Eliza Orzeszkowa

ELIZA ORZESZKOWA DO WACŁAWA MAKOWSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

7 sierpnia 1879 r.

21 XI 1879, Grodno

29 sierpnia 1880 r., Swisłocz

12 września 1880 r., Swisłocz

24 września 1880 r., Kwasówka

6 III [starego stylu 18]81, Grodno

28 marca 1881

16 IV [starego stylu 18]82

18 kwietnia [starego stylu] 1882 r., Grodno

29 kwietnia [starego stylu] 1882 r., Grodno

24 V [starego stylu 18]82, Grodno

8 czerwca 1882 r., Grodno

[17 (29) VI 1882 r.]

28 IX [starego stylu 18]82, Grodno

15 paździer[nika starego stylu] 1882 r., Grodno

25 X [starego stylu 18]82, Grodno

21 XI [starego stylu 18182, Grodno

21 XII [starego stylu 18]82, Grodno

5 I [starego stylu 18]83, Grodno

12 IV [18]83, Grodno

9 X [starego stylu 18]83, Grodno

9 listop[ada starego stylu] 1883 r., Grodno

28 II [starego stylu 18]84

13 X [starego stylu 18]84, Grodno

21 IX 18185, Grodno

27 VII [18]90, Poniemuń 

9 III [starego stylu 18]93, Grodno

24 VIII [18]98, Grodno

28 VII 1902, Grodno

21 III [starego stylu] 1904, Grodno

2 IV [starego stylu] 1904, Grodno

13 V 1904, Grodno

25 VIII 1904, Druskieniki

21 II [starego stylu] 1905, Grodno

7 IX [starego stylu] 1905, Grodno

14 X 1909, Grodno

17 X

[starego stylu 19]09, Grodno

29 XI [19]09, Grodno

ELIZA ORZESZKOWA DO WACŁAWA MAKOWSKIEGO (1879—1909)

Eliza Orzeszkowa

7 sierpnia 1879 r.

Szanowny Panie

Nie mając dotąd zezwolenia władz rządowych na otworzenie księgarni w Wilnie w warunkach takich, w jakich ją mieć chciałam, nie porozumiewałam się z Panem osobiście ani Mu nawet nie podziękowałam jeszcze za dobrą chęć współpracowania z nami w przedsięwziętym dziele. Obecnie upewniwszy się co do otrzymania odnośnego konsensu, witam Pana serdecznie i proszę, abyś Pan zechciał co do szczegółów zajmującej nas sprawy, takich naturalnie, które w Warszawie omówić i załatwić się dadzą, porozumieć się z panem Chełmińskim, oddawcą listu tego, a dobrym znajomym moim i spólnikiem przedsięwzięcia naszego. — Księgarni naszej nie otworzymy, zdaje się, prędzej jak za miesiąc lub nawet później, obecność jednak Pana w Wilnie będzie konieczną znacznie wcześniej, z powodów choćby materialnego urządzenia zakładu. Bardzo serdecznie rada będę, jeżeli Pan zechce wraz z powracającym panem Chełmińskim przybyć na miejsce obecnego zamieszkania mego (trzy mile od stacji! kolei grodzieńskiej), abyśmy mogli poznać się osobiście, rozmówić się obszernie i umówić stanowczo a szczegółowo.

Z szacunkiem i życzliwością

El. Orzeszkowa

21 XI 1879, Grodno

W odpowiedź na ostatni list Szanownego Pana mogę tylko przesłać najserdeczniejsze powinszowanie, złączone z najlepszymi życzeniami. Cieszę się bardzo, że nowe węzły przywiążą Pana do Wilna i rozpoczętej przez nas sprawy, że zaś panna Apolonia z wielu względów i przyczyn jest i sympatyczną, i żywo mię obchodzącą, daje mi to uzasadnioną nadzieję, że stosunki nasze będą i trwałe, i zawsze przyjazne. Co się tycze tego, że przyszła żona Pana nie opuści dotychczasowych zajęć swych, może to wyjść tylko ku pożytkowi Państwa obojga, jestem bowiem najmocniej przekonaną, że ze wspólnej pracy w jakimkolwiek kierunku powstają najtrwalsze podstawy rodzinnego szczęścia i spokoju.

Chciej Pan poprosić ode mnie szanownego pana Wincentego, aby uwiadomił mię kilku słowy, czy otrzymał zwrócony rnu arkusz druku i co się dzieje z dalszymi, bo jestem trochę o to niespokojna.

Pieniądze pan[u] Wolf[f]owi w sumie dwiestu rubli od dawna już posłałam i nie pojmuję, dlaczego dotąd nuty nie nadeszły. Może Panowie życzą, abym z przypomnieniem do pana Wolf[f] a napisała.

Serdecznie Pana pozdrawiam.

El. Orzeszkowa

29 sierpnia 1880 r., Swisłocz

Najserdeczniej Szanownemu i Kochanemu Panu dziękuję za wszystkie dobre wiadomości z Warszawy przywiezione i mnie zakomunikowane. Cieszy mię szczególniej to, że książka przeze mnie napisana w makulaturę się nie zamieni i że zatem straty Spółce nie przyniesie. Mam jeszcze jedną przyczynę serdecznego Panu dziękowania, ale to już odkładam do najbliższego widzenia się, ponieważ w ogóle o niektórych punktach listu Pana rozmowę ustną uważam za lepszą niż listowną. W punktach tych zawarte interesy przedsiębierstwa naszego postaram się załatwić i pewna jestem, że załatwią się pomyślnie. Co do projektu, o którym Pan wspomina nie wyrażając go, zostanie on przy pierwszej bytności mej w Wilnie przez całe stowarzyszenie nasze wysłuchanym, z należnym dla umiejętności i ważności usług Spółce przez Pana oddawanych szacunkiem. Tymczasem, proszę, chciej Pan być dobrej myśli i ufać w przyszłość, która jakkolwiek bądź, zdaje się już być przedsięwzięciu naszemu zapewnioną. U każdego początku, jak mi się zdaje, muszą być pewne omyłki i niedokładności, których naturalnie na przyszłość unikać należy, lecz które i poprawionymi, i wynadgrodzonymi być mogą. Że Pan nad poprawianiem tym i wynadgradzaniem czuwasz, wdzięczną Mu jestem za to z całego serca i jest to — w mniemaniu moim — jedną z rękojmi, że pracy i czasu naszego marnie nie stracimy.

Tym razem o interesach nic więcej, bo mam przed sobą parę długich i ważnych listów, a oprócz tego wiele innego zajęcia. W Swisloczy przebędziemy jeszcze parę tygodni; po powrocie do Grodna postaram się wkrótce wpaść do Wilna na dni parę.

Kochaną Polcię serdecznie całuję, Pana z prawdziwym szacunkiem i przyjaźnią pozdrawiam.

El. Orzeszkowa

Proszę o parę egzempl[arzy] Sądu honorowego.

12 września 1880 r., Swisłocz

W tych dniach miałam list od p. Wal[erego] Przyborowskiego z uwiadomieniem, że Sądu honorowego nie otrzymał jeszcze. Zapewne więc książka ta nie została jeszcze rozesłaną osobom, adresy których przed paru tygodniami szanownemu p. Wincentemu posłałam. Autor też czeka jej zapewne niecierpliwie i może byśmy zrobili dobrze przysługując się nią tym, o których pracą i uznanie iść nam musi. Ja także prosiłam o kilka egzempl[arzy] Sądu honor[owego] dla oddania na sprzedaż grodzieńskiej księgarni.

Przyszło mi też na myśl, że w kalendarzu naszym nie ma dotąd różnych wiadomości planetarnych, jako to wschodu i zachodu słońca, zmian księżyca itd., a jednak gospodarze wiejscy szczególniej bardzo ich potrzebują. Może by omyłka ta dała się jeszcze naprawić? Proszę Szanownego i Kochanego Pana o zakomunikowanie p. Wincentemu, że dwie powiastki, o których w przeszłym liście pisałam, w przyszłym tygodniu najpewniej będą w Wilnie. Myślę, że pora nie będzie spóźniona do pomieszczenia ich w kalendarzu, dla którego byłyby bardzo potrzebnym dopełnieniem. Proszę także bardzo uprzejmie o zawiadomienie mię, co się stanie z tą poprawką artykułu p. Karłowicza, o której też w zeszłym tygodniu pisałam. Czy możemy jeszcze posłać mu korektę, czy też prosić go o odsyłacz, który u dołu stronicy dodrukujemy? Autor domaga się odpowiedzi, a ja mu jej dać nie mogę wymienionych wiadomości nie posiadając. Myślę też, że najlepiej byłoby, aby p. Karłowicz korektę swego przewodnika prowadził, bo o ile widzę jest on w tym względzie trochę pedantycznym i nie miałby już nam nic do wyrzucenia. Nadzwyczajnie ciekawą jestem, jak daleko jesteśmy z kalendarzem, i o ile posunęli się Włościanie Przyborowskiego. Wysłanie prospektów prenumeratorom Bibli[oteki] Warszaws[kiej] było wybornym pomysłem; co do mnie, gdy tylko wrócę do Grodna, postaram się popchnąć sprawę rozesłania prospektów przy pismach. Kiedy wrócę do domu, nie wiem jeszcze, bo mi z Wilna stołków zakupionych nie przysyłają, mieszkanie więc pustką prawie stoi.

Czy Sz[anowni] Panowie wypisaliście dla mnie z Kijowa owego Zapadnoruśca, o którego w zeszłym liście do p. Wincentego prosiłam?

Przesyłając całemu towarzystwu serdeczne pozdrowienia proszę Pana o przyjęcie wyrazów szacunku i przyjaźni.

El. Orzeszkowa

24 września 1880 r., Kwasówka

Dziękuję Szanownemu i Kochanemu Panu za list i parę w nim zawartych wiadomości dobrych. Komedyjkę moję i szkic Kościałkowskiej wydamy koniecznie w lotnych broszurkach, które się też pewnie dla taniości i tematów swych szybko rozlecą. Kto wie, czy nie warto by pomyśleć o większej ilości broszur takich, które i światełka jakieś na świat rzucić, i opłacić się dobrze mogą. W naszym biednym kraju, co tanie — to dobre. Z pobłażliwości p. Nebolsyna cieszę się na ten raz tylko, gdyż w trwałość jej niezbyt wierzę i pewną jestem, że takie np. książki, jak mój Patriotyzm [i kosmopolityzm] albo Przyborowsk[iego] Włościanie nie przeszłyby w Wilnie. Dobrze jednak, że mniej choćby drażliwe rzeczy na miejscu cenzurować będziemy mogli; wielka to będzie oszczędność czasu i dla mnie szczególniej — kłopotu, który mam przy przeprowadzaniu rękopisów przez cenzurę warszawską.

O p. Wincentym — cicho i głucho. Niełaskaw był ani paru słów napisać, tak że byłam niespokojna, czy nie zachorował; list Pana uspokoił mię pod tym względem, ale co będzie z kalendarzem? Zapewne pozwolą wydać go z jakimiś uciążliwymi warunkami, jak np. dokończenie druku w Warszawie. Na wszelki wypadek pisałam do Spasowicza prosząc, aby zaopiekował się nami, jeśli wypadnie odnieść się ze sprawą tą do Głównego Zarządu Cenzury w Petersburgu. Co do mnie bowiem, myślę, że w razie zupełnego wzbronienia powinniśmy p. Ryżewowi wytoczyć sprawę o nadużycie i straty.

Mam do Szanownego Pana dwie prośby: jedną księgarniową, drugą prywatną. Pierwsza jest o sprowadzenie mi książek, które wypisuję na oddzielnej kartce pod literą Ą i o dowiedzenie się, jaką jest cena tych, które znajdują się na drugiej stronie kartki pod literą Z. Za możliwy pośpiech w jednym i drugim bardzo będę wdzięczną, gdyż pojutrze wracam do Grodna i jakkolwiek w lecie także nie próżnowałam zupełnie, to jednak teraz zabiorę się do gorliwej pracy, a książki te są mi do robót niektórych potrzebne.

Druga, czyli prywatna prośba następująca: kupiłam sobie w Wilnie do nowego mieszkania trochę stołków, których mi dotąd nie przysyłają, tak że zdecydowałam się już do na wpół pustego mieszkania wrócić. Nie jest to jednak ani przyjemne, ani wygodne i dlatego śmiem bardzo serdecznie Kochanego Pana prosić, abyś raczył wstąpić do magazynu owego Lewszyca (Wandzia wskaże go Panu dokładniej) i zapytać kupca o przyczynę tej szczególnej zwłoki w dostawie nabytego towaru. W razie zaś jeżeliby zwłóczył dłużej z wysyłką, chciej Pan użyć jakiego środka napędzającego, zagrozić procesem czy cóś w tym rodzaju. Bardzo i bardzo wdzięczną Panu będę, jeśli mi Pan z tej gospodarskiej strony życia spokojność zwróci.

Nad sprawą, o której pisał mi Pan ze wsi pracuję wciąż, pragnąc załatwić ją bez przykrych zajść i z zadowoleniem wszystkich. Dla wiadomych Panu przyczyn nie jest to robota łatwa, jednak dokonaną być musi i upewniam Pana, że będzie. Cóż robić? Takim już jest świat nasz, że obok zalet każdego i wszystkiego istnieć muszą niedostatki, że nie po samych różach chodzić wypada, ale też i po rozpalonych węgłach. Z cierpliwością jednak i z taktem i po rozpalonych węglach dojść można do celu. Droga tylko trwa dłużej. Lepiej jednak dłużej iść i więcej znieść niż wzniecić pożar, szczególniej, jeżeli budynek wszystkich ścian swoich potrzebuje. Co do mnie zresztą, w ostateczności chyba decyduję się na pożar i burzę, mianowicie gdy idzie o kogoś, kogo skądinąd cenię i lubię. Powoli więc i łagodnie, a na ostatku już — jeżeli inaczej nie można — stanowczo.

Ze szczerą przyjaźnią ściskam dłoń Pana i kochaną Polcię całuję, a ona pocałunkiem tym niech podzieli się z Wandeczką.

El. Orzeszkowa

6 III [starego stylu 18]81, Grodno

Dawno już nie pisałam do Szanownego i Kochanego Pana, ale to z powodu, że jestem bardzo zajęta. Pisałam znowu artykuł polemiczny, ale już nie do druku, tylko do rozpuszczania po Warszawie w rękopisie. Posłałam tam kilka odpisów tego artykułu, a w tych dniach jeden przyślę Panom do przeczytania. Teraz piszę kalendarz, a jest to robota niemała, tym trudniejsza, że trzeba ciągle zwracać uwagę nie tylko na ilość stronic, ale wierszy i prawie liter.

Mam do Kochanego Pana parę próśb:

1. przysłano mi znowu r[ubli] s[rebrnych] 5 na książki do mego wyboru. Otóż proszę o wysłanie pod adresem pani Elizy Blanche w Pińsku historią polską Bobrzyńskiego, Włościan Przyborowskiego i jeszcze cokolwiek za rubla — polskiego i historycznego.

2.  Zenske listy pokazały się literackim śmieciem. Pragniemy wrócić do Osvety — czy można jeszcze w tej porze roku wypisać?

Kopii onego rozporządzenia jen[erała] gubernatora czekam jak kania deszczu. Przeziewamy czas właściwy i nic do gazet o tym nie napiszemy, a szkoda, boby to nas bardzo poparło. Wprawdzie świat teraz zajmować się będzie przez czas jakiś daleko ważniejszymi sprawami, ale pomimo to powinniśmy robić swoje.

Co dzieje się z panem Wincentym? Ani Kochany Pan, ani Wandzia nie wspominacie o jego zdrowiu. Jestem też o nie niespokojną. Jeżeli jednak nic tam złego nie ma, chciej Pan łaskawie powiedzieć p. Wincentemu, że srodze rozgniewaną na niego jestem; za co? niech zbada sumienie swe i zgadnie. Wskutek gniewu tego nie piszę bezpośrednio, tylko Pana proszę o zakomunikowanie, że od Bałuckiego znowu dostałam list naglący o wyjście jego książki , że zatem pragnęłabym wiedzieć coś o jej postępach, jak też i o innych naszych wydaniach. Czy Kalendarz w cenzurze? Czy studia Spasowicza pójdą prędko pod prasę? Czy na książkach najbliższych wydrukujecie na okładce o tym, co było i będzie? Mam jeszcze wiele pytań ważnych do zadania i trochę też wiadomości do zakomunikowania, ale uczynię to wtedy dopiero, gdy p. Wincenty mię przeprosi — za co? domyśli się pewno. Póki to nie nastąpi, zachowywać będę grobowe względem niego milczenie.

Jeszcze jedno: Mech Kochany Pan przyśle mi w tych dniach koniecznie Złote myśli — czy jak się to nazewa — zbiór myśli Kraszewskiego, w Poznaniu wydany na jubileusz. Potrzebne mi to do Kalendarza.

Serdecznie pozdrawiając rodzinę Pana — wyraźnie: żonę i syna, oczekuję wiadomości tak o [...], jak o zdrowiu wszystkich Państwa, i pozostaję szczerze przyjazną.

El. Orzeszkowa

28 marca 1881

Suma potrzebna dla uregulowania rachunków z Warszawą gotową będzie na przejazd Kochanego Pana przez Grodno. Niezmiernie pożądaną byłoby rzeczą, aby książki Chmielowsk[iego] i Bałuckiego wyszły w świat przed naszą przynajmniej Wielkanocą. Potem już nikt kupować ich ani pisać o nich nie będzie. Zapisuję w pamięci Szanownego Pana, że Chmielowski obu książek swoich żądał po egz[emplarzy] 5, Bałuckiemu zaś przesłać należy według umowy 25. Znajduję też, że spis wydawnictw naszych na okładkach jest koniecznym.

A teraz słówko o Kalendarzu. Od p. Spasowicza dotąd odpowiedzi nie mam, co mię zresztą nie dziwi, gdyż zauważyłam w ogóle, że w ostatnich czasach korespondencje nieregularnie kursować zaczęły. Ale trzeba cóś na to radzić, bo znowu osiądziemy na koszu. Myślałabym, że przede wszystkim należałoby skomunikować się z p. Nebolsynem i prosić go, aby od siebie wysłał zapytanie do głów[nego] zarządu, na które najpewniej nadeszłaby odpowiedź twierdząca. Gdyby zaś on na żaden już sposób i na żadne prośby nie chciał tego uczynić, zdaniem moim trzeba, aby Kochany Pan wziął z sobą rękopis do Warszawy i tam ponownie oddał go do cenzury, po czym moglibyśmy się również i z małym kalendarzem udać do warszaws[kiego] komitetu. W każdym razie trzeba próbować i usiłować i tu, i tam, bo czas upływa i jestem bardzo niespokojna, że cała sprawa znowu zaśnie. A byłoby to już pod każdym względem fatalnie. Chciej Pan list ten zakomunikować Panu Wincentemu i róbcie Panowie z Nebolsynem, co można. Do pana Wincentego tym razem oddzielnie nie piszę, bo szczędzę czasu i sił, jak można. Wczoraj skończyłam nowelę dla Prawdy i mam przed sobą ze 30 listów do napisania. Mały kalendarz już jest całkiem sfabrykowany, a brakuje tylko trzech artykułów: o ogrodnictwie, procedurze prawnej i podróży po Ameryce, których oczekuję od trzech panów.

O panu Iwaszkiewiczu i jego amatorskich śpiewach napisałam ognisty artykuł i posłałam go do Nowin, ale nie wiem, czemu ani drukują go, ani odpowiadają. Od wielu już osób nadaremnie oczekuję odpowiedzi, czego dawniej nigdy nie bywało. Widocznie listy źle chodzą i bardzo być może, że artykuł o Iwaszkiewiczu przepadł całkiem.

Najgoręcej polecam kochanym i szanownym spólnikom moim sprawę z Kalendarzem, bo strasznie się o nią lękam. Gdybym była trochę silniejsza, pojechałabym sama do Petersburga, ale chociaż p. Rogałło dużo mię podleczył, czuję się zawsze dość słabą, a jak w tym roku, to i trochę zimową pracą zmęczoną. Zresztą, koszt byłby duży. Może też w tych dniach od Spasowicza wiadomość jaka nadejdzie. Tymczasem czy nie znajdziecie sposobu uproszenia p. Nebolsyna? Wszak skoro w Warszawie ocenzurowano kalendarz do połowy, powinno mu to być dowodem, że tam mieli pozwolenie na to. Przypominam też zmianę tytułu na Kal[endarz] Wileński.

Serdecznie wszystkich Państwa pozdrawiam (i SYNA).

Szczerze przyjazna

El. Orzeszkowa

Koniec wersji demonstracyjnej.

16 IV [starego stylu 18]82

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 kwietnia [starego stylu] 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 kwietnia [starego stylu] 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 V [starego stylu 18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 czerwca 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[17 (29) VI 1882 r.]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 IX [starego stylu 18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 paździer[nika starego stylu] 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 X [starego stylu 18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 XI [starego stylu 18182, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 XII [starego stylu 18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 I [starego stylu 18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 IV [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 X [starego stylu 18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 listop[ada starego stylu] 1883 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 II [starego stylu 18]84

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 X [starego stylu 18]84, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 IX 18185, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 VII [18]90, Poniemuń 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 III [starego stylu 18]93, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 VIII [18]98, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 VII 1902, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 III [starego stylu] 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 IV [starego stylu] 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 V 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 VIII 1904, Druskieniki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 II [starego stylu] 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 IX [starego stylu] 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 X 1909, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[starego stylu 19]09, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 XI [19]09, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej