Eliza Orzeszkowa

ELIZA ORZESZKOWA DO JÓZEFA SIKORSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

[Warszawa, 1866]

[Warszawa, 1866]

7(19) marca [28] 67 r., Milkowszczyzna

22 marca [starego stylu 1867]

12(24) kwietnia [1867, Grodno]

Sobota, Grodno [1867]

Piątek, Grodno [1867]

30 czerwca [1867], Milkowszczyzna

7 (29) lipca [1867], Grodno

[lipiec 1867]

9 (21) lipca [1867], Grodno

24 [lipca] (6 sierpnia) [18]67, Milkowszcz[yzna]

26 lipca [starego stylu 1867], Milkowsz[czyzna]

Wtorek [27 (?) sierpnia 1867]

27 listopad (9) [grudzień 2867], Wilno

6(18) grudnia 1867, Grodno

d. 22 [grudnia 1867] (3 stycznia) 1[868], Grodno

8 stycznia [starego stylu] 1868, poniedziałek

10 lutego [1868 starego stylu], sobota

24 lutego st[arego] st[ylu 1868], Grodno

d. 24 marca st[arego] st[ylu 1868], Milkowszczyzna

28 lipca st[arego] st[ylu 1868], Milkowszczy[zna]

7(19) sierpnia [1868], Grodno

d. 18 (30) października 1868, Milkowszczyzna

10(22) listopada [2868], Grodno

28 listopada [starego stylu] 1868, Milkowszczyzna

14 (26) grudnia 1868, Milkowszczyzna

7 (19) stycznia 1869, Milkowszczyzna

[Styczeń — luty 1869]

12 (24) marca 1869, Milkowszczyzna

5 (17) maja 1[869], Grodno

6 czerwca [18691], Milkowszczyzna

2 (14) lipca 1869, Milkowszczyzna

d. 10 (22) sierpnia 1869 r., Milkowszczyzna

1 (12) [sic] września 1[869], Grodno

12 (24) XI 1869, Grodno

10 grudnia 1869, Grodno

1 lutego 1870, Grodno

10 (22) czerwca 1870 r., Grodno

28 czerwca 1870, Grodno

d. 14 września, r. 1870, Grodno

d. 2 (14) grudnia 1871 r., Grodno

d. 2(14) kwietnia r. 1872, Grodno

d. 8 (20) kwietnia 1872 r., Grodno

d. 1 (13) maja 1872 r., Grodno

d. 12 (24) lipca 1872 r., Druskieniki

d. 8 sierpnia 1872 r., Druskieniki

d. 9 (21) sierpnia 1872 r., Druskieniki

16 (28) sierpnia 1872 r., Druskieniki

d. 7 stycznia 1873 r., Grodno

d. 23 grudnia 1873 r., Grodno

ELIZA ORZESZKOWA DO JÓZEFA SIKORSKIEGO

Eliza Orzeszkowa

[Warszawa, 1866]

Choćbym sto zaprosin miała na dzisiaj, odmówiłabym wszystkim, aby wieczór przepędzić z Panem i poznać Jego rodzinę, którą nie znając — już kocham, bo jest rodziną Pana. Czekam oznaczonej przez Pana godziny, aby z serdecznym dziękczynieniem za miłe zaproszenie uścisnąć Mu rękę i po-wiedzi[e]ć to, co mi zawsze przy widzeniu się z Panem z serca do ust płynie — że nie znam lepszego, zacniejszego i milszego człowieka nad Pana.

Eliza

[Warszawa, 1866]

Byłam u Szanownego Pana, czekałam pół godziny — a że na pierwszą muszę być gdzie indziej — odchodzę. O piątej będę u Państwa.

El.  Orzesz.

7(19) marca [28] 67 r., Milkowszczyzna

Nie wiem doprawdy, jakimi słowy mam wyrazić całą moją dla Pana wdzięczność za tak troskliwe i pełne trudów zajęcie się interesami mego nieszczęsnego majątku. Otrzymałam dziś list Jego donoszący mi o zjawieniu się pożądanego nabywcy i resztę potrzebnych szczegółów o Milkowszczyźnie na osobnej kartce przy niniejszym umieszczam. Dałby też Bóg, abym się mogła co prędzej wyrwać z tej istnej doliny płaczu, jaką jest obecnie prowincja tutejsza. Żal mi będzie zapewne rozstawać się z rodzinnym kątkiem, z cienistymi drogami mego ogrodu i z szerokim widokiem pól, do którego przywykło moje oko; żal mi będzie tego wzgórza, na którym bieleje pomnik na ukochanej mogile mego ojca, i szumu lasów litewskich — ale z czymże w życiu nie przychodzi nam się żegnać  nieraz a przecież, gdy tego wymaga nieodzowny wyrok losu, mężni być musimy. Tutaj chwilową boleść pożegnania rodzinnych stron wynagrodzi mi uswobodzenie się spod ciążących materialnych trosk i zamieszkania w miejscu będącym niby źródliskiem i środkowym punktem całego światła, jakie posiada nasz biedny kraj, i w liczbie mieszkańców swoich posiadającym najlepszych moich przyjaciół — w których pierwszym rzędzie mam nadzieję, iż Pan pozwoli siebie zaliczyć.

Tydzień już minął od powrotu mego z Grodna — a minął tak cicho i jednostajnie jak w pustelni. Nie nudzę się wszakże — ratują mię książki i pióro; w takim położeniu, jak moje, więcej niż kiedykolwiek można pojąć całą wagę i zbawienność jakiego bądź, byle gorącego, zamiłowania i zajęcia się. Wszakże, mimo że śród umysłowej pracy godziny schodzą mi bez znudzenia, natura przecież ludzka, a w szczególności moja — wielce towarzyska i potrzebująca podziału myśli — bierze górę chwilami i wówczas czuję niezmierną potrzebę serdecznej, przyjaznej rozmowy, ujrzenia kogóś bratniego sobie duchem. I niech Pan zgadnie, co w owych chwilach przychodzi mi na myśl. Oto — obietnica czyjaś!... wyraźnie mówiąc, obietnica, jaką Pan mi uczynił, odwiedzenia mię w tym moim smutnym i cichym zakątku. Chciej ją Pan spełnić — wszak droga niedługa, kolej żelazna szybko biegnie, a od jej ostatniej stacji do mnie już tylko 3½ godzin podróży. Oprócz mnie zobaczy Pan jeszcze nasz Niemen litewski, nasze pola i drogi szerokie, obecnie śniegiem usłane — chciałabym jeszcze ukazać w perspektywie Grodno, lecz wolę zamilczeć, bo sama nie mogę znieść tej mieściny. A przyjazd Pana nie tylko samą serdeczną sprawiłby mi przyjemność, ale i korzyść wielką, bo w wielu względach tak materialnych, jak umysłowych moich spraw wezwałabym Jego rozumnej rady. Jest Pan człowiekiem, w którym pokładam najzupełniejszą, nieograniczoną ufność i wiarę.Powieść moję piszę ciągle — nie wiem, o ile ona odpowie warunkom doskonałości — ale wiem, że będzie niezmiernie naturalną i prawdopodobną, bo wszystkie prawie jej postacie szkicuję z natury. Jestem nawet pewną, że jeśli wydrukowaną zostanie, ściągnie na mnie oburzenie pewnych osobistości odwiedzających niegdyś Druzgieniki, a znajomych mi dobrze, bom nakreśliła ich postacie en bloc, ze zmianą tylko nazwiska. Niech też Pan zechce mi napisać, jak długą będzie powieść rozpoczęta obecnie w felietonie Gazety [Polskiej] — może bym też ja mogła wygotować moję na porę, gdy się ona skończy — naturalnie, jeśli Pan uzna ją godną pojawienia się w Jego piśmie.

Przesełając przyjazne ukłony całej rodzinie Pana, serdecznie ściskam Jego rękę i niecierpliwie czekam chwili, którą będę mogła spędzić na zawsze mi nieskończenie miłej z Nim rozmowie.

Eliza Orzeszko

Jeżeli przyjdzie do tej pożądanej dla mnie podróży Pana do Grodna, niech Pan o niej nie zawiadamia p. Nahorskiego, bo w czasie ostatniej mojej w Grodnie bytności pogniewałam się z tym Panem na serio i bodaj przestaniemy się całkiem widywać, nie wypada mi więc wzewać od niego żadnego rodzaju przysługi. Ale niech Pan zajedzie do hotelu Romera: tam jest maître d'hôtel, dawny i poczciwy mój sługa, któremu polecę ułatwienie najrychlejsze pasportowych spraw Pana. À propos pasportu — niech go Pan bierze z Warszawy nie tylko do Grodna, ale i do powiatu grodz[ieńskiego] z wyraźnym wymienieniem Milkowszczyzny. — U nas tu ciaśniej niż w szczypcach.

W przyłączonej kartce napisałam cenę Milkow[szczyzny]: 40 000; oddałabym ją przecież za 30 000 zawsze, oprócz wykupu sumy. Rzeczywista jej wartość, nie uwzględniając czasu i okoliczności, jest 50 000.

22 marca [starego stylu 1867]

Nieskończenie przykro mi jest, żem Szanownemu Panu sprawiła kłopot moim telegrafowaniem. Znając mię jednak dobrze zechce mi Pan to przebaczyć. Jestem, jak mówi przysłowie, w gorącej wodzie kąpana: nie umiem nic robić i nic czuć w połowie, toteż i przyjaźń moja dla Pana jest tak zupełną a serdeczną, że niepokój o Niego był mi niezmiernie przykrym, tym bardziej iż miał pewne zasady bytu w tym, że Pan stąd wyjeżdżał trochę cierpiący. — List Pana sobotni, za który nieskończenie wdzięczna Mu jestem, przeleżał w Grodnie parę zbytecznych dni. Istotnie fatalnie administrowane są nasze prowincje: w każdym najmniejszym szczególe widać, że domowym naszym zarządem włada nie matka, ale macocha.

Za wiadomości przesłane mi z Journal d[es] Débats i etc. ślicznie Panu dziękuję. Są one miłe, choć nic nie przynoszą stanowczego. A właśnie, jeśli gdziekolwiek, to tu radykalizm tylko mógłby być zbawieniem. Wszelkie deklamacje są próżnym dźwiękiem, które nam egzystencji łatwiejszą nie uczynią. — Dziś otrzymałam odpowiedź od Baranowa na prośbę, jaką podawałam do niego razem z wielu innymi, o zmniejszenie kontrybucyjnej sumy. Odmawia najzupełniej dodając, że nie tylko na teraz, ale i na wszystkie przyszłe kontrybucje. Więc będzie ich jeszcze nieokreślona liczba. Bel espoir!

Co do mnie jestem zrezygnowana na te wszystkie materialne złe przygody — są rzeczy, które całkiem inaczej bolą niż strata części majątku, a jednak w tym biednym życiu przenosić je musimy.

Widziałam wczoraj Pierwszy dzień wiosny w Warszawie (w Tygodniku) [Ilustrowanym]  i zaprawdę nie zaźdroszczę go państwu! Szanowny pan Kostrzewski dziwnie plastycznie umie uśmieszniać wszystkie przygody ludzkie; sądzę, że gdyby u nas pole dla karykatury było tak szerokie, jak za granicą, gdzie ministrowie i ciała dyplomatyczne pozują przed rozśmieszycielami publiczności — Kostrzewski mógłby dojść pewnego stopnia znakomitości w swoim rodzaju. Pierwszy dzień wiosny jest wyborny — można by go posłać na pokaz do Nicei, gdzie teraz kamelie pod otwartym niebem kwitną.

Jedna bieda nigdy nie chodzi po świecie — mówi przysłowie — a zawsze ich wiele razem; tak i ze mną: natura, ludzie, okoliczności — wszystko męczące, a do tego jeszcze... złe poczty! voilà l'essentiel dla każdego, kto ma tak miłą korespondencją, jak ja z Panem.

Żegnam już Pana tą razą, bo posłaniec czeka, a mam jeszcze parę listów do napisania. Oczekuję od Pana pisma z wielką niecierpliwością: jest mi ono na mojej pustelni dźwiękiem z miłej strony i od człowieka, dla którego mam najwyższy szacunek i najgorętszą przyjaźń.

Eliza

Rodzinie Pana przyjazne ukłony zaséłam.

Depeszę myślałam sama przesłać wprost do mieszkania Pana, ale w tym rzecz, że zapomniałam numeru — dlatego też i list ten do redakcji idzie.

12(24) kwietnia [1867, Grodno]

Przyjechałam dziś do Grodna z nadzieją znalezienia tu listu Pana, bo wczorajsza poczta nie przywiozła mi go do Milkowszczyzny. Sprawdziło się na mnie tą razą niemiłe przysłowie, że nadzieja jest matką itd. Wprawdzie zarozumiałość to wielka z mojej strony spodziewać się, iż przy tylu rozlicznych i ważnych zajęciach Pan często o mnie pamiętać może. Posłuży tu na wytłumaczenie moje drugie znowu przysłowie: Każdy wedle siebie sądzi — i zresztą do zarozumiałości tej upoważnił mię Pan przyjaźnią, jakiej od Niego tylokrotne a nieocenione miałam dowody.

Ciągły niepokój o zdrowie Pana mię dręczy; chciałabym mieć jakie magiczne słowo, którym bym zakląć Pana mogła o najtroskliwsze szanowanie tego zdrowia, tak bardzo użytecznego ogółowi, a drogiego wszystkim, którzy mieli jak ja szczęśliwą sposobność bliskiego poznania Pana. Wdzięczną nad wyraz będę Panu za uwiadomienie mię choćby kilku słowami, ale jak najprędzej, czy też kuracja Panu pomaga i jak się Pan ma teraz? Ledwie w sobotę, tj. 15-go kw[ietnia] st[arego] st[ylu], i to w wieczór, wyjadę do mamy i przez te kilka dni niecierpliwie wyglądać będę wieści o Panu. Z Rumlówka wrócę we środę, tj. za tydzień, potem parę dni mam zamiar przepędzić u mojej kuzynki na wsi — a potem... potem... w naszą Przewodną Niedzielę mam chęć i nadzieję powitania Warszawy. Chybaby mi coś nadzwyczajnego przeszkodzić mogło w dokonaniu tej postanowionej i upragnionej dla mnie wycieczki.

Jeżeli się nie mylę, w jednym z ostatnich moich listów chwaliłam się przed Panem z moim niczym nie wzruszonym zdrowiem. Dzień dzisiejszy przechwałkom tym dał zaprzeczenie. Wyjechałam z domu niezupełnie już zdrowa, w drodze było mi zimno i w tej chwili czuję się tak niedobrze, iż nie podobna mi jest nawet dłużej pisać. Chciałam dziś odpowiedzieć na ostatni miły listek Anielki, ale ani myśl, ani ręka w fizycznym będąc rozstroju mi nie służy. Niech więc Pan kochaną Anielkę serdecznie pozdrowi ode mnie, a sam przyjmie wyraz gorącej przyjaźni i nie zapomina donieść mi cokolwiek o sobie.

Eliza Orzeszko

Sobota, Grodno [1867]

Zawczoraj przyjechałam z Warszawy tak zmęczona i przeziębła, że — co mi się bodaj nigdy w życiu nie zdarzyło — o 8-mej poszłam spać! Wczoraj znowu fatalna niepogoda nie uspasabiała do pisania — dziś więc zaledwie kilka serdecznych wyrazów pamięci przeséłam Szanownemu Panu.

Musiałabym chyba dostać Homerowe pióro, aby zdołać opisać miotające mną uczucia niecierpliwości, znudzenia i tęsknoty na widok czarnych od błota ulic grodzieńskich, wody deszczowej ściekającej z dachów monotonnymi strumieniami i Żydów przechadzających się z rozkoszą śród ulubionego swego żywiołu; kiedy niekiedy widok ten urozmaica przejeżdżająca zabłocona dorożka, a ponad tym wszystkim brzmią od rana dzwony cerkiewne, zwoływające lud bodaj na pogrzebne nabożeństwo za renegata Bisspinga, który nie zastrzelił się, jak mi mówiono w Warszawie, ale się najhaniebniej brzytwą zarżnął — skąd Rosjanie biorą temat do głoszenia, iż go zarżnęli Polacy. Bracia sprowadzili zwłoki jego, aby je pogrzebać w familijnych grobach; przebaczyli mu — śmierć wszystko oczyszcza!... Katastrofa samobójstwa, dawno już pewnie gotująca się w sumieniu nieszczęśliwego przyśpieszoną została tym, iż w jednym z petersburgskich klubów jakiś wysoki dygnitarz tameczny, minister czy cóś podobnego, nie chciał przyjąć podawanej sobie ręki Bisspinga mówiąc w głos, że nie chce sobie brudzić dłoni dotknięciem człowieka, który się wyrzekł religii i Ojczyzny. Słuchając dziś dzwonów ogłaszających koniec tej smutnej historii myślę, jak straszne dramata sprowadzają polityczne przewroty narodów. Gdybyśmy w innych żyli warunkach, ów młody człowiek, który tak nędznie zginął z czołem hańbą napiętnowanym, wiódłby może egzystencję użyteczną i szczęśliwą. Wina spada na tych, którzy stawią naród w położeniu sprowadzającym podobne katastrofy i podobne dramata, a nieszczęśliwym — przebaczenie!

Ażeby urozmaicić nieco tragiczny ton tego listu, donoszę Panu, że znalazłam tu czekającego na mnie kupca na Milkowszczyznę, ale tą razą kupca na serio — z pieniędzmi; wysłał on agronoma do Milkow[szczyzny] dla obejrzenia gruntów i za parę dni ma mi stanowczą cenę oznajmić. Nie wiem, co z tego będzie, ale chciałabym serdecznie emancypować się już raz na dobre z tutejszych kłopotów i z tutejszego towarzystwa, które jest nudne jak... tegoroczna wiosna, nieznośne... jak większa połowa ludzkiego życia.

W głowę mi weszła rozprawa o kwestii kobiet, której myśl nasunął mi Pan w Warszawie. Układam już jej plan i gdy będzie wykończony, prześlę go Panu — zaraz zaś po powrocie do domu wezmę się do pisania, a także do niemieckiego języka. Sądzę tylko, że pobyt mój w domu krótko trwać będzie, bo interesa sprowadzą mię pewnie znowu do Grodna.

Mimo całej chęci nie mogę dziś dłużej pisać do Pana, bo ciągle mię nachodzą interesanci i goście (o, goście! Mojżesz nie znał widać tej plagi, gdy jej nie użył w Egipcie). Wczoraj na przykład zaanonsował mi się jakiś pan Sosnowski i przy pierwszym zaraz powitaniu oświadczył, że jest moim bratem z ducha, bo pracuje na polu piśmiennictwa. „Jakie są Pana utwory?" — spytałam. „Zajmuję się poezją (!)" — odpowiedział i dalejże mi prawić wiersze swojej kompozycji. Były tam 4 hymny: do cnoty, wiary, miłości i nadziei, jakieś modlitwy, wojenne wezwania i skargi kochanka — i musiałam wysłuchać tego wszystkiego cierpliwie, bo wieszcz miał minę natchnioną i uręczał, że wydaje poezji swoich sześć tomów (swoim kosztem). Po wieszczu nastąpił wspaniały hrabia itd. tak, że w ulewny deszcz pojechałam do mojej kuzynki, aby się uwolnić i od poezji, i od tytułów. Po miłym towarzystwie warszawskim, jakie głównie zawdzięczani Panu i Jego rodzinie, spad to nie lada — toteż doświadczam czegoś w rodzaju spleenu i faute de mieux chciałabym co prędzej na wieś uciec.

Serdecznie ściskam przyjazną rękę Pana i przyjazne ukłony ślę Jego rodzinie. Z niecierpliwością oczekiwać będę wieści od Państwa, które same mogą tylko pogodzić mię z bezbarwnym moim tutejszym istnieniem.

Eliza

Piątek, Grodno [1867]

Korzystając z podróży p. Widackiego do Warszawy przesełam Szanownemu Panu kilka wyrazów, które niech mię przypomną Jego przyjaznej i łaskawej dotąd na mnie pamięci. Jestem dotąd w Grodnie i mimo szczerej chęci powrotu na wieś zostanę tu jeszcze dni kilka oczekując odpowiedzi od nabywcy Milkow[szczyzny], o którym pisałam Panu w przeszłym liście.

Posełam Panu plan Rozprawy o kobietach. Niech go Pan zechce przejrzeć i prześle mi swoje o nim zdanie. Projekt naszych falansterów umieszczam w ostatnim dopiero rozdziale dlatego, aby wprzódy uwydatnić potrzebę pracy kobiecej i trudności, jakie w dojściu do niej zwykły spotykać kobiety. Przyznam się Panu, że z dziecinną niecierpliwością czekam

rozpoczęcia się mojej powieści w Gazecie [Polskiej] — wszakże szanując redaktorskie powody Pana czekać będę choćby i długo, mając i to na względzie, że w życiu wszystko wywalczać i na wszystko długo oczekiwać potrzeba. Me podobna mi w tej chwili dłużej pisać do Pana, na później więc odkładając przyjemność dłuższego z Nim pomówienia przeséłam Mu serdeczne wyrazy szacunku i przyjaźni.

Eliza

30 czerwca [1867], Milkowszczyzna

U wstępu przepraszam Pana, żem Mu dotąd nie odpisała na list ostatni, ale spodziewam się, że jako ojciec przebaczyć Pan zechce, iż w towarzystwie Jego dzieci było mi tak dobrze, żem się względem Niego nieco zaniedbała. Pana Stanisława nie chciało mi się bardzo tak prędko stąd wypuszczać, ale wyrzekł słowo: „powinność" i nie opierałam się dłużej wyjazdowi. Z Anielką dnie mi schodzą szybko i mile; żałuję, że nie mogę na pustyni, w której mieszkam, dać Jej więcej rozrywek — towarzystwa, ludzi — niestety! brak tu zupełny tych żywiołów: musi biedaczka zadawalniać się ciszą wiejską, która, jako nowość, dość miłe na niej sprawia wrażenie. Niech Pan się nie gniewa na mnie za prośbę o nuty Anielki; zna mię Pan, żem niekiedy kapryśne dziecko — tym bardziej jeszcze względem tych, którzy mię psują dobrocią swoją i przyjaźnią, jak np. Pan. Głos Anielki podoba mi się — niezbyt silny, ale czysty i sympatyczny. Zrobi więc Pan wielką przyjemność nam obydwom powiększając Jej repertoar.

Z majątkowymi sprawami moimi spokojniej jest trochę — wziął, je w opiekę p. Nahorski — mam jednak w perspektywie wiele kłopotów przed jesienią. Bądź co bądź nic mi nie zdoła przeszkodzić w przepędzeniu kilku miesięcy w Warszawie i wdzięczna Panu będę serdecznie za znalezienie mi mieszkania o dwóch pokojach z przedpokojem, w jak najcichszym miejscu i z meblami, od ś-go Michała.

Nie wiem prawdziwie, jak Pana przeproszę i jak Mu podziękuję za te dla mnie poniesione trudy — prosząc o nie opieram się na koleżeństwie niejako, boć przecie „pracujemy na jednym polu", jakby powiedział p. Sosnowski, ów poeta z 30 000 wierszy w głowie, którego poznał u mnie p. Stanisław i o którym opowiadał może Państwu. A propos mojej pracy — z druku Ostatniej miłości bardzo jestem zadowolona; nigdym się nie spodziewała, aby cenzura okazała się tak względną. Spodziewałam się nierównie więcej raważów — jest Ukraina, jest Polesie, jest prawie... wszystko.

Z dwóch poprawek Szanownego Redaktora (niech raczy przebaczyć, że wyznani) nie jestem rada. Ustępy te dziwnie od ogólnego tła odskakują — są zapewne lepsze od tych, jakie były, ale tym samym, że lepsze, znać, że nie są moje. Prawdę pono rzekł poeta: Z pieśni słowa nie ująć! i choćby ujmę tę mistrzowska dokonała ręka (jak to ma miejsce w niniejszej sprawie), pieśń straci jednolitość.

Z pociechą uważam, że o Ameryce Północnej coraz częstsze w Gazecie [Polskiej] bywają wzmianki; my się też zajmujemy Ameryką, czytamy o niej z Anielką — tymczasem — bo za rok mamy tam podobno emigrować z p. Stanisławem.

Wracając do Gazety: chodzi mi po głowie pewna myśl o niej — a raczej — dla niej. Je rumine mon idée — marzę o jakimś coup de tête, które by mogło w piśmie Pana tourner les têtes ludziom. Ale o tym potem, bo i sama jeszcze nie namyśliłam się dobrze, i chcę Pana zaciekawić. W każdym razie, gdy przyjadę do Warszawy, da mi Pan na próbę kilka felietonów; ciekawa rzecz, co ja z nimi zrobię — może i co dobrego? Proszę mi napisać koniecznie, co mówią ludzie o Ostatniej miłości — chcę i potrzebuję wiedzieć wszystkie sądy, złe i dobre. Wczoraj przyszedł nam duży pakiet gazet, cały dzień czytałyśmy najświeższe publikacje i przyszłyśmy w końcu do rezultatu, że dzisiejsze kobiety nie dla proporcji głowy mają, bo w jednym dniu czytałyśmy prace trzech z nich: pani Węgierskiej, Morżkowskiej i ... proszę się domyśleć kogo więcej. — Jak się ma żona Pana? Przyjazne ukłony jej zaséłam; od Pana wyglądamy listu niecierpliwie — proszę nie zwlekać, znaleźć chwilę i napisać. — Z serdeczną przyjaźnią ściskam Panu obie ręce.

Eliza

Czy jedzie Pan na wystawę?

7 (29) lipca [1867], Grodno

Wczoraj przyjechałyśmy z Anielką do Grodna, przed wyjazdem z domu na godzinę otrzymałyśmy obie listy Pana. Rada jestem niezmiernie, że zdrowie żony Pana idzie ku lepszemu; my też obie zdrowe jesteśmy i czas przepędzamy nie gwarnie wprawdzie, nie wesoło, ale dobrze i mile, bo w zgodzie serc i pracy myśli. W domu czytywałyśmy wiele, Anielka grywała godzinami, a ja wówczas pisałam; chodziłyśmy często i długo — po parę wiorst nieraz. W niedzielę wyruszyłyśmy nawet w sąsiedztwo o 17 wiorst od nas odległe, ale miałyśmy nieszczęście znaleźć dom pusty — sąsiadki i sąsiedzi byli nieobecni; odbyłyśmy więc tylko długi i piękny spacer przy promieniach pogodnie zachodzącego słońca i śród wonnych lasów. Dziś cały ranek biegałyśmy po Grodnie — pokazywałam Anielce wszystko, co się dało pokazać w naszym wspaniałym(!) mieście — oddałyśmy jedną wizytę, za chwilę oddamy drugą i trzecią, w wieczór pojedziemy do jednego z pięknych nadniemeńskich parków, a jutro z rana na parę dni do Rumlówka. W poniedziałek w nocy albo we wtorek o południu będziemy już w domu. Po odebraniu tego listu proszę zaraz do nas pisać, to list otrzymamy tutaj jeszcze i nie będziemy miały przykrości oczekiwać długo wieści od Państwa, upragnionych dla Anielki, jako dla córki i siostry, i dla mnie, jako dla serdecznej przyjaciółki rodziny Państwa.

W jednym z ostatnich moich do Pana listów (nie pamiętam już, w którym) zanadto podobno wypisałam jeremiad i jakby wielkopostnych Gorzkich żalów. Było to w chwili, gdy mi najbardziej dokuczyli i ludzie, i różne nędzne sprawy życia, których dotknięcie nagina myśl ku ziemi. Dziś, lubo rzeczy mało co lepiej stoją, wstyd mi trochę, żem się przed Panem z taką moją słabością wydała, ale z drugiej strony myślę, że człowiek, który, jak Pan, doszedł do wysokiego stopnia rozumu i znajomości życia i ludzi, wiedzieć musi, iż bywają chwile, w których najmężniejszy nawet chwieje się, a cóż dopiero ja, która od dziecięctwa nie (...)

Koniec wersji demonstracyjnej.

[lipiec 1867]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 (21) lipca [1867], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 [lipca] (6 sierpnia) [18]67, Milkowszcz[yzna]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 lipca [starego stylu 1867], Milkowsz[czyzna]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wtorek [27 (?) sierpnia 1867]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 listopad (9) [grudzień 2867], Wilno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6(18) grudnia 1867, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 22 [grudnia 1867] (3 stycznia) 1[868], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 stycznia [starego stylu] 1868, poniedziałek

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 lutego [1868 starego stylu], sobota

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 lutego st[arego] st[ylu 1868], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 24 marca st[arego] st[ylu 1868], Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 lipca st[arego] st[ylu 1868], Milkowszczy[zna]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7(19) sierpnia [1868], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 18 (30) października 1868, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10(22) listopada [2868], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 listopada [starego stylu] 1868, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 (26) grudnia 1868, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 (19) stycznia 1869, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Styczeń — luty 1869]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 (24) marca 1869, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 (17) maja 1[869], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 czerwca [18691], Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 (14) lipca 1869, Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 10 (22) sierpnia 1869 r., Milkowszczyzna

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 (12) [sic] września 1[869], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 (24) XI 1869, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 grudnia 1869, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 lutego 1870, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 (22) czerwca 1870 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 czerwca 1870, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 14 września, r. 1870, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 2 (14) grudnia 1871 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 2(14) kwietnia r. 1872, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 8 (20) kwietnia 1872 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 1 (13) maja 1872 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 12 (24) lipca 1872 r., Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 8 sierpnia 1872 r., Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 9 (21) sierpnia 1872 r., Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 (28) sierpnia 1872 r., Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 7 stycznia 1873 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

d. 23 grudnia 1873 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej