Ferdynand Nicolay

DZIECI ŹLE WYCHOWANE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Księga pierwsza.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Księga druga.

I. PORÓWNANIA.

II. OBIECANKA, CACANKA.

III. ZWODZENIA.

IV. WYSZYDZANIA.

V. UPOKORZENIA.

VI. "TRESURA".

VII. ZŁUDZENIA, UWIELBIENIA.

VIII. POUFAŁOŚĆ.

IX. TOWARZYSZE.

X. WOKOŁO FARTUSZKÓW.

XI. ZAPYTANIA SZTUCZNE.

XII. RODZICE BOJAŹLIWI. — MONOLOGI.

XIII. STRONNOŚĆ.

XIV. NIEOPATRZNE SŁOWA.

Księga trzecia.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

II.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Księga czwarta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Księga piąta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Księga szósta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

ROZDZIAŁ JEDENASTY.

ROZDZIAŁ DWUNASTY.

Księga ósma.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

KSIĘGA DZIEWIĄTA.

Księga dziesiąta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Księga jedenasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Księga dwunasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Księga trzynasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Księga czternasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

KSIĘGA PIĘTNASTA.

Księga szesnasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

KSIĘGA SIEDMNASTA.

Księga siedmnasta

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ZAKOŃCZENIE.

DZIECI ŹLE WYCHOWANE

Ferdynand Nicolay

opracował Edward Lubowski.

Księga pierwsza.

Wizerunki dzieci źle wychowanych.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE, GDY MA LAT TRZY.

Dziecię mające około trzech lat, można już z pewnością zaliczyć do kategoryj: "źle wychowanych", bo już wtedy może się ono okazać maleńką istotą, wcale a wcale nieprzyjemną.

Młoda łodyga wyrośnie tak samo krzywo, jak duże drzewo....

Powiecie że to dopiero małe bobo! Być może, ale ma ono już dosyć rozumu, ażeby pojmować, dosyć woli, ażeby stawiać opór, i dosyć siły, ażeby narobić wrzawy.

Tkwią w tem wybitne skłonności dojrzalszego wieku, ponieważ jeżeli ludzie są wielkiemi dziećmi, to i dzieci są małymi ludźmi.

* * *

Pomówmy najpierw o języku dziecka.

Repertoar jego, jakkolwiek w rzeczywistości bardzo rozległy, wydaje się jednak złożonym wyłącznie z formułek najściślej określonych, a mianowicie: "Ja chcę". — "Dajcie mi spokój". — "Nudzisz mnie". — "Powiem mamie"...

Słownik jego wydaje się przeważnie takim, bo reszta jest dodatkową, jednem słowem: ciągłe niezadowolenie, stałe nieposłuszeństwo i nieustępująca niechęć.

Rano pierwszy jego ruch, to niecierpliwość; ostatni krzyk, to skarga lub zuchwalstwo.

Od rana do nocy, sierdzi się i pomrukuje.

Nigdy z niczego nie zadowolone, chociażby rodzice, przyjaciele lub sługi wysilali się na to, żeby je zająć lub rozerwać. Wymagania jego nie kończą się nigdy.

Czy się wam może zdaje, że wam wdzięczne za to, żeście je bawili? Bynajmniej: gniewa się, gdyście je już bawić przestali.

A przypatrzcie się jego przyzwyczajeniom, które możnaby już nazwać manjerami: gryzie swoją bonę, drapie swych towarzyszy, grozi swojej matce, a nawet ją bije, ona zaś poprzestaje na tem, że przemawia do niego tonem uroczystym: "A paskudne dziecko, bijesz swoją matkę!? Pfe, jakżeto brzydko mój panie!.. Nie, ty nie jesteś już moim kochanym chłopcem!

Gdy jaki krewny lub przyjaciel chce chłopca pocałować, odtrąca go gwałtownie łokciem, a gdy przechodzień nań popatrzy, wykrzywia się mu w oczy. Jeżeli wykrzywienie udało mu się dobrze, to jest było bardzo nieładne, albo bardzo śmieszne, albo tak zrobione że zwróciło nań uwagę, wiecie, kto się pierwszy z tego śmieje? Sami rodzice, którzy nadto pomyśleli sobie w duszy, że chłopak ich wcale jest zabawny.

"Wychodzi się na spacer...

Dziecko wskazuje cel przechadzki.

Mama wprawdzie chciała załatwić pilne sprawunki lub miała inne zamiary... cóż ztąd! wszakże tu rządzi nie kto inny, tylko ono.

* * *

Rodzice wybrali się w odwiedziny.

Wnet dzieciak rozkłada się, a raczej rzuca się niezgrabnie na kolana matczyne, albo opiera się leniwie o krzesło, i tonem znudzonym lub lamentującym, woła: Marno, chodźmy już sobie!

A matka odpowiada natychmiast: "Dobrze mój ty skarbie! pójdziemy zaraz, tylko bądź grzeczny!...

* * *

Przy stole, dzieciak wskazuje palcem kawałki potraw, które sobie upatrzył, to jest te, których "chce", inne są naturalnie przeznaczone dla rodziny.

Niezawodnie, że dziecię w tym wieku słabe jest, niezdolne do niczego i stosunkowo najbardziej ze wszelkich istot stworzenia zależne; niemniej wszakże, ta maleńka osóbka, nietylko nie myśli o wdzięczności, ale nie ma najmniejszego pojęcia, iż winna jest cokolwiekbądź i komubadź...

Wreszcie nikt mu tego nigdy nie objaśni.

Nie może nic uczynić samo przez się, a zdaje mu się, że jest samowładnym panem, bo każdy ugina się przed niem i poddaje się jego fantazjom.

Ojciec zajęty jedynie przyszłością, oddaje się ciągłej pracy, za dobra zaś matka rozpływa się w miłości i w gorączkowej troskliwości...

Dziecię wchłania w siebie wszystko, a nie poczuwa się do najlżejszej wdzięczności za tyle poświęceń i przywiązania.

Zachciało mu się czego? Bardzo słusznie, poszukać mu zaraz i dać!..

Cóż prostszego!

Więc jest głęboko przekonane, że i w życiu, ażeby otrzymać jakiś upragniony przedmiot, dosyć jest tylko wyciągnąć rękę lub przyspieszyć kroku. Innych przeszkód albo trudności, wcale nie podejrzewa. A gdy mu się mówi, że nic niemożna otrzymać bez pieniędzy, odpowiada śmiało: "Tatuś ma pieniądze".

* * *

Co do sług, te w jego pojęciu są jedynie na to, ażeby mu służyć. Stworzone są, na to — myśli sobie — skoro pobierają płacę, mieszkają w izbach osobnych i słuchają rozkazów. Więc też z pewnem okrucieństwem daje im uczuć skromne ich położenie.

Tymczasem należy postąpić wręcz przeciwnie, więcej jeszcze w interesie naszego syna, aniżeli z uprzejmości dla owych niżej postawionych.

Należy szepnąć pocichutku dobremu serduszku dziecka, że biorąc moralnie i po chrześcijańsku, słudzy mając więcej obowiązków od nas, mają jednak niemniej od nas praw, że zaprzedali swą swobodę z konieczności, że trzeba być dla nich dobrym, bo są mniej szczęśliwi od nas; że nie są oni niczem innem tylko ubogimi, których nędzę złocimy przez zwyczajową próżność, i że są dla tego ubrani we frak, bo się boją, ażeby nie chodzili w łachmanach... Frak przecież, to nasz strój ceremonjalny, który stanowi zwykłe sług ubranie, czyż nie tak?

Godziłoby się nie żałować i szerszych wyjaśnień.

Nauczmy dziecko, że jego "bona", służąc mu i troszcząc się o nie, pozbawiła tych usług własne dzieci, potrzebujące ich tysiąc razy więcej, że jedynie ubóstwo zmusiło tę kobietę do cofnięcia dzieciom swym miłosnej opieki, do oddalenia się od domowego ogniska, ażeby pod obcym dachem, stać się podległą i zależną.

Matka żyje... a synowie jej są sierotami!

Czule i delikatnie, śród pieszczot i całusów, powiedzmy dziecku to wszystko, tak poważne zarazem i tak tkliwe!

Powiedzmy mu: "tak potrzeba!"

Bo jemu potrzebną jest prawda!

Och! mówmy tylko bez obawy! Serce jego, pełne dziwnej czułości i szlachetności niewypowiedzianej, odgadnie to, czego jeszcze rozum jego nie umie pojąć w szczegółach.

Nie! nie wyobrażam sobie, żeby to dziecię zdolnemi było napluć w twarz matce, dla tego tylko, że jest ubogą.

Zamiast splamić tę twarz, pozbawioną pieszczot ojcowskich, pomyśli — jestem tego pewny — o złożeniu na niej pocałunku, tak jakby to uczynił ów maleńki nieobecny, i o wyszeptaniu tego ślicznego zwierzenia: Ja także kocham cię!"

Uszanuje matkę opuszczonego wówczas, gdy już gotowe był podrapać albo uderzyć kobietę, wynajętą za pieniądze (1).

* * *

Zaledwo dziecię doszło do jakiejbądź świadomości, już znalazło gniazdko wygodne, stół zastawiony, łóżeczko miękkie, słowem doskonałe wszystko, co do życia potrzebne.

Nie zapomniano niczego, zapomniano tylko o wytłómaczeniu mu, że te wygody i przyjemności, nie są udziałem każdego, i że te różnorakie dobra, z których ono korzysta, są przywilejami z których wiele innych dzieci nie korzysta niestety nigdy!

Ten nasz syn ma wszystko co potrzeba, nawet co zbytkowne, a tuż obok, brak innym tego, co najniezbędniejsze.

Dla czego pozwolić mu wierzyć, iż jemu tylko należy się wszystko?

Oto źródło strasznego samolubstwa, w którem już wzrastać będzie.

Potrzeba zwalczać ten pierwszy objaw, który później staje się pierwszym narowem, albowiem zradza on wszystkie inne, właściwe temu wiekowi, jakoto: zuchwalstwo, grymasy, gniew i niewdzięczność.

* * *

Co za zdziwienie dla naszego syna, gdy przypadkiem któś mu powie, że się znajdują małe ubogie istoty, w tych samych co on latach, które dygoczą z zimna, sypiają na słomie, nie jadają mięsa ale chleb zaledwo!

Jakże te odkrycia zajmują go i zastanawiają, w jaką łagodną wprowadzają zadumę!

Nagle, cały świat nowych pojęć i uczuć budzi się w tej młodziutkiej duszy...

Z jakąż uwagą nacechowaną wzruszeniem, z jaką milutką ciekawością słucha naszego opowiadania, domagając się szczegółów!., rad byłby dowiedzieć się wszystkiego tego, o czem dotąd nie miał żadnego wyobrażenia.

Zapewne nieraz spotkał nieszczęśliwych u progu swego domu, albo domu sąsiada, może im dal nawet grosz jaki i poszedł sobie dalej. Cóż dziwnego! tamten to jakiś mały żebrak, a on, on jest bogaty!.. Cóż więc może być wspólnego między nimi?

Jemu wydaje się tak samo naturalnem, urodzić się w koronkach i ubierać się w jedwabie i aksamity, jak to, że tamten nędzarz okryty jest łachmanami.

Lecz my powiedzmy naszemu synowi, że ten nędzarz jest takiem samem dziecięciem jak on, że i on chętnie kładłby się na puchu, jadał wyborowe potrawy i łakocie, i bawił się nieustannie!

Powiedzmy mu, że to dziecię pobladłe z głodu i wszelkich cierpień, nie miało zapewne nigdy w życiu ani jednego bawidełka! — powiedzmy mu, że ten co nie narażony jest na brak potrzeb, należy do bardzo szczęśliwych. Tłómaczmy mu często a jasno, że wszystko to, co on wydaje, zapłacone jest pracą jego ojca, albo pracą jego dziadów, i że bardzo być może, że tego wszystkiego, co go dziś otacza w takiej obfitości, kiedyś mu zupełnie zabraknie.

Jeżeli się go o tem przekona, zmniejszą się natychmiast jego wymagania, i teraz będzie się tysiąckroć więcej cieszył wszystkiem co mu dadzą, a co przed chwilą przyjmował obojętnie.

* * *

Nieinaczej. Ułóżmy porównanie jak najbardziej obrazowe, w którem po jednej stronie pomieśćmy wszystko to, co służy dziecku do użytku lub zabawy, a z drugiej to, czego brak znacznej większości dzieci. Odnawiajmy i rozcucajmy te wrażenia za każdym razem, ilekroć dziecku zachciewa się czegoś nowego, albo gdy instynktownie pożąda jeszcze jakiejś wygody, — a wtedy z konieczności pozna się na tem, jak dalece los jego jest szczęśliwy.

I wówczas, młodziutkie jego serce dozna radości z otrzymanego dobrodziejstwa i wdzięczności względem dobroczyńców, to jest rodziców, tych wybranych przez Opatrzność szafarzy.

* * *

Krótko mówiąc, niech się dowie jak najrychlej, że świat zapełniony jest ludźmi, którzy cierpią, w przeciwnym bowiem razie, zamiast umieć ocenić to co posiada, będzie pożądał i zazdrościł tego, czego nie posiada, a w następstwie oburzać się będzie widząc, iż pragnienia jego rozbijają się o przeszkody, niepodobne do urzeczywistnienia.

Ambicyjki jego i życzenia, przenoszą zawsze miarę tego co jest możliwem do spełnienia (ponieważ człowiek nienasycony jest z natury) tak, że mógłby być przeładowany na tym padole płaczu wszelkiemi wymarzonemi przywilejami, zawsze jednak i pomimoto, uważać się będzie za najnieszczęśliwszego ze wszystkich, jeżeli nie będzie mógł zadośćuczynić jakiejś fantazyi dziwacznej.

Dziecię może wmówić w siebie, że jest najbardziej upośledzone z pośród innych, dla tego tylko, że nie ma tych lub owych łakoci albo zabawek, bo wszystko inne uważa wtedy za nic.

Podobnego wmawiania w siebie trzeba się obawiać", bo czyż aż nadto często nie zastępuje w życiu, bolesna i straszna rzeczywistość, pierwszych złudzeń i czarodziejskich marzeń!

Jestto jedna przyczyna więcej, ażeby nauczyć kochanego dzieciaka, że istnieją tu na ziemi przykrości konieczne, i że przyjemności zwykłe i dozwolone uważać trzeba zawsze za szczególną łaskę.

Jednem słowem, nauczanie znoszenia niedostatku, powinno stanowić podstawę pierwszego wychowania poważnego a dzielnego.

(1) Przykład rodziców jest tu niezmiernie ważny. Rodzice sami swojem obejściem ze sługami, powinni przyuczać dziecko machinalnie niejako, do poszanowania sługi. Zwyczaj zagraniczny nieniówienia do sługi: "ty" tak jak się to praktykuje u nas, wielce bywa pomocny, bo przejście od "ty" do obelżywego słowa, nader jest łatwe; dziecko zaś przyzwyczajone mówić "wy" (u niemców: "Sie" u francuzów. "vous"), zastanowi się później nad tem, dorósłszy cokolwiek, dlaczego nie ma prawa mówić "ty" do człowieka, któremu się płaci za usługi; takie zastanowienie doprowadzi go do dalszego wniosku, tego mianowicie, że człowieka tego spełniającego swe obowiązki, uszanować należy. (P. T. )

ROZDZIAŁ DRUGI.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE, GDY MA LAT DZIESIĘĆ.

Dziecię ma lat dziesięć...

Zuchwalszem jest jeszcze aniżeli wtedy, gdy miało trzy lata, bo na więcej się odważa.

Krzyczy głośniej, bo mocniejsze.

Jest złośliwsze, bo już bardziej rozwinięte.

I przebieglejsze, i umiejące lepiej udawać, bo ma doświadczenie. Krzew odrósł od ziemi, oto i wszystko, ale rdzeń nie zmieniła się bynajmniej. Rodzice zaczynają teraz miarkować, że może dziecię swe źle wychowują...

Niestety — klamka już zapadła.

Trzeba się będzie niebawem przyznać do tego, i ażeby mieć spokój, powierzy się je z największym pośpiechem opiece innych. Ci inni mają w zadaniu poprawę malca.

* * *

Trzeba, ażeby ten wyrostek wziął się naprawdę do roboty — powtarzają rodzice, szczęśliwi z błogosławionej konieczności rozłączenia się z "pieszczoszkiem", z którego stanowczo "nic wydobyć" nie byli w stanie.

Co za ulga! jakie pozbycie się kłopotu!

Chłopiec nie jest bynajmniej zły — mówią oddając go — przeciwnie, ma dobre serce; tylko że jest za żywy i zbyt figlarny, trzebaby go trochę wziąć ostrzej... (nie dla tego mówimy, że to nasz syn, ale rzadko się zdarzy tyle zdolności w innem dziecku) !..

W rzeczywistości zaś, tak mało daje on dowodów inteligencyi, że chyba chowa cały zapas na poźniej...

Naturalnie rodzice nie przyznają się do tego, że obecności malca znieść było niepodobna, że był zanadto niesfornym, ażeby być posłusznym, i zanadto "tęgim i silnym", ażeby się ośmielono spróbować na nim siły.

Matka zwłaszcza, nie odważyłaby się na wydanie stanowczego rozkazu, bo wie dobrze, że jej nie posłuchanoby, a kary wymierzyćby nie mogła.

Zwierzy się nawet na ucho przed mężem, że bałaby się "otrzymać coś w upominku" od młodego brutala, który "nie może się już pohamować, gdy wpadnie w passya".

Istotnie ma słuszne powody obawiania się. Takim jest ten mały jegomość.

* * *

I. Dla chłopca nadeszła chwila pomyślenia o wyswobodzeniu się. Ma on świadomość, że się z nim liczą, że może przez jakiś skandal skompromitować rodzinę, która będzie mu wolała ustąpić, aniżeli się na to narazić.

* * *

W jaki sposób objawi się to pierwsze a ważne usiłowanie wyswobodzenia się? Oto:

Najpierw, porobi bez pozwolenia małe sprawunki, uciekać będzie od nadzoru swych rodziców, chwytając wszelką sposobność byle być od nich zdaleka, krótko mówiąc: będzie się starał odosabniać ile możności. Nie znajdowanie się razem z rodzicami stanie się odtąd najmilszym jego celem, bo towarzystwo rodziców nudzi go...

A ci biedni jakże się tem martwią! lecz czyż powinni dziwić się temu?

Sądzili, iż zapewniają szczęście chłopca, oddalając od niego wszystkie przykrości i przeciwności, lecz na tem tylko ograniczała się ich ciasno pojęta troskliwość.

A czy on czuł się przezto szczęśliwszy?..

Z pewnością, nie.

Ustępowali mu bowiem zawsze, ale przedtem nim zmiękli, sprzeciwiali mu się, a dopiero potem potępiali go i ganili. On tego nie zapomniał i gniew żywi dotąd.

Nie śmiejąc mu powiedzieć: "nie chcę", chowali się prawdopodobnie za mur złych argumentów, których nielogiczności nie mógł on nie dostrzedz.

I jakżeby wymówki rodzicielskie nie miały być chwiejne i błędne, skoro ażeby mu odmówić, wyszukiwali tysiące przyczyn najrozmaitszych a nieprawdziwych, zamiast wskazać mu jedyną prawdziwą, to jest: nie pozwalam!..

* * *

Przypatrzcie się dziecku, jego czynom i słowom, wszystko dąży do jednego tylko celu: przygotowania powolnego ale pewnego, owego wyswobodzenia się.

Nieustannie nad tem pracuje, unikając zdawania sprawy z użytku swego czasu, z książek, które czyta, i z odwiedzin, które składa przyjaciołom...

Szczegół przytem niezmiernie ciekawy dla spostrzegacza: nieznacznie zaprzestaje wszelkich zwierzeń, i zdaje się, jak gdyby szukał jakiejś zasłony, za którąby się schronił.

Dla czego?

Bo przeczuwa, że niedługo zapragnie się ukrywać, że wkrótce zatem kłopotliwem się dlań stanie zdawanie sprawy ze swego postępowania.

Ciekawość jego już podbudzona... Z niecierpliwością radeby przerzucać same kartki życia i wstawiać napowrót te, które wydarto przez rozsądną przezorność.

Rzecz prosta, że wszystkiego tego nie tłomaczy sobie umysł jego w formie syllogistycznej, atoli przewiduje już jasno, bo go instynkt nie zwodzi.

* * *

II. Drugim rysem charakterystycznym, właściwym temu wiekowi, jest niewzrussona pewność siebie.

Uważa się za osobistość, rozmawia o wszystkiem, udziela swojej rady, rozbiera zdania ludzi starszych, walczy przeciw opinjom specjalistów, i najenergiczniej przeczy swemu ojcu.

Co się zaś tycze matki... tak sobie lekceważy jej rozum, że jej nawet nie czyni zaszczytu zaprzeczania. To taka biedna kobiecina!

Ona odzywa się do niego... on wzrusza ramionami z litością.

— Ależ tego nie wiesz mamo! — taką jest zwykła jego pogardliwa odpowiedź.

Kiedy miał trzy lata, narzucał swą wolę i ustępowano mu.

Mając teraz dziesięć lat, chce ażeby bezwarunkowo zgadzano się na jego zdanie.

Nie wątpi o niczem, twierdzi nie wiedząc, a przeczy z zuchwałością pożałowania godną.

* * *

III. Bardzo często, zachęcany bywa w swem zuchwalstwie i w swych zachciankach niepodległości, przez pewną kategoryą poufałych przyjaciół domu, których trzebaby odpędzić jak febrę, ponieważ wywierają oni najopłakańszy wpływ na dzieci, a wpływ tem niebezpieczniejszy, że się powtarza często i zdaje się mieć poparcie w samejże rodzinie.

* * *

Gdyby jaki obcy, jaki przypadkowy przechodzień lub znajomy, popuścił wodze swemu językowi, albo namawiał dziecko do jakiegoś złego czynu, ojciec wmieszałby się natychmiast i niezawahał skarać natręta jak należy.

"Jeżeli się na mnie rozgniewa — pomyśli — tem lepiej, nie wróci więcej i basta".

Lecz przypuśćmy, że jestto jeden z poufałych domu, tych co to wchodzą o każdej dnia godzinie, rozmawiają swobodnie i zyskują bez wiedzy rodziców, stanowczy wpływ na dzieci, czy bawiąc je lub bawiąc się z niemi, czy ofiarując im sute podarki; przypuśćmy powtarzam, że jeden z takich, gani ojca lub mu się sprzeciwia..

Z pewnością nikt mu i słówka wyrzutu nie uczyni, z obawy ażeby go nie obrazić, ponieważ jest on tu w domu jak krewny, a lubo rodzice czują się nieraz dotknięci i nawet obrażeni, schylą jednak głowę i zatkają uszy... Skończy się na tem, że lekkomyślny przyjaciel, zastąpi w końcu zupełnie ojca, który odtąd podrzędną zaledwo odgrywać będzie rolę.

* * *

Jeden przykład z pomiędzy tysiąca.

Ojciec zakazał synowi wychodzić z domu. Rozkaz był stanowczy i nieodwołalny. Tymczasem ów próżniaczy przyjaciel, przyszedł na śniadanie, nie na słuchanie przykrej sceny. Chcąc przytem być chętnie widziany przez chłopca, którego lubi po swojemu, rozkaz ów własnowolnie znosi.

— Dobrze już, skończone, niemówmy więcej o tem. Drugi raz poprawi się i będzie grzeczniejszy. Temi słowy rozstrzygnie ów Mentor przypadkowy i wręcz woli ojca, pójdzie z chłopcem na przechadzkę.

Łatwo zgadnąć, że wieczorem rozpocznie się walka na nowo, jeszcze gorętsza niż wprzódy.

Atoli cóżto obchodzi przyjaciela?

Alboż on jest przy tem?

* * *

Chcę wierzyć, iż tenże jako uczciwy człowiek, nie będzie malca uczyć nieposłuszeństwa, ale popełni tyle niezręczności, że ostatecznie wyjdzie na jedno i to samo.

A więc, po za plecami rodziców, będzie mu dostarczał zakazanych przysmaków, da mu pokryjomu przedmiot lub zabawkę zakazaną, ułatwi skrycie rozrywkę, której' matka nie dozwoliła i zapewne nie bez powodu, nareszcie dostarczy uniewinniających objaśnień, o których ojciec uważał za stosowne zamilczeć...

I tak dalej, i tak dalej.

Poczem, zaspokoiwszy ciekawość chłopca, nieomieszka dodać tej najfatalniejszej uwagi: "Tylko pamiętaj, ani słowa o tem przed rodzicami.

I malec zamilczy...

Nazwaćby to można słusznie: najniezawodniejszym sposobem, obalającym powagę rodziców, bo na prawdę, ten ojciec wydaje się teraz synowi dziwnie podobnym do intruza, gdy przeciwnie ów przyjaciel, wydaje się mu bożyszczem, gorąco zawsze oczekiwanem i pieszczonem.

* * *

Przyzna każdy, że taką rolę odgrywają zawsze ludzie bez zajęcia, widzący w tem tylko sposobność przepędzenia chwilki czasu i nic więcej. Wszak nierówność wieku nie pozwala wierzyć, izby rozmowa z małoletnim była tak dalece zajmującą, ale co chcecie, malec "taki zabawny!"

Jestto mały Triboulet, którego wykrzywiania się rozśmieszają, a żarty spędzają chmury z czoła. Szuka się go jak pierwszej lepszej rozrywki.

Tak jest. Psuje się go, bawiąc się samemu przytem, a czasem widzi się zabawę w tem właśnie, ażeby go psuć.

Bądźcobądź, przez chwilkę aby człek się rozerwie... a rodzice potem, niech sobie radzą jak im się podoba. To ich rzecz.

... Dzieciak uchodzi, dajmy na to, za poufalącego się i zuchwalca.

Dobry przyjaciel rodziny, (który chce się tylko pobawić) zacznie go wybadywać... poddawać mu myśl, jak postąpić z rodzicami lub ze sługami, w tej skrytej nadziei, że usłyszy jakiś niedorzeczny koncept lub niegrzoczność.

Usłyszawszy ją, potępi go głośno, nawet bardzo głośno, ale w taki jakiś sposób, że wygląda to raczej na pochwałę aniżeli na naganę.

* * *

"W rzeczywistości, dzieciak pojmuje doskonale że go uważają za zabawnego, zdaje mu się przeto, że jest nadzwyczajnie dowcipny.

Otóż, człowiek dorosły czy malec, z chwilą, gdy wywołuje śmiech, ma wszelkie prawdopodobieństwo za sobą, że mu się wieść będzie dobrze na świecie.

"On taki zabawny !" ciągle się słyszy jako najwyższą pochwałę — bo lubimy rozrywkę za jakąbądź cenę.

* * *

Zatem ów przyjaciel sprawdził, że dzieciak ośmielił się użyć wyrażeń nieprzyzwoitych, wyrazów brutalnych, przezwisk lub ośmieszania jakiejś czcigodnej osoby; słyszał, jak tego przedrzeźniał, a tamtej jąkanie naśladował; — widział, jak udawał czyjś chód niezgrabny lub czyjeś kalectwo, albo ruchy pospolite sługusów, albo błazeńskie skoki uliczników...

Czyliż przezto nie zapoczątkował on sam właśnie, maleńkiego przedstawienia teatralnego, na którem nietylko sam się bawi, ale i innych jeszcze zaprasza?

A ów malec, nie jestże zdolnym aktorem?

Biją oklaski, podżegają niecne malca postępowanie i zły jego uczynek.

Jaki piękny powód do pokładania się od śmiechu!

Wyszydzić starca, krytykować błędy bliźniego, wyśmiewać kalectwo! Istotnie, przedmioty godne śmiechu!

I czyżto rzeczywiście nie najlepsze drogi, prowadzące do wyrobienia gustu, dowcipu i serca?!..

"Ach mój Boże jaki on pyszny! Jak on to dobrze robi! przysiądźby można że to tamten, nie, to chylą słyszy się jego samego. Wiesz co papo, że z twego syna będzie znakomity koniedjant. Ma tuszystkie warunki na aktora]..

A ojciec, bardzo często, pogłaskany próżnością, zamiast pamiętać o swym obowiązku, mówi sam do siebie: "Istotnie, tkwi coś w tym chłopcu niezwykłego".

Matka, delikatniejszego poczucia, nie powstrzyma się od zawołania: (mówię zawsze o uczciwych rodzicach).

— Pfe smarkaczu! Nie wieszże o tem, że twój postępek, to rzecz bardzo brzydka, — wstydź się, ty mały urwisie!

Trzeba jednak słyszeć jakim głosem mówione są te słowa, ażeby zrozumieć, ile warte całe napomnienie!

Bo równocześnie głaszcze się malca pod brodę, albo kładzie się rękę na jego czuprynie, rzucając zarazem skrycie jedno z tych czułych spojrzeń, których tajemnicę posiadają tylko matki.

W gruncie rzeczy mój maleńki, nie wierz ani słówka z tego wszystkiego, com ci powiedziała,

* * *

Jeszcze nie koniec na tem.

Rodzice przyjmują, w ciągu tygodnia innych poufałych przyjaciół; a wszyscy począwszy od młodego próżniaka aż do zużytego starca, nie żałują sobie przy malcu najhaniebniejszych wyrażeń.

Są to wprawdzie tylko wyrazy obosieczne, alluzye dające dużo do myślenia, i dwuznaczniki zaledwo osłonione... ale wszystkie przechodzą, gładko.

Szczęściem jeszcze, gdy przy deserze, nie zacznie się opowiadać wprost dykteryjek tłustych i pieprznych, choćby półgłosem, bo to właśnie rozbudza bardziej jeszcze uwagę obecnych dzieci.

Repertoar tych dykteryjek zawsze ten sam, czy go powtarza młokos czy dojrzały. Wszystkie one dobrze już stare, świeżym tylko powleczone pokostem, a są niby kroniką dnia, pełna skandalów, rozbieranych szczegółowo.

Zazwyczaj ten ktoś opowiadający, ażeby wydać się zajmującym, zapewnia że szczegółki wie od samego bohatera skandalu... lub że był jednym z świadków, albo jednym z czynnych współbohaterów itp. i itp.

Ojciec, który przedewszystkiem boi się uchodzić za naiwnego, a chce być "starym wyjadaczem" (1) i biorącym udział w "przygodach dziennych" nie zatknie sobie uszu, ale owszem uśmiechnie się pobłażliwie...

Co do matki, jeżeli anegdota staje się zanadto drażliwa, albo wyrażenie zbyt ryzykowne, przerwie nieraz wykrzykiem poszanowania godnym, chociaż trochę spóźnionym: " Ciszej, ciszej! zapominasz kochany panie — szepcze tajemniczo — że nas słuchają uszy, które tego słyszeć nie powinny...

Wtedy dopiero dzieciak — któryby tak może nie był słuchał — nastawi uszu, i zachowa na zawsze lubo w sekrecie, ów wyraz ryzykowny.

Pomimoto, ta matka niedoświadczona, będzie się uważała za nader troskliwą i drobiazgowo opiekuńczą.

I rzeczywiście chęci ma najlepsze, ale jej niedoświadczenie, pociąga za sobą równie szkodliwe następstwa jak tolerancya ojca.

* * *

IV. Język młodego bohatera, godzien także zastanowienia. Ojciec jest bardzo ukształconym, i matka oczytaną i wielce przyzwoitą kobietą, a synalek posługuje się językiem stróżów, dorożkarzy i kucharek. Przyczyn nie trudno odnaleźć. Zabawiał się za długo i za często po za progiem właściwego sobie mieszkania i po za odpowiednim nadzorem (2).

V. Już dotychczas, skierowano fałszywie umysł dziecka, zepsuto cokolwiek jego charakter, ale przynajmniej dochowała się jeszcze czystość jego serca, i nieświadomość' duszy. Kwiat nie utracił jeszcze całkowicie swej świeżości.

Żaden obraz mętny nie zakłócił wyobraźni dziecka, żadne bezwstydne widziadło, nie oddziałało na jego duszę.

Tę chwilę wybierają zazwyczaj rodzice, ażeby wprowadzić swe dziecko na widowiska całkiem nieodpowiednie — w Paryżu na tak zwane "feerje", które wprost zgubnemi nazwać trzeba (3).

Zapytać się trzeba, czy rodzice są zdecydowani zrobić z swego syna mężczyznę z charakteru, szlachcica (w pojęciu szlachetności) z godności osobistej ? Czy pojmują obowiązek utrzymania dziecka w cnocie, i w daniu mu pomocy w tem, ażeby w niej wytrwał? Czy rozumieją

Co się widzi w tak nazwanych "wyższych sferach"? Gromadkę gęsto zbitych wyrostków, klaszczących zapamiętale milutkiej naiwnej, lub okazującej głośno swe niezadowolenie jej rywalce. Oklaski i okrzyki zadziwiają wszystkich, wywołując nieopisaną wrzawę a... przyznać trzeba ze wstydem, oddziaływając nieraz na powodzenie lub niepowodzenie samej sztuki, Młokosiki którym się udało wywołać kilkakrotnie, szturmem swych oklasków, wdzięcznie kłaniającą się artystkę, uważają, się z pychą, za doskonałych znawców i sędziów. Czy po takich tryumfach zechce się im powracać do książki i przygotować się skromnie do lekcyj ? Wreszcie czyż im czas na to wystarczy, skoro po skończeniu widowiska, odprowadzają tłumnie uwielbianą, artystkę do domu? Tu już nie władza szkolna, ale rodzice i przełożeni, a nawet studenci uniwersytetu, powstrzymywać powinni dzieciaków od igraszek, tak nieodpowiednich ich wiekowi — Nie możemy się powstrzymać różnicę pomiędzy uczciwością pospolitą i zdawkową, a prawdziwym honorem?., czy nareszcie wierzą w moralność odrębną od zawartej w kodeksie?

Jeżeli tak, to baczność!

Czy wam rodzicom przyszło kiedy na myśl, zbadać rozsądnie wrażenia dwunastoletniego dziecka, po wyjściu z owych widowisk, na których czar sztuki, pomysły olśniewające, urocza muzyka, tańce szalone a lubieżne, słowem nagromadzenie efektów uwodzenia, roztoczywszy nadzwyczajny blask przed jego oczami, zawróciły nareszcie młodziutką jego głowę?

To jakieś upojenie senne i pełne marzeń!... Jedne dzieci pozostają olśnione, drugie wpadają w zapal gorączkowy, jeszcze dla innych — a tych wielu — było to niezręcznem objaśnieniem i przedwczesnem wtajemniczeniem, dla wszystkich zaś bądźcobądź, złym obrazem, psującym wychowanie, jeżeli miało być poważne.

Jakże nazajutrz wydaje się im nudnym i bladym dom ojcowski, oświetlony zaledwie skromną lampą u wspólnego stołu!

Wczoraj było tyle światła, tyle promieniejącej migotliwości! tyle blasku!

Szalony wir zuchwale tańczącego baletu, przepych dekoracyi, złudzenia optyczne, zbytek lśniących i błyskotliwych kostiumów, napastują uporczywie wyobraźnię dziecka i pochłaniają wszystkie jego myśli do tego stopnia, że przez kilka dni, o czem innem myśleć nie zdolne.

Nie, stanowczo nie. Praca pilna a wydać mająca owoce, stała się teraz niemożliwą.

* * *

Wniknijcie głębiej, idźcie dalej w tej analizie, a jeżeli tylko dziecko wam ufa, to posłyszycie niejedną uwagę tak znaczącą, że jej nigdy nieuwierzy ani ojciec ani matka, ponieważ zazwyczaj takich zwierzeń, nigdy dziecko rodzicom nie czyni.

Jestto może dopiero zarodek, zgoda! — ale ten zarodek wyda złe owoce, na które wkrótce gorzko pożalą się rodzice.

Dzieci raz oczarowane tego rodzaju widowiskami, na inne, jako na nudne, patrzeć będą.

I jakże może nawet dziecku podobać się zabawka jakaś kosztująca rubla, kiedy wie że za tego rubla, może używać tyle naraz innego rodzaju przyjemności!

Zbyt pieprzny przysmak, podany dziecku jako pierwsza potrawa, sprawi to, że dalsze potrawy obiadu mdłe mn się wydadzą.

(1) Dzieło pani Zofii Kowerskiej "O wychowaniu macierzyńskiem", dotyka niejednokrotnie, a bardzo rozumnie, pożycia domowego rodziców, na które przecież jak na codzienny przykład, dzieci zapatrywać się muszą. Kto nie słyszał owych żarcików serdecznych, niby poufnych, a właściwie będących tylko wytartemi komunałami, które jednak dla słuchających dzieci są nowością i dotego zaciekawiającą. Ojciec drażni matkę, dowcipkuje, ona jego, przypominając mu przeszłość i jego dawniejsze sukcesa, i niby jestto tylko pogawędka tak jak tysiące innych, a tymczasem dzieciaki siedzące przy obiedzie, wytrzeszczają oczy i nadstawiają uszu. Oto co mówi p. Koweraka: "Obok rozmowy skandalicznej, występuje ojcowska słabość, przypomnienie sobie dawnych sukcesów. Poważny kierownik rodziny nie opowiada wprawdzie o nich wyraźnie, ale półsłówkiem, półuśmiechem daje do zrozumienia, że był kiebyś niebezpiecznym Don-Żuanem. Żona do dziś dnia przesiaduje go jakąś dawną słabością; gdy wyjeżdża, daje mu żartem zlecenie, by nie zanadto patrzył w oczy słynnej piękności, którą, ma spotkać. Czasem jej zazdrość jest prawdziwa. Dzieci spostrzegają, że przy wymawianiu pewnych imion kobiecych, matka rzuca na męża spojrzenie badawcze, że go podejrzewa, śledzi, boi się zdrady i lada słówko staje się dla niej powodem do poważnych podejrzeń... Albo gdy autorka mówi dalej: Takie żartobliwe przestrogi i uwagi, jak: — Tylko mi tam żony nie zbałamuć". — "O! moja żona pozawraca dziś głowy wszystkim starym kawalerom i studentom". — "Wszystkie kobiety się w nim kochają, zdaje się że i moja żona nie jest obojętną dla niego" — są w wysokim stopniu niemoralne i gorszące. Chłopiec 17 letni (dlaczego i nie 15 letni?) słucha tych żartobliwych przycinków z zupełnem zrozumieniem rzeczy, z uśmiechem domyślnym i powoli rozwiewa się przed jego okiem pojęcie nienaruszalności związków rodzinnych"... itd., itd. (P. A. ).

(2) Pozostawianie dzieci na wyłącznej opiece sług, wtedy zwłaszcza, gdy rodzice oddalają się z domu na cały wieczór, doprowadza je z nudów do pogawędki, w której zaopatrują się w obfity zapas wyrażeń gminnych lub nieprzyzwoitych. Gorzej jeszcze dzieje sic nieraz, gdy się zostawia dzieci na podwórzach, w zabawie z najrozmaitszemi dziećmi sąsiadów całego domu. Wtedy nauka różnych wyrażeń, a z niemi i znaczenia tychże, idzie szybko. (P. T. ).

(3) W Warszawie niema "feeryj" i niema widowisk, o których w Paryżu wiedzą, z góry, czem są i jakiego rodzaju sprawiają, przyjemności, ale i dramat i komedya, są. jeszcze zawczesną rozrywką, dla kilkonastoletnich wyrostków. Wreszcie gdyby nie chodziło już nawet o wpływ idei, scen czy sytuacyj, na duszę młodzieniaszków, to już samo zachowanie się ich w teatrze, które wszyscy mają, przed oczyma, wstrętnem jest i wielce przykrem ażeby nie przytoczyć znów ustępu z dzieła p. Zofii Kowerskiej "O wychowaniu macierzyńskiem". Powiada ona potępiając uczęszczanie dzieci do teatru (z wyjątkiem teatrów dziecinnych), nader trafnie między innemi: "Dla dziecinnej wyobraźni (teatr) jestto pokarm za silny, zanadto wyczerpujący, rozdrażniający nerwy, narowiący umysł, któremu po obrazach jaskrawych, proste i dziecinne smakować przestaną. Niektóre matki prowadzą dzieci na przedstawienia niewłaściwe dla młodego wieku, tłómacząc się tem, że dzieci jeszcze nic nie rozumieją. Jeżeli to prawda, to pocóż je trzymać w gorącem i dusznem powietrzu do jedenastej, co musi być szkodliwe dla zdrowia; jeżeli zaś wbrew zapewnianiom matek, rozumieją sztukę, po co wcześnie przytępiać ich wrażliwość, dawać im obok złego wpływu na zdrowie, owo wczesne wyziębienie uczuć i zepsucie smaku, przez zbyt ostre i silne przyprawy, po co je nadmiernie rozdrażniać, ich tkliwość zbytecznie wyzyskiwać?" Zaiste "hodowanie dzieci" jak się wyraża Śniadecki, wymaga niezmiernie czułej baczności. (P. T. ).

ROZDZIAŁ TRZECI.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE: GDY MA LAT PIĘTNAŚCIE.

Piętnaście lat, to wiek najniewdzięczmejszy!

Bez wdzięku, prawie że brzydki, niezgrabny aż do głupoty, pyszny aż do śmieszności, takim jest piętnastoletni studencik.

Odznacza się on niezręcznością młodzieniaszka, a śmiałością dojrzalszego młodzieńca.

Zarozumiałość zastąpiła naiwność, a na rachunek przyszłej siły, ma tylko porywy zuchwałe, bez odpowiedniej mocy.

Jest typem przejściowym, dziecięciem niekształtnem a mężczyzną niedokończonym; nieszczęsnem połączeniem dwóch epok wieku, przypominającem owe młode ptaki o długim dziobie, dużych nogach, członkach nieregularnie zbudowanych, chodzie śmiesznym i głosie nieharmonijnym...

Nie przeszkadza to nic a nic jego próżności! Próżność stanowi nawet ton jego zasadniczy.

* * *

Kiedy dojdzie lat dwudziestu, będzie skromniejszy, bo przeszedł już pewne doświadczenia, które były może zawodami, a w każdym razie mierzył się już z niebezpiecznymi wspózawodnikami. Trochę go to otrzeźwiło.

Ale w piętnastym roku życia, nie wie dosyć, ażeby ocenić jak mało jeszcze umie.

* * *

Do jednej z wielkich jego uciech, należy zadziwianie nauką swych rodziców.

W rozmowie i niby nie siląc się, powie coś takiego szumnobrzmiącego, co ich wprawia w rozkoszną zadumę. Młodzieniaszek bawi się tem, że ich tak oczarował.

I osądźcie jego tryumf, toż on teraz zadaje im pytania. A jak się śmieje i żartuje, gdy oni poddadzą się temu ubliżającemu egzaminowi.

* * *

Jeżeli jest przebiegły, zadowolili się stawianiem swym rodzicom pytań poważnych, pod pozorem że pragnąłby się oświecić, ale z tym tajemnym zamiarem, iżby im dać do zrozumienia że są zacofani, i że nauka z ich czasów, dziwnie się jakoś postarzała.

Matka podczas tych kilku godzin, przepędzonych z synalkiem, słyszy same tylko nadzwyczajne rzeczy z ust młodego jegomości.

"Cały poniedziałek ślęczałem nad podłym Cosinus'em i idiotycznym logarytmem, alem zrobił zrównanie.

A potem:

— Znasz matka młodego X? Czy wiesz, że kiedyś przy Kosmografii, pomięszał parallaxę z ekliptyką? Boki trzeba było zrywać!

Bardzo wiele matek przeniknionych uwielbieniem, a raczej pogłaskanych w swej pysze, nieomieszkają palić kadzideł młodemu pyszałkowi. I jak tylko zjawią się goście, mama się odzywa:

"Ach! co teraz wymagają od studentów! Ja bo nic nie rozumiem z tych uczonych rzeczy, ale syn mój ogromnie w tem zasmakował... On jest bardzo zdolny, aleto bardzo... przytem brzydzi się niesprawiedliwością i dla tego naraża się często, bo będąc żywy, ze słowami się nie liczy, ale ma iakie serce, że za chwilę zapomina o swem uniesieniu". Streściwszy się, znaczy to, że chłopiec jest zarozumiały i czelny.

* * *

Z ojcem znowu inaczej.

Stara się on zmięszać go jakiemiś nowemi odkryciami lub wynalazkami naukowemi, istotnie nowemi, lecz na to mógłby ojciec młodemu głupcowi odpowiedzieć, że tak będzie zawsze, dopóki rodzice rodzić się będą wprzód aniżeli ich dzieci.

Synek jednak obrzuci go dziwaczną nomenklaturą z botaniki, z mineralogii, czy innej jakiej specjalnej nauki, co chociaż może nie zaimponuje rozsądnemu ojcu, przecież tenże ucieszony tak wczesną mądrością wyrostka, nie będzie się mógł powstrzymać, ażeby nie poklepać po ramieniu starego swego przyjaciela i nie rzec mu:

Tak, tak mój stary, myśmy już nie z tego wieku ! W naszych latach, trudno być na wysokości nauki... niema co taić, my już nic nie umiemy.

A zniżywszy głos, dodaje: "Mówiąc między nami, to w obec tych zuchów, myśmy już stare niedołęgi".

* * *

Poczciwi rodzice, poniżając się, robicie się maluczkiemi w obec waszego syna; wy pierwsi wyrabiacie w nim lekceważenie, którem was wkrótce raczyć będzie do syta... Bo, przypuściwszy nawet istotną jego wyższość umysłową, czyż zdrowy sąd, doświadczenie wieku, nic nie znaczą, w życiu?

Pewien filozof spółczesny, mówiąc o ideach i wierzeniach wszelkich wieków, przypomina, ile się to uśmiano z prostodusznych i łatwowiernych ludzi, lękających się czarownic, a wierzących w magją. Atoli w czasach obecnych, — dodaje — najpierwsi uczeni czyż nie uznają doktryny, że można przez suggestyą, rozporządzać wolą innych, nawet w celu czynienia źle, lub choćby dla owładnięcia ich myślą? Czyżbyśmy przypadkiem, powrócili do nowego rodzaju czarodziejstw?.. boć ostatecznie, jeżeli tacy słynni uczeni nie mylą się, to owi prostaczkowie, którzy niegdyś obawiali się "zadawania czaru", nie mylili się również tak bardzo.

Powyższe zdanie, jest bądźcobądź ciekawe.

Cóż właściwie tkwi dokładnego, w nowoczesnych teorjach? Nie tu miejsce na odpowiedź, ale powiedzmy przynajmniej naszym synom, że jeżeli nasze stulecie dumnem być może ze swych odkryć wspaniałych, to jednak z tego powodu, oni nie powinni się okazywać ani przemądrzałymi ani pogardliwymi. Bo czyż teraźniejszość, nie jest owocem doświadczeń przeszłości?

Niechże więc nauka umie być skromną, nawet wobec swych zasłużonych tryumfów, albowiem postęp zależy przedewszystkiem na wykazywaniu błędów wczorajszych, więc może jutro krytykować będzie błędy dzisiejsze i tak dalej bez końca... a wszystko, z również dobrą wiarą, z równą energją nowych twierdzeń.

Nigdy się nie wie ostatniej przyczyny wszechrzeczy...

Przezorni ojcowie miarkować powinni gwałtowne wycieczki tej pychy naukowej, która upaja w śmieszny sposób młodzież szkolną. Ileż wniosków nierozsądnych, krańcowych albo wprost niedokładnych, mogliby byli nieraz doprowadzić do odpowiednich granic!

Ilużto naprzykład, wytaczając walkę ideom spirytualistycznym, posiłkuje się Darwinem, który jednak w swych listach, wyraźnie powiada: "Nie jestem bynajmniej ateuszem".

II. Niezmiernie ograniczoną jest liczba faktów zdobytych i wiadomości pewnych, w porównania z niezliczoną ilością systemów, które w jednym dniu sprowadzają ogromną wrzawę, a w drugim, zapadają się w nicość.

Zapytajcie o to prawdziwych uczonych.

Zapytajcie ich, czy nie z większą goryczą od każdego, opłakują zuchwały i samochwalczy najazd "romantyzmu naukowego", podstawiającego się w miejsce prawd, popartych szeregiem doświadczeń.

Pod pozorem popularyzowania nauki, pospolituje się ją, czyli że się ją stosuje do smaku publiczności przez obniżanie, zamiast iżby publiczność podwyższać ku jej wyżynom. Wielkie pomysły, głębokie studya, są udziałem wybranego tylko grona ludzi, — ażeby więc być czytanym i słuchanym, daje się na pastwę, drobiażdżki ciekawe z dziedziny nauki, lub szczegóły dziwne a zdolne zabawić tłumy i być zrozumianemi przez umysł przeciętny tłumów...

W takich książkach, z prawdą tak się obchodzą jak z historyą w dramatach historycznych, czyli że wszystko poświęca się dla wzbudzenia koniecznie i bezwarunkowo ciekawości. Znać usiłowanie zrobienia nauki łatwą, jak gdyby nie kłóciły się ze sobą dwa te wyrazy! Ale czas bieży, a życie krótkie... i kosztowne, trzeba więc robić "szybko i tanio".

O naiwni czytelnicy, macież i wy za wasze pieniądze!

* * *

Wreszcie i w wybranem kole, ileż hipotez, przyjętych jako tezy!

Ile przypuszczeń (bardzo zresztą dowcipnych), dzięki pięknie brzmiącej nazwie!

Stworzyć wyraz nowy dla rzeczy nowej, przewybornie, ale dawać nazwę odkryciu jeszcze nie dokonanemu, wyciągać bez dowodów najpoważniejsze wnioski; jestto narzucać je z góry... i właśnie dla tego, że czcimy prawdziwą naukę, lękamy się, żeby w ten sposób, nie przestała ona być pozytywną, w prawdziwem znaczeniu tego słowa...

Wytłómaczmy więc naszym synom i siostrzeńcom, że romans trzeba wziąść za nawias, a teorye przetapiać w ognisku prawdy, i że nie należy, jak przestrzega Montaigne, wyrazu brać za sam przedmiot.

Newton mówiąc o swych odkryciach, zadawalnia się nazwaniem ich "płodnemi hypotezami", dając tem samem znakomitą lekcyą ucziwości i wstrzemięźliwości naukowej.

III. Jeżeli dziecko źle wychowane nie bardzo ubliża matce, to za to obchodzi się z nią w sposób bezceremonjalny, i nie krępujący się żadnemi względami.

Matka zrzekająca się swej powagi, pozwala uważać się za koleżankę, zgadza się na rozmaite przezwiska poufałe, na drobne żarciki, w których przez pryzmat miłości macierzyńskiej, dopatruje się zamaskowanych pieszczot, i dumna z tego, że syn raczy się nią zajmować, powtarza każdemu: "Ten dzieciak przepada za mną".

Może i przepada za tobą, biedna matko, ale czy cię szanuje?

Jako przewodniczka, już nie istniejesz. Samaś zrzekła się przewodnictwa, skoro powagę zastąpiło jakieś niesmaczne koleżeństwo.

* * *

Przypatrzcie się teraz młodzikowi, po za dachem ojcowskim.

Jakąż sobie komiczną nadaje powagę!

Jakim zabójczym wzrokiem rycerza "bez trwogi" spojrzał na robotnika, o którego potrącił, albo na dorożkarza, który przejechał tuż obok niego!

Z jaką miną skończonego znawcy, rozbiera utwory sztuki, przed któremi przystaje, a jak impertynencko przygląda się przechodniom!

Już się przyzwyczaił do cygara.

Zapomniał już o zawrocie głowy po pierwszej próbie, a jakkolwiek i teraz trochę go dym mroczy, dodaje sobie ducha, mówiąc: "Trzeba być mężczyzną " !..

Z najwyższem zajęciem, śledzi kręgi wzbijającego się w górę dymu i z prawdziwym zachwytem zaciąga się!

Czuje że jest kimś i że ma przed sobą niemałe zadanie.

* * *

Pewnego dnia, wstąpił do kawiarni.

Woła garsona głośnem uderzeniem laski o stół, albo o filiżankę poprzedniego gościa. Poczem nadętym głosem, z miną ad hoc, usiłującą osłonić nieśmiałość niedość jeszcze przezwyciężoną, każe sobie podać kawę.

Może okazywać niecierpliwość, bo nikt go tu nie skarci, więc dla czegoby miał być grzeczny?

Wreszcie da napiwek — on żyć umie!

A gdyby garson nie był dość uprzedzający, pokaże on mu! bo nie pozwoli sobie bynajmniej grać po nosie nikomu, tak jest, nikomu!

Zdarza się więc, że najdrobniejsza przygoda przybiera, w jego rozumieniu, nagle rozmiary olbrzymiej awantury, którą opowiadać będzie każdemu jako bohaterską epopeję.

* * *

V. Łatwo pojąć, że rodzice zastawiają mu dużo swobody w wyborze książek do czytania.

Są przekonani, że trzeba wszystko znać, ażeby się nauczyć tego wszystkiego co dobre, a uniknąć, tego co złe, jak gdyby sąd chłopca w tym wieku, mógł być niezależny i światły, i jak gdyby zło nie pociągało silniej, aniżeli surowa cnota.

Co za błąd!

Lecz — zaręczają — dobrze jest wszystkiego spróbować, ażeby nabrać koniecznego doświadczenia.

To tak samo, jak gdyby dobrze było mieć wszystkie choroby, ażeby je módz radykalnie wyleczyć.

A przecież Pasteur, o ile nam wiadomo, nie był pokąsany..

Dozwala się więc młodzieniaszkowi, czytanie książek najdrażliwszego zakroju.

Możeby jednak nie był poznał pierwszych romansów o realizmie cynicznym i wstrętnym, gdyby rodzicie nie byli sami do tego mu pomogli.

Sztuka złota udzielana mu regularnie na drobne przyjemności, daje mu sposobność kupienia tych książek...

I dzięki tym pieniądzom, wydawanym bez kontroli, zdobył sobie tysiąc sposobów zadowolenia swej ciekawości, ciągle podżeganej a nigdy nienasyconej (1).

Po widowiskach nastąpiły "dramaty z tezami".

Rodzice przyznają że teza trochę ryzykowna, ale za to jak sztuka cudownie była graną! Gra taka — według nich — pokrywa niemoralność samego dzieła.

Wymówka zdaje się być dosyć słabą...

* * *

Nareszcie, chłopiec stara się często o okazyą schodzenia się z kolegami, przyszłymi wspólnikami wycieczek młodzieńczych.

A kiedy matka powodując się resztką przezorności, zapyta go o nazwiska tych przyjaciół, odpowie szorstko: "Nieznasz ich matko, a potem co ci na tem zależy?"

I więcej nic.

Odtąd już u ogniska domowego, niema ani ojca, ani matki, jestto zaledwo pewnego rodzaju właściciel hotelu i kobieta, podejmująca się prania bielizny.

(1) Kontrola w czytaniu książek, jest może środkiem najochronniejszym, ale jakże trudnym! Kolega zepsuty, który sam czyta wyuzdany romans pod ławką, podczas lekcyj, namówi swych sąsiadów i zgorszy wreszcie sam swym przykładem. A książka taka raz przeczytana, podżega do szukania drugiej podobnej. Antykwaryusze uliczni, sami zaczęsto zaczepiają z tym towarem, zachwalając go niezwykle, i to im się często udaje. Jedyną i najskuteczniejszą obroną przeciw złej książce, byłaby jak się ktoś shmnie wyraził: "zdolność odczuwania piękna i jego zamiłowanie". Ale w takim razie potrzeba, ażeby rodzice sami odczuwali i miłowali piękno, bo wtedy łatwo im będzie zaszczepić je w swem dziecku. (P. T. ).

ROZDZIAŁ CZWARTY.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE, GDY MA LAT DWADZIEŚCIA.

Dwadzieścia lat to już wiek mężczyzny, a jednak bohater nasz zalicza się jeszcze do tego stadyum, przynajmniej tak długo, dopóki nie opuścił domu ojcowskiego.

Wreszcie z uwagi na prawo, staje się on pełnoletnim, dopiero w dwudziestym pierwszym roku. (We Francyi, w dwudziestym piątym).

... Ma więc lat dwadzieścia. Czemże są dlań jego rodzice?

Ani mniej ani więcej, tylko jego sługami, prawdziwemi sługami.

Dom przemienia się stosownie do fantazyj panicza; wszyscy ustępują przed jego kaprysami, wszystko urządzone tu zostało według jego gustu.

Godziny obiadowe, wybór gości, potrawy, gatunki wina, rozrywki, przyjęcia, podróże, wszystko zależne jest od woli tego despoty, bezwąsego jeszcze wczoraj.

Rodzice rządzić przestali.

Ojcu nawet może nie będzie zawsze wolno pogawędzić ze starym przyjacielem, do którego przywykł, to jest z takim a takim dziennikiem; będzie go musiał zastąpić innym.

Jakto? ten smarkacz, na którego naukę wydano kilkadziesiąt tysięcy, niezdolny kierować sobą, narażony na głód gdyby nie pieniądze ojcowskie,... ten czelny mały jegomość, (który długo jeszcze poczeka, zanim kupi sobie parę rękawiczek za owoc własnej pracy, ) uważa teraz, że dom rodziców za ciasny, życie ich za skromne, i to co było dla nich wyborne, jemu wydaie się. prawie nędzą?

Nieinaczej, bo z jego punktu widzenia, konieczne i niezbędne, odpowiada, zbytkowi.

* * *

Przez tyle lat ograniczali się rodzice, oszczędzali i prawie kutwili, jedynie dla tego, ażeby zapewnić niepodległość swemu "klejnotowi" i ażeby mu dać wyższe ukształcenie od tego, jakie sami otrzymali.

Czy myślicie, że on poczuwa się za to względem nich do wdzięczności?

Gdybyście mogli czytać w jego sercu, przekonalibyście się, że uważa ich za naiwnych aż do głupoty, dla tego właśnie że się oszczędzali i odmawiali sobie wszelkich wygód.

Nie odczuwa on wdzięczności za ich rezygnacyą, ale litość dla tych "poczciwców" którzy źyć nie umieją" i okazują się najzupełniej zacofani.

Co się tyczy jego samego, pragnie on mieć wszystko pod ręką, nie liczyć się z teraźniejszością, żyć na rachunek przyszłości, a samo przypuszczenie, że wydatki jego lub fantazye trzeba będzie może kiedyś ograniczyć, wydaje mu się niemożliwem, tak jak całkiem naturalną wydaje mu się obojętność za poświęcenia poniesione dla niego przez rodziców, i za nieustanne usługi, któremi go otaczają jeszcze teraz.

* * *

Myślicie może, że ten syn stanie się pomocnikiem ojca, jego współpracownikiem?

Jesteście w błędzie.

Wystarcza mu, że sam żyje i wydaje pieniądze. Rolę tę spełnia z talentem i szykiem.

Bo ostatecznie, czegóż żąda od rodziców?

Niewielkiej rzeczy, a mianowicie: iżby nie zapominali płacić regularnie jego rachunków, i trzymali się na uboczu, spełniając akuratnie i w milczeniu, skromną swą służbę. Za tę cenę, unikną wymówek upokarzających i scen skandalicznych.

Dla czegóż więc utyskują ci rodzice, dla czego usuwają się na bok?

Najpierw dla tego, że im zależało na tem, ażeby syn ich posunął się o szczebel wyżej od nich, więc trzymając się hierarchicznego porządku, zajmują szczebel niższy.

Potem, wiedzą dobrze i niestety nie wątpią o tem, że synowi temu nie wiele na nich zależy.

Jeżeli mieszka pod ich dachem, to dla tego że ma tu stół i pensyjkę na rozrywki... niegdyś drobne.

Biedacy! Czują dokoskonale, że tylko konieczność a nie serce, sprowadza go zawsze do domu, i dawno już zrozumieli, że nadarmo żałowali sobie wszystkiego dla tego niewdzięcznika.

Boć to przecież nie syn ale lokator, którego żywią za darmo.

Prawie są dlań obcymi, a jednak on powstał z ich krwi!

* * *

Siedzą wieczorami, samotni i smutni, prowadząc ze sobą gawędkę po cichu, przyznawszy się nareszcie, że zostali nazawsze pozbawieni wszelkiego wpływu... Nie umieli nadać sobie powagi wtedy, gdy syn był mały, i nie zdobyli sobie jego przywiązania.

Nic, nic im nie zostało!

* * *

Dialog jaki się między niemi toczy, nawiązywany po długich pauzach, podczas których dławią boleść swą i połykają łzy, takiej jest mniej więcej treści:

— Nad czem się zamyśliłaś?

— Alboż nie zgadujesz — odpowiada matka, % trudnością hamując wzruszenie. — Przyznam ci się, że pytam sama siebie, co poczniemy z tem nieszczęsnem dzieckiem? Ja przynajmniej nie nierozumiem go... widzę że od nas ucieka, że dla nas przepadł zupełnie... chybaś i ty dostrzegł to samo.

I naówczas, w poczuciu zbyt uzasadnionem swej niemocy, nie wiedzą co wymyśleć, ażeby utrzymać swego syna przy sobie, i uczynić mu dom przyjemnym i pociągającym. Wyobrażają sobie w ostatniem swem złudzeniu, że poważna ich rozmowa albo wesołość sztuczna, bo nakazana okolicznościami, przeważy urok rozkoszy grubych czy choćby wyrafinowanych, które gagatek znajduje poza domem.

Ztąd pochodzą ich uprzedzające usługi, troskanie się nieustanne, uprzejmość pokorna, delikatność nieskończona, na której się nawet brutal ten niepostrzeże, albo która go w końcu doprowadzi do takiej niecierpliwości, że powie to okrutne słowo: "Dajcież wy mi pokój!"

Istotnie że porządek świata przewrócony. Ta uniżoność rodziców, którą możnaby wziąść za następstwo ich zobowiązań względem syna! Żyją też w swoim domu jak zaproszeni goście!...

* * *

Znacie dobrze i tę matkę słabą i niedoświadczoną, ale dobrą i godną czci, która godzinami całemi czuwa po nocach, podczas kiedy synalek odwiedza teatra, a może i gorsze miejsca, zawsze dzięki owej wspaniałej pensyjce, dostarczającej mu środków do zabawy.

Zapewne odgaduje ona sposób życia jaki on prowadzi, ale naprawdę nie wie już, co na to poradzić...

Z myślą zwróconą ku nieobecnemu, z oczami błądzącemi w dali, nadstawiając ciągle ucha, drżąc za każdym szmerem, niespokojna, z najstraszniejszemi przeczuciami w duszy i z równie straszną obawą, tak przepędza większą część nocy, wyczekując ciągle ukochanego swego włóczęgi.

Jakążby miała ochotę, ta biedna zapoznana matka, skorzystać z powrotu syna, ażeby go uścisnąć, poprawić mu posłania, zagasić światło! tak jak dawniej. Jakże byłaby szczęśliwą dowiedzieć się od niego, że mile przepędził wieczór, że się dobrze zabawił z towarzyszami, ale nieśmie, wyglądałoby to na nadzorowanie go i szpiegowanie, i możeby przezto wywołała tylko jego nieufność albo i szorstkie słowa...

Skończy się więc na tem, że pójdzie pocichutku rozniecić przygasający ogień, poprawić kopcącą się lampę albo palący się gaz w korytarzu; upewni się także, czy jest przygotowana woda do picia... poczem wszedłszy równie cicho do swego pokoju, pochyli się smutnie nad robótką, ktorą zaczęła dla przepędzenia czasu, lub zdrzemnie się nad nigdy nieprzeczytaną gazetą.

Nakoniec, budząc się nagle za skrzypnięciem podłogi, pójdzie przypatrzeć się przez na wpół odchylone drzwi swemu synowi, który skrada się do swego pokoju z taką miną, jak więzień do swej celi.

Nie widział jej... a ona nie mówiła z nim... Pomimoto, cieszy się że zobaczyła iż wrócił. Przynajmniej — mówi do siebie — nie spotkał go żaden przypadek!

I uspokojona, prawie rozradowana, udaje się wreszcie na spoczynek.

* * *

A ojciec?.. On śpi snem ciężkim.

Wszak jutro od świtu, musi być na nogach i pracować, bo dziecię "kosztuje dużo" od niejakiego czasu.

Jeżeli pomimo wszelkich ostrożności, zbudzi go ze snu małżonka, to zapyta się tylko Czy drzwi główne, dobrze zamknięte?" i zaśnie na nowo najspokojniej.

Na tem ogranicza się jego czuwanie.

Nie widzi dalej swego obowiązku.

Byle go tylko nie Okradziono podczas snu, reszta go nie obchodzi.

Ach! gdyby ojcowie zajmowali się tyle postępowaniem swych synów, ile się zajmują kursami giełdo wemi!

* * *

Zdarza, się że młodzieniaszek zapragnął ugościć swych przyjaciół u rodzinnego stołu. Trochę go to wstydzi, ale bądźcobądź wypadnie taniej, aniżeli w modnej restauracyi.

Otóż jeżeli rodzice są dobrze wychowani, usuną się na bok i objad zjedzą w swoim pokoju, pokryjomu, ażeby nie krępować amfitrjona.

... I takie to życie dziwne, głupie, trwa lata!

Z jednej strony, syn odosabnia się; z drugiej, rodzice udają że nic nie widzą, że nie nie rozumieją, że niczego się nawet nie domyśłają, bo tak niezmiernie boją się nabrać bolesnej i okrutnej pewności.

* * *

Niech i tak będzie, lecz zapytajmy się, dlaczego te wszystkie smutki, dlaczego te wszystkie niepokoje, które jutro staną się straszliwą przykrością, a może i śmiertelną zgryzotą?

Poprostu dlatego, że niemieli odwagi skarcić surowo niesfornego malca, gdy miał lat trzy, dla tego, że ponieważ nieumieli wziąść go krótko w pierwszych latach, więc pozwolili mu przepędzić cały wiek dziecięcy samopas i w największej swobodzie, aż też i ułatwili mu chwilę, w której wziął na kieł.

Dwa lub trzy surowe skarcenia, zaznaczające stanowczo przewagę rodziców, byłyby wystarczyły na uzbrojenie ich tąż powagą przez całe życie, bez której, wszelkie troski wychowawcze, nie przydadzą się na nic.

Pod pozorem dobroci byli słabymi, dla uniknięcia zaś walki nużącej i nudnej, sprowadzili na swe dziecko nieszczęście, a na siebie najdotkliwsze zmartwienia.

* * *

To jeszcze nie wszystko.

Nie tylko że zakłóconą została harmonja między rodzicami a ich synem, ale nadto serdeczna zgoda miechy małżonkami.

Ganią się i oskarżają nawzajem.

Dziwisz się postępowaniu twego syna — powiada ojciec — lecz powiedz, czyż mogło być inaczej?.. Spełniałaś wszystkie jego zachcenia, zachwycałaś się każdem jego słowem, wszystkie jego błazeństwa podobały ci się szalenie... Więc musiało tak się skończyć!

A matka odpowiada:

Podziwiani cię rzeczywiście !.. Czyż wierzysz temu, iżby kobieta sama, mogła dać sobie rady z chłopcem ?.. Przecież do ojca należy surowość i trzymanie go w karności, a nie do matki... Bądź jednak szczery i powiedz, czyś się kiedy na prawdę- zajmował swym synem? czyś mu kiedy uczynił jaką uwagę ?.. Wolałeś mnie zostawić przykre zadanie karcenia, ażeby tylko nie stracić jego miłości, a jeżeliś kiedy przypadkiem pogroził, to nigdy groźby nie poparłeś czynem... Przeciwnie, ilekroć ja go burczałam, zamiast mnie poprzeć, zarzucałeś mi brak słuszności w obec niego... Teraz, syn twój urósł, wychowałeś go jak chciałeś, czyż nie prawda? Więc i ty bądź teraz za niego odpowiedzialny, to do ciebie należy.

Prawda leży w tera, że i ojciec i matka mają słuszność czyniąc sobie nawzajem wyrzuty, a raczej, oboje nie mają słuszności.

Nie wychowali bowiem dziecka.

Ono samo się wychowało...

Co począć? gdy rzeczy doszły do tego stanu?

Nie wiem tak dalece co — odpowiadani -skoro błąd już został popełniony.

Czy są jakie sposoby na odzyskanie władzy i powagi nad dzieckiem, które otrzymało złe wychowanie?

Może zręczniejsi odemnie mają je, poszukiwanie ich jednak tutaj, przekroczyłoby zakres niniejszego studjum.

Co do mnie, wyraziłem już przekonanie, że istniała możliwość zapanowania nad dzieckiem, zacząwszy od pierwszych jego lat: odwlekając wszakże, straciło się prawdopodobnie kierunek na zawsze.

Później, zboczenia nie dadzą się już naprawić, pierwsze bowiem wrażenia pozostają niezatarte.

Nie jestto frazes banalny, ale prawda niezawodna.

Jednę jeszcze okoliczność, niezmiernie ważną, ze względów praktycznych, należy zapamiętać.

Zawsze prawie, nieporządne postępowanie syna wzmaga i przedłuża się przez to, że nierozsądni rodzice dają mu pieniądze, stając się tem żarnem pierwszymi wspólnikami jego szaleństw, na które potem płaczą.

Zapewne że ściskać mieszek, skąpić grosza synowi, jest tylko wybiegiem, który nie zastąpi przewagi rozumu, nakazów sumienia oraz moralności, w każdym razie, w braku tychże jest on argumentem dotykalnym, choć działającym negatywnie i ma niezaprzeczoną wartość... drugorzędnego środka.

Skuteczności jego trudno zaprzeczyć, skoro: "hulace" potrzebne są pieniądze na hulankę.

* * *

Koleżka bogaty albo przynajmniej rozporządzający obfitym groszem, bywa poszukiwany, okadzany i otaczany sferą pasorzytów, którzy nań czychają, krok w krok za nim chodzą, nie zostawiając mu chwili swobody, kierując nim, urządzając w jego imieniu różne wycieczki i różne rozrywki. Nie żegnają się też z nim, dopóki flie naznaczą nowej schadzki, i zmęczonego dopiero tem ciągłem oblężeniem, odprowadzają do domu.

Ponieważ płaci, więc się o niego rozbijają.

"Przyszliśmy po ciebie" — mówią temu, którego zrobili swoją, własnością.

I ten młodzieniaszek, zwykle gburowaty z ludźmi talentu i zasługi, daje się jak cielę oprowadzać na pasku, nie broniąc się ani słówkiem.

Często niewie nawet gdzie go ciągną; idzie jak baran na rzeź lub jak wierny piesek, i wysila się potężnie na to, ażeby się zabawić. Czyż się "bawi" istotnie?

Nie... w jego śmiechu niema szczerej radości.

Uważa nawet swych przyjaciół za natrętnych i źle wychowanych, bo wie dobrze, że zapłaci za koszta.

Ale sprzeciwić się nie śmie.

Bojaźliwość" jego taka, że będzie się śmiał z całego gardła, udając, że jakiś koncept był dowcipny lub zabawny...

Czasami obchodzą się z nim zbyt szorstko, lub widząc jego posłuszeństwo, nadużywają jego cierpliwości... Dotknięty w miłości własnej, gotów się oburzyć...

Z tem wszystkiem, pójdzie tam gdzie go zaprowadzą.

Boi się być śmiesznym dla tego, że nie jest tak błazeńskim jak jego towarzysze. I'udet eum non esse impudentem(1).

Najczęściej, ci uparci pasorzyci przemogą. w końcu i sprawią to, że staną się dlań niezbędnem towarzystwem, a ponieważ kieszeń ich o tyle jest pustą o ile serce ich przewrotne, więc odpłacają mu za jego pieniądze na swój sposób, to jest cynizmem i bezczelnością.

Bawiąc go za pieniądze jak płatni błaźni cyrkowi, sławią jego wspaniałość, on zaś płaci dalej z przyzwyczajenia, tak jak dawniej płacił przez ciekawość...

Możecie nieraz przypatrzeć się im, gdy idą ramię pod ramię, trochę chwiejąc się na nogach, albo idąc w taki sposób iżby zwracano na nich uwagę i myślano że oni się bawią, gdy tymczasem oni się nudzą, a trochę czują i wyrzutów sumienia.

Potrzebaby ogromnej energii, ażeby biedaka wyciągnąć z tej kałuży, i jeszcze musiałby on znieść nie jeden napad, zanimby się wydostał z matni.

Chyba tylko człowiek dzielny, poradziłby sobie od razu z tą zgrają i wyrwał się z jej szponów, ale on, pokorny niewolnik i dziwacznych pojęć o śmieszności, nie będzie miał nigdy dosyć siły...

Jakto? tak od razu, z dnia na dzień, miałby zerwać z tem życiem marnotrawstwa i próżniactwa?

Ileżby się na niego posypało okrutnych szyderstw, ile ubliżających konceptów!

Nie, — jest on zbyt znaną miernością, ażeby się zebrał na taką odwagę.

Pozostanie więc więźniem swych koleżków.

Wydaje się być wolnym, ale ruchy jego są szpiegowane, słowa notowane, i krok każdy pilnie śledzony, zupełnie jak gdyby zostawał pod nadzorem tajnej policyi.

...Wszystko to dobrze, ale któż wyżywia tę całą bandę nicponiów, zajętych psuciem ciągłem synalka?

Jego ojciec!!!

Niech i tak bedzie! — powiedzą ci i owi — toż. lepiej ostatecznie zaspakajać wymagania syna, nawet takie, aniżeli pozwolić na to iżby robił długi.

Na co możnaby odpowiedzić, że w takim wypadku i znając już dobrze zachcianki synalka, na nic się nie zda hojność ojca, bo okaże się ona zawsze niedostateczną.

Jeżeli istotnie syn ten jest takiego charakteru, że się nie waha zahipotekować przyszłości, i teraz już przerabia na gotówkę honor i kredyt swej rodziny, to będzie umiał tak samo, oprócz źródła z którego mu ojciec chętnie dostarcza, wynaleźć jeszcze inne źródło: pożyczki lichwiarskiej.

Wreszcie dla czegóż mając lat dwadzieścia, musi już mieć fortunkę osobistą?

Dla tego że gdy miał lat piętnaście, a może i mniej, nabrał zgubnego przyzwyczajenia do wydatków niepożytecznych, a względnie szalonych.

Wówczas sumka była skromną, przechodziła jednak o wiele rzeczywistą potrzebę. Dzisiaj, gdy potrzeby a więc i wydatki stokroć się zwiększyły, musi mieć sumy daleko większe, ażeby cieszyć się odpowiednią niezależnością finansową.

Pięćset rubli w rękach dwudziestoletniego hulaki, znaczy tyle co trzy ruble wtedy, kiedy miał lat piętnaście.

..... Dziwna rzecz, że się rodzice nie spostrzegli na tym logicznym wzroście rujnujących wydatków.

* * *

Sposób wyzyskiwania i wydobywania pieniędzy, pomimo że się prawie nigdy niezmienia, udaje się zawsze.

Najpierw, sprzedaje się książki i przybory do pisania, a dziecko uczy się już teraz wybiegów rozrzutności i kłamstwa.

Ileżto pieniędzy, za które miały być kupione "kajety, pióra i książki", poszło na łakocie, rysunki i książki niebezpieczne, albo i na gorsze zabawki!

I kiedy w dzisiejszych czasach, wszystko ma cenę wygórowaną, jest jednak pewien produkt, który można nabyć prawie za darmo, a jest nim: trucizna moralna.

Trudno sobie wyobrazić, ile nieuczciwych idei, kupić sobie może młodzieniaszek za kilka groszy!

Później, antykwarjusza czy sklepikarza, zastąpili w tej komedyi wyzysku: krawiec nigdy niezapłacony, i zapisy imatrykulacyjne.

Sumy się zwiększyły, ale system pozostał ten sam.

* * *

Prawdopodobną jest anegdota o owym synu, który z ojca mieszkającego na prowincyi, wyciskał nieustannie pieniądze, na rozmaite zmyślone potrzeby szkolne. Gdy mu nareszcie zniecierpliwiony ojciec odmówił, syn zagroził w liście dramatycznie napisanym, że się utopi.

Na co ojciec:

"Nie śmiałem cię prosić o to samo!"

* * *

Dziecię ubogiego, terminator czy chłopiec pracujący w rzemiośle, rozporządza bardzo wcześnie pieniędzmi, które mu wolno spożytkować, bo ma do nich słuszne prawo, ale w klasie średniej i mieszczańskiej, syn nie miałby czem zapłacić swych rozrywek, gdyby mu nie pomagała niewyczerpana szczodrobliwość rodziny.

Otóż w największej części wypadków, ojciec nie żałuje grosza, z próżności jedynie, z chęci pokazania się (2).

Pomaga przezto synowi do zepsucia, ale w oczach jego kolegów, nie uchodzi za kutwę albo za ubogiego.

Miłość własna zwyciężyła miłość ojcowską.

(1) "Wstydzi go, że nie jest dość bezwstydny".

(2) Minęły już czasy, gdy syn obywatela ziemskiego będąc w szkołach w mieście, żył z ciągłą pamięcią o swem przyszłem, uprzywilejowanym stanowisku. Do tego życia pomagała mu istotnie próżność rodzicielska, niechętna zawsze "zmięszaniu" jedynaka z różnorodnemi żywiołami w szkole, i rada choć w ten sposób, odszczególnić go od. innych. Dziś po tylu ciężkich społecznych i ekonomicznych przejściach, synowie ziemian żyją, skromnie, skromniej może od innych. Nauczyła ich tego twarda dola i doświadczenie krwawo okupione, atoli i dzisiaj jeszcze synowie bogatych rodziców, żyją często odmiennym trybem od swych kolegów. Mając lat 16 lub 18, mają już "umontowaną, piwnicę", wierzchowego konia i znaczną pensyą, na drobne wydatki. Wprawdzie czeka ich duża fortuna, lecz czy odzwyczajenie się od zbytków w pierwszej młodości, i dzielenie wspólnej doli z uboższymi kolegami, nie przygotowałoby ich najlepiej do przyszłego życia i nie wpoiłoby zasad wstrzemięźliwości, chroniących najskuteczniej od zmarnowania największej choćby fortuny? (P. T.).

ROZDZIAŁ PIĄTY.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE, GDY JUŻ ZOSTAŁO CZŁOWIEKIEM DOJRZAŁYM.

Marnotrawca i nieuzdolniony, leniwy a ambitny, rozpustny i bez serca, takim jest syn źle wychowany, gdy doszedł męzkiego wieku.

Rodzice stali się zupełnie dlań obcymi, nie wiedzą nawet naprawdę co on porabia; co do niego zaś, wydaje się ludziom jak gdyby w milczeniu przygotowywał się do jakiejś karjery. Tajemniczość jaką się otacza, utwierdza w mniemaniu że zgotuje niespodziankę rodzinie, która do ostatniej jeszcze chwili, łudzi się i wierzy.

* * *

Pozorne zwierzenia, a właściwie mówiąc, słowa dobrze obrachowane i alluzye dobrze obmyślone co do swych zajęć i zamiarów, z któremi się zdradza nasz młodzieniec, wystarczają rodzicom zupełnie, więc podwyższają mu jeszcze pensyą, ażeby tylko urzeczywistnił cudowne swe projekta.

W przewidzeniu zaś nagabywań ojca, syn obmyśla środki zaradcze.

Prosi go więc podczas obiadu, w tonie uroczystym a dyskretnym, o maleńką wskazówkę, np: "Czy ojciec nie zna przypadkiem, pana X. dyrektora towarzystwa? itd. "

I w ten sposób, bez wielkich wysiłków wyobraźni, uzyskuje zawsze kilka miesięcy odwłoki.

* * *

Ktoby wierzył zapewnioniom rodziców, postanowienie syna jest niezłomne i natychmiastowe.

"Słyszałeś co mówił?" — zawoła matka. Przecieżem ci mówiła, bo co do mnie, wiedziałam zawsze, że chłopiec ma stale obmyślone plany. I niema się czemu dziwić, ma on sobie właściwą dumę, która mu niepozwala rozgadywać się, dopóki nie jest pewny powodzenia. Ja bo go rozumiem doskonale, i będąc na jego miejscu, nie postępowałabym inaczej.

A te wyrazy: "stałe plany", "duma", wymawia ze szczególnym naciskiem i tonem zastosowanym do okoliczności.

Czegóż nie znaleźć w cieniowaniu tego głosu? Zaufanie, próżność, złudzenie, ambicyą!!..

Ah jego plany, my je znany dobrze. Od pierwszego dnia gdy zakosztował wolności, postanowił energicznie nic nie robić.

Taką jest owa niespodzianka.

W postanowieniu powyższem wytrwa niezłomnie, i nigdy chyba nie miał nikt przedsięwzięcia szczerszego i z taką wykonanego sumiennością.

* * *

Co do ojca, on czeka ciągle...

Pewnym jest, że syn "wyrobi sobie stanowisko" choćby przez miłość własną, i pewnym jest że tyle wydanych pieniędzy, opłaci się sowicie.

Kogokolwiek syn odwiedzi, inżyniera, urzędnika czy przemysłowca, zaraz poczciwi rodzice w swem olbrzymiem zaślepieniu, mówią do siebie z radością: "Szuka stosunków, stara się o poparcie, o! jemu się to uda łatwo, on taki miły! wybierze co zechce".

* * *

Całe nieszczęście, że nigdy nie zechce.

Bo i jakimże sposobem ten chłopiec, który w zaraniu życia, zakosztował dobrobytu i wszelkich przyjemności dozwolonych i niedozwolonych, zgodziłby się teraz na zamianę tak słodkiego życia, na chodzenie regularne do bióra, lab na inną jaką systematyczną pracę?

Nie widzi on żadnego powabu, w zastąpieniu niezależności człowieka o stałych dochodach, pańszczyzną roboty codziennej.

Przyjąłby chętnie posadę przynoszącą sporo, a nie wymagającą pracy.

Niestety! takich posad niema.

* * *

Wreszcie, jakąż mu ofiarują posadę?

... Kiedy bardzo młodemu dają posadę nadetatową, albo pomocnika bez pensyi, przyjąć ją można, ale człowiek starszy, pragnie i płatnej i odpowiedniejszej.

I rodzice sami, w obawie iżby synalka nie poniżono, nie tylko podzielają jego pogląd w tej mierze, ale dodają z pośpiechem: "Ma być taka posada, to lepiej żadna, lepiej nic nie robić".

Wyjątkowo, cała rodzina zgodziła się na jedno.

* * *

"Już on coś wybierze", takiem bywa hasło wielu rodziców, oszołomionych próżnością w chwili, gdy syn ich zdał z wielką biedą egzamin, ułatwiający mu Zaledwo możliwość jakiegoś zawodu.

A jak zdał! "Mordowali mnie egzaminatorowie", tak opowiada on sam, a za nim rodzina i znajomi.

I nigdy nie dowiedzą się egzaminatorowie, z jakim genjuszem mieli do czynienia.

"Wybierze" powtarzają w obec młodzieńca, który uważa że byłby naiwnym, gdyby się jeszcze teraz o co troszczył.

* * *

Ale ci co tak mówią, mylą się i jego w błąd wprowadzają.

Prawdą zaś jest, że potrzeba mu jeszcze dużo wytrwania i silnej woli, ażeby liczyć na coś stałego, prawdą jest że pomimo usiłowań, powodzenie odwleka się nieraz bardzo długo, bo i najzdolniejszy i najenergiczniejszy kandydat, ma zawsze dwóch, przeciwników: silną a słuszną konkurencyą, oraz protekcyą szczęśliwszych.

Upoważniony przeto przez własną rodzinę, nic nie robi, oczekując uśmiechu fortuny, ale ci rodzice zawinili znowu przez pychę, gdyż działając dla dobra syna, powinni mu byli raczej przypomnieć wielce trafne przysłowie, że:

Kto nic nie robi, ten jest niedaleki od robienia źle.

Przysłowie dowiedzie słuszności tej przepowiedni.

* * *

Mając lat dziewięć, chodził na widowiska, później do teatrzyków i knajpy, teraz znużył się już temi pospolitemi rozrywkami.

Chce czegoś nowego.

Jego marzeniem obecnie, jest możność bywania za kulisami.

Tylu jego przyjaciół bywa tam, on jeden profan, nie był dotąd... Co za upokorzenie!

Musi się zapoznać z kimś, będącym w bliskich stosunkach z zakulisowym światem.

Gdy raz zawiąże te stosunki, może i nie zrobi wielkiego wrażenia, ale za to poźniej, anegdotki opowiadane przezeń o szczęściu u kobiet, nabiorą przynajmniej prawdopodobieństwa.

* * *

Pewnego wieczoru, dzięki długo szukanej protekcyi, znalazł się nareszcie u celu swych marzeń.

Odtąd, pierwszy tenor jest jego najlepszym przyjacielem i teraz już pół głosem opowiada ciekawe szczegółki o dwie, która co prawda, widząc go zaledwo, niemogła się nie rozśmiać głośno, z jego naiwnie-głupiutkiej miny. Nie przeszkodzi mu to bynajmniej zaraz nazajutrz, w kółku przyjaciół, zagadnąć pierwszego z brzega:

— A propos, znasz ty Ewę?

— A ty?

— Ja! Bagatela, wczoraj jeszcze za kulisami...

— Bywasz za kulisami?

— Kiedy mi się podoba.

Zazwyczaj tak się zaczyna jego "stosunek z teatrem".

Szczęście jeszcze jego, gdy się tylko chwali swem powodzeniem, w rzeczywistości nie mając go.

Wreszcie, ileżby na ten temat powiedzieć się dało... lecz to nie tutaj należy.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

RODZINNE SCENY.

Scena którą tu zamieszczamy, jest dramatyczną, a nieprowadzącą do niczego, zarazem osnutą na nieuniknionym temacie następnej treści:

"Nieszczęśliwe dziecko, chceszże więc ażebym umarła ze zgryzoty?"

Uderzeniem w tę wysoką nutę, którą biedna matka zachowała sobie na wypadek ostateczny, sądzi że czegoś dokona.

Dniami całemi a może i tygodniami, czychała na szczęśliwą sposobność, wzięcia syna swego "na sentyment".

O władzy nie ma już mowy, a wreszcie czyż ten syn był kiedy trzymany w ryzie?

Pozostała uczuciowość, trzeba jej spróbować.

* * *

Chwila sposobna długo oczekiwana, nadeszła, matka postanawia odważnie skorzystać z niej. Niema wyboru.

Najpierw, spróbuje wzruszyć syna odezwaniem się do jego zdrzeraniętego serca, powie mu tyle rzeczy i z takiem wzruszeniem!.. przypomni mu najdroższe chwile dziecięcego wieku, pewne wydarzenia pamiętne, poczem doda, pieszcząc się z nim jak dawniej: "O Jakżeś ty był dobry naówczas!"

Później znowu, spróbuje jak dawniej, przycisnąć gagatka do swych piersi... Ale on zrozumiał odrazu o co chodzi, więc trzyma się odpornie.

Szybkim i niecierpliwym ruchem, wyswobodzi się z uścisku macierzyńskiego, który go upokarza i... niepokoi.

Bo niedługo nuta się zmieni.

On to odgaduje, jest tego pewny.

Przypomnienie szaleństw jego, przywoła na usta matki słowa surowe, zimne, a przeszywające na wskroś jak stal...

I w tej chwili, choćby był najobojętniejszy i najnieczulszy, dozna dziwnego zmieszania, w którem tkwić będzie i skrucha, i wstyd, i gniew, i wzruszenie!

Niestety, przelotne to zmieszanie, zamiast naprawić położenie, pogorszy je i uczyni ognisko domowe nieznośnem.

Sama już obecność rodziców, będzie zawsze dla niego krwawym wyrzutem, który uszu jego dochodzi nawet wtedy, kiedy milczą.

Atoli czego chce ta matka?... Burczeć? Czynić wyrzuty? Bynajmniej, chce tylko wymódz na nim obietnicę... Najlżejsza nadzieja zmiany życia z jego strony, takby ją uczyniła szczęśliwą!

Więc znów obarcza go zapytaniami...

Nadaremnie!

Nie otrzymuje ani słówka odpowiedzi, bo tak jak jego usta, tak zamknęło się i jego serce...

Poniesiona klęska jest stanowczą i nie dającą się powetować. Wystrzelono ostatni nabój!

Nie pozostało już żadnego złudzenia...

... I wtedy, ta matka czuje że wre i kipi w całej jej istocie.

Ona, która ustępowała przed wszelkiemi kaprysami dziecięcia, która mu zawsze groziła a nigdy nie karała, która nie przeszkadzała mu w niczem gdy już był młodzieńcem; ona, która mu oddawała wszystkie swe pieniądze, wyrzucając nawet ojcu jego skąpstwo, ta matka, jednem słowem, która tuszystko uczyniła dla swego syna, oburza się nareszcie na samą myśl takiej obojętności i niewdzięczności.

Boleść, zawód, zniechęcenie, podniecają ją aż do rozpaczy, aż do pewnego rodzaju nienawiści, złożonej z gniewu i przywiązania, i wtedy słyszy się formułę, kończącą zawsze takie sceny, a umieszczoną na początku: "Nieszczęślme dziecko, chceszże loięc ażebym umarła ze zgryzoty ?"

... W melodramatach, frazes podobny sprawia efekt doskonały i nagłe przerodzenie się, przeobrażenie, zwłaszcza gdy autorowi potrzeba sceny uczuciowej, mającej nastąpić po scenie straszliwej i odstręczającej. Miękcząc serca jak mu się podoba, każe żałującym grzesznikom padać na kolana, rozpływać się we łzach itp., itp.

Ale to życiu rzeczywistem, inaczej się dzieje, bo niestety usiłowanie poprawienia grzesznika, było również niepożytecznem jak rozdzierającem, a położenie stało się jeszcze rozpaczliwszem i bardziej naprężonem.

Odtąd nieprzyjaźń zastąpi chłodną obojętność.

Synowskie uczucie wymarło...

... Takiemi bywają gorzkie owoce wychowania miękiego i spóźnionego.

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

TRZEBA AŻEBY SIĘ MŁODOŚĆ WYSZUMIAŁA...

Ojciec który widzi się, tak jak matka, pozbawionym wszelkiej przewagi nad synem, a niemoże przytem odezwać się do jego serca, sądzi że niema się już po co wtrącać.

W tej też dobie, zna jednę tylko prawdziwą troskę i obawę, a mianowicie, czy syn jego nie tai długów, które trzeba byłoby zapłacić dla honoru domu?

Jednakże, jeden promyk nadziei przyświeca mu jeszcze:

... Może też ocali go sam przesyt?.. Tyle się nażył, że powinien się już czuć znużony, nasycony i przesycony.

A potem — jak twierdzi mniej więcej J. J. Rousseau — ażeby zrobić doświadczonych i rozsądnych, potrzeba iżby byli najpierw "łobuzami!"

Czyż więc i on, nie jest już dość dojrzały, ażeby mieć doświadczenie?

Obyczaje jego są opłakane, młodość splamiona ogniskiem domowem gardzi tak jak i krwią z której się zrodził, jest przytem niezdolny do niczego, rozrzutny, rozpustny. A teraz wy zręczni panowie, dalejże do dzieła, pokażcie swą sztukę wychowania!

Próba okazała się wielce ciekawą! Łobuza już macie. Zróbcie teraz z niego rozsądnego!

Czekamy.

Poczekamy chyba dosyć długo, ażeby módz powtórzyć razem z Wolterem, że autor powyższej cytaty, umiał urzeczywistnić połowę tylko swego programu: bo sam był pełen narowów.

Czyż moda wychowania, zachwalana przez Roussau'a wyda rozsądnych?

Wątpimy, ale łobuzów z pewnością.

* * *

Nieszczęsny ojciec, wytrzeźwiony dość prędko, żali się i narzeka że jest ojcem syna, który go przyprawia o nieszczęście, a kto wie, czy kiedyś nie stanie się jego hańbą!

Co nas wszakże dziwi, to jego zdziwienie.

* * *

Nie przesadzajmy jednak i patrzmy się na rzeczy bez uprzedzeń, ale i bez nikczemnego poświęcenia moralności dla jakichś nędznych względów ludzkich.

... Czyż ten ojciec, nie rządzi się zasadą, świata, wygodną: "Trzeba, ażeby się młodość wyszumiała?" Wszak się zgodził na tę łatwą teoryjkę.

Otóż rodzice wyznający taką zasadę, wygłaszający ją, albo pozwalający się jej domyślać, mogą być pewni, że się doczekają synów źle wychowanych. Zbiorą to co zasieli.

Bo istotnie, jeżeli syn ich "nie ustatkował się" to był przynajmniej logicznym w swem postępowaniu, i właściwie godziłoby się użalić nad nim, że go tak źle pokierowano. Jeżeli bowiem winszujemy rodzicom za dobre wychowanie, dane dzieciom, nie mniej słusznem byłoby przyznanie, że zasady fałszywe muszą wydać złe następstwa.

* * *

Z taką teoryą i ojciec jest także logiczny wtedy, gdy daje pieniądze synowi, pod pozorem że przesilenie rychlej nastąpi i młodość prędzej przeleci.

Lecz niech będzie zadowolony — młodość nieszczęsnego syna, dawno już przeleciała. Dość mu się przypatrzeć.

Zmęczony, pobladły, przeżyty nad wiek, pochylony i zbity jak koń wyścigowy, zanim jeszcze dobiegł do mety, krótko mówiąc: starzec w dwudziestu pięciu latach, takim jest najczęściej syn który się "bawił".

A czyż wiedzieć kto może, ilu młodych ludzi ochroniłoby swą godność, gdyby nie byli niejako z góry upoważnieni do popełnienia tylu błędów, przez nieroztropną i grzeszną pobłażliwość rodziców, którzy zapominając o wielkości swego posłannictwa, podejmują się nader niebezpiecznego przedsięwzięcia: stworzenia człowieka uczciwego, nie wymagając od niego obyczajów uczciwych.

* * *

Słyszę zaprzeczenie: "Jakto? alboż są rodzice, tak dalece zapominający o swych obowiązkach, iżby aż zachęcali do nieporządnego życia swych synów? Jestto nieprawdopodobna i szalona hipoteza. Wreszcie, czyż nie można bawić się przyzwoicie? Czyż nie istnieją rozrywki zdrowe, dozwolone i zgoła pożyteczne?"

Nic nadto prawdziwszego, tylko że nie trzeba bawić się w grę wyrazów, nie trzeba uciekać od szczerej rozprawy, za pomocą wybiegu i dwuznacznika.

Każdy rozumie, że kiedy się mówi iż "młody człowiek się bawi", to nikt nie ma na myśli sztuk pięknych, podróży, polowania, fechtunku i bicyklu, ale miejmy odwagę przypatrzeć się położeniu, które najuczciwsi zresztą ludzie, lękają się oznaczyć jasno, z obawy iżby właśnie nie przejrzeli dokładnie...

Wstydby nas ogarnął i sumienie nie dałoby spokoju, gdybyśmy rozproszywszy zaciemniające obłoki, przyznali się sami przed sobą do tego, czego, udajemy, że nie możemy zrozumieć.

Odpędźmy więc fałszywą wstydliwość i rozbierzmy to, co zawiera w sobie słówko tak proste, tak naiwne i tak... zdradzieckie, jakiem jest: bawić się.

Otóż bawić się, w znaczeniu specyalnem ale bardzo wyraźnie zaznaczonem i tem, które mnie tu zajmuje, jestto należeć z konieczności jako wspólnik, do jednej z ciężkich zniewag, zadawanych moralności.

Zwą się one:

Uwiedzenie,

Cudzołóstwo, i:

Prostytucja.

Niech krzyczą świętoszkowie, ja jednak przemawiam tylko do tych, których duch jest dosyć podniosły i szczery, ażeby nie zaprzeczyć prawdzie, choćby najprzykrzejszej.

Niewątpię o tem, że wychowywanie swych dzieci, pod panowaniem zasady, zarówno niebezpiecznej jak popularnej, tej że "trzeba iżby się młodość wyszumiała", jest co najmniej, dopuszczeniem pozytywnem do jednego z trzech wyż przytoczonych następstw.

Kto zliczy liczbę ohydnych targów, dramatów straszliwych, (samobójstw, zemst, zabójstw dzieci, spełnionych przez zdradzone i zrozpaczone matki, albo wstrętnych i krwawych, a ukrytych po za orzeczeniem, którego wyraźniej określać nie trzeba?

I kiedy nieszczęsna ofiara, opuszczona przez swego wspólnika, oplwana przez społeczeństwo, wyczerpana cierpieniem, ścigana, staje przed sądem, kto najczęściej wtedy, zeznaje jako świadek? Jeden z tych młodych synów, który nikczemną rolę nieodpowiedzialnego Don-Żuana, uważał za wygodną i "zabawną".

A dlaczegóż miałby się krępować?.. Prawo zwalnia go, społeczeństwo uniewinnia. Przecież nie ukradł zegarka, cześć tylko...

Odchodząc od kratek, rzuca ten Lowelas zwycięzkie spojrzenie, na tłoczące się z ciekawością kobiety.

* * *

Ten młody człowiek jednak, nie łudzi się co do brzydoty podobnych postępków.

Znamy ludzi, którzy zadawalniają się uczciwością "według kodeksu" i którzy byliby zmartwieni, gdyby synowie ich byli "świętymi".

Niechże się uspokoją, ponieważ prawdopodobnie z tych "świętych", wyrosną złośliwe diabły, zamieniając dom ojcowski w prawdziwe piekło.

Wreszcie książkę tę pisałem dla takich rodziców, którzy nie przestają wierzyć, że dobre obyczaje i godne pojmowanie życia, są czynnikami arcy-ważnemi.

Uczciwość nie znaczy samej tylko rzetelności.

Horacy odróżnił dokładnie sprawiedliwość, której się dopomina sumienie, od tej na którą się zgadza społeczeństwo, domagające się jedynie unikania szubienicy.

Non pasces in cruce corvos.

Żyją na świecie zbrodniarze, którzy nigdy nie mieli żadnego zajścia z żandarmami, bo uczciwy człowiek moralnie, różni się niepospolicie od uczciwego człowieka legalnie. Ileżto haniebnych zbrodni i bezeceństw, nie dosięgnie nigdy ręka sędziego!

* * *

Zbierając w jedno:

Odciągnąć mężatkę od jej obowiązków, Uwieść i oszukać niewinną dziewczynę, lub Ubiegać się o względy kobiety sprzedajnej, Oto co się mieści w owem przysłowiu, jeżeli się zedrze przyzwoitą a kłamliwą jego zasłonę, i jeżeli się zerwie z formułką, obiegającą w zdawkowym kursie po salonach.

— A! przepraszam! — słowa te zbyt brutalne! Zapewne, ale rzecz sama jeszcze brutalniejsza, na to zgodzi się chyba bardzo wielu.

Bo przedstawiać czyny godne potępienia, jako mdłoznaczne, jest rzeczą tysiąckroć gorszą, aniżeli popełnić zly czyn, ale przyznać się do winy, gdyż w ów głównie sposób, przytłumia się samo sumienie u młodego człowieka.

Niech sobie rozpustnicy chrzczą takie czyny wdzięczną, i ładną nazwą: "szczęścia u kobiet", niech ojcowie widzą w tem jedyny środek, iżby się ich synalkowie ""wyszumieli i wypolerowali", ale niech nie usiłują nas pobudzić do litości wtedy, gdy ten syn, padłszy ofiarą swych wygodnych teoryjek, zastosuje je w praktyce, i to na mocy nieubłaganej logiki.

Miałżeby w dwudziestym roku życia, zadawać sobie gwałt, ażeby nie uledz pokuszeniom, które i tak pociągają go same przez się, — i na to tylko, ażeby być zaliczonym do naiwnych?

Lecz takie właśnie zasady prowadzą do tego, że z nieporządnego życia, robi on niejako obowiązek wzglądem samego siebie...

Czyż nie widzicie, że go popychają do złego, za pośrednictwem najsilniejszego bodźca, bo miłości własnej, i to do tego stopnia, że oddaje się bezwstydowi nietyle przez namiętność, ile przez próżność?

Tu możnaby słusznie przytoczyć trafne słowo Paillerona: "ilekroć taki młodzieniec mówi źle o sobie, tylekroć się Chwali?"

I miałżeby w tym wypadku, syn tylko być głównym winowajcą? Nie, — i jeżeli zniżając się coraz bardziej, aż do występku, stanie się nareszcie utrapieniem ojca, którego miał być zaszczytem, to ostatecznie, będzie to tylko zasłużony wymiar sprawiedliwości.

Nareszcie, odsłaniając brzydotę moralną formułki, podanej w nagłówku, a którą przyjmuje się dobrodusznie i powtarza chętnie, spełniam jedynie czyn sprawiedliwy względem tych, z których młody hulaka się naśmiewa, dlatego że oni posłuchali rad rozsądku i głosu sumienia, a nie podmuchów instynktu.

I może uzna każdy, że nie są oni bynajmniej śmieszni, dlatego że umieli uszanować siebie... i innych.

* * *

Wiedzą dobrze wszyscy, że pokusy są liczne, a czasami dla tych i owych straszne, że namiętność jest w tym samym stopniu silna w jakim natura jest słabą, i że najmędrsze rady nie zawsze bywają słuchane...

Jeden przeto dowód więcej, ażeby nie wyzywać złego, przyjmując je tak lekko w zasadzie.

Z jakiemże natężeniem i wysiłkiem woli, ma się młodzieniec bronić pokusom, kiedy mu się je z dobrej woli ukazuje jako nieuniknione, a na mocy zasady: "trzeba, ażeby się młodość wyszumiała?"

Pocóż walczyć, jeżeli klęska niezawodna?

Rodzice zdają się tak pewni nieporządnego życia ze strony swego potomka, że istotnie dziwićby się trzeba, gdyby tenże doznawał jakich skrupułów. "Wszak to leży w programie" — mówi sam do siebie, boć od lat dziecięcych słyszał mówiących, że fatalność przeznacza go na popełnianie błędów.

I kiedyżto przekonanie takie zakrada się w duszę dziecka?

W dniu, w którym się spostrzegł, że rodzice nie myślą go bynajmniej powstrzymywać i bronić.

* * *

Może ktoś powie, że moralność, surowsza od społeczeństwa, wymaga cnot niemożliwych i że "wszyscy młodzi ludzie są do siebie podobni. "

Byłoby to przyznaniem się do tego, że się nigdy nie znało nawet tych domów, w których zasady honoru stawiają ponad przyjemnostki, a szczęścia dopatrują w godności życia, co jednak bynajmniej nie tamuje szczerego śmiechu, i wesołej rozrywki.

Tak jest. Wszyscy ci, którzy wychowani zostali w owych pożałowania godnych teoryach, idą sami naprzeciw pokus przewidzianych i pewnych, a ci wszyscy, są niezawodnie do siebie podobni.

Kto pije ciągle, traci rozum; tak samo kto oszałamia zmysły, wyrabia w sobie fatalne namiętności.

Zatem prawdziwa odpowiedzialność ciąży na tych czynach, które na pewne przygotowują oszołomienie.

Młody człowiek oszałamia swoje zmysły i ducha namiętnem czytaniem obrzydliwych romansów;.. dzień przepędza w towarzystwie przyjaciół zepsutych, wieczorem, w knajpie lub i gorszych miejscach, zabawia się z Fryne pospolitego gatanku i możnaż się potem dziwić, że mu się w głowie zawróciło od tego obłędu? Alboż otoczenie przesiąkłe zgnilizną moralną, nie zatruwa tak samo, jak zgniłe powietrze?

Tak się dzieje często, właśnie z tej przyczyny, że wielka liczba rodziców zawcześnie zrzekła się przeciwdziałania, alboteż z lenistwa, pogodziła się ze stanem rzeczy, nie dbając bynajmniej o ocalenie dziecka, o wydarcie go namiętnościom.

Jeżeli zaś z wychowania, odrzucimy moralność, to staje się ono tylko, że tu użyjemy obcego wyrazu: "tresurą".

ROZDZIAŁ ÓSMY.

DZIECIĘ ŹLE WYCHOWANE CHCE SKOŃCZYĆ Z ŻYCIEM KAWALERSKIEM.

Młodzieniec dochodzi już do pełnoletności *). Rodzice, którzy niemogli zeń uczynić prawdziwego swego syna, ani nawet miernego urzędnika, odkrywają w nim — porzuciwszy dawne złudzenie dla nowego — materjał na dobrego małżonka, i na roztropnego ojca.

Jedynym środkiem według ich przekonania, jest wyciągnięcie syna z kałuży, w której zagrzęznął i osadzenie go w domu własnym. Dom własny ma zastąpić dom rodzinny, od dawna obrócony w pospolitą oberżę.

* * *

Matka wbiwszy sobie nową tę myśl w głowę, przedstawi nam obraz najciekawszych przemian...

Zapomni że urodziła niewdzięcznika, przyczynę wielu jej łez, i wmówi w siebie, że był on zawsze wzorem dobrego prowadzenia się, a wreszcie że są jeszcze gorsi od niego...

Tyle razy wmawia to w siebie, że nakoniec uwierzy temu naprawdę!

Zacznie wychwalać zmysł porządku u swego syna, ponieważ przychodzi na obiad akuratnie, i tak samo wraca akuratnie przespać się, mniejsza o to, czy wieczorem czy w nocy.

Nie zetknie się z żadną ze swych przyjaciółek, ażeby nie unosić się nad nim, nadj ego szlachetnemi uczuciami i delikatnością...

I wyrwie się jej nieraz uwaga, czasem umyślna, czasem mimowolna: "Ach! szczęśliwa ta kobieta, która go wybierze!

Dlaczegóż niemiałaby być szczęśliwą, skoro był on... tak dobrym synem! I przytem każdemu rozpowiadać będzie o jego "złotem sercu' i jego "czci dla swej matki".

Najbardziej zdziwiłby się on sam, gdyby słyszał te o sobie dytyramby.

W zamian też, poczciwe przyjaciółki matki, nie znające wcale młodzieńca, (bo dotychczas uciekał zawsze od "życia u ogniska domowego), powtarzać będą za matką, okłamującą przedewszystkiem samą siebie: "Pani X... jest bardzo szczęśliwą, mając takiego syna. Powiadają, że to perła!...

Znajdujemy się w pełni komedyi, komedyi tem zabawniejszej, że wchodzące osoby grają swe role, same niewiedząc o tem.

* * *

Zwolna wytwarza się wokoło głowy naszego bohatera, promienna aureola... Odznacza się on wszelkiemi cnotami i zaletami niepospolitego uroku!

Pomysłowi rodzice, objaśniają teraz zagadkowe jego życie, usprawiedliwiając najzupełniej, całą przeszłość i wypadki młodzieńcze.

— Uciekał od rodziny? — Nie, szukał samotności, ażeby lepiej pracować... nie był bynajmniej leniwy, upór jego przeistoczył się w męzkość, fałszywa zaś powaga, pochodząca ze znużenia, zwie się poważnem zapatrywaniem na życie...

I tak dalej, i tak dalej!

Prawda zaś brzmi tak:

Chcą go ożenić; — czytajcie: pozbyć się go jak najprędzej, a nowe ognisko domowe, ma służyć za przytułek moralny, a zarazem za dom zdrowia.

* * *

Nareszcie usunięto już z drogi przeszkody, można rozpocząć kampanją.

Czego rodzice szukają ?

Nie pną się zbyt wysoko.

Nie są — wierzcie mi — bynajmniej wymagający.

Poprostu chcą, tylko młodej dziewicy: czystej jak anioł, łagodnej jak baranek, miłej, rozumnej, szykownej, ukształconej, celem jedynie pomożenia temu hulace, który już całkiem stracił i humor, do skończenia z tem żydem kawalerskiem.

Ale wszystkich tych przymiotów trzeba koniecznie, bez nich ani rusz!

Najusilniej zaś wymagają, iżby była pobożną.

Przyszły małżonek, szczególniejszy nacisk kładzie na tę cnotę.

Bo jakkolwiek on sam nie wie, czy wierzy w djabła czy w Boga, ale nie czułby się bezpiecznym i mętniałby spokoju, gdyby narzeczona, oprócz swej wrodzonej delikatności i pięknego wychowania, nie odznaczała się jeszcze wiarą, która głównie czyni z niej żonę i matkę wzorową, oraz kobietę z poświęceniem...

* * *

Zauważyć proszę przytem, że ci sami rodzice, którzy dali do zrozumienia synowi, że można wchodzić w układy i z moralnością i z zasadami honoru, nieprzystaliby na to nigdy, ażeby przyszła ich synowa, ośmieliła się spojrzeć na kogo, inaczej jak zwykle, albo wyrwać się z jakiemś niebacznem słowem.

Na tym punkcie są bez miłosierdzia, a roztropność ich, niezgodzi się na żadne wymówki.

A zatem, osóbka która będzie nosić ich imie, musi być alfą i omegą młodej małżonki — i cokolwiek czyni, powinna czynić dla przyszłego męża — nie widzieć nikogo tylko jego — i nie żyć, jak tylko dla niego.

* * *

Inna rzecz, że małżeństwo to pociąga za sobą odmienne następstwa, dla każdego z małżonków. Z punktu kobiecego, jest ono dla niej początkiem, że stanowiska jej męża: zakończeniem. Wyrażenie pochlebne i wykwintne! Więc ona opuści dom ojcowski, porzuci swe nazwisko i nada sobie pana, któremu prawa dają władzę niemal despotyczną. I dla czego? Dlatego tylko, ażeby mieć zaszczyt zostania towarzyszką tego błazna, który raczył nareszcie zerwać z życiem awantur.

Czystej duszy swej narzeczonej, oddaje zwiędłą swą młodość. Biedna młoda dziewczyna! Gdyby przypuścić mogła, jak ją, oszukują, jak wyżyskują niegodnie, jej ślepe zaufanie i niewinną dziewiczość! — ileżto bowiem zastawiono sideł i zasadzek na jej tkliwość, ile kłamstw wszelkiego rodzaju, ile podstępów, byle tylko wydrzeć jej zezwolenie!

Gdy kiedyś zrozumie prawdę i przejrzy jasno, wówczas będzie już za późno!...

* * *

A wszystko to, odbywa się bez śladu namysłu lub wahania się, bez najmniejszego skrupułu.

Nadużycie zaufania, to reguła. Alboż istotnie nie ułożyli się już w tej mierze ludzie wiekowi i doświadczeni, tak iżby narzeczona ani pomyśleć mogła o losie, jaki ją czeka?.. Alboż nie rozumie się samo przez się, że usposobienie moralne męża, ukryć trzeba jak najstaranniej przed nią?.. Alboż nie weszło w zwyczaj, że mimo iż dwie wole stanowią związek, jednę można oszukać, nie psując kontraktu?.. (2)

On ma prawo czynić wszystko, ona ścisły obowiązek niewiedzenia o niczem.

Nie, w większej części krajów europejskich, młoda dziewczyna ślubu naprawdę nie bierze.

Wydaje się ją, poprostu zamąż.

* * *

Dziwna zaiste ta moralność światowa, nakazująca mężczyznom być "rycerskimi dla płci pięknej", a upoważniająca ich do uchybiania najprostszej uczciwości.

Postępowanie takie zowie się uwieńczeniem wychowania źle zaczętego, bo dzieło musi być zupełne i skończone.

Powiadają, że trudno o inne wychowanie chłopców.

Gdyby tak było, godziłoby się zapytać w imię najzwyczajuiejszej dobrej wiary: czy nie możnaby trochę mniej zwodzić młodych panien?...

(1) W Austryi i we Francyi, zaczyna się ona dopiero z 25 rokiem życia. (JP. T.).

(2) Ustęp powyższy nie dotyka zawierania małżeństw, w których głównie chodzi jednej stronie albo i obydwom, o połączenie kapitałów. Młodzi ludzie w tych wypadkach, zgadzają, się po większej części na taki rodzaj tranzakcyj, w której bądź co bądź, chodzi o ich przyszłe pożycie, o ich szczęście. Rolę rodziców zastąpićby mógł doskonale "kantor małżeństw". Autor mówi tu jedynie o takiem małżeństwie, w którem rodzice syna, łudząc się a może i nie łudząc, że tenże inne nareszcie życie prowadzić zacznie, rozwijają cały szereg scen komedjowych, ażeby biedną panienkę zawikłań i oszołomić. Co później dziać się będzie po ślubie, nad tem nie chcą się zastanowić, ani nad tem, że panna jest tym razem ofiarą, a kiedy potem niemogąc znieść tego jarzma, i szukając odrobiny spokoju, pokusi się o zerwanie nieznośnego związku, otoczenie całe czyli świat, nie uniewinni jej nigdy, ale rzuci na nią kamieniem bezwzględnego potępienia. Gdybyż przynajmniej kochała tego, którego w nią wmówiono! Idąc za niego bez miłości, chciała go pokochać, lecz nagle wszystkie jego ohydne wady i narowy wyszły na jaw, i młoda żona widzi z przerażeniem lecz zapóźno, że ją oszukano. Rodzice przeto panny powinni trudzić się za nią, o ile doświadczenie nakazuje im przezorność, zbadanie przeszłości pana młodego, o czem przecież, dowiedzieć się łatwo. Każdy a nas zna setki takich małżeństw, w których córka doznała najsroższego zawodu, jedynie dla tego, że rodzice byli za leniwi, albo że córki jak najprędzej z domu pozbyć się pragnęli, bojąc się, iżby nie została starą panną. Tacy rodzice nie pozbędą się chyba nigdy, ciężkiego wyrzutu sumienia. (P. T. ).

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

MĄŻ I OJCIEC.

Złe wychowanie psuje kilka pokoleń. — Bruyes.

A więc syn źle wychowany, został głową rodziny.

W tem nowem ognisku, które się wytworzyło, złe następstwa początkowego wychowania, okaże, się znowu w sposób fatalny.

Ten młody człowiek, wymagał od swej narzeczonej cnót wszelakich, i wszelakiej delikatności uczuć. Stawszy się raz posiadaczem tych skarbów, których zdawał się zazdrośnie pożądać, niszczy jak gdyby naumyślnie, własne swe szczęście, tłumiąc z góry, czysty wpływ tej kobiety.

Tak jest, wysila się on na pomysły skażenia jej czystości, której wczoraj jeszcze wymagał, jako warunku najniezbędniejszego u swej przyszłej żony.

A w jaki sposób tego dokonywa?

Przez dawanie jej do czytania romansów, ubliżających jei pojęciom moralnym, wstrętnych dla niewinnej jej duszy... przez bezwstyd opowiadania jej w szczegółach, swoich przygód miłosnych, które pieprzy jeszcze lub przeistacza, dla obudzenia tem większego zajęcia.

Albo znowu, sprosi do siebie dawnych koleżków hulanki, z którymi z żalem się rozłączył...

Albo prowadzi swą żonę na widowiska gorszące, lub w towarzystwa wątpliwej wartości, lub do jednej z tych "kawiarń śpiewających", które już tylu młodych obojej płci, nauczyły szybko bezecnych myśli. Cały tydzień potem, będzie jej śpiewał nad uszami ohydne piosenki, których niektóre szczególiki dla niej niezrozumiałe, skwapliwie objaśnia.

Jednem słowem, ten który miał ją ochraniać i opiekować się nią, psuje ją, o ile to tylko w jego mocy.

Zachował bowiem dla siebie, przyjemność przekształcenia duszy małżonki, przez siebie wybranej...

Łatwo zrozumieć, że owa pobożność, której się tak domagano od narzeczonej, staje się teraz zawadą dla samolubnego małżonka.

Na szczęście, nie odrazu uda mu się dokonać dzieła zepsucia, bo młoda kobieta ma istotnie Pewne zasady, zakorzenione głębiej i ma wychowanie godne się nazywać: wychowaniem.

Najczęściej, mąż zesłabnie i zanim dzieła dokończy, zobojętnieje...

Miodowe miesiące zbyt szybko przeminą,... i względnie jeszcze, będzie to szczęściem dla małżonki, bo odzyska zwolna świadomość i spokój, które dzięki odosobnieniu, nazwie: wyzwoleniem.

* * *

Jeżeli przyjdzie na świat potomek, to albo wychowywany będzie tak jak jego ojciec, albo tenże ojciec popróbuje wychowywać go lepiej.

Ale nieudolność jego okaże się tak wielką, że albo popełni błędy, albo wpadnie w nieuniknioną krańcowość.

Bo kiedyż i jak, miał się nauczyć trudnej sztuki wychowania?.. Chyba nie ze wspomnień swych zaczerpnie przykładów pożytecznego kierownictwa lub praktycznej rady?...

Chcąc niechcąc, popróbuje i pójdzie na ślepo wtedy nawet, kiedy chciałby być przewodnikiem pewnym i wiernym.

Syn jego stanie się dlań materjałem do doświadczeń.

* * *

Złe wychowanie tak jak choroba zaraźliwa a odpowiednio do fenomenów atawistycznych, pozostawia za sobą głębokie ślady, przez kilka następujących po sobie pokoleń.

Złe zmniejsza się stopniowo, ale zarodek tkwi ciągle.

Jaki ojciec, taki syn!

W taki sposób objawia się solidarność rodzinna, bo rodzina to wspólne zbiorowisko cnót i słabości, zalet i występków, i do niego znosi każdy z osobna, część swoją dobrego czy złego.

* * *

Są inni znowu, którzy zrzekają się stworzenia sobie ogniska rodzinnego, tak że życie ich kończy się niejako z chwilą, w której powinno dopiero promieniować i rozwijać się...

I wtedy popadłszy w zimny sceptycyzm, obrzucają zarzutami "najlepszą część rodzaju ludzkiego".

Z oburzeniem rozprawiają oni o zdradzieckiem usposobieniu kobiety.

Kobiety?

Jakże się mylą, nadając tę szlachetną nazwę tym, które straciły prawo do niej!

A może zbadawszy wewnętrzne pobudki waszych zniewag, pokazałoby się, że nazywacie zdradą, opór uczciwy tej którą pragnęliście uwieść...

Księga druga.

I. PORÓWNANIA.

Dotychczas staraliśmy się okazać następstwa zwykłe złego wychowania.

Należałoby teraz, z praktycznego punktu widzenia, wyliczyć szczegółowo błędy i pomyłki, przyczyniające się do wywołania tego smutnego rezultatu.

Wchodząc więc od razu in medias res, powiemy, że nieznamy niezręczniejszego środka nad dowodzenie przez porównania.

Przypatrz się jaki Staś jest grzeczny, jak słucha we wszystkiem swojej piastunki!

— Dopiero kiedyś nazwał ją przy mnie: "brzydką małpą".

— Nie — mylisz się i musiałeś źle słyszeć — i dalej matka, polemizując nader niefortunnie ze swem dzieckiem.

— Nie wierzy mi mama? — odpowiada dziecko — kiedy tak, to niech się mama spyta ojca, bo ja nie kłamię...

* * *

Nazajutrz taki sam wypadek.

— Pan Z. Z. nie zostawiłby w rękach swego syna łuku ze strzałami, bo to rzecz bardzo niebezpieczna.

— Przepraszam mamy, bo pan Z. Z. kupił mu właśnie rewolwerek.

I znów matka przegrała.

Nie czując sama swojej przewagi, przytacza bojaźliwie przykład innych, jak gdyby dla usprawiedliwienia się, że ośmiela się mieć własne zdanie.

Do tego dochodzą ci, którzy nie mają śmiałości nadania sobie potrzebnej powagi.

II. OBIECANKA, CACANKA.

Jeżeli groźby daremne zmniejszają władzę rodzicielską, to niemniej i obietnice niespełnione, są pożałowania godne dla tego, że osłabiają szacunek dzieci dla swych rodziców.

Jeżeli zjesz rosół, kupię ci ładną lalkę.

Jeżeli zaraz tu "przyjdziesz, dostaniesz ślicznego baranka.

Jeżeli napiszesz dobrze, kupimy ci konia na kółkach.

I dziecię dojdzie do pełnoletności, nie doczekawszy się nigdy tylu przyobiecanych podarunków.

Młodziutki i naiwny, złapie się dziesięć, dwadzieścia razy, ponieważ ufność leży w jego naturze, ale wszystko ma swe granice.

Doświadczenie przekona go, że go łudzono, że wyzyskiwano jego łatwowierność, i pewnego dnia, podrażniony taką, igraszką, zażąda od swych rodziców, ażeby mu pokazali to co zawsze obiecują, bo nie bez powodu, nie wierzy w szczerość ich zapewnień.

Alboteż, zawoła w chwili gniewu: "tak już dawno obiecujecie mi tyle, to żarty!"

I czyż słuszność nie po jego stronie?

III. ZWODZENIA.

Zwodzenie, o którem powiemy niżej, niema nic wspólnego z obiecanką, bo tu istotnie podchwytują dobrą wiarę dziecka.

Oddaj mi mój drogi to pióro, a narysuję ci ładne figurki.

Dziecię ze słowami podziękowania na ustach, pospiesza oddać.

Teraz już ci pióra nie oddam, — słyszy suchą, odpowiedź.

Taki postępek wprawia go w tajoną wściekłość, i odtąd gotów nie wierzyć nigdy w szczerość i otwartość.

Albo:

Byłeś grzeczny, więc pójdziesz za to do cyrku.

I prowadzą go do dentysty.

Mówimy z przykładów dopatrzonych w życiu, nie z wymyślonych.

* * *

Innym razem, ażeby oszczędzić sobie przykrości, wolą rodzice powiedzieć nieprawdę.

Zapowiada się z uśmiechem dziecku, napój wyborny: Och, jakieto smaczne!

I udaje się zachwyt, mlaszcząc językiem, ale bynajmniej nie probując samemu tego napoju.

Dziecko uwiedzione ponętnemi przygotowaniami, zbliża się i wierząc matczynemu słowu, chwyta za zdradliwą filiżankę...

Wnet sprawdza, że chciano mu podać napój obrzydły.

Odstawia filiżankę z gniewem, i oburza się że nazywają smacznem i wybornem coś, co jest gorzkiem i przykrem.

I odtąd staje się nieufnem.

Oszukano je, nie tak prędko o tem zapomni!

* * *

Przypuśćmy, że wzięto się zręcznie do dzieciaka, tak że wypił duszkiem niesmaczne lekarstwo.

Czyż jutro o tym samym czasie, nie będziecie walczyć z jego wstrętem, z oburzeniem jego umysłu mściwego, i z odwetem dotkniętej miłości własnej?

Odwołanie się wprost do jego woli, oto język, który dziecko dobrze wychowane zrozumie daleko lepiej, aniżeli się zdaje nam starszym.

Doświadczenie sprawdziło fakt ten zwycięzko.

* * *

Co zaś według nas obciąża jeszcze tego rodzaju oszukaństwa, to właśnie rola kłamliwa, którą rodzice odgrywać muszą, ażeby dojść do swych celów.

Chcąc wmówić coś -w wahającego się dzieciaka, musieli przybrać poważną minę, przemawiać tonem przekonywającym, celem wzbudzenia zaufania, czyli musieli kłamać przed samym sobą, ucząc zarazem zwodzenia czy oszukaństwa.

Czyż przezto, nie poniżają się samowolnie i czy nie jestto wychowaniem na opak?

IV. WYSZYDZANIA.

Niektórzy uważają za stosowne wyszydzać dziecko, pod pozorem wyrobienia mu przezto charakteru.

Młodziutki winowajca, płonący ze wstydu, stoi w kącie i płacze...

Ojciec zbliża się do niego, podnosi mu głowę do góry i zwracając się do otaczających, mówi:

Patrzajcież na tę lalę, jaki ładny, jaki miły, a co? nieprawda?

Dziecię wystawione w ten sposób, jakby pod pręgierzem, robi się złośliwem i chowa gniew głęboko w sercu.

Dla wytworzenia dzieci mściwych i opryskliwych, jestto środek nieomylny.

I przeciwnie, niech widzi i czuje, że rodzice z prawdziwym tylko żalem i z wielkim smutkiem burczą go albo wymierzają mu karę, i niechaj karę tę, o ile możności, zatają przed wszystkiemi... a będzie prawdziwie wzruszony...

Można doskonale współczuć ze zmartwieniem winnego i wypowiedzieć mu to delikatnie, nie okazując jednak miękkości w wyznaczeniu koniecznej kary.

... Tylko w ten sposób da się pogodzić podwójna rola: surowego sędziego i kochającego ojca.

V. UPOKORZENIA.

Trafiają się rodzice, powtarzający co chwilę: Ach mój Boże jakiś ty głupi, jakieżto dziecko do niczego, takie niezgrabne i niezręczne!

Przypuściwszy nawet, że dzieciak w istocie jest takim, toć nagany te bardziej jeszcze ranią i bolą, a pociągają za sobą pewne złe następstwa.

Najpierw, zwracając ciągle uwagę na jego niezręczność, poddaje się myśl wszystkim, przyjaciołom i służącym, iżby i oni go ganili, tak że biedaczysko nic innego nie słyszy od rana do nocy.

Nagany wejdą niebawem w przysłowie, stawszy się głośnemi i znanemi do tego stopnia, iż w dziecku przytłumią poszanowanie dla wielu rzeczy, bo i na cóż miałby się teraz krępować?

Osławiony przed wszystkiemi jako głupiec, czując się śmiesznym wobec każdego, niema już potrzeby oszczędzania czegobądż.

Sławę jego już ustalono.

Nieczuły na szyderstwa, któremi go obarczają, dojdzie zgoła do tego, że będzie "pozował na głupca", a przynajmniej przesadzał w swej głupocie wrodzonej, aż do doprowadzenia rodziny do rozpaczy.

Z jego strony, będzie to pewnego rodzaju kokieteryą i zemstą.

* * *

Wreszcie, jeżeli jest rzeczywiście głupi, czyż godzi się rozgłaszać o tem i oddawać go nielitościwie na pastwę otoczenia?

W późniejszym wieku będzie musiał chyba okazać się genjalnym, ażeby mu przyznano średnią przynajmniej inteligencyą; dla większości wszakże, cokolwiebądźby uczynił, pozostanie już na zawsze głupcem.

Wyciśnięte raz na nim piętno, pozostanie niezatartem

W podobnych warunkach, zamiast rozgadywać się wobec ludzi, czyż nie tysiąckroć lepiej, wziąść dzieciaka na bok i właśnie powiedzieć mu łagodnie: "Wiem ja dobrze, żeś ty wcale nie głupi, więc pocóż tak robisz iżby cię mieli za głupca?"...

W ten tylko sposób, podniesie się jego miłość własną, a dzieciak przekonany, że go mają za uzdolnionego, podniesie się przedewszystkiem we własnych oczach.

* * *

Dowcip nie jest inteligencją, jakkolwiek dwa te przymioty uważają zazwyczaj za jedno.

Kiedym raz rozmawiał z ośmioletniem dzieckiem, uchodzącem za nadzwyczaj głupie, otrzymałem na moje zapytania, wielce ciekawą odpowiedź.

Dzieciak uczył się historyi Salomona. Sądząc że dobrze zbadam jego umysł, zapytałem się go, co też myśli o mądrości tego króla?

Tonem niezmiernie głupkowatym, odrzekł:

"Gdyby król Salomon był wyprosił u pana Boga rozum dla wszystkich, byłby jeszcze mądrzejszym... i nie takim samolubem!"

Nie zapomnę nigdy niezmiernie głupiej miny, z jaką były wypowiedziane te słowa, których autorstwo rad byłbym sobie przypisać.

VI. "TRESURA".

"Tresowanie", przeciążanie robotą — oto wyrażenia, które się narzucają pod pióro, ilekroć się pisze o dzisiejszych systematach edukacyjnych. Typowy słownik weterynaryjny, zaczyna zwolna zastępować wykwintną mowę filozofa i moralisty.

Przyjść musiało i do tego.

Alboż dla materjalizmu (tego ciągle przypływającego morza, które już zalało i poziom myślowy), małżeństwo jest czem innem aniżeli krzyżowaniem, a dziecię: produktem?

Zatem i "tresura" polega na daniu przewagi przymiotom zewnętrznym nad moralność, na troskaniu się większem o formę, aniżeli o treść, na oprawianiu umysłu a nie serca.

W podobnych wypadkach, mniej się słucha podszeptów miłości ojcowskiej, a więcej próżności, gdyż chodzi przedewszystkiem o to, ażeby syn okrył dom splendorem.

* * *

Wzięcie się gładkie, grzeczność w mowie, uprzejmość w obejściu, stanowią niezaprzeczenie część ważną wychowania.

Należy się niemałą do tych zalet przywiązywać wagę, ponieważ mają one wartość cnót towarzyskich, cenionych bardzo wysoko, a świat zważa często na nie daleko więcej, aniżeli na prawdziwą zasługę, zwłaszcza jeżeli ta przedstawia się w formie szorstkiej, lub niezbyt grzecznej.

Nikt bowiem nie szuka przedziwnego owocu, w łupinie zbyt twardej i kaleczącej za dotknięciem.

Atoli wykwintne obejście, jakkolwiek szacowne samo przez się, ma jednak znaczenie drugorzędne, bo należy do miłych tylko pozorów.

* * *

Miłość macierzyńska nietyle polega na haftowaniu sukienek syna, ile na przyozdobieniu dzielnemi zaletami duszy, którą ma sobie powierzoną, i to głównie zadanie, powinno być jej wyłączną troską.

Lecz przypatrzmy się chłopcu dobrze "wytresowanemu". Nadstawia sam gościom czoło swe do pocałunku, kłania się jak potrzeba, umie przy sposobności wtrącić zręczne słówko, podsuwa starszym damom podnóżek, odprowadza do drzwi przyjaciół domu, poleca się przy odejściu pamięci nieobecnych, itd. itd.

Na wszystkie strony chwalą te miłą istotkę: "Zachowuje się jak dorosły mężczyzna", albo: "Tak rozmawia, jak grzeczna panienka".

Pochwały te są dostateczne, ażeby chłopcu nadać patent: "najdoskonalej wychowanego".

Gdybyście go jednak słyszeli w ścisłem kółku rodzinnem, {bylibyście przekonani, że jest on samolubem, gwałtownym i kłamcą.

Posiada wszystkie drobne zalety dojrzałego wieku, ale i wszystkie jego wielkie strony ujemne.

A gdy się go nie weźmie krótko, wnet z "grzecznisia" przemieni się, mówiąc językiem pospolitym ale zrozumiałym: w "hultaja".

VII. ZŁUDZENIA, UWIELBIENIA.

Wszystko co dzieciak powie jest dowcipnem; wszystko co zrobi, podziwienia godnem.

Niektórzy ojcowie mają sposób opisywania niegrzeczności swych synów, równający się szczerej pochwale, np. " Czy uwierzycie, że miał odwagę powiedzieć to a to? — na jego miejscu, nieśmiałbym nigdy odezwać się z czemś takiem".

W rzeczywistości zaś, zachwyceni są. tego rodzaju odwagą.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Znaliśmy rodziców, którzy przez całą zimę, chodzili po znajomych i powtarzali historyjkę swego trzynastoletniego syna. Ośmielił się on nazwać "capem!" poważnego urzędnika i starca za to, że tenże zrobił mu kilka delikatnych uwag co do jego zachowania się.

Rozpowiadali anegdotkę, a więc sprawiała im przyjemność.

A w duszy mówili sobie: "Tylko tacy smarkacze, mają tyle odwagi!"

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Niemem zkąd on to wszystko bierze, tyle nam zawsze naopowiada, głoszą inni znowu rodzice, z radością zaledwo hamowaną.. Dobrze rozważywszy, możnaby odgadnąć zkąd.

"Bierze" to wszystko trochę... z kuchni, a więcej jeszcze z ulicy.

Od chwili znowu, gdy chłopiec nie jest już głupi, rozpowiadają o nim, że jest: "nadzwyczajnym, niemającym sobie równego". A gdy umysł jego rozwinął się stosownie do wieku, wpadają w zachwyt nad tym przedwczesnym jego rozwojem, chociaż jest on wspólny wszystkim.

Posiada łatwość niesłychaną.

Zajdzie daleko! — Dalej może, aniżeli rodzice przypuszczają.

I tak oszołomieni ambicyą, marzą o jego przyszłej karjerze, która według nich, powinna być niezwykłą i całkiem odmienną od innych. Ten i ów ojciec, wolałby sypiać na barłogu, aniżeli żeby syn ich zaczął od skromniutkiego stanowiska.

Powrócę jeszcze do tego przedmiotu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII. POUFAŁOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. TOWARZYSZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. WOKOŁO FARTUSZKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. ZAPYTANIA SZTUCZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. RODZICE BOJAŹLIWI. — MONOLOGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. STRONNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. NIEOPATRZNE SŁOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga trzecia.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga czwarta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga piąta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga szósta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY. (CIĄG DALSZY).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga ósma.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIEWIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga dziesiąta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga jedenasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga dwunasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga trzynasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga czternasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĘTNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga szesnasta.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIEDMNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga siedmnasta

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej