Teofil Nowosielski

DZIEJE POLSKI W OBRAZKACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD WYDAWNICTWA "SKARBCA POLSKIEGO".

POCZĄTKI NARODU POLSKIEGO.

1. LECH.

2. KRAKUS.

3. WANDA.

4. LESZEK II.

5. PIAST.

6. MIECZYSŁAW I.

7. BOLESŁAW KRZYWOUSTY.

8. SKARBEK.

9. SKARBIMIR.

10. LESZEK BIAŁY.

11. LESZEK CZARNY.

12. WŁADYSŁAW ŁOKIETEK.

13. FLORYAN SZARY.

14. KAZIMIERZ WIELKI.

15. KAZIMIERZ W.,

16. KAZIMIERZ W.

17. KAZIMIERZ W.

18. JADWIGA KRÓLOWA POLSKA.

19. WITOLD.

20. ZBIGNIEW OLEŚNICKI.

21. ZAWISZA CZARNY.

22. WŁADYSŁAW WARNEŃCZYK.

23. JAN DŁUGOSZ.

24. MICHAŁ GLIŃSKI.

25. JAN TARNOWSKI.

26. STAŃCZYK.

27. BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA.

28. OSTATECZNA UNIA Z LITWĄ.

29. OBIÓR KRÓLÓW.

30. STEFAN BATORY.

31. JAN KOCHANOWSKI

32. JAN ZAMOJSKI.

33. CHODKIEWICZ.

34. KASPER KARLIŃSKI.

35. STEFAN POTOCKI.

36. STEFAN CZARNIECKI.

37. NAGROBEK WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA.

38. ŚMIERĆ STEFANA CZARNIECKIEGO.

39. JAN SOBIESKI.

40. JAN III SOBIESKI

41. OBRONA TRĘBOWLI.

42. KĄTSKI MARCIN.

43. TADEUSZ KOŚCIUSZKO.

DZIEJE POLSKI W OBRAZKACH

Z dodaniem historyi i jeografii dawnej Polski treściwie zebranej

Teofil Nowosielski, Marya Ilnicka

OD WYDAWNICTWA "SKARBCA POLSKIEGO".

W roku zeszłym ogłosiliśmy prospekt na wydawnictwo "Skarbca polskiego". Zamierzaliśmy pierwotnie rzeczy odnoszące się do dziejów Polski podawać czytelnikom w odstępach peryodycznych; jednak, gdy projekt ten okazał się niepraktycznym, odstąpiliśmy od niego i w miejsce wydawnictwa peryodycznego, będziemy podawać Czytelnikom cały materyał objęty prospektem w oddzielnych tomikach, z których każdy będzie sam dla siebie zupełną całością, chociaż będzie uzupełniać niejako tomiki poprzednie.

Życzliwe przyjęcie, jakiego doznała przed dwudziestu laty książeczka wydana w. Warszawie p. t. "Abecadlnik historyczny polski", napisana przez p. Teofila Nowosielskiego i p. Maryą Unicką, spowodowało wydawnictwo niniejsze, że rozpoczyna ono swój "Skarbiec Polski" — "Dziejami Polski w obrazkach".

Książeczka, którą Wam dajemy, zawiera liczne i bardziej zajmujące ustępy z wspomnianego wyżej Abecadlnika, a prócz tego rozszerzył pojedyncze w niej obrazki i uzupełnił późniejsze dzieje Polski p. Gąsiorowski, b. profesor Instytutu technicznego w Krakowie.

Mając bogatą treść na względzie, nie zapomniało wydawnictwo i o ozdobieniu książeczki: umieściliśmy w tekście jej liczne rysunki znanych naszych artystów.

Oby ta książeczka puszczona w świat przyniosła młodemu pokoleniu rzeczywistą korzyść, obudziła w niem miłość cnoty i prawdy, by wzniosłe przykłady, jakie podają życiorysy wielkich mężów, były gwiazdą przewodnią w dalszym ciągu życia Czytelników.

Po książeczce tej wydamy "Illustrowany Skarbczyk polski", który obejmować będzie obszerniej opracowane prozą dzieje Polski, a nadto każde panowanie pięknym i wzniosłym wierszem przez p. Maryą Unicką skreślone. Książeczka ta, napisana dla starszych Czytelników i dla tych, których "Obrazki" dostatecznie przygotowały do zrozumienia dziejów polskich, okaże się już w trzeciem wydaniu. Samo to świadczy najwymowniej o wewnętrznej wartości "Skarbczyka", który w tem trzeciem wydaniu będzie znacznie powiększony co do treści i będzie obejmował około 20 arkuszy druku.

Trzecią z rzędu i następnemi książeczkami będą: "Obrazki z życia znakomitych Polaków i Polek" (z illustr.), które tak samo jak poprzednie tomiki tworząc dla siebie odrębną całość, będą pomimo tego uzupełnieniem pierwszych dwóch książeczek.

Od młodszych i starszych Czytelników oczekujemy poparcia zamiarów naszych, gdyż mają one na celu ułatwić ogółowi poznanie rzeczy, które znać jest obowiązkiem wszystkich.

POCZĄTKI NARODU POLSKIEGO.

1. LECH.

My Polacy należymy do wielkiego szczepu Słowian. Od niepamiętnych czasów zamieszkał on część większą wschodniej Europy. Miał swój osobny język, zwyczaje i prawa; a lubo wyznawał religią pogańską, wierzył jednak w nieśmiertelność duszy, a więc w nagrodę lub karę po śmierci. Słowianie trudnili się przeważnie rolnictwem, co prowadzi do miłości kraju, za który często nieśli życie w ofierze. Z czasem jednak rozpadli się na liczne narody, jak: Polaków, Rusinów, Czechów, Morawian, Bułgarów, Serbów i t. d. Te narody są pomiędzy sobą pobratymczemi, zatrzymali bowiem, pomimo tak długich wieków, podobieństwo w swych językach, a nawet w budowie ciała i charakterze.

Praojcem naszego narodu miał być Lech, słowianin, który ze swoją drużyną opuszcza okolice naddunajskie i przenosi się w dalekie strony, gdzie dziś w tych miejscach leży miasto Gniezno. On bowiem miał być jego założycielem, tu obrał dla siebie książęcą siedzibę i dał początek Lechii czyli Polsce. Było to w r. 550 po narodzeniu Chrystusa, a zatem już przeszło przed tysiąc trzechset trzydziestu laty.

2. KRAKUS.

Rządy dwunastu wojewodów nie mogły zapewnić szczęścia krajowi, z przyczyny kłótni i nadużyć, jakie się wkradły między naczelników. Postanowiono zatem złożyć najwyższą władzę w ręce najzdolniejszego wojewody Krakusa (około r. 700 po n. Chr.). Według podań ludu, za panowania tego księcia zjawił się na górze Wawel smok czyli zwierzę olbrzymiej wielkości, nadzwyczaj żarłoczne, które pustoszyło okolicę porywając bydło, a nawet ludzi. Jedni twierdzą, że syn Krakusa natarłszy walecznie zabił owego smoka toporem. Inni, że użył podstępu; wypchawszy bowiem skórę cielęcia siarką i różnemi palnemi materyałami, rzucił ją potworowi na pożarcie, z czego tenże miał w mękach życie zakończyć.

W miejscu gdzie smoka zabito, wystawiono zamek na Wawelu, który następnie był mieszkaniem Królów polskich.

Krakus był dobrym monarchą, śmierć jego gorzko naród opłakiwał, a podług zwyczaju pogańskiego uczcił pamięć tegoż przez usypanie na jego grobie wielkiej mogiły z ziemi, którą miał znosić w rękawach swych sukien. Przeszło tysiąc lat przetrwała, wznosząc się na prawym brzegu Wisły naprzeciw Krakowa. Rokrocznie w trzecie święto Wielkanocy krakowianie zgromadzają się tutaj na obchód zwany Rękawka.

3. WANDA.

Według podań, po wypędzeniu Lecha panować miała Wanda córka Krakusa (r. 730 po n. Chr.). Księżniczka ta była cudnej piękności i wielkiego rozumu. Dla tych zalet liczni książęta prosili o jej rękę, a między innymi zgłosił się także Rytyger, książę niemiecki. Wanda nie chciała męża z obcej ziemi, wzgardziła zatem cudzoziemcem, który rozgniewany postanowił mścić się najeżdżając ziemię Lechitów. Wanda kraj swój gorąco miłowała i bez wahania poniosła życie w ofierze, dla zapewnienia bezpieczeństwa ukochanej Ojczyznie.

Rycina przedstawia Wandę rzucającą się w nurty Wisły, pomimo błagań służby i dam dworu, aby zaniechała zamiaru samobójstwa.

Wierni poddani pochowawszy ze czcią jej zwłoki, usypali wielką mogiłę, która do tej pory istnieje we wsi Mogile, i nosi nazwanie: "Mogiła Wandy".

Tak więc wdzięczny naród uczcił ją podobnie, jak jej ojca za miłość do kraju.

4. LESZEK II.

Było to około r. 794, gdy po śmierci Leszka lgo, który nie zostawił potomstwa po sobie, Polacy uradzili, że kto wprzód na koniu do mety naznaczonej dobieży, ten panującym książęciem zostanie. Jeden ze współubiegających się do korony polskiej, napełniwszy w przeddzień wyścigów całe pole gwoździami, na których skaleczone konie celu dojść nie mogły, pozostawił sobie tylko bezpieczną ścieżkę do mety, by tym sposobem osiągnąć koronę. Gdy wykryto podstęp, winowajca śmiercią ukarany został. Natomiast na książęcia polskiego obrano Leszka II-go który puściwszy się traktem wyścigowym, czy to w zamiarze ubiegania się wraz z innymi o koronę, czy też z prostej ciekawości, pierwszy dobiegł do mety.

Niedługo jednak potomstwo Leszkowe panowało nad Lechią. Już bowiem wnuk jego Popiel II, człowiek gnuśny i cudzego chciwy, gwałtowną śmiercią utracił koronę i życie. Podanie ludowe o tem głosi, iż został zjedzonym od szczurów i myszy za potrucie zdradziecko swych stryjów, których ziemie chciał zagarnąć dla siebie. Dotąd pokazują wieżę wznoszącą się na wyspie jeziora Gopła, gdzie go ta kara niebios dosięgnąć miała.

5. PIAST.

Do Kruszwicy, która podówczas była stolicą książęcą, przybyło dwóch świętobliwych mężów. Prosili oni o gościnę w dworze książęcym, lecz Popiel II, sprawujący podówczas rządy, człowiek niemiłosierny, odrzucił ich prośbę i obszedł się z nimi nieludzko. Ci wypędzeni z dworu udali się do Piasta kołodzieja, w Kruszwicy także mieszkającego. Ten ich przyjął z całem sercem w dom swój, i czem była chata bogata, tem ugościł. Dwaj ci mężowie mieli być święty Cyryl i Metody, apostołowie Słowian, inni mówią, iż to byli aniołowie; lecz i pierwsi się nie mylą, bo ci święci byli anielskiego życia. Rozstając się z Piastem przepowiedzieli mu, iż przyjdzie do panowania nad narodem, co się też wkrótce spełniło; iż dopóki będzie w kraju zgoda i jedność, kiedy każdy będzie wypełniał swoje powinności, dopóty zawiśnie błogosławieństwo boże nad Polską.

Anieli Stróże Polskiej krainy,

Zeszli na ziemię z rozkazem Boga,

W zamkach nie było dla nich gościny,

Kmieć Piast ich przyjął u swego proga.

"Rolniku! — rzekli święci przychodnie —

Pan da twym synom berło tej ziemi:

Będzie w niej chlebno, będzie w niej miodnie.

Tylko pracujcie siły wspólnemi"

6. MIECZYSŁAW I.

Czwartym następcą po Piaście był Mieczysław I. Ten będąc jeszcze poganinem, chciał pojąć za żonę Dąbrówkę, córkę Bolesława Srogiego, czeskiego księcia. Gotowa była zostać jego małżonką, lecz pod tym warunkiem, jeżeli Mieczysław z całym narodem przyjmie wiarę chrześciańską. Książę polski przystał na to, przyjął chrzest w Gnieźnie, i dając przykład sam z toporem w ręku, jak to rycina przedstawia, począł burzyć posągi pogańskie, a za nim poszli wszyscy mieszkańcy Polski.

Przyjęcie religii chrześciańskiej przez Polaków, nieobliczone korzyści przyniosło w ich dalszych dziejowych losach. Charakter ich łagodny z natury, nauka Chrystusa jeszcze w wyższym stopniu uszlachetniła, zapaliła do wielkich czynów, nawet do poświęceń za szczęście innych narodów, jak to w dalszym ciągu zobaczymy. Otwarła im drogę do nauk i sztuk, w których posiedliśmy sławę i dotąd ją posiadamy. Oby ta nauka Chrystusa była nam we wszystkich czynnościach mistrzynią i przewodniczką!

Dąbrówka piękna i młoda

Pobożnie złożyła ręce,

Bo oto święta chrztu woda

Czoło obmyje książęce.

I gdy pod łaski natchnieniem

Mieczysław cicho się korzy,

Z prawdziwej wiary promieniem

Spływa na Polskę Duch Boży.

7. BOLESŁAW KRZYWOUSTY.

Bolesław Śmiały, król polski, splamiwszy się morderstwem św. Stanisława, biskupa krakowskiego, musiał uchodzić z kraju, i w jakimś zakątku, na tem dobrowolnem wygnaniu, kończy swój żywot zupełnie zapomniany. Jakieżto straszne następstwa zbrodni! Po ustąpieniu Bolesława osiadł na tronie polskim brat jego Władysław Herman. Był to monarcha dobry, lecz słabego charakteru. Bóg jednak zawsze czuwał nad Polską. Władysław miał syna imieniem Bolesława, dziecko rzadkiej odwagi i zapału rycerskiego. Już w dziewiątym roku życia swojego występuje jako żołnierz, znosi wszelkie trudy obozowe. Rycinka tu dodana przedstawia nam pasowanie go na rycerza w mieście Płocku przez swojego ojca, co było w tych czasach niepospolitym zaszczytem.

Bolesław królewskie pacholę.

W zamkowych się bawi pokojach;

Wtem oko mu błysło sokole,

Zobaczył rycerzy we zbrojach.

I bieży do ojca maleńki:

"Daj miecz ten co wisi na ścianie;

Nad matki mej słodkie piosenki,

Rozkoszniej mnie zbudzi trąb granie."

Król milcząc wysłuchał tej mowy,

Ze szczerbcem ku dziecku się kłoni:

"Masz chłopcze nasz spadek rodowy,

Miecz stary, co ziemi tej broni."

8. SKARBEK.

Bolesław Krzywousty miał przyrodniego brata imieniem Zbigniewa. Był to człowiek przewrotny i chciwy panowania. Lubo Bolesław wydzielił mu część kraju, w którymby mógł rządzić jako udzielny książę, nie poprzestawał na tem, lecz pragnął wszystkiego. W tym celu wchodzi w zmowę z nieprzyjaciołmi i dopuszcza się zdrady kraju. Aby położyć temu koniec, Zbigniew skazanym został na wygnanie. Lecz i tu nie porzucił swej złości, udaje się bowiem na dwór Henryka V, cesarza niemieckiego, i namawia go do podniesienia wojny przeciw Polsce, obiecując łatwe jej zawojowanie. Cesarz z wojskiem wkracza na Szląsk, podówczas do Polski należący. Lecz zawiódł się w swojem oczekiwaniu, Bolesław był bowiem dzielnym rycerzem, a mieszkańcy Szląska nad życie miłującymi kraj i swego monarchę. Wojna najeźdźcom szła niepomyślnie. Bolesław jednak, aby położyć koniec rozlewowi krwi niewinnej, posyła niejakiego Skarbka dla ułożenia warunków pokoju. Te ze strony cesarza były bardzo uciążliwe dla Polski, Skarbek potrząsając głową, odrzuca je stanowczo. Wtenczas cesarz rozkazawszy otworzyć skrzynie napełnione złotem, rzecze do posła polskiego: "Mam ja czem zwalczyć pana twego." Na to Skarbek zdjąwszy kosztowny pierścień z palca, rzuca go do otwartej skrzyni, mówiąc: "Idź złoto do złota małej dla nas wartości, kochamy się bowiem więcej w ostrem żelazie, niż w złocie." Cesarz zawstydzony odpowiedział: "Habdank", co znaczy: dziękuję.

Skarbek ten był przodkiem kilku zasłużonych rodzin w Polsce, jak: Buczackich, Jazłowieckich, Konarskich, Warszyckich, Wyhowskich i wielu innych.

Habdank. stare Skarbków godło,

Oby na myśl nam przywiodło

Stare ojców cnoty;

Którzy w każdej życia chwili,

Wyżej godność swą cenili

Nad wszelki skarb złoty.

Bo kiedy raz Niemiec chciwy

Naszedł nasze stare niwy,

Z krzywdą i uciskiem;

Chciał próbować, czy zwycięży

Prawą dzielność polskich męży

Złota swego błyskiem.

Więc otworzył skrzynie mnogie,

Gdzie zwalono skarby drogie,

Miast i krain łupy.

Wtem mąż jeden dumnej cnoty,

Zrzuca z palca pierścień złoty

Na te bogactw kupy.

"Złotu, mówi, lśnić przy złocie.

Nam zostaną kute w pocie

Lemiesze i miecze!"

A pan Niemców zadziwiony.

Chyli czoło z pod korony

I Hab Dank mu rzecze.

Odtąd Habdank stare godło,

Mnogie polskie rody wiodło

Drogą prawych czynów.

Oby i dziś trwało święcie,

Nie przez herby i pieczęcie,

Lecz zacność swych synów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

9. SKARBIMIR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. LESZEK BIAŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. LESZEK CZARNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. WŁADYSŁAW ŁOKIETEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. FLORYAN SZARY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. KAZIMIERZ WIELKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. KAZIMIERZ W.,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16. KAZIMIERZ W.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. KAZIMIERZ W.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. JADWIGA KRÓLOWA POLSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. WITOLD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. ZBIGNIEW OLEŚNICKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. ZAWISZA CZARNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22. WŁADYSŁAW WARNEŃCZYK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. JAN DŁUGOSZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. MICHAŁ GLIŃSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. JAN TARNOWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. STAŃCZYK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. OSTATECZNA UNIA Z LITWĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. OBIÓR KRÓLÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. STEFAN BATORY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. JAN KOCHANOWSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32. JAN ZAMOJSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33. CHODKIEWICZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34. KASPER KARLIŃSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35. STEFAN POTOCKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

36. STEFAN CZARNIECKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

37. NAGROBEK WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

38. ŚMIERĆ STEFANA CZARNIECKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

39. JAN SOBIESKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

40. JAN III SOBIESKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

41. OBRONA TRĘBOWLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

42. KĄTSKI MARCIN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

43. TADEUSZ KOŚCIUSZKO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej