Eliza Orzeszkowa

ELIZA ORZESZKOWA DO STANISŁAWA POSNERA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

10 VI 1903, Grodno

24 IX 1903, Grodno

30 IX 1903, Grodno

4 X 1903, Grodno

9 X 1903, Grodno

12 X 1903, Grodno

17 X 1903, Grodno

28 X 1903, Grodno

11 XI 1903, Grodno

21 XI 1903, Grodno

22 XI 1903, Grodno

29 XI 1903, Grodno

3 I 1903 [! 1904] Grodno

20 I 1904, Grodno

26 1 1904, Grodno

9 II 1904, Grodno

15 II 1904, Grodno

3(16) [II] 1904, Grodno

8 (21) II 1904, Grodno

26 II 1904, Grodno 

26 II 1904, Grodno

29 II 1904, Grodno

2 III 1904, Grodno

2 III 1904, Grodno

6 III 1904, Grodno

7 III 1904, Grodno

10 III 1904, Grodno

13 III 1904, Grodno

16 III 1904, Grodno

22 III 1904, Grodno

4 V 1904, Warszawa, Barbara 4

11 V 1904, Grodno

30 VI 1904, Druskieniki

7 VII 1904, Grodno

7 VII 1904, Druskieniki, p[rzez] Grodno 

15 VII 1904, Druskieniki

30 VII 1904, Druskieniki, p[rzez] Grodno

19 XI 1904

5 XII 1904, Grodno

6 XII 1904, Grodno

9 XII [19]04

15 XII 1904, Grodno

20 XII 1904, Grodno

23 XII 1904, Grodno

9 I 1905, Grodno

20 I 1905, Grodno

23 I 1905, Grodno

28 1 1905, Grodno

30 I 1905, Grodno

5 II 1905, Grodno

25 III 1905, Grodno

ELIZA ORZESZKOWA DO STANISŁAWA POSNERA

Eliza Orzeszkowa

10 VI 1903, Grodno

Szanowny i Drogi Panie

Dawno już kędyś napisałam, że są uczucia mające to podobieństwo z uderzeniami gromów, że czynią usta ludzkie zajękliwymi albo i zupełnie je oniemiają. Temu przypisać trzeba, że w tej chwili nie znajduję słów, które by wyrazić zdołały to głębokie i wdzięczne wzruszenie, jakim mię przyjaźń Wasza przejmuje. Dumna nią jestem i czuję ją w sercu jak kroplę ciepła i słodyczy, która to serce leczy, pokrzepia i z siłą zdwojoną wzbija ku temu, co Warn i mnie jednostajnie jest drogim i świętym. Może... może, jeżeli zdrowie fizyczne mi powróci, będę mogła jeszcze ręce swe połączyć z Waszymi przy wspólnej pracy.

Ponieważ p. Mourner nie chce, aby prawdziwe nazwisko jego znanym mi było, więc odwracam oczy od domysłu, który zdał mi się wyraźnym, lecz którego w litery przyoblekać nie będę. Tylko cieszy mię niewymownie, że któś, co tak pięknie i podniośle czuć, myśleć i pisać umie, w taki sposób obrócił ku mnie swoje myśli, uczucia i oczy. Uciechę tę moją zamknęłam w kilku tylko przesłanych mu słowach, lecz mam nadzieję, że odgadnie z nich, jak jest serdeczną i szczerą.

Z Ogniwem w czasie pobytu mego za granicą nie rozstanę się wcale, lecz nie chcąc utrudzać szanowną redakcję przesyłaniem go pod zmienionym adresem, powiem w domu, aby nadchodzący tu egzemplarz, tam, gdzie będę, wysyłano. A nie wiem jeszcze na pewno, gdzie będę. Zrazu Marienbad, ale ciąg dalszy podróży wyznaczą mi pp. lekarze wtedy dopiero, gdy przejazdem zatrzymam się na dni parę w Warszawie.

Jak bardzo, jak bardzo wolałabym te miesiące letnie przepędzić na jakiejś szczerej i świeżej wsi polskiej niż w obcych i pospolitych kurortach, opowiedzieć nie potrafię. Lecz powiadają, że ma to być sposobem ochronienia przed zgaśnięciem tej skierki życia, z której pod postacią strumyka atramentowego dobywa się myśl i uczucie, a że o to mi idzie, więc próbować muszę. Proszę o przyjęcie słów pełnych szacunku i uczuć najlepszych.

El. Orzeszkowa

24 IX 1903, Grodno

Szanowny Panie

Spieszę z odpowiedzią na list Pana wczoraj otrzymany. O syjonizmie nigdy do druku nie pisałam i w żadnej formie nie wyrażałam o nim zdania publicznie. Na drodze korespondencji prywatnej otrzymuję dość często od nieznanych mi osobiście izraelitów listy z zapytaniem, co o tej sprawie myślę. Są to listy bezwyjątkowo prawie pisane po rosyjsku. Odpowiadam na nie po polsku. Usiłuję też zwykle odpowiadać bardzo uprzejmie, ale bardzo zwięźle; a zwięźle dlatego naprzód, że piszę do Żydów zruszczonych, i dlatego następnie, że lękam się, aby ze słów moich nie uczyniono użytku w prasie rosyjskiej, z którą niejeden z tych korespondentów moich w stosunkach zostawać może. Składają się tedy zwykle te odpowiedzi moje z kilku grzecznych i oględnych ogólników. Raz tylko — nie pamiętam już dlaczego, bo zdarzyło się to przed dwoma czy trzema laty — uczyniłam wyjątek i na zapytanie odpowiedziałam, nie wyczerpująco wcale, lecz nieco obszerniej. Wyraziłam wówczas w krótkości to, co myślę, a mianowicie: że Żydzi mają niewątpliwe i niezaprzeczalne prawo dążenia do wszelkich popraw swego bytu, że wobec dzisiejszego wytężenia nacjonalistycznych uczuć i dążeń ani dziwić się, ani za złe poczytywać im nie można częściowego poddania się wpływowi tych uczuć i dążeń — że jednak z drugiej strony, osiedlenie się Żydów w Palestynie wydaje mi się dla mnóstwa przyczyn marzeniem do urzeczywistnienia niepodobnym, które pociągnąć może za sobą następstwa opłakane. Silniej jeszcze niż cokolwiek dotąd, marzenie to odrzuci Żydów w wyodrębnienie się spomiędzy ludności otaczających, serca ich i serca tych ludności roztrąci ostatecznie, niechęć wzajemną ogromnie wzmoże i klęsk obustronnych sianie się nieszczęsną i niezawodną przyczyną. Dodałam, że z powodu wszystkich tych względów powyższych przywódzcy zastępów syjonistycznych mają surowy obowiązek pilnego zbadania sumień i umysłów swoich, czy nie wiodą ludu swego zamiast na drogę zbawienia ku dalszym głębiom niedoli. — Taką była mniej więcej treść jedynego, nieco obszerniejszego listu, który o syjonizmie napisałam. Nazwiska ówczesnego korespondenta mego żadnym sposobem dziś już przypomnieć sobie nie mogę. To tylko pamiętam, że odpowiedź swą adresowałam do gub[erni3 kijowskiej i pisałam ją, jak zwykle, po polsku.

Czy nie byłoby słusznym i pożytecznym zapytać autora artykułu ze wzmianką o mnie, na czym twierdzenie swe opiera? W każdym razie mam nadzieję, że Szanowni Panowie wzmianki tej jako absolutnie fałszywej wydrukować nie zechcą.

Jeden z listów, o których wspomniałam, parę dni temu otrzymany, modo exempli załączam. I tu jest wzmianka o życzliwości mojej dla syjonizmu. Taki znać wytworzył się przesąd, więc czy nie byłoby już teraz potrzebnym, abym w druku istotne zdanie swoje wyraziła. Jeżeli to uczynię, czy mogę liczyć na druk w Ogniwie? I czy w Ogniwie samym łatwiej drukowanym to być może albo w Księdze na powodzian? Czy mogę również liczyć na przedłużenie terminu przysłania rękopisu dla tej księgi do połowy listopada? Najuprzejmiej proszę o odpowiedzi na pytania te i o zwrócenie listu p. Blicha , bom mu jeszcze nie odpisała. Wyrazy szacunku wysokiego i bardzo przyjaznych pozdrowień przesyłam.

El. Orzeszkowa

30 IX 1903, Grodno

Szanowny Panie

Piszę natychmiast po otrzymaniu listu Pana — i piszę zraniona. Zraniły mię wyrzuty Pana za... „milczenie". O! jakżebym chętnie i wiele mówiła do Was i dla Was, gdybym mogła. Cały rok nie mogłam. Cały rok nie pisałam nic wcale. Zachorowałam była na osłabienie serca, połączone z silną neurastenią; napisanie paru listów zwyczajnych przenosiło moje siły i stan pogorszało. Trzy letnie miesiące przebyłam za granicą na kuracji i wróciłam nieco zdrowszą. Ale poprawa to jest względna i najpewniej — czasowa. Więc z czasu lepszego korzystając zabrałam się do roboty. Noweli nie napisałam jeszcze żadnej, ale przyszło mi na myśl parę tematów, które obrobię dla Ogniwa w kształcie Listów grodzieńskich. Będzie ich cztery albo pięć, które kiedy niekiedy nadsyłać będę. Pierwszy, już napisany, wnet po przepisaniu prześlę. W drugim albo w trzecim będzie rzecz o syjonizmie. Jeżeli łaskę u was znajdą, drukujcie; jeżeli nie — wrzućcie do kosza, ale o moich chęciach najlepszych nie wątpcie. Ogniwo jako dziennik podoba mi się bardzo. Jest poważne, zajmujące, pełne rzeczy pięknych i pożytecznych. Przy tym wdzięczną jestem, szczerze wdzięczną, za życzliwość od Was doznaną. Lecz miejcie pobłażliwość dla srodze starganych sił moich, proszę! Długa, długa droga za mną, a wśród niej pracy wiele i tego smutku, który — według wersetu biblijnego — „jak rdza żelazu i robak drzewu, sile człowieka szkodzi". Gdybyż teraz promień słońca, jeszcze bym może wiele zdołała; ale o szarej godzinie życia — gęsty mrok i świata, i serca.

Nowelę dla Myśli mam w głowie; od jutra próbować zacznę zamieniania pomysłu w pismo. Tymczasem, gdy otrzymacie List grodzieński, raczcie dwoma słowy uwiadomić mię, czy się zda na co i czy chcecie ciągu dalszego.

Jeszcze jedno. Czy to prawda, że M[o]urner napisał cóś dla Ogniwa o moim Ad astra?

Z szacunkiem wysokim i szczerze oddana

El. Orzeszkowa

4 X 1903, Grodno

Szanowny Panie

Oto jest ten pierwszy List grodzieński. Jeżeli okaże się dla Ogniwa niestosownym czy niepotrzebnym, niech go Pan rzuci do kosza; ale jeżeli może być wydrukowanym, to bym rada była, bo naprzód — ulżyłabym sercu swoich grodnian, nieco zmarkotniałych od korespondencji pana M. K., a następnie miałabym już początek tej małej serii listów, które nie będą może bez rozmaitości i wartości. Następny przysłałabym dość rychło, bo treść do niego już posiadam. Nie o syjonizmie będzie, skoro rzecz dla cenzury trudna. A o mińskim zjeździe syjonistów nie tylko nie pisałam nigdy ani do druku, ani prywatnie, ale nawet wątpię, czy pod karą śmierci potrafiłabym o nim trzy wiersze napisać, tak dalece nic nie wiem, co to było i jak było. O Woschod nietrudno mi będzie tu się wystarać. Zobaczę, co i kto tam napisał; może będzie podobna dojść źródła nieprawdy. A idzie mi o to, bo przeciwniczką syjonizmu jestem — nie jako idei, która ma wiele racji powstania i bytu, lecz jako idei niepodobnej do urzeczywistnienia, więc sprowadzającej następstwa fatalne. Tak zwykle ustnie i piśmiennie odpowiadam tym, którzy mię o to zapytują, a któś po świecie improwizuje sobie zdania przeciwne na mój rachunek.

O noweli dla Myśli — myślą. Wykonanie — nic: pomysłu trzeba i to dobrego, a ten na zawołanie nie przychodzi. Wprawdzie w mózgu każdego, mniemam, pisarza znajduje się spiżarenka czy skrytka z tematami, ale — subtelność to już psychiki pisarskiej — nie można czerpać z niej według woli, tylko w miarę dojrzewania tematów. Już od paru tygodni ze spiżarenki to i owo biorę i rzucam, biorę i rzucam... Zapewne jednak w tych dniach cokolwiek już zatrzymam w ręku... Proszę o dwa słowa co do życia lub śmierci tego Listu grodzieńskiego. Proszę też o przyjęcie wyrazów szacunku wysokiego i uczuć bardzo życzliwych.

EL Orzeszkowa

9 X 1903, Grodno

Szanowny Panie

Serdecznie dziękuję za uprzejme przyjęcie Listu mego, a to, że wydrukowanie go o tydzień się spóźni, żadnej szkody mu nie przyniesie.

Nowelę dla Myśli już pisać zaczęłam, ale dotychczas trudno idzie, bo nie mam w tej chwili usposobienia do pisania rzeczy w tym rodzaju. Jest to wielką niedogodnością takich wydawnictw okolicznościowych, że współpracownicy ich do terminu stosować się muszą, a właśnie, jeżeli jakakolwiek praca terminów nie znosi, to najwięcej oporną im jest artystyczna. Jednak mam nadzieję rozgrzać się, napisać i w porę przysłać — o przebaczenie za niedostatki prosząc.

Zawsze, zawsze korzystać będę z możności każdej służenia Ogniwu, wdzięczna za okazywaną mi przyjaźń. Oby tylko Muzy mię nie opuszczały! Dziwnie zależną jest praca pisarska od mocy, w naszej mocy nie będących.

Serdecznie i z wysokim szacunkiem pozdrawiam Pana

El. Orzeszkowa

12 X 1903, Grodno

Szanowny i Drogi Panie

Niepodobieństwo! Tylko zupełne niepodobieństwo wstrzymuje mię od napisania słówka: tak! Drugą już nowelę piszę na powodzian z zamiarem przysłania obu redakcji Ogniwa do wyboru; drugą oddać muszę innemu wydawnictwu na cel tenże, a czekają jeszcze dwie jednodniówki na — cokolwiek, choćby drobiazg. Więc czas i myśl mam zajęte czym innym — a żałuję, gdyż biedną Marrenową znałam z bliska i bardzo chętnie złożyłabym hołd jej pamięci. Ale i to jeszcze mię wstrzymuje, że rzeczy takich nie pisałam nigdy i, zdaje mi się, pisać nie umiem. Bardzo być może, że w Listach grodzieńskich pisać będę o powieściach zmarłej, które czyniły na mnie duże wrażenie, gdy jeszcze sama nie byłam pisarką, lecz artykułu pośmiertnego, i w tej chwili, rzeczywiście i zupełnie nie mogę. Proszę mi to przebaczyć i wierzyć w moje najserdeczniejsze, chęci dla Ogniwa, które wkrótce stwierdzę czynem, na jaki mi[ę] będzie stać. Pełna szacunku i uczuć bardzo przyjaznych

El. Orzeszkowa

17 X 1903, Grodno

Szanowny Panie

Szczerze i głęboko zasmuconą się czuję, że na drugie już z kolei życzenie Pana przesłać muszę odpowiedź odmowną. Artykuły ks. Bolcewicza w Ogniwie czytałam i wydaje mi się on człowiekiem oświeconym, wysoce sympatycznym, chociaż może w polemice nieco zbyt popędliwym. Współczuję też szczerze cierpieniom, które przenosi. Ale nazwisko moje na zwróconym ku niemu adresie zwróciłoby tu na siebie uwagę publiczną, co mogłoby stać się dla mnie źródłem mnóstwa przykrości, a co ważniejsza — przeszkód i utrudnień w zajęciach pewnych, pełnionych poza pracą pisarską. I drugi jeszcze wzgląd mną powoduje, ten mianowicie, że sprawy gruntownie nie znam i że głos jednej tylko ze stron walczących słyszę. Nie potrzebuję przytaczać tu przysłowia o potrzebie wysłuchania stron obu dla wydania sprawiedliwego sądu. Instytucja każda, a więc i każdy kościół, musi rządzić się jakimiś ustawami stałymi, bo w razie przeciwnym, sam obalałby swe istnienie, co jest przeciw naturze rzeczy. W ustawach kościelnych, a raczej w ich znajomości, biegłą nie będąc i z historii ks. B[olcewicza] jeden tylko znając urywek, nie mogę wnosić, na czym właściwie opartym jest wyrok na niego wydany. Wiem zaś z innej strony, że dla narodowego życia naszego tu, na Litwie, duchowieństwo katolickie posiada znaczenie bardzo ważne i poważne i że dyskredytowanie go nie leży w tutejszym, lokalnym interesie narodowym. Oto są przyczyny, dla których życzenia Szan[ownego] Pana z żalem nie spełniając podpisu swego na adresie nie składam.

Co do drugiego punktu życzenia tego, to owszem, z największą chęcią postaram się uczynić mu zadość. Znam parę osób dość z bliska znających przyszłego biskupa wileńskiego i skorzystam z pierwszej możności, aby mówić z nimi o ks. Bolc[ewiczu] i prosić je o życzliwe wstawiennictwo do biskupa Roppa, gdy tylko przybędzie on do Wilna.

W przyszłym tygodniu będę miała przyjemność przesłać Sz [anownemu] Panu nowelę dla Myśli. Jest już skończoną i tylko przepisywanie jej parę dni zająć musi. A teraz przesyłam upewnienie, że każdy list Pana, jako dowód pamięci i uczuć życzliwych, sprawia mi przyjemność żywą, że za wszystkie otrzymane dziękuję wyrazami szacunku wysokiego i życzeń najlepszych.

El. Orzeszkowa

28 X 1903, Grodno

Szanowny Panie

Bardzo szczerze i serdecznie upewniam, że korespondencja z Panem sprawia mi wiele przyjemności i że każdy list Pana witam z uczuciem takim, z jakim się ku ręce życzliwej wyciąga rękę z uściśnieniem przyjacielskim. Życzliwe uczucia, przyjacielska zamiana myśli czy usług, to na świecie rzecz tak rzadka — i najspecjalniej w życiu moim rzecz tak rzadka — że jak wszystkie rzeczy rzadkie wysoką cenę mieć musi. Niech więc Pan częstości listów swych ani mnie, ani sobie nie wyrzuca. Ja Panu za nią bardzo dziękuję.

Spisem pism moich o Żydach chętnie i śpiesznie służę. Nie jest długim. Wiadomość o walce staczanej w Kraju przeciw antysemityzmowi prawdziwą nie jest i nie wiem, skąd ją p. Méyet mógł zaczerpnąć. W ogóle poza ramy powieściopisarskie i nowelistyczne pióro moje wysuwało się rzadko i w dziedzinie publicystyki dwa razy tylko dotknęło kwestii żydowskiej: raz w broszurce pod tyt[ułem] O Żydach i kwestii żydowskiej i drugi raz w artykule napisanym dla jakiegoś zbiorowego wydania , które wyszło pod redakcją p. Jakuba Cohna, lecz ani tytułu tego wydania nie pamiętam, ani brulionu artykułu nie posiadam. Było to bardzo dawno już temu i był to kilkostronicowy drobiazg. Powieści i nowele zaś są następujące:

1.  Eli Makower,

2.  Meir Ezofowicz,

3.  Mirtala,

4.  Silny Samson,

5.  Gedali (Kramarz);

6.  Daj kwiatek,

7.  Ogniwa.

Niewiele i wszystko Panu zapewne znane. Jeżeliby broszura wyżej wspomniana nieznaną Panu była, mogę ją przysłać. Wydałam ją sama w Wilnie i parę egz [emplarzy] jej jeszcze posiadam.

Przed dziesięciu może laty podawałam paru wydawcom warszaw-sk[im] projekt wydania w jednym tomie zbioru nowel polskich, przedstawiających Żydów i ich życie. Jest ich sporo i są pomiędzy nimi bardzo piękne. Zacytuję w tej chwili z pamięci następujące:

Świętochowskiego Chawa Rubin,

Konopnickiej Mendel Gdański,

Klemensa Junoszy Łaciarz,

Gomulickiego (tytułu nie pamiętam, ale śliczna, w r[oku] z[eszłym] przetłumaczona przez Ławrowa w Ruskiej Myśli).

Pamiętam też w Prawdzie parę bardzo ładnych, których autorów w tej chwili przypomnieć sobie nie mogę, lecz łatwo je odszukać. Gdyby dodać 4 moje, sformowałby się gruby tom rzeczy znaczących i mniej więcej pięknych. Propozycja moja wydania tego tomu nie była przyjętą, a jednak mógłby on na obu stronach wywrzeć dobre wrażenie i wpływ niejaki osiągnąć. Może by teraz wskrzesić ten projekt? Musiałby jednak uczynić to któś będący na miejscu w Warszawie i cieszący się większymi nad moje (żadne) wpływami w sferze wydawniczej. Chciałabym bardzo wiedzieć, jakim jest zdanie Pana o tym pomyśle i czy podobnym jest, aby był urzeczywistnionym. Proszę przyjąć wyrazy szacunku wysokiego i uczuć wdzięcznych.

El. Orzeszkowa

Koniec wersji demonstracyjnej.

11 XI 1903, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 XI 1903, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 XI 1903, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 XI 1903, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 I 1903 [! 1904] Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 I 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 1 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 II 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 II 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3(16) [II] 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 (21) II 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 II 1904, Grodno 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 II 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 II 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 III 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 V 1904, Warszawa, Barbara 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 V 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 VI 1904, Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 VII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 VII 1904, Druskieniki, p[rzez] Grodno 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 VII 1904, Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 VII 1904, Druskieniki, p[rzez] Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 XI 1904

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 XII [19]04

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 I 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 I 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 I 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 1 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 I 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 II 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 III 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej