym przybywał humorze. Interesy poszły mu pomyślnie. Wytrząsnął potrzebne na dokończenie budowli pałacu pieniądze i przywoził córce upominków kilka, zakupionych u modniarek w Berlinie.

— Zmęczyły mnie te podróże... uh!.. — odezwał się, siadając i oglądając się.

Przenosiny w jego odbyły się nieobecności.

— Kuso to jakoś wyglądała... — -rzeki, okiem po meblach i ścianach prowadząc.

— Nie było czem, papo, pokojów zapełnić.. — zauważyła hrabianka.

— Na pierwszy raz... na pierwszy raz... — odparł. Nie od razu Kraków zbudowano... Z czasem ten się zapełni.. Oglądałem meble ( tu wyliczył firm kilka kupieckich ) i pytałem o cenę... kilka tysięcy talarów... W tej chwili myśleć o tem nie można, ale... pomyślimy... Niezłe mam od matki wiadomości... Coś się klei... klei.. No... A cóż tu — zapytał słychać?...

— Wszystko dobrze, papo drogi...

— Przez podwórze przejeżdżając widziałem, że murują i że domisko stare w gruzach już...

— W gruzach... — powtórzyła hrabianka posępnie.

— No?..

— Żal mi było...

— Za ścianami, co się ledwie w kupie trzymały?...

— Za ścianami i za bocianami...

— Dziecko z ciebie... — bąknął graf sentencjonalnie.

Panna Tekla opowiadać się jęła historyę o bocianach, która szlachcica żywo zainteresowała. Słuchał, pytał, fajkę palił; wreszcie do stołu podali; przechodząc do sali jadalnej, rzucił córce wyrazy następujące:

— Mnie by tak, jak tego bociana, nie osądziły sądy nasze najsurowsze... Gniazda nie opuszczam, ale odnawiam i obwarowuję...

Usta wydął, wąsy wygładził, obiad z apetytem zjadł i po obiedzie zaproponował pannie Tekli, ażeby wyszła z nim razem, celem obejrzenia postępu robót.

Panna Tekla nie dała sobie tego dwa razy mówić. Wnet się wybrała i w chwilkę później, parasolką się osłaniając, towarzyszyła ojcu, który krokiem powolnym, jak gospodarzowi i człowiekowi poważnemu przystało, obchodził pałac wewnątrz i zewnątrz, zaglądał tu, tam i ówdzie, gdzie niegdzie się dłużej zatrzymywał, uwagi czynił, lub wskazówki dawał. Z kolei zaszedł do budującego się pawilonu i zastał przy takowym pana Piotra.

— A?., jakże się tam miewamy?.. — pozdrowił młodego człowieka.

Pan Piotr na pozdrowienie uchyleniem kapelusza odpowiedział.

Panna Tekla ze strony swojej coś dodać chciała, celem złagodzenia szorstkości tonu, jakim się graf odezwał, ale się wstrzymała, spostrzegłszy, że pan Piotr na szorstkość odpowiada sztywnością, świadczącą, jako sam godność własną obronić potrafi.

— Roboty postępują?

— Postępują,..

— No... cóż?...

— Nic...

— Nic, to nie wiele...

— Tyle jednak, co na zapytanie pańskie odpowiedzieć można...

— Uhm?... Proszę pana, a — zaczął graf. Uhm... Wszak pan wiesz, że to stajnie być mają?..

— Budujemy z planem w ręku, ściśle wedle oznaczenia...

— Podłogi pochyle... do ścieków...

— Pierwej wzniesiemy mury, założymy sufit, postawimy dach. -.

— Tak uhm... A drabiny i żłoby, pan wiesz... angielskie...

— Żłoby kamienne kują się... Drabiny z żelaza lanego... mam już na składzie,..

— Lufty, okna...

— Wszystko będzie, jak należy, to jest, jak się pan dobrodziej z budowniczym ułożył...

— Klatki... — dorzucił graf.

— O tych nic nie wiem, klatki bowiem w stajni, jak meble w domu, nie wchodzą do zakresu budownictwa...

— A no... tak... Panowie się liczycie ściśle.,. Na to, co z akcentem przymówki wyrzeczone

było, młody człowiek nie nie odpowiedział. Graf zapytał:

— Kiedyż się to skończy?...

— W jesieni, jeżeli nie zajdzie przeszkoda jaka...

— Uhm... — mruknął graf z akcentem nieukontentowania, była to bowiem pod adresem jego przymówka, tycząca się nieakuratności w wypłatach. Uhm... — powtórzył i dodał: — Przeszkoda nie zajdzie żadna..,

I poszedł dalej, nie kiwnąwszy panu Piotrowi głową na pożegnanie. Za to się mu panna Tekla ukłoniła i on się jej odkłonił z uśmiechem, smutkiem okraszonym, smutkiem który miał wyraz taki, jakby było w nim porozumienie pomiędzy młodym człowiekiem a panną Tekla, jakby wyraz ów powiadał: "Widzisz, pomiędzy mną a tobą wznosi się wal nie do przebycia. "

Panna Tekla doznała w sercu ściśnienia i zarazem coś nakształt nieokreślonego jakiegoś a zuchwałego postanowienia w duszy się jej zarysowało.

Towarzyszyła ojcu dalej. Udali się do parku, który był już prawie założony, drzewa pogrupowane i posądzane, trawniki poobsiewane, szpalery postrzyżone; pozostawały jeszcze drobne szczegóły, które graf oglądać chciał.

— Brak wody i grot... — mówił, przechodząc powoli z ulicy w ulicę. Tu zdałby się strumyk... — rzekł, laską znacząc-rozlewający się w jeziorko... Na strumyku mostki, na jeziorku łabędzie sprawiałyby effekt wspaniały, przy wierzbach płaczących... Ila, będzie to, ale poczekać musimy...

Hrabianka nic na uwagi ojca nie odpowiadała.

— Tam by — zaczął graf, łaską wskazując — przydał się kopiec, który byśmy przezwali kopcem wojewody, na pamiątkę pradziada twego...

Panna Tekla na to nic.

— Cóż?... — zapytał.

— Co, papo?... — odrzekła.

— Czyś nie słyszała, com mówił?...

— Papa... mówił.. — zaczęła powoli.

— Czegoś moja Lucia roztargniona... Gotowem pomyśleć, że podczas mojej w Śródborzu nieobecności był ktoś, co ci oczko zapruszyła. Przyznaj się... no... — nalegał żartem.

— Nie był nikt taki...

— Ej?.. Ludzi rozpytam...

— Niech papa pyta... — odrzekła tonem, w którym rezygnacya brzmiała, jakby w rzeczy samej żartobliwe ojca przypuszczenie niesłusznem nie było.

Ten ów ton sprawił, że graf stanął, na córkę spojrzał, spojrzenie na niej przez chwilę zatrzymał i, do poprzedniego spokoju powracając, zaczął:

— Mówiłem o kopcu oto tam... Byłby effektowny...

— A... tak...

— Nazwalibyśmy go kopcem wojewody...

— A dobrze...

— Gdy może być kopiec Kościuszki, czemużby być nie miał kopiec wojewody...

— Jeżeli wojewoda wsławił się jak Kościuszko,..

— Ba... Na sławę jest miara, która zależy od zakresu działania... Gdyby pradziadek twój znajdował się w położeniu Kościuszki, musiałby robić, co on robił i mógłby dojść sławy równej sławie jego.,. W takim razie sypano by mu kopce pod Krakowem... Że zaś okoliczność podobna nie zachodzi, usypać ani możemy w Śródborzu... Co?.. — zapytał.

— Jak się. papie kochanemu podoba...

— Odpowiadasz jakbyś o czemeś innem myślała, albo, jakbyś mi nie rada była...

— Ach! papo... cóż papa powiedział!.. — zawołała głosem strwożenia.

— A cóż!., ty, coś zazwyczaj szczebiotała i gruchała, albo mi nie odpowiadasz, albo tak mówisz, jakbyś kłaki w gębie miała...

— Niechże mnie papa nie posądza!.. — odparła i ojcu rękę pod ramię wsunęła. Chodźmy, coś ciekawego papie memu pokażę...

Poprowadziła ojca na granice parku i, rękę wyciągając, wskazała mu drzewo uschłe.

— No?.. — zapytał.

— Nie widzi papa?.,

— Widzę drzewo, które to kpowi Bartkowi ściąć kazałem i on nie ściął...

— I nie zetnie...

— Czemu?..

— Ja nie pozwolę...

— A?..

— Niech mu się jeno papa dobrze przypatrzy... Znajduje się na nim coś, czego dawniej nie było...

— Gniazdo...

— Bocianie... to samo, co dach domu starego zdobiło...

— Więc to stąd bocianica ofiarą padła?

— Stąd, papo...

— Ależ... — rzekł po chwili przypatrywania się — ono nie próżne... Widzę tam bocianięta...

— Sieroty... Znajdują się one pod opieką... — zawahała się przez chwilkę i dodała — moją.

— Nie ty przecie nosisz im żaby i węże... Na wspomnienie węży, hrabianka drgnęła.

Westchnęła i odrzekła:

— Nie..

— A wiesz co, moja Luciu — podchwycił graf — to drzewo z tem gniazdem, tak jak jest, do parku przenieść każę!.. Myśl wyborna!. Kopiec na kopcu drzewo zeschłe, na drzewie gniazdo, w gnieździe bociany...

— Ja na to nie pozwolę, mój papo...

— Zważ jeno... Ozdoba symboliczna...

— Ale ja nie pozwolę... — powtórzyła z przymileniem — a papa nie postąpi sobie wbrew woli jedynaczki swojej?..

Do ojca się przygarnęła.

— Nigdy w świecie... — odpowiedział graf.

— Nigdy?... — zapytała z akcentem znaczącym.

— Nigdy...

— Nawet, gdyby wola jej z wolą papy się nie zgadzała?..

— Masz tego dowód na tem drzewie... — odrzekł graf na pół serjo. Ja chcę, ty nie chcesz i stanie się po twojemu... Odwołam rozkaz który Bartkowi dałem... Czy potrzeba ci jeszcze dowodu innego?.

Panna Tekla nic na to nie odpowiedziała, głęboko jednak westchnęła i z ojcem ku pałacowi się zwróciła.

VI.

Hrabianka wzięła przed się postanowienie pomówienia z panem Piotrem we względzie węża. Do względu tego jednak przybywał inny, bodaj czy nie ważniejszy: potrzeba moralna zbliżenia się do młodego człowieka, nie cenionego przez ojca jej tak, jak na to zasługiwał — zbliżenia się: w jakim celu?.. Czy to się o celu w razie podobnym myśli! W życiu cele przychodzą nie od razu, zarysowując się z początku mglisto w dali niewyraźnej i tak przeszkodami najeżonej, że nie to o dojściu do onego, ale o puszczeniu się w kierunku, w którym on majaczy, ani się myśli. Mimo to w kierunku tym się idzie. Na drogę tę wprowadza sama rzeczy natura, kierownica naczelna i absolutna wszystkiego, co się w świecie dzieje. Ona to bocianom w jesieni wskazuje drogę na południe; ona to hrabiance podszeptywała potrzebę zbliżenia się do traktowanego przez ojca przez ramię dozorcy.

Chodziło jeno o pretekst.

Pretekst był do znalezienia łatwy. Nastręczało takowy gniazdo. Cóż naturalniejszego, że się niem panna Tekla interesowała?

Wieczora doczekała, wieczora pięknego, letniego, dyszącego wonią i oświetlonego gwiazdami, które się wyiskrzyly na niebie lazurowom. Droga mleczna zaznaczyła się wyraźniej, jak zwykle. W powietrzu brzmiał przytłumiony nieco hymn, na który składały się przenajrozmaitsze śpiewające i krzyczące stworzenia, rade życiu. Gdzieś w dali odzywały się kukania jakieś; kiedy niekiedy w górze słyszeć się dawały świsty, jakby pochodzące od przelotu pocichu. Widoki tonęły w cieniach, nadających przedmiotom kształty  fantastyczne. Słowem, noc miała nastrój romantyczny, pomimo że brakowało jej świadka romantyzmem specyalnie nacechowanego — księżyca, roniącego blask srebrny.

Ba nie! I księżyca nie brakowało. Wynurzał się on z po za lasów, w postaci sierpa wąziutkiego, w otoczeniu obłoków białawych, które się na widnokręgu wałęsały. Panna Tekla zoczyła go, gdy z balkonu do parku schodziła. Zoczyła, zatrzymała się, w księżyc się wpatrzyła i oblała oblicze wyrazem zadowolenia. Nie dziw. Zadowolnienie pochodziło stąd, że księżyc na nowiu pokazał się jej ze strony prawej. Wiadomo, że jest to prognostyk bardzo dobry. Nie mogło to nie ucieszyć jej. Westchnęła i po cichu sama do siebie szepnęła:

— Boże...

Boga na świadka wzywała, co stanowiło rękojmię we względzie tak czystości intencyj, jakoteż nieświadomości pobudek istotnych, wyzywających ją na krok tak śmiały.

Krok ten śmiałym był względnie. Gdyby się ona na pana Piotra, jak na dozorcę zwyczajnego, zapatrywała śmiałość zmniejszyłaby się znacznie, zeszłaby nawet do zera. W oczach hrabianki jednak był on czemś więcej — czemeś w rodzaju człowieka, przechodzącego miarę ludzi pospolitych, a zatem niebezpiecznego dla dziewczyny młodej, za niepospolitościami — jak zwykle — się oglądającej.

Na księżyc popatrzyła, westchnęła i po parku krążyć poczęła. Udała się najprzód w stronę przeciwną, jakby dla nabrania rozpędu; obeszła trawnik środkowy dokoła i zapuściła się w ulice prowadzące ku obwodowi, gdzie stało drzewo zeschłe. Obwód ów znajdował się podówczas w stanie projektu. Nie zaznaczał jeszcze onego ani płot, ani parkan, ani rów nawet. O sposobie ogrodzenia graf myślał dopiero, nie wiedząc na pewno na co się zdecydować. Nie zachodziła przeszkoda żadna do wejścia z pola do parku i do wyjścia z parku w pole. Tymczasowość ta sprzyjała pannie Tekli w tym względzie, że odejmowała uskutecznieniu zamiaru jej, charakter umyślności. Przechadzać się po parku w piękną noc majową — wszak wolno; wolno również nie mając potrzeby przez nie przełazić, ani przeskakiwać, ani żadnych drzwi zamkniętych otwierać, przekroczyć granicę idealną. Najsurowiej pojmowana sprawiedliwość temu na przeszkodzie nie stawała. Hrabianka pod względem tym znajdowała się całkowicie w porządku i szłaby z sumieniem spokojnem, gdyby nie głos jakiś wewnętrzny, który jej o niebezpieczeństwie mówił. O niebezpieczeństwie — jakiem? O jakiemeś nadzwyczajnie ponętnem ponętnem dla tego właśnie, że go nie znała.

Zapuściła się w ulice ciemne i cofnęła się. Ciemność pochodziła od drzew, w których się odzywały szmery nocne. Postrach ją zdjął. Obeszła trawnik do koła i, kiedy na przeciwnej onego stronie się znalazła, kroku przyspieszyła, przyszło jej bowiem na myśl, że się spóźnić może. W miarę jak się do zarośli zbliżała, strach ją znów przejmował. Weszła i znów się cofnęła. Powzięła już zamiar do pałacu powracać i, albo rzecz do jutra odłożyć, albo też Marysię wezwać. Ale — rozmyśliła się. Odkładanie wydało się jej czemeś zbrodni równem. Po cóż bowiem wyszła? — po to, ażeby na młodym człowieku wymódz nie igranie z niebezpieczeństwem, powtórzyć się mogącem nazajutrz, W negocyaeyi tego rodzaju obecność Marysi byłaby jeno zawadą przy Marysi bowiem innym by przemawiać musiała tonem — tonem nie takim, jaki w niej brzmiał. Nie — Marysi wzywać nie mogła do tego tylko, ażeby przejść pomiędzy drzewa.

Zebrała się z odwagą, weszła, szybko przebiegła i w samą dobrą porę to zrobiła, albowiem, kiedy się z zarośla wynurzała, pan Piotr drabinę do drzewa przystawiał.

— A to co!.. — zawołał, gdy ją szybko idącą ujrzał i wnet dodał: — A, to pani... nie poznałem...

Panna Tekla w pierwszej chwili przemówić nie mogła.

— Wyszła pani w celu dowiedzenia się do pupilów...

— Tak... to jest... — bąkać zaczęła, oddechając z wysiłkiem niejakim. Wyszłam do... pana...

— Cóż mi pani rozkaże?..

— Nic, ach... nic... Przychodzę nie z rozkazem, ale... z prośbą...

— Słucham pani...

Ton, jakim się młody człowiek odzywał, ton grzeczny, ale zimny — zimny — mieszał ją.

— Chcę, chciałabym prosić pana... Ale- poprawiła się i rezolutniej nieco przemówiła — nie wiem, czy mam prosić prawo...

— Pani!.. — odparł.

— Prawo takie nie narusza się...

— Ja myślę, źe prawo proszenia posiada każdy i w odniesieniu do niego o naruszeniu mowy być nie może...

— Jam tez źle się wyraziła... Jam co innego na myśli miała...

Młody człowiek na drabinie przedmiot jakiś zawiesił.

— Chciałam — ciągnęła — mieć, jeżeli nie pewność, to przynajmniej nadzieję, że prośba moja wysłuchaną zostanie...

— Jak skoro zadośćuczynienie takowej nie przechodzi możności mojej... Ja mogę tak mało!..

W wyrazach ostatnich czuć się dał inny nieco, giętszy ton, co pannę Teklę ośmieliło.

— Mało?.. — powtórzyła ze współzapytanieiu. Przecie... gdy o zapanowanio nad sobą chodzi?..

— To mi się udaje niekiedy...

— A więc... — podchwyciła, oddychając z głębi piersi — prosić chcę pana... ażebyś... ochraniał siebie...

Prośba ta wydała się pannie Tekli niewłaściwą w momencie, kiedy już wymówioną została. Gdy już z ust jej wypłynęła, spostrzegła się, że ją umotywować pierwej, opatrzyć wstępem stosownym należy. Dodała więc:

— Bo... widzi pan, człowiek nie dla siebie samego tylko żyje...

Wymówione to było z naciskiem, który nie mógł pana Piotra nie uderzyć. Brzmienie wyrazów szło z serca. Co z serca idzie, do serca trafia. Nacisk opierał się na "nie dla siebie, " a wyrażenie to inaczej by zabrzmiało w ustach obojętnych. Czuć w niem było, że wypłynęło nie z wyrozumowania ale z uczucia, że stanowiło punkt ogniskowy nie kazania, a le troskliwości tej troskliwości macierzyńskiej, która w sercu dziewiczem znamionuje budzenie się miłości.

— O pani!.. — odparł.

— Nie prawdaż?.. p>zapytała z uczuciem.

— Wielka prawda... Uznaję ją i uznawałem zawsze...

— Owóż... proszę... proszę pana... — i po chwilce z akcentem przymilenia, tonem ujmującym, dodała: — ażebyś życie swoje oszczędzał...

Zdanie to niespodziane zdziwiło młodego człowieka. Zdziwiło go i zdumiło, a to tem bardziej, że odczuwał głębokość owego, że zatem domyślał się, iż miało ono powód jakiś, który był tajemnicą dla niego.

— Alboż — zapytał — życia... nie oszczędzam?..

— Igrasz pan z niem...

— Pani!.. — zawołał. Wypowiedzieć nie umiem zdumienia, w jakie mnie wyraz ten wprawia... Proszę mi zagadkę tę rozwiązać... Coś pani widziała?..

— W ręku pańskiem... węża...

— Węża?.. — podchwycił, odpowiadając tonem tonowi, z jakim wyraz ten z ust panny Tekli padł.

— Dziś rano, kiedyś bocianom jeść dawał, widziałam...

— Ah!.. — przerwał, domyślając się nareszcie wszystkiego. Niechże się pani uspokoi... Wąż ów nie jest bynajmniej jadowitym... Stworzenie niewinne, nie kąsające nawet... Nie wszystkie węże należą do tego rodzaju, co przeciął nić żywota Kleopatry... Wężyk ów, coś pani w ręku moim widziała, ma z tamtym pokrewieństwo dalekie kształtów, ale nie natury... Dziękuję pani... dziękuję... — dodał z naciskiem,

— Ale... — zaczęła panna Tekla, zmieszana nieco.

— Co?..

— Czy to się omylić nie można?..

— Można, nie znając się... Ja się jednak znam... Z wężami znam się... lepiej, aniżeli z ludźmi, w których strona psychiczna nie zawsze pozostaje w ścisłym ze stroną zewnętrzną związku... W zwierzętach, dzikich zwłaszcza, niezgoda tego rodzaju nie zachodzi... Grzechotnik zabija, boa dusi, gadzina w klimacie naszym w gorączkę wprawia, ale wężyk, wężyk nasz, jest to, pani, stworzeńko niewinuiejsze, pod względem szkodliwości, od pszczoły, żywi się owadami i ziołami i sam za pożywienie służy wedle tego porządku, jaki niestety, w przyrodzie panuje.,.

— Nie wiedziałam... — powiedziała, jak się mówi w zawstydzeniu. Przepraszam...

— Za co, pani?.. — zapytał młody człowiek.

— Za... za... natrętność...

— Oh!.. Natrętność taka.. Ja za nią czuję... wdzięczność... Nie przyzwyczajony jestem do niej... Spotyka mnie ona w życiu po raz pierwszy... Po raz pierwszy... — dodał — nie domyślałem się bowiem, ażeby życie moje kogo obchodzić mogło...

— Jakto!.. — wyrwało się pannie Tekli z ust ze zdziwieniem.

— Ano... tak... i szłusznie: cóż kogo obchodzić może życie jednostki, przebijającej się w tłumie!.. Gdybym się był nie urodził, nikt na tem ani by się spostrzegł; gdy umrę, nikt tego nie zauważy... O... — rękę wyciągnął i wskazał na gwiazdę, co się po niebie w chwili tej przesunęła i zgasła. Przyrównałbym siebie do gwiazdy spadającej... Jest to przyrównanie trafne, mimo że zuchwałe, ze względu na blask, jakim na jedno oka mgnienie gwiazda świeci...

— Panie!., panie!.. — tonem protestacyi zawołała hrabianka.

— Przepraszam panią.. — podchwycił ze skwapliwością niejaką. Zdaje się, jakbym pani przykrość wyrządził...

— Wielką przez to. " takie małe cenienie siebie... Czy to się godzi!..

— Ależ... — powiedzieć chciał "co pani do tego" i, niby za język się ugryzł, zamilkł.

— Czy pan nie masz matki, siostry?.., nikogo, co by.. — powiedzieć chciała "kochał pana" i, niby się za język ugryzła, zamilkła.

Nastało pomiędzy dwojgiem młodych ludzi milczenie, które im zarówno zaciężyło i które razem równocześnie przerwali. On się odezwał "a", ona "o. " Znów zamilkli i pan Piotr głos zabrał.

— Należy się pani odemnie podziękowanie serdeczne za troskliwość jej o mnie...

— Nie mów pan do mnie tonem takim!.. — upomniała go panna Tekla surowo. Czy się pan nie domyślasz, że troskliwość ta płynie z pobudek...

— Dobrego, litościwego pani serca...

— Żegnam pana!.. — podchwyciła z akcentem złego humoru.

— Obraziłem panią?. czem?.. — zapytał.

— Tonem...

— Umiem niekiedy panować nad sobą...

— Ton ten przeto z panowania pochodzi?..

— Niech się mnie pani nie dopytuje... Niech pani do pałacu odejdzie... — odezwał się z prośby akcentem i, jakby coś nagle przypomniał sobie, dodał: — Mam jeno pierwej do oddania pani zgubione, czy zapomniane przez nią kartki...

Mówiąc to, wyjął z kieszeni bocznej kopertę sporą mocno napełnioną i podał takową hrabiance.

Panna Tekla rękę cofnęła.

— To — rzekł — pisanie pani...

— Zniszcz je pan... — odrzekła z akcentem żalu w glosie. To żadnej nie ma wartości...

— Będzie dla mnie miało wartość... pamiątki,., — odpowiedział, kopertę w zanadrze chowając.

— A!.. — odezwała się panna Tekla z głuchem w głębi piersi jęknięciem. Żegnam pana...

Dłoń wyciągnęła. Miody człowiek podał jej dłoń swoją i spojone te dłonie pozostały przez chwilę jedna w drugiej.

Chwila ta rozstrzygnęła los ludzi dwojga.

Pan Piotr nachylił się i złożył na ręku panny Tekli pocałunek. Usta mu drżały. Pocałunek się przedłużył o sekund nie wiadomo ile, o tyle iednak, że płyn ów eteryczny, co młodemi dla miłości otwierającemi się duszami wstrząsa, miał czasu aż nadto do obiegnięcia razy mnóstwo ogromne ją i jego i do nastrojenia dusz ich do tonu jednego, jak dwie harfy.

"Jak dwie harfy"... — śpiewa poeta.

W zetknięciu się tem łudzi młodych dwojga było nie co innego, jeno poezya czysta, grająca na tych strunach, co, pod postacią promieni gwiazd naciągniętych pomiędzy niebem a ziemią, wydawały dźwięki rozkoszne.

O młodości!

Pan Piotr pocałunek pożegnalny złożył. Panna Tekla nie odchodziła; a jednak:

— Żegnam pana... — powtórzyła.

W słowach tych pełno było łez niby.

— Och!.. — westchnął młody człowiek. Kiedym na panią patrzał z daleka, patrzałem jak na wcielenie ideału mego dobra i piękna, o którym jeno marzyć mi wolno... Anim przypuszczał, ażebyś kiedy do mnie zeszła i... nie pragnąłem tego... o!..

— Czemu?.. — zapytała panna Tekla łagodnie.

— Bałem się...

— Czego?..

— Czy ja wiem!.. — odrzekł w sposób ucinkowy. Bałem się o siebie, o panią, o to że, gdy robotę skończę, panią z oczów na zawsze stracę, o innych jeszcze rzeczy wiele, które mi się po głowie snuły... o to, naprzykład, że się z panią wypadkiem spotkać mogę...

— Nie chciałeś pan tego?..

— Nie życzyłem sobie,.. Mem Ruh ist hin.. Człowiekowi przecie o spokój własny chodzi, o spokój który byłby zupełny, gdybym się dowiedział, żeś pani wyszła za człowieka rozumnego, zacnego i serjo... tegom sobie życzył...

Zaczął tonem na pół drwiącym, skończył z drganiem rozrzewnienia w głosie i dodał:

— A teraz...

— Co? — zapytała hrabianka zaniepokojona.

— Bartkowi polecę, ażeby bociany doglądał, sam zaś manatki swoje spakuję i wyjadę...

— Kiedy?.. dokąd?..

— Jutro pani... do Poznania... Poszukam sobie zajęcia innego..

— Nie czyń pan tego... dla... dla... bocianów... — wyjąkała z naciskiem, który się nie do bocianów odnosił. "

— Zastępca mój...

— Ach! nie... — przerwała. Co tam bociany!.. i ja bym je doglądać potrafiła... Odjazdem swoim sprawiłbyś pan przykrość tej istocie, która, jak się zdaje... obchodzi pana trochę...

— Obchodzi mnie tak trochę — podchwycił —  że, gdybym wiedział, iż szczęście jej, życiem swojem okupię, nie wahałbym się życie dać... Romantycznie to wygląda... — mówił dalej prędko tonem przekąsu. W czasach naszych nie praktykują się rzeczy takie, pomimo, że i w czasach naszych istnieją uczucia i namiętności te same, co w epoce romantyzmu najbardziej rozczochranego; wiem, że życie moje na nic by się nie przydało: z tem wszystkiem... ot, żałuję, żem się z panią zeszedł i kilku frazesów nieoględnym z ust wymknąć się dał... Żałuję tego mocno, mocno.. Adieu, będziemy do siebie na Berdyczów pisywali, jeżeli pani pozwolisz...

— Przedewszystkiem nie pozwolę panu rzucać mnie tak... — podchwycila hrabianka, widząc pana Piotra zwracającego się, celem zabrania drabiny. To niegrzecznie i nieludzko,.. Czy to pan sobie tylko przyznajesz... uczucie"?.,

— Pomiędzy nami, pani, taki przedział... taki przedział głęboki i szeroki, że go nie zapełni uczucie najpoważniejsze, nie przeskoczy najsubtelniejsze...

— Przedział majątkowy... — bąknęła.

— Ach! nie... Jam od pani bogatszy; ale pani masz w łodzi swojej taki wojewodów i kasztelanów, wyobrażeń i przesądów balast, z którym, gdybyś do mojej wsiadła, poszlibyśmy na dno oboje... O mnie mniejsza; ale... pani.,.

— Przemawiasz rai pan i ubliżasz... Cóż ja z tym balastem od pana lepszego!.. — zawołała, protestując.

— Hm hm.. — zaśmiał się. Opowiem pani historyjkę.... Był sobie officerek pewien, pokochał córkę magnata i z powodu miłości tej kraj ojczysty opuszczać musiał... Tenże sam officerek zagranicą rozgłosu się dobił po niejakim zaś czasie, jako generał, do kraju przybył; serce jego przemówiło powtórnie; panna go kochała; była. to córka nie magnata już, ale szlachcica karmazyna; ojciec ręki jej ukochanemu przez nią odmówił i dla tego, że był to tylko... Kościuszko... Co?..

— O panie... — zaczęła panna Tekla.

— Proszę mi pozwolić dokończyć... Ja się do Kościuszkowstwa nie poczuwam... Daleko mi do tego. olbrzyma w sukmanie... Gdyby żył, nie byłbym godzien wiązać mu rzemyków u trzewików... Ja Ostroźko i dla tego przedział pomiędzy mną a hrabianką Gracką bez porównania większy, aniżeli pomiędzy Kościuszką a nie tamtą pierwszą magnatką, ale tą drugą, w której ojca oczach kolega i przyjaciel Washingtona był figurą za mało dostojną... Co?,..

— Proszę pana.. Czasy się zmieniły... Papa... papa mój demokrata...

— A ha!.. Pani, demokracya jest dwojaka: jedna się wyznaje, druga praktykuje... Zachodzi pomiędzy niemi różnica ogromna.., demokrata praktykujący nie stawiałby pałacu..

Na rysujący się na tle nocy gmach ręką wskazał.

— Pan wszystko czynisz, ażeby mnie od siebie odepchnąć... — poskarżyła się hrabianka.

— Przeciwnie odpycham siebie od pani...

— Nie wyrządzaj-że mi tej przynajmniej krzywdy i nie odjeżdżaj.. Proszę pana.., bardzo proszę...

— Ach!., o to mnie prosić nie trzeba... Zdobyć się chciałem na heroizm, nie dla chluby, ale dla spokoju... Zdobyć się mi łatwo na heroizm odwrotny: spokój zahazardować, a szukać chluby w tem, żeś pani na mnie łaskawa...

— Co za mowa!., co za ton!., — zawołała panna Tekla w oburzeniu prawie.

— Gniewasz się na mnie?.. — zapytał z akcentem wymówki łagodnej.

— Kogóż by z cierpliwości nie wyprowadziło rozumowanie podobne!.. Przedział?. — rzekła, jakby sama do siebie. Czyż przedziałów tego rodzaju nic zapełnia niekiedy wola?..

— W balladach średniowiecznych, kiedy to kochanek kochankę... "w noc poślubną napadł, na konia porwał i w ziemię się zapadł... " Dobre to było na moment taki krótki, jak odczytanie ballady i westchnienie na losem bohatera i bohaterki, ale nie na życie całe, życic pracy, idące od młodości ku starości i wytyczone temi drogoskazami, co obowiązków nazwę noszą... W obec tego, niestety, sercu milczenie nakazać i rozumować potrzeba...

Panna Tekla na razie nic na to nie odpowiedziała. Noc nie pozwalała wyrazu oblicza jej widzieć. Naokoło milczenie chwilowe, które przerwała ona.

— Oh!.. — odezwała się. Jakżem się od pana nauczyła wiele!.. Wydaje mi się, żem w ciągu rozmowy tej myślą dojrzała... Zobaczymy, co z tego wypadnie; co by nie wypadło jednak, wdzięczna sobie jestem, żem się wyjść odważyła... Szyderstwa pańskie drogę mi wskazują, drogę trudną, ciernistą... Ale...

Urwała. Po chwili:

— Dobranoc panu. — rzekła i odeszła.

Pan Piotr stał nieruchomie tak długo, póki postać jej śród drzew nie znikła, następnie po drabinie do góry wszedł, bociany baranicą okrył, zeszedł, drabinę na plecy zabrał i oddalił się.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Jakie na pannę Teklę sprawa brata wrażenie wywarła, to się wypowiedzieć nie da. Gdy poznała o co chodzi, owładnęło nią zdziwienie oburzenie; żal się jej zrobiło żydówki; urobiła się w niej zaciętość — w czem i do czego? Zaciętość nie przybrała wyrazu ściśle określonego, w ogóle zaś w ten wyrażała się sposób, że — szeptała sobie — gdyby się na miejscu pana Maurycego znajdowała, za skarby żadne nie odważyłaby się na frymarkę podobną. Wychodząc z tego punktu wychodniego, stawiała siebie w położeniach rozmaitych: raz na miejscu żydówki — tej żałowała, przypuszczała bowiem z jej strony miłość dla pana Maurycego, który odwzajemniał się jej spekulacyą najmocniej żydowską; znów na miejscu rodziców — o tych sądzić zabraniała sobie, ustępstwo ich bowiem wydawało się jej czemś więcej, aniżeli słabością, bardziej aniżeli występnem; przypuszczała, iżby się o rękę jej człowiek bogaty zgłosił i zapytywała siebie, jakby się w podobnym znalazła wypadku. Rozmaite przez głowę jej przesuwały się przypuszczenia, a wszystkie wytwarzały dokoła niej rodzaj atmosfery obcej, w której uczucia jej, na próby wystawione, mocno cierpiały — cierpiały przez to najbardziej, że z kim pomówić nie miała. A tak tego potrzebowała!

Potrzebowała się zwierzyć, wyspowiadać komu? Z czego? Ten, co jej z przed oczów znikł, nasiał jej w duszę ziarn pełno, nad kiełkowaniem których czuwać należało. Każdy niemal wyraz, który z ust jego wyszedł, był ziarnem.

Przed panną Tekla otworzyły się horyzonty odmienne od tych, jakie ją dotychczas otaczały, a w których poczęło jej być duszno, tak niemal, jak w izbie bardzo ciepłej a zamkniętej. Płomienistość patryotyczną ojca, dyplomacya matki, samolubstwo brata przedstawiły się jej po raz pierwszy pod postacią taką, pod jaką — przypuśćmy — astronomowi wydałyby się planety, gdyby słońce w oczach jego znikło. W razie takim astronom by zapytał: około czego one krążą? Podobne pytanie zadawała sobie hrabianka co do otaczających ją osób. Obracały się one, działały, krążyły, ale słońce, około którego ruch ten odbywał się, z oczów jej znikło. Nie znikło ono atoli w istocie. Każda z nich miała je, ale miała w sobie i dla siebie. Wynikały ztąd sprzeczności, które do harmonii sprowadzały ustępstwa wzajemne, jakie jedno drugiemu czynić było zniewolone. Wyglądało to tak, jakby jedno drugie oszukiwało, pomimo że w rzeczy samej każde oszukiwało przedewszystkiem siebie. Dodajmy do tego gwar, jaki sprawiały wypadki, a będziemy mieli wyobrażenie niejakie o odmęcie, jaki w myślach hrabianki zapanował po odejściu pana Piotra. Ani się zwierzyć, ani wyspowiadać komu, ani się poradzić kogo nie miała, a przytem nie miała możności w skupieniu ducha zastanowić się nad sensem gwaru, w którym niebawem, jako nuta dominująca, zapanowała wiadomość o rozpoczęciu kroków wojennych.

Wiadomość ta wprawiła grafa w szał radości, w szał, który powściągać usiłował. Usiłowanie nie zawsze mu się udawało — wybuchał niekiedy.

— A co!.. — wywoływał — a co!.. — i powiadał to samo, co powiedziała cesarzowa Eugenia: — "To wojna moja... "

Ręce hrabiny całował i dziękował jej, a tłómaczył:

— Qui ne risque rien, n'a rien: jam zaryzykował wszystko... Sztuka w tem, ażeby wiedzieć, kiedy ryzykować... Ryzykuje się wówczas, kiedy idzie najgorzej, wówczas bowiem zbliża się i moment zmiany szansy... Nikt nie rozumiał tego po Sadowej... Zrozumiałem ja sam tylko i oto... owoce usiłowań moich... Zaczął się taniec... Tańczcie prusięta!..

Troska jego cała zwróciła się obecnie do kwestyi umeblowania pałacu, zaopatrzenia piwnicy, spiżarni i przysposobienia usługi. Wszak spodziewał się francuskich generałów, marszałków, kto wie, Napoleona samego, a nie miał ani na czem ich posadzić, ani — na wypadek, gdyby na noc zostali — położyć, nie mówiąc już o porządkach kredensowych, którym nadać należało akcent, zaznaczony przez Mickiewicza w "Panu Tadeuszu. " Na wszystko to potrzeba było pieniędzy, pieniędzy i jeszcze raz pieniędzy. Do radości przeto dołączała sio gorycz — ziarnko gorczycy bardzo przykre, albowiem stan interesów nie pozwalał na zaciągnięcie pożyczki. Nie było zkąd dostać ani grosza. Ani grosza!.. Śródborze zastawionem było całkowicie, tak że, jako ewikcya, pozostawała tylko rachuba na powodzenie oręża francuskiego; ewikcya zaś ta nie miała znaczenia najmniejszego, ani w zakładach kredytowych, ani u kapitalistów prywatnych. Graf wiedział o tem, mimo to zakołatał tu, tam i ówdzie — dla tego, jak myslał, ażeby sobie nic do wyrzucenia nie mieć. Wszędzie — jak się spodziewać należało — spotkała go odmowa. Gniewało go to i gryzło srodze.

— Co ja pocznę, Giduleczko?.. — pożalił się razu pewnego hrabinie, przedstawiwszy jej kłopoty swoje.

Hrabina ramionami wzruszyła.

— Bydlęta... — odezwał się o tych, co wierzycieli jego zastępu powiększyć ochoty nie czuli.

— Co się im dziwić!.. — zauważyła.

— Zapewne, tem bardziej, że nie mogę każdemu łopatą w głowę kłaść... Ale, czyżby się domyśleć nie mogli?.. Któż tu zajmie stanowisko naczelne?.. Prosty zdrowy rozsądek wskazuje z góry mnie, nie kogo innego...

— Ludziom jednak wydaje się, że zajść mogą jakieś wypadki nieprzewidziane...

— Jakież, naprzykład?.. Wojska maszerują...

— Może się uda jeszcze cios odwrócić...

— Jak?.. Oho!. — zawołał.

W chwili tej przyniesiono z poczty dzienniki. Graf pochwycił najpierwszy z wierzchu, zdarł z onego opaskę, rozłożył, i zaledwie okiem rzucił, krzyknął:

— Łupień!.. łupień!..

Oczy mu się śmiały, oblicze promieniło, nozdrza rozdęły.

— Cóż?.. — zapytała hrabina spokojnie.

— Tylko się zetknęli, wnet łupnia dali...

— No?..

— O... słuchaj...

Odczytał depeszę, zawiadamiającą o mniemanem zwycięztwie, odniesionem przez francuzów pod Saarbrücken. Wiadomo, co to za zwycięztwo było. Tryumfowała blaga, która za czasów cesarstwa drugiego wysoko we Francyi stała. Rzecz prosta, graf znać nie mógł istoty rzeczy, przyjmował więc wiadomość w znaczeniu literalnem i cieszył się, o! cieszył się — Było to do przewidzenia.. Czyż przypuszczać można, ażeby prusacy francuzom czoło stawić byli w stanie!,.

Mówiąc to, patrzał na rozłożoną mappę i po chwili milczenia, dodał:

— Będą tu za... miesiąc... za dwa miesiące najdalej... Jazda francuska ma już szpicruty gotowe..

Powiedzenie ostatnie była to aluzya, która tyczyła się wkroczenia francuzów do Berlina za czasów Napoleona I. Jazda, przy okazyi tej zaopatrzyła się była w szpicruty, celem okazania prusakom lekceważenia. Zwycięzcy z pod Jeny na zwyciężonych przez ramię spoglądali. Wspomnienie to odgrzebane podsycało chełpliwość stronników wojny we Francyi. Dziennikarstwo imperialistowskie rozdmuchiwało je i roznosiło po świecie w postaci świadectwa, że narwańcy tego rodzaju, co graf, nie w samej tylko poławiali się Wielkopolsce. We Francyi było ich pełno. Dzierżyli władzę, kierowali polityką, rozporządzali środkami olbrzymiemi i wprawiali w obłęd poczciwców, co o nich nadzieje i widoki zaczepiali. Graf im wierzył, ufał i pewnym był, że z pod Saarbrücken wojska francuskie, zatrzymawszy się jeno tu i owdzie, dla wykropienia niemców, drogą najkrótszą do Berlina pójdą. Marszrutę nawet znał. Spodziewał się ich przeto za miesiąc, za dwa najdalej — i dla tego wnet po daniu folgi uradowaniu, które mu pierś rozpierało, dłonią w czoło się uderzył i zawołał:

— Pieniędzy!.. pieniędzy!.. — i dodał spokojniej nieco: — Gdyby mi kto dziś dziesięć tysięcy talarów wyliczył, oddałbym mu za dwa miesiące we dwójnasób...

— Masio... — bąknęła hrabina.

— Co?.. — zapytał, w żonę się wpatrując.

— Gdyby ożenienie jego przyspieszyć...

— Ażeby mi — odrzekł z przyciskiem — żydowica wsparcia udzieliła?.. Niech Maurycy wsparcie przyjmuje, jeżeli mu się to podoba; ale... ja?.. nigdy!..

Zauważymy, że w czasie owym "nigdy!" w modę było weszło — wprowadził takową imperializm. Że zaś hrabina, ze względu na funkcyą swoją, mocno była imperyalizmem podszyła, więc usłyszawszy z ust męża wyraz wyroczny, zamilkła. Milczenie jej wziął graf w sensie uznania.

— Nigdy!.. — powtórzył z przyciskiem mocniejszym. Pieniądze te dłonie by mi paliły, tem bardziej... że...

Zająknął się i zaciął. Wypomnieć chciał interwencyę klerykalną i powiedzieć, że klerowi bądź co bądź nie dowierza; lecz — o klerze wyobrażenie zmienił — szacunek dla niego powziął — był już sam klerykałem przez pół. Czoło dłonią potarł i westchnął. Głową kręcił. Odchrząknął z przyciskiem razy paro.

— Co ja pocznę!.. Zkąd ja pieniądze wytrzasnę?..

— Gdybym w Paryżu być mogła... — zauważyła hrabina.

— A ba... O dostaniu się tam ani myśleć teraz... Wojska drogę zastąpiły, wszystkie koleje, zajęły... i idą, idą... A tu u nas pustki... Pustki w pokojach, pustki w spiżarni, pustki w piwnicy... Co ja bez pieniędzy pocznę!.. co pocznę!..

W zafrasowaniu wielkiem chodzić jął po pokoju, zatrzymując się od czasu do czasu przy oknie i wyglądając na podwórze. Powtórzyło się to razy kilka, na podwórze spoglądał obojętnie, aż nagle brwi zmarszczył i wzrok wytężył.

— Co to znaczy?.. — przez zęby przecedził. Po co on tu?.. Hm?..

Zapytanie ostatnie zwracało się do jegomości jakiegoś, który od bramy wjazdowej zmierzając ku pałacowi, co chwila się zatrzymywał i przypatrywał. Na obliczu jego malowała się owa zwyczajna ciekawość zwiedzających, która się nie dziwi, ale notuje. Zatrzymywał wzrok raz na frontonie, znów na kolumnach, dalej na oknach, gzymsach etc. A nie był to ktoś nieznajomy, pomimo że na pierwszy rzut oka nieznajomym się wydał z powodu, że go graf od dawna nie widział. Obecność jego grafa zdziwiła.

— Po co on tu?.. — powtórzył.

Był to baron von Krapiloff z Klatek.

Prawie o nim nie słychać było przez lat kilka, zjawienie się przeto jego niespodziane zastanowiło grafa.

— Baron z Klatek... — rzekł do żony.

— Ahm.., — odezwała się hrabina.

— Co przybycie jego w tym momencie znaczyć by mogło?..

— Interes jakiś...

— Hm?.. Czy nie chce prusak względy sobie skarbie?..

— Może... — wtrąciła.

— Boć — ciągnął graf — interesy sąsiedzkie załatwialiśmy za pomocą korespondencyi lub pośrednictwa... Hm?. hm?.. No, jakby tam nie było, nie wyjdę naprzeciwko niego, ale go przyjmę grzecznie... bardzo grzecznie...

Przy wyrazach ostatnich patrzał na hrabinę. Hrabina je głowy skinieniem aprobowała. W chwil kilka później baron się na progu ukazał.

— Aa?.. — zawołał graf przeciągle z akcentem zapytania.

— Służby moje najposłuszniejsze wam, panie graf.. — od progu przybyły odpowiedział.

— Tak dawno niewidziany!..

— Nie pokazywałem się.. Siedziałem, jak mysz w dziurze po nauce, jakąś mi pan dał...

— Aha!.. Ano...

— Powiedziałem sobie, to coby powiedziała mysz, gdyby mówić umiała: baronie von Krapiloff, kota się wystrzegaj... O...

— Kota?.. — zapytał graf.

— Jużci tak... Czyżeś mnie, grafie, nie złapał, jak kot?.. Nie zdusiłeś mnie dla tego, żem twardy i grube mam kości... Ale do razu sztuka... Nie próbowałem kości moich wystawiać powtórnie... dziś zaś ośmielam się panu, mości hrabio, czołobitność moją złożyć, albowiem dowiedziałem się, iż mogę mu małą przysługę sąsiedzką wyświadczyć...

— Obcinanie psom ogonów podawałeś za przysługę sąsiedzką..

— Nu.. ja,.. — odparł niemiec tonem dobroduszności. Wówczas wychodziłem z punktu widzenia innego, dziś wychodzę z innego...

— Spodziewam się.. — odezwał się graf tryumfu tonem.

Baron się głęboko hrabinie ukłonił.

— Czołobitność moja... — rzekł i celem zmienienia snadź materyi rozmowy, dodał: — Jakież tu zaszły zmiany od czasu, jakem do Śródborza nie zaglądał...

— Zaszły zmiany... — odrzekła pani. Postarzeliśmy, baronie...

— Nie to na myśli miałem; tego bym ani spostrzegł... ale: ten pałac... Wygląda, niby zamek zaklęty... Piękny, o! piękny...

— Nie prawdaż?.. — zapytał graf.

— Piękny... — powtórzył niemiec tonem, w którym, gdzieś w głębi, zdawało się, jakby się odzywała nuta fałszywa. Co do tego, ani słowa... Ale — dodał — miałbym z wami, grafie, słów kilka do pomówienia, a lękam się, ażeby... pani hrabina...

— O!.. — podchwycił graf. Pomiędzy urną a hrabiną tajemnic nie ma,..

— Nie o tajemnice, ale o interesa, któreby może panią hrabinę trochę znudziły, chodzi...

— Mnie nie nudzą interesa, tyczące się grafa... Jeżeli jednak obecność moja w czemkolwiek przeszkadzać by miała, w razie takim,..

— Przeszkadzać?,. — przerwał baron tonem protestacyi. Przeszkadzać!.. Nigdy na świecie... Przeciwnie, obecność pani pomódzby tylko w razie danym mogła... Interes zresztą jest krótki... słów kilka... Czy wolno?.. — zapytał, ku hrabinie zapytanie zwracając.

— Proszę pana...

— Powoduje mną chęć szczera wyświadczenia przysługi sąsiedzkiej...

— We względzie?.. — zapytał graf.

— Rzecz bagatelna... drobiazg.. — odpowiedział niemiec z lekceważeniem. Słyszałem, że pan graf potrzebujesz kredytu w wysokości kilku czy kilkunastu tysięcy talarów...

— W rzeczy samej... — odrzekł graf — potrzebuję w momencie tym kredytu na... krótki termin...

— O termin niniejsza przy... ewikcyi...

— Ewikcya pewna... — zaczął graf i miał zamiar w szczegóły ewikcyi wejść, lecz w porę za język się ugryzł.

Ewikcya jego opierała się na przybyciu francuzów.

— Ph... — odrzekł baron, dłonią od niechcenia machnąwszy i dorzucił: — To rzecz wiadoma... O tem mówić nie warto... Więc pozwoli mi pan graf, ażebym mu we względzie tym użytecznym się stał...

Oświadczenie to wygłoszone było tonem dobroduszność! znakomicie udanej.

— Panie baronie!.. — odpowiedział graf na to, spoglądając znacząco na żonę.

Hrabina znaczącem głowy skinieniem odpowiedziała mężowi.

— Zażartowałem niegdyś z pana; zażartowałeś pan ze mnie; pomiędzy sąsiadami zdarzają się wypadki podobne...

— Panu, jak się zdaje, panie baron, chodzi o to — zaczął graf z akcentem przymówki delikatnej — ażebyś sąsiadem moim pozostał nadal...

— O i bardzo... — odparł tenże.

— Obecnie nawet... kiedy francuzi?..

— Co?..

— Wykurzą was...

— A!.. co tam!.. Co fraucuzom do stosunków sąsiedzkich?..

— W ogóle jednak, ciekawi będą może dowiedzieć się, co i jak?..

— Ciekawość ich we względzie tym nie ja zaspakajać będę... Co mi tam do tego!..

— Może zapytają mnie... — wtrącił graf tonem półinsynuacyi.

— Może... nie wiem... A może zadowolnię się zechcą odpowiedzią, jakiej im nie omieszka Moltke udzielić. Zresztą — dodał — mniejsza oto... Rzecz nie w tem, ale w tem: ile pan, panie graf, w chwili tej potrzebujesz?..

Graf znów na żonę spojrzał i ta mu znów znak zachęcający dała.

— Ile?.. — powtórzył baron zapytanie.

— Uhm?.. — wygłosił graf powoli. Ile?.. talarów tysięcy kilkanaście...

— Piętnaście, naprzykład?..

— Nie tyle...

— Ale... dla zaokrąglenia liczby...

— Ph... zapewne... Tysięcy parę mniej, albo więcej rzeczy nie stanowi...

— Niechże pan, panie grafie, pisze rewers...

Graf posiadał wielką w redagowaniu dokumentów tego rodzaju wprawę; mimo to, zaskoczony niespodzianie, zawahał się. Łatwość, z jaką mu pożyczka ofiarowaną została, mieszała go. Gdy przeto baron do pisania rewersu go wezwał, zapytał, jak student:

— Rewers... jak?..

— Jak się panu podoba... Niech graf sam termin wyznaczy...

— Na trzy miesiące...

— Dobrze... jeżeli to panu różnicy jakiej nie uczyni...

— Procent?..

— Hm... — mruknął baron z giestem — dwa... dwa i pół... trzy...

— Zwyczajny?.. bankowy?.. — zapytał graf.

Baron głowy skinieniem dał odpowiedź twierdzącą — i podczas kiedy graf dokument przysposabiał, przysiadł się do hrabiny i prawił jej o tem, jak to on się w okolicy zaaklimatyzował.

— Bardzo mi tu dobrze, bardzo miło, tak dalece, że się już o siebie lękać poczynam...

— W jakim względzie?..

— Żebym się nie spolaczył...

— O!.. dla pana; zdaje się, niebezpieczeństwo podobne nie istnieje..

— Czemu nie... — odparł. Pozostaje mi tylko... z polką się ożenić; żona by mnie przerobiła... Czuję to...

Rozmowa w materyi tej potoczyła się dalej, utrzymywana w tonie półżartobliwym. Niemiec ulokował komplimentów parę pod adresem hrabiny. Hrabina okazywała się względem niego grzeczną i uprzejmą, odpowiadała, zapytywała, wygłaszała opinie swoje, aż graf się z rewersem w ręku pojawił i przerwał:

— Oto... — rzekł, papier baronowi podając.

Baron, nie czytając, rewers w zanadrze schował i wręczył grafowi przekaz na bank, opiewający na piętnaście tysięcy talarów. Odbyło się to tak od niechcenia, jakby to nie był ten sam człowiek, co żydów oszukiwał i o fenigi się targował.

Gdy zamiana dokumentów dokonała się, baron wsiał i rzekł:

— Rzecz załatwiona... Pozostaje mi pożegnać panią hrabinę i pana grafa i polecić się względom ich łaskawym...

— Ależ... — graf na to tonem protestacyi Baron zechcesz nam chwilko czasu darować jeszcze...

Niemiec się skłonił z akcentem wdzięczności i wnet wszczęła się gawędka treści politycznej, którą graf w następujący zagaił sposób:

— Kropią naszych, uważacie... — rzekł.

— Co to znaczy?.. — zapytał baron.

— Francuzi przetrzepali wojska pruskie...

— Ej... to nic jeszcze nie znaczy. Finis coronat opus...

— Zapewne... Jednakże... temu zaprzeczyć nie można, że francuzi odnieśli zwycięztwo ogromne...

— Tak, o!.. tak: pół na pół z blagą... Francuzi?.. My ich znamy...

— I my znamy...

Niemiec się złośliwie uśmiechnął i odpowiedział:

— O tak...

I następnie potwierdzał wszystko, co graf po wiadał, tak że kiedy w końcu pożegnał gospodarstwo domu i odszedł, graf zawołał:

— O to niemczysko basuje!.. o toż basuje!.. Kręto być koło prusaków musi... Złagodniał, jak baranek, pazury pochował i śpiewa piosnkę nie tę, co dotychczas śpiewał... To najlepszy dowód; że papiery nasze w górę. poszły... Nie zdziwię się, gdy drugi jaki niemiec nastręczy się z przysługą sąsiedzką... A kłopotałem się o pieniądze!.. Piętnaście tysięcy talarów spadły mi, niby z nieba... Teraz trzeba zająć się umontowaniem domu, czasu nie tracąc... Gidulciu — do żony się zwrócił — pojedziemy... co?..

— Jedźmy... — hrabina na to.

— Do Berlina, czy do Wrocławia?.. Do Wrocławia chyba, jako do starego grodu polskiego...

— W Berlinie łatwość większa i wybór lepszy... id="filepos455255"> zauważyła hrabina.

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

"Kto odżyć ma, ten przemienić się musi" — sentencyę tę napisał Zygmunt Krasiński ("Niedokończony poemat"). Szlachta wielkopolska powinnaby ją za godło sobie wziąć, nie co do przekonań jednak politycznych, które zmienia dosyć często, ale co do tego, o czem wiedzą wszystkie wróble, gnieżdżące się w strzechach wielkopolskich. Co do tego — graf o tem ani myślał. Z demokraty sui generis stał się klerykałem sui generia, zastąpił demokracyą klerykalizmem i ze spokojem sumienia zachwycającym, nowe widoki tworzyć i nowe plany snuć począł, gdy w Śródborzu zaszedł wypadek, który mu niejaką sprawił mitręgę.

Panna Tekla w oknie siedziała i po podwórzu palacowem, po stajni, po oczekującem na powrót bocianów gnieździe okiem powodząc, rozmyślała nad położeniem upokarzającem, w jakie ją i jej najbliższych okoliczności wtrąciły. Rozmyślała nad tem, wyjścia nie widziała i jednego pragnęła: tego mianowicie, ażeby się cudem jakim z panem Piotrem rozmówić mogła. Wydawało się jej, że on jeden pocieszy, on jeden wskazówkę da, on jeden radę znajdzie.

— On jeden... — w duchu sobie powtarzała.

— Gdzież on jednak?

Dni kilka temu graf dostał zawiadomienie urzędowe o powrocie z pułku syna starszego rannego. Dnia, w którym to nastąpi, nie znano. Zależało to od kolei żelaznych, zajętych ogromnie, Spodziewano się przybycia młodego hrabiego lada dzień i o spodziewanie to panna Tekla zaczepiała nadzieję dowiedzenia się czegośo panu Piotrze, o którym od początku wojny wiadomości nie miała najmniejszej.

W oknie — jakeśmy rzekli wyżej — siedziała i okiem po podwórzu powodziła. Nagle we wrotach  pokazał się pojazd kryty. Na widok ten serce jej mocno zabiło — czemu? — sama nie wiedziała, przekonanie bowiem powiadało jej, że to z sąsiedztwa ktoś w odwiedziny przyjeżdża, a to dla tego, że było już osób kilka, zgromadzonych na dole w salonie. Ktoś nowy przybywa, byle nie pan X. z córkami, do którychby zejść musiała. Nie z powodu jednak przypuszczalne panien X. wizyty opanował ją niewytłómaczony jakiś niepokój, z jakim śledziła nicby pojazdu, który, trawnik objechawszy, przed gankiem się zatrzymał. Z pojazdu wyskoczył jegomość jakiś w mundurze i oznakach służby sanitarnej.

Jegomość jakiś.

Na widok jegomościa tego, z siedzenia się zerwała, krzyknęła; zbladła; zachwiała się tak, że dla odzyskania równowagi ręce wyciągnąć musiała i odzyskawszy nagle siły, pędem po schodach zbiegła. Biegła; w korytarzu się zatrzymała, celem uregulowania w płucach oddechu, którego jej brakło chwilami. Ręką jedną za poręcz się ujĂo jła i dłonią sobie piersi przyciskała. Oddychała ciężko, głęboko. Znów ruszyła; iść chciała powoli; lecz pośpiech ją parł — pobiegła; przeszła pokojów kilka, przedpokój, sień, wydostała się na ganek i ujrzawszy pojazd odjeżdżający, zwróciła się do salonu. W salonie przedstawiła się jej grupa, otaczająca wpółleżącego na szezlągu żołnierza, w którym brata poznała. Obok siedziała matka, przy matce stał ojciec wśród sąsiadów, skupionych w sposób taki, że jeden drugiego maskował. Ruszyła do brata, przyklękła przy nim, przytuliła się do niego, coś mówić chciała i nagle skoczyła, ramiona podniosła i otoczyła niemi szyję jegomościa w służby sanitarnej oznakach. Stało się to w jedno oka mgnienie. Nie było w tem — rzecz prosta — premedytacyi najmniejszej. Siła jakaś niepowściągniona pchnęła hrabiankę do popełnienia czynu, który zdumił i zgorszył sąsiadów i rodziców. Mówić chyba nie potrzeba, że napadniętym w sposób ten niezwykły jegomością był pan Piotr. I jego to zdziwić musiało, a zdziwienie wzrosło, kiedy się panna Tekla odezwała:

— Mężu!.. mężu mój!..

Do obecnych się zwróciła i powtarzać z pośpiechem poczęła:

— Mąż!... mój mąż!., to mój mąż!..

Mówiąc to, za rękę go trzymała i uradowaniem promieniała.

— Mąż!.. mąż!.. on!.. och, on!...

Zdziwienie obecnych wielkiem było. Graf osłupiał; hrabina spoglądała oczami szeroko otworzonemi; pan Bolesław tylko z wyrazem uznania w oczach spoglądał na parę młodą i odezwał się po chwili, rękę do siostry wyciągając.

— Dobrze, Lusiu... dobrze: rozwiązałaś zadanie, którego rozwiązanie trudnem mi się wydawało... Papo, mamo... — do rodziców się zwrócił — udzielcie parze tej błogosławieństwa waszego... To para dobrana... Kochają się, a pan Ostróźko jest człowiekiem wielkiego serca, wielkiego charakteru i zdrowego rozumu...

Interwencya ta złamała lody. Nastąpiło uznanie czynu dokonanego, którego nie uznać nie można było — tak czyn ów pojawił się natrętnie i w sposób naglący. Było to niespodzianką dla wszystkich, nie wyjmując pana Piotra i panny Tekli.

Nie będziemy opisywali następstw, jakie się ztąd bezpośrednio wysnuły — tych następstw, co zazwyczaj wypełniają momenty przedślubne. Powiemy tylko, że momenty te były dla młodej pary trudne. Graf nie ukrywał niechęci; hrabina okazywała niezadowolnienie; pan Maurycy nazywał to wybrykiem romansowym; stawiano przeszkody, które panna Tekla łamać musiała przy jedynej chorego brata starszego pomocy. Usunęła je w końcu. Ślub cichy i bardzo skromny odbył się w miesiącu maju. Państwo młodzi przenieśli się na mieszkanie własne, od pałacu o kilometrów parę oddalone, do chałupy nabytej od bednarza, który do Ameryki wywędrowal. Pan Piotr kupił ją z gruntem, za pieniądze zapracowane i zaoszczędzone i "z pałaców sterczących dumnie" wprowadził do niej młodą żonę, znającą zdaleka tylko tak mieszkania tego rodzaju, jako też przywiązane do takowych życie pracy. To tez na wstępie w następujące odezwał się do niej słowa:

— Lękam się jednego tylko... tego, ażeby ci nie zabrakło odwagi i wytrwałości...

— Tak źle sądzisz o mnie!.. — odrzekła.

— Mamy przed sobą do rozwiązania zadanie nie łatwe...

— Praca... — podchwyciła.

— Nie tylko... Nie praca sama, ale przykład... przykład, będący głównem a najważniejszem szlachty naszej zadaniem, którego ona, niestety, najprzód uznać, a następnie rozumieć nie chce.,. Szlachta nasza, związana z chłopem węzłem rodzinnym bardzo silnym, ma w odniesieniu do niego obowiązki rodzinne, których niepełnienie pociąga za sobą. następstwa naturalne... Na nic się, naprzykład, nie przyda moralizowanie we względzie pozbywania się ziemi ojczystej i wywędrowywania z kraju, kiedy szlachta czyni to samo... Nie słów, czynów potrzeba... Szlachcie brzmią hasła takie piękne: "Wstańcie czyny moje!.. " Gdzie one?.. Zdobędziesz-że się na nie ty, prawnuczko wojewodów?..

Pani Tekla, zamiast odpowiedzi, rnęża szyję ramionami otoczyła i w usta jego ustami się wpiła.

W sposób ten zainaugurował się miesiąc miodowy, który dla hrabianki — na dobry ład — upływać był powinien w przerzucaniu się z wagonu do hotelu i z hotelu do wagonu, ażeby zapoczątkować życie, pędzone na ślizgawkach i zakończone wywróceniem kozła. Ona zapoczątkowała życie inaczej. Mąż ją za rękę wziął i prowadził, to jest, stopniowo a kolejno wskazywał jej jeden po drugim obowiązki, jakie pełnić miała. Pani Tekla zdecydowaną była odrazu do roboty się wziąć. Pan Piotr nie dopuścił tego; okazało się to rzeczą zbyteczną, a to dla tego, że zastosował do gospodarstwa rolnego sposoby racyonalne, dające mu w rezultacie zmniejszenie trudu i pomnożenie plonu. Bez wysiłków szczególnych zbierał trzy razy tyle co sąsiedzi jego. Przykład jego oddziaływał. Chłopi rozpytywali; on im opowiadał — nauczał, wskazywał, zwabiał cło zawiązywania spółek, do gromadnego działania, do obchodzenia się bez pośredników i faktorów, gdy się produkty sprzedawały. Snuło się to, snuło i rozsnuwało, nakształt sieci ekonomicznej, która z czasem okryła Śródborze całe i pomykała dalej, coraz to dalej — ciągniona przez hrabiankę. Na dolę pani Tekli wypadło zadanie edukacyjne — nie szkolne bynajmniej, ale czysto wychowawcze, które wynikło samo przez się ztąd, że się z pałacu do chałupy przeniosła i gniazdo założyła — gniazdo, do konstrukcyi którego weszły te pierwiastki, które przed wiekami szlachtę wytworzyły. Pierwiastki te były — jak wiadomo — natury czysto obronnej. Wsiąkały one w chłopstwo dokoła i poprawiając edukacyą szkolną niemiecką, nadawały jej akcent czysto polski, udaremniający usiłowania germanizacyjne.

— Pamiętasz gniazdo bocianie?... — zapytał jej razu pewnego mąż, wskazując rezultaty osiągnięte.

— A pamiętasz — odparła — jakeś wątpił, czy znajdę w sobie odwagi i wytrwałości dosyć?..

— Znalazłaś...

— I czekać nie potrzebowałam... Znalazła się ona sama... dzięki tobie... — i dodała z przymileniem:

"Tyś mnie wysłuchał, ty skrzydły orlemi, Monarcho ptaków, wzniósłeś mnie do siebie. "

Poetyczna ta apostrofa prozaicznie w ten tłómaczyła się sposób, że para ta przedstawiała sobą harmonijne, w jedno zlane połączenie rozumu i serca. Połączenie to nastąpiło na gruncie narodowym, pod niemiecką przewagą, posiadało przeto z konieczności rzeczy charakter nawskróś obronny. Pan Piotr, mimo że się z hrabianką ożenił, nie przedstawiał się "łykom" jako "ciarach" — nie wyzyskiwał ich; był dla nich ich człowiekiem bogatym w zasoby rozumowe, któremi się z nimi ochoczo dzielił, odkrywając na użytek ich Amerykę na miejscu, na gruncie rodzinnym, w samopomocy, praktykowanej siłami zbiorowemi. Chłopi garnęli się do niego, raczej do nich — do niego po rozumne wskazówki i zdrowe rady, do niej, celem ogrzania się przy cieple jej duszy.

I ona — hrabianka — czuła się zadowoloną.

— Cóż tam u ciebie słychać?.. — zapytywał jej ojciec, którego odwiedzała w pałacu od czasu do czasu.

— Niech też papa kochany do nas zajrzy kiedy.,. — prosiła.

— Hm... hm... — odpowiedział i usta zaciskał.

Zajrzeć do państwa Piotrostwa ochotę miał, ale to go wstrzymywało, że udawał, jakoby zięcia ignorował. Pan Piotr nie istniał niby dla niego, a to dla dwóch powodów: raz dla tego, że Ostróżką się nazywając, Gracką za żonę pojął, powtóre dla tego, że się otwarcie do potępionego przez patryotyzm kościelny pozytywizmu przyznawał. Tego mu eks-demokrata wybaczyć nie mógł. Trzymał się więc od zięcia zdaleka i w osamotnieniu tak gorliwie polityki nowej niwę uprawiał, że organ klerykalny w Poznaniu przygotował zawczasu, na wypadek zgonu jego, nekrolog, zaznaczając w takowym szczególnie cudowne bałwochwalcy nawrócenie się i oraz łaskę dotykalną, jaka z tej racyi nań spłynęła. Łaska polegała na skojarzeniu się związkiem małżeńskim pana Maurycego z Chaną i uratowanie przez to ze szponów niemieckich majątku polskiego. Skojarzenie się nastąpiło, pomimo że się Chana do przyjęcia chrztu świętego namówić nie dala. Rzecz ta pozostała w zawieszeniu; w postaci skandalu tymczasowego, tymczasowość którego ukrywał pan Maurycy za granicą, w towarzystwie i w przymierzu z  matką, która ze strony swojej nad nawróceniem Ghany pracowała. Ten był powód, dla którego graf w pałacu śródborskim osamotniał. Pan Maurycy z żoną i matką wyjechał, pan Bolesław, z ran się wyleczywszy i nie chcąc na łasce brata pozostawać, do pułku powrócił. Stary graf pozostał sam w gmachu, na straży niejako murów, w których gościu miał Napoleon III i w których spodziewał się przyjmować wstrętnego mu niegdyś kardynała Ledóchowskiego. W osamotnieniu tem pomieszania zmysłów dostać by mógł, gdyby umysł jego nie znajdował karmy w gazetach, odbieranych w ilości ogromnej z poczty codziennie i odczytywanych sumiennie. Były to organa wyłącznie klerykalne: "Germania, " "Univers, " "Union, " "Monde, " "Czas, " "Kurjer Poznański, " "Przegląd Katolicki, " "Niwa, " którą cenił wysoko dla tego, że i na nią, równie jak na niego, łaska nawrócenia spłynęła, etc, etc. Czytanie dawało mu niekiedy assumpt do pisania. Pisywał do gazet korespondencye, do mężów stanu listy i memoryały. Pierwsze przepadały w koszach redakcyjnych, drugie w części odszukają się kiedyś w archiwach watykańskich. Że zaś ani te, ani owe nie zawierały w sobie treści, więc mu nie odpowiadano. We względzie tym wyjątek stanowił don Pedro, cesarz brazylijski, który ma ten, co J. I. Kraszewski zwyczaj, że na wszystkie listy skrupulatnie odpisuje. I ten atoli odpowiadania zaprzestał od chwili, jak mu graf ofiarował koronę polską. Ofiarował ją także hrabiemu Chambord, don Karlosowi, byłemu królowi neapolitańskiemu, któremuś z arcyksiążąt austryackich i kilku jeszcze innym koron amatorom, pewnym a bez zajęcia, których mu natchnienie wskazywało. W sposób ten starzec politykę nową prowadził i uwolniony od kredytorów a interesów, czas sobie zajmował. W nekrologu, jaki na intencye jego powyżej wzmiankowana redakcya w pogotowiu trzymała, zamianowanym został "skałą wiary, stawiącą burzom czoło harde. " Porównanie to trafnem było w tym względzie, iż oburzała go myśl o żydówce synowej, co się nawrócić nie chciała.

I czas mu upływał swobodnie, spokojnie, bez wstrząśnień, w tem przekonaniu, że od tryumfu Stolicy Apostolskiej, pewnego w przyszłości niedalekiej, zależy całkowicie tryumf sprawy, stanowiącej przedmiot stały trosk i miłości jego. Przekonanie to w następstwie logicznem wydało kwietyzm bezwzględny, wyrażający się na polu pod postacią składania jak najdonioślejszych ofiar pieniężnych na rzecz nieomylnej głowy kościoła, która sama zrobi wszystko. Składał przeto ofiary — czerpał z kieszeni żydówki i dawał na świętopietrze, dawał na składki, opłacał prenumeratę dzienników, brał udział we wszystkich operacyach pieniężnych, mających na celu podtrzymanie ducha wiary, nie okazywał się głuchym nigdy, gdy do niego w imię ducha onego zakołatano. A kołatano często. I on miał zawsze. Chana nie skąpiła teściowi — nosiła godnie tytuł hrabiny, który jej przyszedł drogą pierników i wieprzowiny solonej. Raz tylko wzruszenia doznał. Stało się to w chwili, gdy mu oznajmiono, że córka powiła syna.

— Wnuk!.. — krzyknął, brwi zmarszczył i wąsy rozgładził.

— Wnuk?.. — powtórzył po chwili z akcentem zapytania.

Okrzyk pierwszy był wyrazem ochoty pójścia do córki i zaniesienia błogosławieństwa dziecku dziecka jego.

Zapytanie nastąpiło w skutek refleksyi. Było to wprawdzie dziecko dziecka jego, ale nazywało się Ostróżką. "Ostróżko?" Pomyślał, zastanowił się i nie poszedł. Myślał dalej. Stanęła przed nim możliwość wnuka, noszącego nazwisko "Gracki" i mróz starcowi po za skórą przeszedł. Możliwość ta sprowadziła inną, która się przedstawiła pod postacią uporu Chany. Jak upierała się przy tem, ażeby się samej nie chrzcić, tak samo uprzeć się mogła przy tem, ażeby syna swego, wnuka grafskiego, hrabiego Grackiego, obrzezać. Zgroza! Owładnął grafem niepokój wielki niepokój zimny jakiś; jął po komnacie chodzie, powtarzając od czasu do czasu:

— Gracki żyd?.. Gracki żyd?.. Potworność przypuszczenia tego zniewoliła go do napisania listu długiego do hrabiny, której powierzył zaniepokojenie swoje i którą prosił, błagał, zaklinał, ażeby, rozwinąwszy całą swoją zdolność dyplomatyczną, zwróciła takową na "głupią żydowicę" i wyperswadowała jej niczem usprawiedliwić się nie dającą fantazyą upierania się przy swojem.

— Giduleczko, w tobie nadzieja!

Tak brzmiało zakończenie listu. W liście tym, w post scriptum, znajdowało się krótkie zawiadomienie:"Lusia ma syna." I tyle.

Pani Ostróźczyna, w tygodni kilka poźniej, przyniosła syna do pałacu dziadkowi do pokazania. Graf się uśmiechnął na widok zdrowego i tęgiego chłopaka, któremu pyzia obwisały i na czółku zarysowywał się mars dziadowski, mars zaznaczony na portretach wszystkich jego przodków po mieczu. Mars ten zwrócił na siebie grafa uwagę. W oczach starca zajaśniało rozrzewnienie. Palcem na takowy wskazał i coś w odniesieniu do onego powiedzieć chciał. Wstrzymał się jednak i po chwili rzekł:

— Bocian ci go, Lusiu, przyniósł...

— Bocian, papo... — odrzekła.

Ramionami wzruszył i westchnął. Po chwili odezwał się, jakby mówił sam do siebie:

— Szkoda...

Pani Tekla nie podniosła wyrazu tego, którego znaczenie rozumiała. Nie wdawała się z ojcem w dyskusyę nigdy. Wiedziała, iżby to nie doprowadziło do niczego. Zwróciła się do niego z prośbą:

— Pobłogosławcie, ojcze, wnuczkowi...

— Ano... tak: niech mu Bóg błogosławi... Rękę wyciągnął, dziecko przeżegnał i zapytał:

— Jak mu na imię?..

— Krzysztof...

— Uhm... — mruknął i głową z takiem zacięciem pokiwał, jakby żałował, że imię to nosić będzie Ostróżko; następnie zadał zapytanie, które zazwyczaj zadawał:— Cóż tam u ciebie słychać?..

— Dobrze, papo...

— Mogłoby jednak być lepiej...

— Może... nie wiem i nie życzę sobie...

— Skromne masz życzenia...

— Kocham, szanuję; kochaną i szanowaną jestem... Na niczem mi nie brak...

— Nie przychodziż ci, moje dziecko, na myśl nigdy, czem jest twoja matka, czem były babki i prababki twoje?:.

Rzekłszy to, ręką wskazał szereg zawieszonych na ścianie portretów, przedstawiających, obok mężów w pancerzach, niewiasty w piórach i klejnotach.

Pani Tekla okiem powiodła i nic nie odpowiedziała, dla tego że do powiedzenia miała wiele, ale nic takiego, co by ojcu przyjemność sprawić mogło.

— Cóż ty na to?.. Gdybyś się była nie pospieszyła zbytecznie; gdybyś była poczekała; gdybyś...

— Ależ ja, papo kochany — podchwyciła — pośpiechu nic żałuję!.. ależ mi dobrze!.. ależ się czuję zadowolniona i w sumienni mojem spokojną!..

— W sumieniu spokojną mogłabyś być, gdybyś męża nawróciła...

Po raz pierwszy jej o mężu wspomniał.

— Na jakąż religię, na jaką wiarę nawracać bym miała człowieka, posiadającego religię obowiązku i wiarę w pracę!..

Graf ręką machnął, westchnął i do siebie rzekł:

— Synowa żydówka, zięć pozytywista,.. Ale a!..— dodał głosem podniesionym — Maurycowa, dowiedziawszy się, że ci Pan Bóg syna dał, przysłała ci na ręce moje przekaz na pieluszki dla chłopca... Oto ou...

Podał córce weksel, który pani Tekla wzięła i w zanadrze schowała. Wkrótce potem ojca pożegnała.

W tygodni kilka później gmina śródborska otrzymała od pani Tekli Ostróżczyny sutą, trzydzieści tysięcy wynoszącą dotacyą, przeznaczoną specyalnie do opłacania prelegentów, którzyby miewali odczyty z zakresu historyi ojczystej, języka narodowego i rolnictwa. Na trzydzieści tysięcy właśnie opiewał przekaz na pieluszki dla chłopca. Gdy się o tem graf dowiedział, usta skrzywił i rzekł:

— Warto im dawać pieniądze...

Urodziło się przytem w umyśle jego podejrzenie. Przedtem, nim przekaz ów przyszedł, odczyty miewał pan Piotr. A więc... reszty domyśleć się łatwo. Podejrzenie to nie upadło wówczas nawet, kiedy się pokazało, że przed przyjściem przekazu z odczytami występował pan Piotr sam tylko, po przyjściu zaś takowego brali w nich udział uczeni, sprowadzani umyślnie z Poznania, Torunia, Wrocławia i innych miejscowości, w których do znalezienia byli. Starało się o to kółko włościańskie, funkcyonujące w Śródborzu żywiej, aniżeli gdzieindziej. Mimo to podejrzenie podejrzeniem pozostawało, a to z tej racyi, że dotacyą z nieczystego pochodziła źródła: z kieszeni żydówki i z natchnienia pozytywisty. Tak rzecz tę wytłómaczył ksiądz Jan, który wkrótce po tłómaczeniu tem umarł.

On jeden z grona osobistości, które w opowiadaniu niniejszem występują, wypadł z szeregów ludzi żyjących. Inne wszystkie żyją. Żyje graf, pomimo że na śmierć jego czeka nekrolog. Żyje hrabina Krzysztofowa i hrabstwo Maurycostwo, pomimo że hrabina Maurycowa w uporze występnym, o zemsto do nieba wołającym, trwa. Żyją państwo Ostróźkostwo.

Tym ostatnim powodzi się dobrze, bardzo dobrze, tak dalece dobrze, że do zadowolnienia, jakie pod strzechą ich panuje, przybyło jeszcze inne, które im niesłychane sprawiło uradowanie. Gmina Śródborza założyła fundusz, przeznaczony na wykupywanie gruntów z rąk niemieckich i zapewniła funduszu tego wzrost. Kiedy pan Piotr wiadomość tę żonie zakomunikował, pani Tekla na kolana się osunęła i ręce modlitewnie złożywszy, tonem akcentu dziękczynności pełnym zawołała.-

— O Boże!..

— Co szlachta straci, to chłopi odbija..— w sensie uwagi rzucił pan Piotr.

— Tyś to sprawił!..— krzyknęła, z klęczek się zrywając i na rnęża palcem wskazując.

— Tyś to sprawiła...— odparł.

— Ty!..

— Ty...

I wszczęła się kłótnia małżeńska. Jedno drugiemu ustąpić nie chciało.

— Ty!..

— Ty!..

Któż? — któż, koniec końcem, to sprawi!?. Nam się zdaje, że pomiędzy niemi dwojgu siekierka utonęła. Połączenie się harmonijne rozumu i serca, obecność w szeregach pracowników doktora filozofii, który mógł sobie karyerę ministeryalną krzesać i hrabianki, która powinna była salonową lalką zostać, przykład, wszystko to razem wzięte, oddziaływało i sprowadziło rezultat... bardzo obiecujący.