Jędrzej Śniadecki

FIZYCZNE WYCHOWANIE DZIECI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZAGAJENIE

HODOWANIE DZIECI PO ODŁĄCZENIU AŻ DO KOŃCA SIÓDMEGO ROKU

FIZYCZNE WYCHOWANIE DZIECI

Śniadecki Jędrzej

ZAGAJENIE

Ledwo jest która odnoga wiadomości ludzkich, która by tyle zastanawiała uczonych, którą by więcej roztrząsano, o której by rozprawiano i pisano powszechniej lub która by była tak znakomite zajmowała umysły, jak sztuka wychowania dzieci. Zdaje się przeto rzeczą niepodobną co nowego powiedzieć w tej mierze, a próżną i nieużyteczną chcieć się dalej zapuszczać w podobne badania. Owszem, niejeden może poczytać za zuchwałość puszczanie się w tym zawodzie z najpierwszymi pisarzami do mety. Lecz kto się zastanowi, że nigdy nawet najdrobniejsza cząstka umiejętności ludzkiej tak do gruntu wyczerpaną nie była, ażeby myśl i doświadczenie jeszcze coś dodać lub sprostować nie mogły, ten chwalebnego przedsięwzięcia nie zgani. Tym bardziej, że i uczeni łatwo wpadają w błędy ludziom właściwe, że się często uwodzą stronnictwem, że się albo przywiązują do jakiejś ulubionej teoryi, albo do dawnych a wiekami upoważnionych przesądów, nie oglądając się na czyste doświadczenie i nie wpatrując w porządek natury.

Filozofowie oprócz tego, samą tylko moralnością zajęci, nie ciało, ale umysł ludzki kształcili. Jedni albowiem starali się wydać poważnych mędrców; inni rządców państw lub znakomitych urzędników; jedni obywateli ułożonych podług myśli i potrzeby rządu; inni dobrych naczelników familii, a zatem ojców, mężów lub synów przykładnych. Ja o ukształceniu tylko zdrowego człowieka mówić zamyślam, bez względu na jego stan i towarzyskie znaczenie. Z filozoficznymi zatem o wychowaniu pisarzami mało co wspólnego mieć będę.

Przebiegając zaś rozmaite stany i klassy ludzi i przypatrując się pilniej ich sposobom pielęgnowania dzieci, zastanawiając się nad sobą i nad osobami, z którymi żyjemy, nad wadami, któreśmy z pierwiastkowego wychowania powzięli i nad źródłem tych wad, uchybień lub zdrożności, przyznać potrzeba, że pomimo tylu pism, pomimo tak wielkiej i pospolitej nauki, albo dotąd nie wiemy tego, cośmy istotnie wiedzieć powinni, albo dla jakiej fatalności nieoddzielnej od ludzkiej natury nie umieliśmy lub nie chcieli z tych wiadomości korzystać. Zastanówmy się bliżej nad rzeczą. Chcąc, aby człowiek był doskonałym, potrzeba, ażeby był tym wszystkim, czym tylko być może sobie i drugim na pożytek; a zatem trzeba umieć wydobyć, rozwinąć i na dobre wydoskonalić wszystkie te władze, które weń wlała natura. Jest to przedsięwzięcie niezmierne, a w teraźniejszym stanie niedokończonego oświecenia i niedoskonałych społeczeństw do wykonania niepodobne. Czyż zatem aż do owej pożądanej, ale może nigdy nie doczekanej epoki wyrzeczemy się nauki wychowania i odstąpimy takowego przedsięwzięcia, albo raczej wychowywać będziemy, jak się uda? Nie iść drogą ścisłej prawdy jest to nauczać błędu. Wychowywać niezgodnie z prawami przyrodzenia jest to psuć jego dzieło i kształcić potwory. Lecz z drugiej strony dążyć i piąć się do doskonałości jest przedsięwzięcie nie tylko chwalebne, ale prawdziwie godne dostojności człowieka. Nie zaczynając, nigdy dokończyć; nie dochodząc prawdy, nigdy jej dociec nie można. Zaczniemy więc, ale wyznamy na samym wstępie, że sztuka wychowania jest daleka od doskonałości i toku prawdziwej nauki, że jeszcze nie ma prostych zasad i jasnych, jakie mieć powinna. Ale taki jest los większej części naszych umiejętności i kunsztów.

W sztuce nadto wychowania dzieci podobno i to było początkiem wielu pomyłek i błędów, że w niej wszyscy chcieli uchodzić za mistrzów. Ci albowiem, którym się jakokolwiek dzieci wychować udało, przypisywali to swojej umiejętności, z którą występowali na popis. Ci, którzy się tej ciężkiej powinności podejmowali z potrzeby, nie chcieli także za nieuczonych uchodzić. Stąd rozumowania na wyścigi; stąd błędy zbijane lub popierane błędami; stąd tyle zdań i uprzedzeń z pokolenia na pokolenie spływających. Takim sposobem każdy kraj, każda społeczność, familia, owszem, dom każdy ma swoje własne wychowanie. Któreż z nich więc będzie najlepsze? Ciężko na to pytanie tak odpowiedzieć, ażeby wszystkich przekonać, owszem, aby nikogo nie obrazić. Uczeni albowiem mają swoje zdania, których umieją bronić; rodzice najczęściej mają takie wychowanie za najlepsze, jakie odebrali sami; nauczyciele zaś, chcąc uchodzić za bardzo biegłych w mniemanej swojej sztuce, tworzą sobie jakieś zdania niesłychane i nowe, jakieś prawidła oryginalne a najczęściej przewrotne, z którymi się za nic na świecie nie rozstaną. Wszelako prawda tylko jest jedna; natura jak na wszystko, tak i na wychowanie musi mieć prawa pewne i niezmienne. Szukać więc tych praw w rozumie i doświadczeniu należy; inaczej nigdy się pożądana umiejętność nie tylko nie wydoskonali, ale i nie pocznie.

Nazywam wychowaniem wszelkie starania w tym zamiarze około dziecięcia podjęte, aby je na doskonałego wykształcić człowieka. Prawdę mówiąc doskonałość nie jest rzeczą ludzką. Jest to meta, do której wszyscy dążymy, ale do której nikt nie dochodzi. Lecz są tak szczęśliwi, którzy się do niej jakożkolwiek zbliżają. Wszystkie zaś umiejętności przekonywają nas zgodnie, że tylko przyrodzenie jest doskonałe we wszystkim; a zatem człowiek, jego część najpiękniejsza, musiał takim wyjść z jego łona albo raczej z rąk swego Stwórcy. Takim być musi, dopóki Jego tylko żyje i rządzi się prawami. Ale w towarzystwie, kształcony ludzkim staraniem i przepisami ludzkimi rządzony, od dawna takim być przestał. Ludzie, jakich mamy w teraźniejszej społeczności, są istoty sztuczne, tak przekształcone i wyrodne, że zaledwo zachowały organiczną postać pierwiastkowego człowieka. Jesteśmy tym względem pierwszych ludzi, czym pielęgnowane w ogrodach, donicach lub cieplicach kwiaty względem tych samych dziko rosnących. Botanicy nazywają je ozdobnymi potworami; my się ludźmi wypolerowanymi zowiemy. Mając więc wychowywać człowieka w towarzystwie, najpierwsze zachodzi pytanie: czy go mamy hodować dla niego samego, czy dla towarzystwa, w którym żyć będzie? Zdaje się albowiem, że te dwa rodzaje wychowania zupełnie są różne.

Ja bym rozumiał, że przyrodzenie w utworzeniu człowieka nie miało względu na jego życie towarzyskie, ale go wydało dla siebie, dla niego samego i dla własnego jego szczęścia. Lecz skoro wszedł w związki społeczne i poddał się pod prawa towarzyskie przez wybór, potrzebę lub konieczność, już się tym samym zrzekł owej pierwiastkowej doskonałości, już odstąpił cząstki owego szczęścia, jakie Najwyższy wszech rzeczy Autor przeznaczył dla niego. Nie jest moją rzeczą rozbierać, czy człowiek na tym zyskał i jak wiele; ale tego zamilczeć nie mogę, że bardzo wiele stracił ze strony zdrowia i siły, bo tego dowieść można najłatwiej. Jeżeli się więc kształci dla zdrowia tylko, tedy ten będzie najdoskonalszym człowiekiem, kto się do owego wzorowego i pierwiastkowego dzieła Stwórcy najbardziej przybliży; a zatem i to wychowanie najlepszym będzie, które do tej mety doprowadzi najdalej. Człowiek zaś uważany sam w sobie i sam dla siebie jest doskonały, skoro jest kształtny, mocny i zdrowy i w tym względzie całe wychowanie nazywa się fizycznym. Ale w towarzystwie tego nie dosyć, bo towarzyska doskonałość dwojako uważać się musi: raz fizycznie, drugi raz moralnie. Pierwsza się tyczy budowy i zdrowia człowieka; druga jego zdolności i skłonności. Kształcić człowieka tak, ażeby wszystkie części jego ciała były foremne i mocne, wszystkie zmysły doskonałe, wszystkie władze cielesne zupełne, jest to go wychowywać tylko fizycznie. Kształcić zaś jego umysł i serce bez względu na przymioty ciała (tak pospolicie mówimy), jest to wychowywać go tylko moralnie. Właściwie mówiąc, ponieważ człowiek ani jest machiną, ani czystym duchem; ponieważ żaden nie żyje na pustyni, a zatem tylko dla siebie, każde wychowanie powinno być jednym i drugim razem. Ten albowiem tylko z obu względów doskonałym nazwać się może, kto w czerstwym i kształtnym ciele czyste nosi serce i niepokalaną ma duszę, kto ma zdolności społeczeństwu, w którym żyje, przydatne. Lecz tak wysoka doskonałość jest tylko umysłowa, jest niemal urojona. Dążyć wprawdzie do niej potrzeba, ale jej doścignąć trudno.

Człowiek oprócz tego nie jest to na jednę i tę samą formę odlany posąg, ale jestestwo, które się nieograniczenie odmienia. Natura albowiem w rozmaitości się kocha; w niej wydaje swoję moc, mądrość i wielkość; a okrywszy rodzajem ludzkim całą ziemi powierzchnię, nieskończenie się w tym rodzaju odmienia, rozmaici, stroi i przekształca. Nie jeden więc, ale ma wiele doskonałości wzorów, których my nawet objąć wszystkich nie możemy. Bo ściśle mówiąc, każdy człowiek może być doskonałym sam w sobie i swoim sposobem, i może być doskonałym dla siebie lub dla społeczności, w której się rodzi. Wszystko albowiem do towarzyskich odnosząc widoków musimy mieć za człowieka najdoskonalszego tego, z którego społeczność najwięcej korzysta. Każda zatem społeczność powinna hodować i układać ludzi podług swoich potrzeb i celu, do którego dąży; a zatem powinna wychowanie młodzieży opisać prawami. Ludy starożytne i prawdziwie mądrzy ich prawodawcy na to mieli największą uwagę, a wychowanie samo zajmowało najznaczniejszą część ich ustaw. Dlatego też w starożytnej tylko historii widzimy narody i narodowość prawdziwą. Teraz zaś mamy wiele państw, ale mało narodów.

Lecz jakkolwiek wychowanie uważać będziemy, człowiek nie tworzy się podług ułożonego wprzód planu, podług owego umysłowego doskonałości wzoru, ale się rodzi. Mistrz, który się ma zająć jego wychowaniem, powinien wykształcić takiego, jakiego z rąk przyrodzenia odbiera. Powinien więc naprzód poznać ten surowy materyjał, tę pierwszą osnowę człowieka, z której ma powstać dzieło jego sztuki, tak jak rolnik powinien znać ziemię, którą ma uprawiać; tak jak snycerz martwy głaz, który ma obrobić.

Nowonarodzony człowiek nie ma jeszcze żadnej władzy umysłowej, ale ma ich zarody. Jego też władze cielesne są bardzo ograniczone i słabe, wszelako ma ruch i uczucie, używa zmysłów i odbiera wrażenia zewnętrzne, bierze w siebie pokarm i trawi, a zatem odbywa już wiele spraw fizycznych, na które natychmiast mieć uwagę należy. A lubo w doświadczeniu wychowania fizycznego, czyli cielesnego, od umysłowego albo moralnego oddzielać nie należy i nie można, wszelako w nauce i rozumowaniu można je uważać osobno. Człowiek, kształcąc się i rosnąc pomiędzy ludźmi, kształci się nieuchronnie fizycznie i moralnie razem. Wszakże uwaga jego wykształcenia we względzie moralnym jest rzeczą filozofów, którzy umieją rozwinąć, poznać i rozróżnić wszelkie władze umysłu i serca. Ja w tak trudną i niezgłębioną umiejętność nie śmiem się zapuszczać. Zatem zastanawiać się tylko będę i rozbierać, jak należy hodować dziecię, ażeby ile być może, najlepiej wykształcić jego ciało; wydobyć, rozwinąć, uprawić i wydoskonalić jego siły i władze cielesne, utwierdzić i zabezpieczyć zdrowie. Takie wychowanie powinnoby się raczej nazywać lekarskim; bo co tylko się tyczy utrzymania i zabezpieczenia zdrowia, jest częścią umiejętnej tej sztuki. Lecz nazwisko wychowania lekarskiego nie tylko nie jest w używaniu, aleby mogło nie jednego narazić i oburzyć. Zrazić, bo podług pospolitego mniemania lekarze nic nie poczynają bez leków. Oburzyć, bo by nie jeden takie wychowanie raczej za wychuchanie troskliwe, a zatem za rozpieszczenie poczytał. Jakowe zamiary, równie nierozsądne jak śmieszne, moimi nie będą.

Hodować więc dziecię we względzie fizycznym albo lekarskim jest to je tak pielęgnować i tak prowadzić, ażeby nie tylko życie i zdrowie od wszelkiego ochronić szwanku, ale nadto to ostatnie tak zabezpieczyć i utwierdzić, aby przez to dobry byt i szczęście człowieka na całe życie zapewnić. Mówię śmiało: szczęście człowieka. Bo ktokolwiek zna dobrze opłakane stosunki tej sceny, którą życiem towarzyskim zowiemy, ten zgodzi się ze mną, iż całe szczęście jest w mocnym zdrowiu; w zdrowiu takim, które by ciężkie brzemię cierpień, dolegliwości i trosków udźwignąć i znieść bez uszczerbku mogło; które by cały ogrom walki z namiętnościami podobnych sobie jestestw wytrzymać potrafiło do końca.

Sławny filozof genewski [57] powiedział, że ten jest wychowany najlepiej, kto najlepiej umie znosić losy pomyślne i przeciwne *; a tego ten tylko, zdaniem moim, dokazać potrafi, kto ma mocne zdrowie. Być to może, że ci, którzy wychowują człowieka tylko moralnie, zapewniają jego szczęście rzetelne, ale ci, którzy go kształcą fizycznie, którzy mają staranie o jego siłach i zdrowiu, zakładają najtrwalszy szczęścia doczesnego fundament i jeżeli się szczęście w samej rzeczy gdzie na ziemi znajduje, zapewniają jego użycie. Ja odsyłam do wychowania moralnego nawet wszelkie towarzyskie względy albo widoki, podług których ludzie hodują sobie innych ludzi. Z mojej albowiem strony wszelkie towarzyskie lub krajowe wychowanie tyle tylko zwracać na siebie uwagę będzie, ile mi posłuży do wskazania jego wpływu na moc fizyczną i zdrowie. Do czego historyja przedziwną częstokroć będzie skazówką pokazując nam nie na papierze lub w katedrze, ale w naturze i doświadczeniu, jak człowieka uczynić prawdziwie wytrwałym i zdrowym. W rzeczy samej, patrząc nie na pojedyncze i domowe, jako od tysiąca pobocznych wpływów zawisłe wychowanie, które nic pewnego nauczyć nie może, ale na wychowanie całych pokoleń i ludów, prawami opisane i wykonywane przez wiele wieków; najpewniejsze można wyciągnąć edukacyjne prawidła; nie z domysłu, ale z doświadczenia obszernego i niezaprzeczonego, bo odbywającego się na wielkim teatrze świata i w obliczu wszystkich narodów. Z tego względu historyja dawnych ludów będzie dla nas szkołą najlepszą. Z niej więc po większej części czerpać będę prawidła i wzory, chociaż uwagi moje nie będą się tyczyły wychowania publicznego, ani w jego względzie prawodawstwa, ale tylko wychowania osób pojedynczych i to najistotniej w zamiarze ukształcenia mocnej budowy fizycznej, zachowania zdrowia i przedłużenia życia. Lecz jako każdy niedołęga i dla siebie i dla społeczności, w której żyje, prawdziwym jest ciężarem, tak dobre wychowanie fizyczne szczególnych osób jest zawsze dobrodziejstwem dla kraju i społeczności, w której żyć mają. Jeżeli zaś kiedy potrzeba było zwracać na to uwagę, to najwięcej teraz, kiedy rozsiano tak wiele i tak błędnych o wychowaniu mniemań i przesądów; kiedy rozmnożenie się lekarzy i lekarek duby i androny z nauczycielską prawiących powagą przyczynia się do zarażenia błędami familij i pokoleń. Teraz nade wszystko, kiedy rodzice majętniejsi hodowanie dzieci, najświętszą i najpierwszą swoję powinność, powierzają nauczycielom kupionym, najczęściej zaciągnionym z zagranicy, którzy niewiadomość, a czasem i złość swoję drogo przedając, zarażają kraj niedołęgami we względzie fizycznym a cudzoziemcami w krajowym. Teraz na koniec, kiedy nie tylko pojedyncze osoby, ale całe zgromadzenia i towarzystwa z mniemaną sztuką wychowania na harc występują i sobie ją przypisują wyłącznie. Rozsądni i nieuprzedzeni rodzice przeczytają i przyjmą te uwagi z wdzięcznością, bo mówiąc do ludzi nie obłąkanych fałszywą nauką, a mówiąc w szczerości serca i po prostu, łatwo ich może przekonam. Tym łatwiej, że ludzie rozsądni i nie zarażeni przesądami modnymi kochają swoje dzieci nad wszystko i zawsze na prawdziwe ich dobro uważają istotnie. Takim rodzicom przypominać nie potrzeba, iż dobre wychowanie jest najpierwszym i najdroższym dziedzictwem, jakim dzieci swoje obdarzyć mogą. Inne albowiem familijne dary są bardzo niepewne mogąc się stać igrzyskiem losu; dobre wychowanie jest majątkiem, który chyba z życiem utracić można. A że tak trzymam i mocno przekonany jestem, iż od utwierdzenia zdrowia najrzetelniejsze dobro człowieka zawisło, więc to mam za najpierwszy cel wychowania dobrego. Temu względowi wszystkie inne chętnie poświęcam. W pojedynczo albowiem uważanym i niezepsutym człowieku nie może być rzetelne nieszczęście, chyba w kalectwie i niemocy. Pilne zaś staranie o zdrowie młodzieży tym większej wymaga baczności, że wiek ten bez doświadczenia, nawet przy poczynającej się uwadze, skłonny jest nim hojnie szafować. Wtenczas albowiem dopiero znamy szacunek zdrowia, gdyśmy je już stracili, a naówczas łatwo wpadamy w błąd przeciwny zapędzając się zbytecznie za jego odzyskaniem, do czego jeżeli się przyłączy słabość umysłu, stajemy się na całe życie niewolnikami lekarzy lub oszustów.

Nie wiem, czy to poczytać za szczęście, że w takim żyjemy wieku, gdzie się jedynie kształceniem umysłu zajęto bez najmniejszej uwagi na wychowanie fizyczne, bez względu na siły i zdrowie człowieka. Dlatego dziś, mianowicie w wyższych towarzystwa klassach, mało mamy ludzi; bo to, co tam natrafiamy, są po większej części umysłowe mary albo rozumujące cienie. Zdaje się, jakobyśmy rzetelny świat mieli za nic i tworzyli sobie jeszcze na ziemi jakiś gatunek życia dusznego, przez co ani tego nie dostępujemy, ani używamy tamtego. Pragnąc utworzyć sobie raj umysłowy odkopujemy źródło niedołężności, udręczenia, tysiącznych cierpień cielesnych i tworzymy sobie na ziemi rzetelny czyściec, jeżeli nie piekło. Nieraz albowiem starałem się pokazać i w teraźniejszym nawet piśmie spodziewam się każdego przekonać, że popuszczając wodzy władzom umysłowym, te tylko pielęgnując i pieszcząc, podkopujemy i niszczymy powoli władze cielesne, a przeto przenosimy życie fizyczne na prawdziwy padół płaczu.

Wychowanie fizyczne ułożone dla szczęścia człowieka powinno być takie, aby każdy mógł z niego korzystać. Takim też jest w samej istocie, co dowodzi, że takiego tylko wychowania wymaga po nas natura. Wychowanie przeto moralne, narodowe lub naukowe jest dziełem ludzkim, jest interesem społeczeństw albo familij. Wszelako właśnie wychowanie fizyczne jest takie, że trudno, owszem, zaledwo podobna dać przepisy na wszystkie drobne szczegóły i pojedyncze wypadki. Filozof genewski wybrał sobie Emila dobrze wykształconego i mocnego, jak gdyby dzieci słabe, delikatne lub kaleki nie warte były wychowania i starania ludzkiego. My nie możemy pójść za jego zdaniem. Jakoż mógłby kto rozumieć, że głęboki ten mędrzec, stawając na miejscu Likurga [58] i mając zakładać nową rycerską rzeczpospolitę, jako nieubłagany prawodawca, wszystkich słabych stara się uprzątnąć; kiedy tymczasem twierdzi i upewnia, iż człowieka tylko chce wychować. Nie mająż słabi i delikatni być ludźmi? Albo trzebaż dla wychowywania ludzi samemu przestać być człowiekiem? Chorych i niedołężnych pozwala wziąść lekarzom, którzy się Emila dotknąć nie powinni, chyba w godzinę śmierci, to jest chyba z kapłanem razem uprzątającym mu drogę wieczności. Weźmy więc te niemowlęta w opiekę, które niezgięty mędrzec za niegodne swego starania osądził. Tak postępując któż nie widzi, że się otwiera nieograniczony plac do coraz nowych przepisów, prawideł i wyjątków, bo rozliczne mogą być słabości, które niemowlę z sobą na świat przynosi, bądź z winy rodziców, bądź przez zboczenia samej natury. Lecz abym się w przedsięwzięciu takim nadto nie zapędził i pismo w przyzwoitych zawarł obrębach, ograniczyć się muszę koniecznie. A naprzód, same choroby potrzebują leczenia i starania lekarza, a tym samym do wychowania nie należą i jego się nie tyczą. Ale konstytucyja słaba i chorowita, ale wady organiczne, których nie podobna wyleczyć i które pozostać na całe życie muszą, potrzebują szczególnej w wychowaniu baczności, potrzebują osobnych przepisów, ażeby tak upośledzone istoty żyć, być w swoim stanie zdrowymi i tyle życia używać mogły, ile się zgadza z ich losem. Wszakże i kaleki i niedołęgi mają swoje zdrowie, mają swoje szczęście. Dobrze i mocno ukształceni daleko mniej potrzebują pomocy, obejdą się bez względów, lecz ci, którzy upośledzeni na świat przychodzą i mają być członkami społeczności, potrzebują naszego wsparcia, naszej pomocy. Wyciągają te nowe członki ręce do towarzystwa i o ratunek proszą, a my tak je układać powinniśmy, aby się nam z czasem wypłacić, aby odebrane pomocy oddać i zawdzięczyć mogły. Tak zawikłana społeczność jak jest dzisiejsza ma tysiąc sposobów zajęcia, zatrudnienia i pożytecznego użycia człowieka. Nie masz więc takiego niedołęgi, którego by na coś ukształcić, ukształconego do czegoś użyć nie podobna. Lecz takowe wychowanie tym większego potrzebuje zastanowienia i tym większej pilności, że należy w każdym szczególnym przypadku poznać lub zgadnąć i ocenić wszystko dobro, jakie z tych nieszczęśliwych wydobyć, że tak rzekę, dla nich samych i dla społeczności można. Jaki samym ich wadom dać pożyteczny obrót i kierunek? Jakże ich mogą opuszczać mistrze moralności, kiedy w nich taka jest dusza, jak w kształtnych i mocnych, a umysł częstokroć znakomitszy, a zatem wart całej baczności filozofów. Dusza nie podpada kalectwu, a niedołężność i kalectwo umysłu, chociaż nam codziennie podpadają pod oczy, zdarzają się nawet w najpiękniejszym ciele, a co gorsza, są niekiedy dziełem samych filozoficznych wychowańców.

Powiedźmy i to na zaletę wychowania fizycznego, że jego wpływ tak jest powszechny, iż żadnego nie przypuszcza wyjątku. Nikt się bez niego obejść nie może. Dobrze kierowane zawsze się uda, kiedy tak nazwane wychowanie moralne nie wszędzie się przyjmie. Bo pominąwszy nawet, że stan umysłu, że przymioty rozumu i serca, po większej części od stanu zdrowia i organizacyi zależą, a zatem że każde wychowanie moralne powinno mieć za fundament i podstawę fizyczne, któż nie przyzna, iż znakomite i wielkie przymioty serca lub władze umysłu dosyć są rzadkie. Skąd wypada, iż wychowanie moralne, zwłaszcza obrócone na doskonalenie władz rozumu, rzadko się uda. Że zaś tak jest, przekonywa nas doświadczenie, bo patrzemy niemal codzień na najznakomitszych mistrzów wydających okropnych nieuków lub krwawych tygrysów, tak dalece, iż niektórzy uczeni wątpić zaczęli, czy może wychowanie sprostować na złe wykrzywiony umysł lub niedołężny jakąkolwiek umiejętnością opatrzyć. Życie zaś i zdrowie należąc do wszystkich, wychowanie nasze równie się da zastosować do wyniosłych gieniuszów, jako i poziomych umysłów; a pieczołowitość tak jest potrzebna dobrze uposażonym od natury, jako i niedołęgom lub kalekom. Jeżeli albowiem przyrodzenie skąpo udzieliło swych darów, wychowanie powinno przybyć na pomoc, a umiejętna sztuka starać się powinna błędy natury poprawić. Jeżeli zaś rozsypało je hojnie, wychowanie powinno je umieć utrzymać, utwierdzić i przyzwoicie nimi kierować, owszem, powinno je umieć oszczędzać. Nie masz albowiem bogactwa, którego by rozsypać i strwonić lub na złe użyć, nie masz złego, którego by przez rozum na dobre skierować nie można; a z codziennego doświadczenia wiemy, iż nie masz siły i zdrowia, których by nadwerężyć lub stargać nie było łatwo.

Dzisiejsze naukowe wychowanie, tak powszechnie zaprowadzone i wspierane pod pozorem oświecenia ludu i narodów, robi poniekąd społeczność nasze dla każdego rozsądnego człowieka nieznośną. Bo jak zaniedbanie wychowania fizycznego mnoży garbatych, koślawych i wszelkiego rodzaju niedołęgów, którzy w towarzystwie wady swoje cielesne najśmieszniejszym niekiedy sposobem pokrywają i maskują, tak już w modne zamienione przesadzanie w wychowaniu naukowym i umysłowym w ogólności daje z jednej strony napuszonych i nieznośnych bakałarzy, na których spojrzeć bez wzdrygnienia ramionami nie można; z drugiej strony, pełne pokoje i sale pretendentów do nauki, rozumu i dowcipu, na których wspomnienie drży rozsądek, a którzy są prawdziwą klęską i zarazą teraźniejszych towarzystw, które by często raczej łazaretami moralnymi nazwać należało. Chcąc urządzić wychowanie dziecięcia trzeba je naprzód jakkolwiek poznać. Bo jako z pewnych względów wszyscyśmy do siebie podobni, tak z innych różnimy się wszyscy od siebie; jak każdy człowiek ma swoją własną twarz i swój właściwy skład ciała, tak ma swoje konstytucyją, swoję moc, swoje zdolności i skłonności. Takowe zadatki różnie wynikające z budowy i konstytucyi ciała odbieramy z przyrodzenia i nazywamy dyspozycyjami, to jest sposobnościami wrodzonymi. Są one w pierwiastkowej organizacyi i okazują się naówczas, gdy się ta rozwija, dojrzewa i umacnia. Dlatego mógłby mi kto zarzucić, iż jak skoro wszystkie władze nasze dane nam są od natury w organizacyi, tak wychowanie fizyczne, nie mogąc tej organizacyi odmienić, na nic się nie zda; a zatem że najlepszy sposób wychowania jest ten, ażeby dziecię samemu sobie zostawić. Lecz dobrze ukształconego dziecięcia trzeba pilnować, aby równie dobrze rosło i aby tej pierwiastkowej budowy nie nadwerężyło; słabych zaś i źle utworzonych tak należy kierować i prowadzić, ażeby te zboczenia sprostować i uchybienia, ile można, naprawić. Chociaż albowiem źródło i pierwszy początek fizycznego życia jest w organizacyi, wszelako ta martwą by była bez związku przyzwoitego z otaczającym ją światem fizycznym. Wpływ bowiem i działanie rzeczy zewnętrznych składają znaczną część naszego życia, nadają pewny kierunek samej organizacyi, utrzymują jej moc, a podług sposobu działania albo zachowują jej całość, albo ją rozrabiają i psują. Ten wpływ zewnętrznych istot na stan budowy człowieka najznaczniejszy jest w dzieciństwie i całym młodocianym wieku, bo organizacyja tylko co zawiązana przy poczęciu, a osnowana przy narodzeniu wciąż się aż do dojrzałości rozwija, doskonali, umacnia albo nadweręża na zawsze. Uwaga przeto na fizyczne wychowanie dzieci nie tylko się powinna zacząć równo z ich narodzeniem, ale nawet równo z poczęciem i tym większej wymaga pilności, im człowiek tego poczęcia jest bliższy. Największa część naszego zdrowia, kształtu i mocy od mamek i piastunek zawisła, a w kołysce samej odbywa się bardzo ważna część wychowania fizycznego. Postrzeżone w tym wieku wady w organizacyi i skłonności do chorób lub kalectwa dają się jeszcze po wielkiej części zmniejszyć lub poprawić. Są to dopiero nasiona, które się nie przyjmą i nie urosną, jeżeli potrafimy zapobiec, ażeby przyzwoitego nie znalazły karmu. Chcąc tedy mówić o wychowaniu fizycznym wypada naprzód mieć wzgląd na samych rodziców, ich konstytucyją, zdrowie lub choroby; na budowę ich ciała i na towarzyskie związki, a to dla tym lepszego przewidzenia i poznania sposobności i nasion, które się im dostać od rodziców mogą. Po wtóre, na brzemienność i zachowanie się w tym czasie matki, aby dziecię donosić jak należy i zdrowo porodzić mogła. Po trzecie, na wiek niemowlęcy, to jest na wychowanie od matki, mamki lub piastunki aż do odłączenia i użycia pokarmów zwyczajnych. Po czwarte, na wiek dziecinny, to jest epokę dostania pierwszych zębów aż do ich wypadnięcia i nabycia drugich. Po piąte, na wiek młodzieńczy, czyli od wyrznięcia się powtórnych zębów aż do rozwinięcia narzędzi płciowych, to jest ukazania się brody w mężczyznach, a odchodów miesięcznych w niewiastach. Na koniec, na zachowanie się młodzi w czasie dojrzewania i dojścia wieku męskiego lub wieku dojrzałej niewiasty.

* Celui d'entre nous, qui sait le mieux supporter les biens et les maux de cette vie, est á mon gré le mieux élévé. Emile, Liv. 1 (Przypis Śniadeckiego).

Koniec wersji demonstracyjnej.

HODOWANIE DZIECI PO ODŁĄCZENIU AŻ DO KOŃCA SIÓDMEGO ROKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej