Bruno Bielawski

GAWĘDY I POWIEŚCI BRUNONA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

KAŻDY STAN SOBIE DOBRY

PIOTR MYTNIK CZYLI NAWRÓCENIE PEWNEGO SKĄPCA

O MIŁOSIERNYM KOWALU Z WIELUNIA

NIBY BIEDA, A NIE BIEDA (POCIESZNA PRZYGODA JEDNEGO PIJAKA)

Hau! Hau! Hau! czyli jak Michaś student szczekał, a młynarz Czmiel uciekał

Jak zezowaty Mosiek wyszedł na spółee z Walkiem Kuternogą

CUDOWNE DROGI OPATRZNOŚCI

LASKA ZACZAROWANA

ŁASKA BOŻA

ŁASKAWY CHLEB

TRAFIŁA KOSA NA KAMIEŃ

PAN NIEPONIMAJ

BARTEK POŁATAJKO

GAWĘDY I POWIEŚCI BRUNONA BIELAWSKIEGO I WALEREGO ŁOZIŃSKIEGO

Bielawski Bruno

PRZEDMOWA.

Powiastki zebrane w tej książeczce, nie potrzebują właściwie przedmowy, bo na nic by się im nie zdala pochwala, gdyby się nie chwaliły same swoją wesołą i zajmującą treścią, a bez objaśnień wstępnych także się obejdą, bo są jasne i zrozumiałe każdemu, kto tylko czytać umie. Jeżeli mimo to poprzedzamy je krótkim wstępem, to tylko dlatego, aby wspomnieć bodaj kilku słowy o czasach, o ludziach i o poczciwych zamiarach, które się z powstaniem tych opowiadań łączą.

Czterdzieści lat okrągłych mija właśnie, kiedy kilku młodych pisarzy, przejętych braterską miłością ludu, powzięło szlachetny zamiar pracowania nad jego oświatą w wschodniej części naszego kraju. A trzeba wiedzieć, że przed nimi mało kto, a może nawet nikt o tem nie myślał, aby postarać się o wydawanie pisemka, któreby zawitać mogło pod strzechę włościańską i przynieść z sobą trochę światła i trochę zabawy umysłowej spracowanym rolnikom, jakby gościniec z jakiegoś innego lepszego świata. W zachodniej części naszego kraju, a głównie w Krakowskiem już nad oświatą ludu dawniej pracować zaczęto, że tylko wspomnimy tu o zasłużonym autorze i wydawcy Walerym Wieloglowskim; w Królestwie Polskiem ruch na tym polu był już znaczny i wychodziło tam doskonałe pisemko pod tytułem Kmiotek, w Poznaniu krzątano się także dość gorliwie — ale we Lwowie dopiero w r. 1859 powiodło się stworzyć tanią, dobrą i regularnie wychodzącą gazetkę, którą, dziś mało już kto zna lub pamięta, ale która swego czasu dużo była czytana i dużo dobrego sprawiła.

Gazetką tą był Dzwonek, pisemko małe, skromne, tylko trzy razy na miesiąc wydawane, ale tak żwawo i dzielnie pisane, takie szczere, cieple i serdeczne, tak przejęte miłością ludu i tak umiejące trafić i przemówić do swoich czytelników, że odrazu zjednało sobie wielkie powodzenie i zdobyło tysiące abonentów, co w owych czasach i w naszym kraju znaczyło bardzo wiele, bo trzeba pamiętać o tem, że wtedy dla braku szkół wiejskich nie było jeszcze między ludem tylu umiejących czytać i chcących czytać, co Bogu chwała dzisiaj. Któż to był założycielem i duszą tego Dzwonka, który tak głośno i wdzięcznie zadzwonił na tę umysłową jutrznię, i budził śpiących i głosił, że już słoneczko wstaje, i że czas przetrzeć oczy, światła szukać i światłem się cieszyć? Oto żyli we Lwowie dwaj młodzi autorowie, zespoleni z sobą serdeczną przyjaźnią, obaj pełni talentu i pełni zapału: Bruno Bielawski i Walery Łoziński. Pierwszy z nich powziął zamiar założenia ludowego pisma, drugi przejął się całą duszą myślą przyjaciela i obaj zabrali się do dzieła z takiem zamiłowaniem i taką ochotą, na jaką się tylko młode serca zdobyć umieją. Znalazł się drukarz, który się podjął kosztów wydawania, i oto powstał Dzwonek, nowość dla Lwowa, nowość dla kraju, a juź największa nowość dla ludu. Inni młodzi przyjaciele obu wymienionych pisarzy, jak Ludwik Wolski, Juliusz Starkel, pośpieszyli z pomocą; sławny nasz poeta, autor Lirenki, Teofil Lenartowicz, aż z pod dalekiego włoskiego nieba, z Florencyi, nadsyłał śliczne wierszyki do nowego pisma, znaleźli się zacni księża, żyjący z ludem i świadomi jego życia i potrzeb, którzy udzielali rad lub artykułów — i oto rozległ się wśród strzech i łanów wiejskich ten Dzwonek głośno, dźwięcznie i wesoło, bo miał serce.

Niestety Bielawski i Łoziński zbyt krótko cieszyli się swojem dziełem. W dwa lata po założeniu Dzwonka obu i to prawie równocześnie porwała z tego świata śmierć nagła w młodzieńczym wieku i w pełnym rozkwicie umysłu, z ciężką stratą dla kraju i dla piśmiennictwa, bo Bielawski byłby był niewątpliwie położył wielkie zasługi na polu oświaty ludu, a Łoziński nietylko jako pisarz ludowy okazał świetny talent, ale zasłynąwszy mimo bardzo młodego wieku — umarł nie dobiegłszy nawet lat 24 — na polu literatury powieściami jak Szlachcic Chodaczkowy, Dwór zaklęty, Czarny Matwij, miał przed sobą przyszłość i sławę jednego z najznakomitszych pisarzy polskich. Pod powiastkami swojemi, ogłaszanemi w Dzwonku, podpisywał się przybranem nazwiskiem Walenty ze Smomicy. Książka jego przeznaczona dla ludu p. t. Ludzie z pod słomianej strzechy, która podaje wiadomości o życiu i czynach mężów urodzonych w stanie kmiecym, co się później okryli sławą w ojczyźnie, uwieńczona nagrodą konkursową, doczekała się już kilku wydań i ciągle jeszcze bardzo chętnie jest czytywaną.

Czterdzieści lat, to wielki kawał czasu — z tych co czytywali Dzwonek wielu już nie żyje a wielu go nie pamięta. Młodsi może i nie zasłyszeli o nim. Pierwsze trzy tomy tego pisemka, choć się rozbiegły w tysiącach egzemplarzy i musiały być na nowo przedrukowane w bardzo krótkim czasie, należą dziś do rzadkości i ledwie tylko w publicznych księgozbiorach spotkać się z nimi można.

Powiastki tedy, które w tej książeczce zebraliśmy, będą zupełną nowością nietylko dla młodszych ale i dla starszych. Dodaliśmy do nich ryciny, wykonane przez zdolnego malarza, które przyczynią się do upodobania czytelnika w wesołej treści opowiadań. Niechże idą w świat, niech posłużą ku wytchnieniu po pracy, ku przyjemnemu odpoczynkowi myśli po trudniejszem i poważniejszcm czytaniu, do którego w innych książeczkach Macierzy sporo macie zapasu.

KAŻDY STAN SOBIE DOBRY

przez B. Bielawskiego

Zły rozum u tego człeka,
Który na stan swój narzeka.

Od żuławieckich łąk szli stary Maciej ze synem pod wieczór szeroką miedzą ku wsi, co tam opodal z zielonych sadów widniała. Po kośbie oni wracali do dom pomęczeni setnie, że to trawsko na tych tam łąkach niepoczciwe i upał tego dnia był nieznośny, a zresztą, że praca była gwałtowna, bo stary Maciej się uparł we dwóch pokosić wszystką trawę na łące, co ją był dla siebie na ten rok od dworu wynajął. Właśnie z miedzy schodzili na drogę, gdy zadzwoniono na Anioł Pański z dzwonnicy. Gospodarz duchem obnażył siwą głowę, uczynił krzyż święty i jął się do modlitwy nabożnie. A z jego głowy bieluchnej jak u gołąbka ociekał rzęsisty pot na czoło i na lica stare, a kosa co ją miał spartą na ramieniu, łyskała w zachodniem słońcu ogniście niby od złota szczerego, a oczy jego spokojnie i wesoło patrzyły przed siebie. Zaś wedle starego idący syn, chłop spory i silny niby dąbczak młody, czegoś Strasznie chmurny był na licu i w oczach niby gniewny. I ten do pacierza zdjął wprawdzie kapelusz i ustami poruszał, ale widocznie było, że mu ta modlitwa nie szła od serca.

— Amen! — zakończył stary na głos modlenie, przejechał raz i drugi rękawem po twarzy spotniałej i wesołem okiem obejrzy się na syna. Tej chwili właśnie syn zamiesił: ręką w powietrzu niby to żegnając się, poczem kapelusz z mocą wmiętosił na głowę, zsunął go na same czoło i pochmurny gdyby sum idąc, wodził okiem po kamieniach na drodze.

— Walku! — zagadnie gospodarz — czyś ty muchy łapał przed nosem ?

— Właśnie muchy! — odburknie parobek. — Przecie widzieliście, że się żegnałem.

— To ty się żegnał chłopcze ?... — podziwuje stary. — Patrzajcież! nigdybym tego nie rzekł!

— Cóż znowu! — bąknie Walek w gniewności — czy sobie ojciec żartują ze umie albo co ? żegnałem, się powiadam raz.

— Gadajże sobie zdrów i sto razy — na to ojciec — ale mnie się nie widzi, aby to takie przed nosem machnięcie miało krzyż święty znaczyć. Nie, jako żywo chłopcze! ani ja twój ojciec, ani twoja matusia nie uczyli cię takiego krzyża. Ale cóż tobie synu, że tak okiem szyjesz po ziemi, jakby ci wstydno było na świat popatrzyć ?...

— E tatusiu! — pryśnie syn z gniewu. — Co wam to wadzi, jak ja sobie tam patrzę.

— Au, synal mi się sroży jak byk do bodzenia! wara malcze! — krzyknął na ostre Maciej — bo ja cię wnet rozumu nauczę, jak masz powiadać do ojca.

— Ta bo mi dojadacie żartami, tatusiu! — rzeknie na pół z płaczem parobek — a tu człeku właśnie żarty na myśli, co taki niby koń spracowany i głodny jak pies. Oj! Boże mój Boże, co takie życie warte! pracuj i pracuj od świtu do nocy aże kości trzeszczą... a toć prawdziwa niewola ta nasza dola chłopska!

— Cha, cha, cha! — zaśmieje się stary całą gębą. To mu dzisiejsza kośba tak dogryzła!... Otóż macie! chłop nie uroku, jak się patrzy, młody, silny, zdrów jak rydz i na pracę się krzywi lada jaką. To ja stary grzyb, cobym za moje lata ze czterech takich kupił jak ty, ja twój ojciec; ani krzty nie mam żalu do pracy, jeno sobie oto jak widzisz wesół Boga chwalę i na spoczynek rześko idę w nadziei, że mi go Pan Jezus na noc dzisiejszą dozwolić raczy tem pewniej, im mocniej nań zapracowałem — a ty nicponiu, iż tak cię nazwę po imieniu, krzywisz się jak nie przymierzając niezdarny dzieciak, kiedy go komar ukąsi... żeć się zdarzyło dzień jeden odrobinę więcej kosą pomachać ?...

— E tatusiu! — powie znowu Wałek — i znać było, że się już wstydził tego mazgajstwa — to tak niby nie koniecznie... za dziś na tę pracę się użalam... toby jeszcze po prawdzie powiedziawszy i fraszka była;... ale bo to dzień w dzień a haruj a haruj jak bydlę a nie człowiek i tak przez całe życie... to powiedźcie sami, że nie koniecznie pocieszno dla serca.

— A jakżeś ty myslał synu! — zawołał Maciej. — To widzę chciałbyś miodu bez zachodu i bez pracy kołaczy — he ? O nic z tego! póki świat światem, jeszcze nikogo próżnowanie nie nasyciło. Uważ to sobie synu, co mówię, żeby nie było na wiatr to moje gadanie. Kto na życie nie pracuje, Tego bieda pomorduje — pamiętaj!...

— Takci tam zaraz pomorduje! — wtrąci się Walek. — Na, patrzcie oto, tatusiu, jako ich strasznie morduje... o! o!...

I wskazał ręką przez bramę na dworski dziedziniec, wedle którego właśnie im wypadała droga do domu. Na ganku przed białym dworem siedzieli pan z panią. Pan sobie fajkę kurzył na długim cybuchu, a pani jakąś tam lekką robótkę trzymała w ręku. Zaś na dziedzińcu dokoła zielonego trawnika przejeżdżał się panicz na żwawym koniku i przed okiem rodziców cudości na nim dokazywał, że aże każdą razą pani krzyknie z przestrachu taka bojąca o syna, a pan jeno głową kiwa z upodobaniem, że takiego ma chwata.

— No i cóż powiecie tatusiu! — prawi dalej Wałek — albo to znać na nich pracę, tak oto jak po nas ?...

Stary Maciej nic na to nie rzekł. Widać, że nie słyszał, tak się cały zapatrzył na panicza dokazującego po dziedzińcu na koniu. Poczciwy starowina! ukryty z poza płotu patrzy, a patrzy, aże mu łzy postąpiły do oczu z radości, że taki panicz do konia chwat. O! bo Maciej, to były wojak, a że sługiwał konno, więc sam w tem był praktyk nie lada i strasznie za koniem przepada!. A tu mu młode lata na widok panicza w pamięci się odezwały... młode lata z dawnej wojenki... hej! mój Boże! takie piękne lata! aż stary jak małe dziecko zaszlochał taki mu żal po nich ścisnął za serce.

Tymczasem Walek, że ciągiem miał sobą nabitą głowę, nie zważał jakoś na ten dziwny płacz ojcowski, a iż mu ojciec nic nie rzekł na jego mowę, którą miał sobie za coś bardzo mądrego, więc znowu starego zaczepi i tak niby pokpiwając rzecze:

— Powiedcież raz tatusiu — to i oni pracują — he?...

Na te słowa Maciej jakby go źmija użarła, tak skoczy i jak nie popatrzy na syna od gniewu a nie krzyknie: — Milcz Ważnie! — to Wałkowi aże ciarki przeszły od głowy do pięty i omal co na oba kolana nie bęcnął ze strachu przed nasrożonym ojcem. A stary Maciej raz jeszcze zwrócił się twarzą ku dworskiemu dziedzińcu, uczynił krzyż święty w powietrzu niby na błogosławieństwo i mówiąc sam do siebie: Daj mu Boże zdrowie! — puścił się dalej drogą ku domkowi.

W drodze dopiero zagada do syna lepszym głosem:

— Walek! durnyś ty, oj strasznie durny!

— Durny albo nie durny! — odetnie się parobek śmielej, miarkując, że już starego gniew ominął. Może to nie prawda, że panowie nie znają co praca, jeno sobie baraszki stroją — a taki nijakiej biedy nie mają, owszem rozkosz.

— Aleś durny chłopcze! mocniej powtórzy Maciej — jak but dziurawy, aże mi wstydno, że takiego osła mam w domu, co go nazywają moim synem.

— Niech ta! — bąknie do żywego urażony parobek — wyście ojciec, to i wymyślać wam wolno na mnie co się spodoba.

— Wymyślać?... nie synu! nie ja wymyślam na ciebie, ale ty na niewinnych ludzi wymyślasz. Wiemci ja, że to nie ze złego serca było, co rzekłeś, jeno tak potrochu z niedobrego humoru iżeś się dzisiaj nieco w pracy przeciągnął a reszta na to mówiąc z głupoty. Ale i to już niedobrze, bo człek w każdym razie powinien być jednaki i nikomu krzywdy nie czynić. Krzywda każda to grzech wołający o pomstę do nieba, od czego broń ciebie Boże! Powiadasz, że we dworze nie pracują a po ucha mają rozkoszy?... Durny chłopcze! toż to u ciebie jedna tylko praca na świecie... ta co z kosą, siekierą, z pługiem i z cepem ma do czynienia ? To i nasz Dobrodziej u ciebie nie pracuje, dlatego że sam nie młóci w stodole, nie orze na polu i drwa sobie do kuchni nie narąbie ?... Widzisz jakiś ty głupi, co tak właśnie jak ślepiec o kolorach sądzisz! Owo i na dwór wskazujesz, jakoby tam nijakiej pracy nie było a rozkoszy wiele, dlatego, żeś widział państwo siedzące na ganku i panicza figlującego na koniu... i już ci stąd zazdrość. Oj! nie zazdrościłbyś ty panu, gdybyś choć z jeden dzień posiedział w jego skórze i potrzebował popracować głową rozumnie, aby ład w tak wielkiem gospodarstwie utrzymać, na wszystkie strony się opłacić, każdemu dogodzić i tyle smutnych nieszczęść przenieść na sobie. Oj! nie zazdrościłbyś ty i paniczowi, że sobie czasem na koniku pohasa, gdyby ci przyszło tak jak jemu dzień po dniu kilka godzin z tym panem dyrektorem, co to go wszystkie nasze dzieci we wsi znają, że taki chudy i wysoki, prześlęczyć nad książkami w różnej nauce, aż się małemu główka popoci, bardziej niż tobie, któryś cały dzień kosił trawę na łące. Dlatego nie pokrzywdzaj ich chłopcze! twojem nierozumnem gadaniem, nie zawidź drugiemu stanu, w którym go Pan Bóg chciał mieć, ukochaj pracę twoją rolną do której ci Pan Jezus użyczył siły, zdrowia i prostego rozumu, a nie będzie ci ona przyciężką, jak nie jest mnie staremu i twojej matuli i naszym sąsiadom dokoła, co żyją z pracą w zgodzie i szczęśliwości.

Tak mówił stary Maciej do syna. Tymczasem słonko już dawno zapadło za góry i zrobiła się noc na piękne. A oni obaj idą drogą milczący i dumkę sobie dumają: ta syn pewno nad tem przemyślą co mu tatuś prawili przed chwilą, a znowu Maciej pewno w duchu się modli, iżby to jego mówienie synowi do serca trafiło. I tak zadumani oba, omal co nie pominęli własnej chaty, gdyby nie wierny Bryś, który czując swoich w bliskości zagłosił radośnie. Wtedy się dopiero ocknęli i skierowali ku chacie. Z proga zawoła na nich gospoś niespokojna:

— A chodźcież raz, mitręźniki, chodźcież! o dla Boga! dyć już strachałam się w duchu, czy was jaka zła dola nie spotkała po drodze... Co wy sobie myślicie, włóczący się tak do późna w nocy?

— A no, myślimy sobie, moja stara — odetnie się Maciej — żeśmy dziś zapracowali na dobrą wieczerzę a nie na próżne gadanie... nieprawda synu ?

— Oj jeść, matulu, gwałtu jeść, bom głodny jak nie wiem co — zawoła parobek stawiając kosę wedle ojcowskiej na miejscu i rzucił się na ławę umęczony, aże pod nim zatrzeszczało.

— Jezus, Marya, chłopak! — krzyknie kobieta — połamiesz mi ławkę.

— Nic to, matusiu! to tak jeno z pracy ociężałem po trochu. Jeść, jeść! bo mi aże mdło od głodu.

— Samiście se winni — powiada matka, podając pilno na stół kopiastą misę ziemniaków i drugą z kwaśnem mlekiem. Na, na, pożywajcie zdrowi!

— A ty matko ? — zapyta Maciej.

— O! właśnie czekałabym na was do tak późna — prawi gospoś i przysiedzie się do starego i miłem okiem nań pojrzy, i zapaską mu czoło mokre obetrze ta rzeknie: — Ej stary! taki ty się z tą twoją nagłością w pracy, wcześnej — czego Boże chroń — śmierci dorobisz, zobaczysz!

— Poczkaj, matko! — powie wesoło gospodarz — jeno sobie podjem, to pogadamy o tem.

— A tak, tobie żarty na myśli, ale nie mnie. Cóż kiedy ja swoję, a on swoje! powiadam: szanuj swoje kości stary i nie próbój się z młodym na siłę! a on po swojemu: chociaż stary ale jary! i dalej fiukać sobie pod nosem, ta i po dawnemu: halo do pracy.

— Przyganiał ci kocioł garczkowi — zaśpiewał Maciej — matko! a jak tam dalej?...

— E, krętaczu jakiś! żachnie się niby w gniewie kobieta. — Tobie jeno w mieście siedzieć i pisać supliki do sądu.

— Ot że widzisz, moja babo! nie wdawajże się ze mną w procesa, bobyś na pewne przegrała. Ale — powiada, kładąc łyżkę na stole — oto, dziękować Bogu, pożywiło się należycie. Dokładajże i ty chłopcze co żywo a nie zabawiaj się, bo jutro równo ze świtem trzebaby się wybrać do siana, żeby go jeszcze za pogody uchwycić i bodaj wieczorem poskładać w kupicy — bez tego noce suche.

— Na to parobczak, wybrawszy do ostatka z misy, oblizał jeszcze łyżkę ze wszystkich stron, przeciągnął się raz i drugi aż wszystkie kości w nim zachrobotały, ziewnął na głos i krzywiąc gębą gdyby po kwasie, pełną garścią poskrobał się w głowę.

Zauważył to ojciec, więc swoją potrąci w bok: Patrzajno, matko, jaki nasz synal krzywy! możeś ty mu przypadkiem kwasku nasypała do mleka?...

— Strasznieś mądry! ujmie się Maciejowa za synem; czy cię dzisiaj co ukąsiło, żeś taki nie dobry?...

— Ta gdzie ja nie dobry, kobieto!... zawołał stary Maciej wesoło. — Pójdź babuś do tańca! niechaj ci przy miesiączku na dobranoc zaśpiewam.

I zanim się jego spodziała, już pociągnął ją z lawy na środek izby, uchwycił jedną ręką w poły a drugą odgarnął siwego włosa z czoła i stając na przeciwko syna, zaśpiewał żywo:

Za góreczką, za niwą,
Ożenił się z leniwą,
Ożenił się, sam zleniał,
Jabym się z nim nie mieniał.

I dalejże, potupując nogą, zawinął tanecznicą kilka razy gracko po izbie, mimo jej woli i chęci, podczas kiedy chłopak za stołem rozruchany śpiewką z śmiejącem okiem wesoło poklaskiwał w ręce.

— A co! — zawołał Maciej, puszczając z rąk zadychaną niewiastę — niedobry ja, matko? patrzaj jakem ci synalka rozweselił!...

— A bodajeś!... bąkała gospoś, nie mogąc jeszcze przyjść do siebie — niechże cię... czy ty mię chcesz zdrowia pozbawić albo co ?...

— Widzisz ją, jaka mi delikatka! pożartuje chłop; nie bój się! nic ci nie będzie za Boską pomocą. Na, śpij teraz zdrowa! — dodał — klepiąc kobiecinę po ramieniu. Ja jeszcze obejdę gospodarstwo, czy się tam co złego nie stało.

A kiedy brał kapelusz na głowę i wedle syna przechodził, poszepnął mu na wychodnem do ucha:

— Chłopcze! spisz mi się jutro dobrze przy robocie, to ci wieczorem opowiem bardzo piękną historyę o Kazimierzu Korsaku — a to żebyś się na dalsze lata, mój synu w dobrem życiu utwierdził i nie krzywdował sobie w naszym chłopskim stanie.. Boć każdy stan sobie dobry!...

PIOTR MYTNIK CZYLI NAWRÓCENIE PEWNEGO SKĄPCA

przez B. Bielawskiego

Był niejaki Piotr Mytnik, bogacz nad bogacze, ale setnie skąpy i na ubogie niemiłosierny. Owóź jednego czasu siedzieli sobie dziadkowie pod kościołem i o tym człeku nieużytym rozprawiali różne a różne historye.

Jeden prawi: — Dużo ludzi znałem; toć się przytrafił lepszy i gorszy, ale już nad Mytnika nie znam gorszego.

Drugi prawi: — Oj ten Piotr! prędzej myślę, twardybyś kamień poruszył, niż jego.

Trzeci prawi: — Jeszcze się ten nie urodził coby od niego jakowej łaski doznał.

Czwarty prawi: — Oj nie urodził się i nie urodzi pono! bo jak świat światem takiego skąpca nie było i nie będzie.

Tak bajdurzyli sobie dziadkowie między sobą, siedzący pod kościołem, a każdy miał coś niedobrego do powiedzenia o Piotrze Mytniku, co był taki skąpiec nieużyty. Aż tu jeden dziaduś o kuli chodzący powstał między nimi, pokręcił siwą głową i tak się odezwie:

— Moiście wy, a co mi dacie za tę sztukę, jeśli wam od tego skąpca przyniosę jałmużnę ?

— Ho, ho, człeku! zawołali drudzy na niego — nawet się nie kuś, bo nadaremnie! Jeszcześ gotów na swoje stare lata oberwać szturkańca, albo cię psami wystraszy i tyle wszystkiego.

— Niech się dzieje wola Boska! — odpowie dziaduś — idę zaraz do niego, a wy tu poczekajcie na mnie.

— Ejże nie chodź! radzili mu jeszcze dziadowie, a on jeno głową kiwnie i wali na prost ku domostwu, kędy zamieszkał ów Piotr, bogacz nad bogacze a taki skąpy. I właśnie u trafił w sam czas, kiedy piekarz z chlebem dla czeladzi pana Piotra wjeżdżał na dziedziniec. Za wózkiem szedł sam gospodarz. Więc dziaduś w pokorne prośby do niego:

— Zmiłuj się panie, bardzom głodny — podaruj co!

A na to on skąpiec rzuci się, jakby go osa ugryzła.

— Nie pójdziesz mi stąd włóczykiju! — zawoła i cały się zaperzył, jak ten jendor nieprzymierzając.

— Mój dobrodziejaszku, mój złoty panoszku! — prosi dziaduś i rękę wyciąga — choć okruszynkę chleba!... zmiłuj się, bom strasznie głodny.

— Poczekaj ty kulasie obmierzły! — krzyknie jeszcze bardziej rozgniewany Mytnik — dam ja ci chleba!... I dalej począł się oglądać za jakim kamieniem, aby dziada upartego poczęstować. Na szczęście jakoś kamienia nie było w tem miejscu; otóż skąpiec w srogim gniewie sam nie wie co robi, porywa za bochenek z wozu i cisnął na dziada. Temu nie potrzeba było więcej. Uradowany choć takim nieszczerym datkiem, czemprędzej porywa za chleb i w nogi.

I dopieroż wydziwić się dość nie mogli, oni czekający pod kościołem, skoro im dziaduś ukazał bochen chleba, co go w tak dziwny sposób dostał od Piotra Mytnika.

Aż tu w trzy dni potem zdarzyło się, że on skąpiec ciężko zachorzał. I przyszła nań mdłość wielka i nieprzytomność, w której jakoby zasnąwszy miał takie widzenie: Oto niby po śmierci stawiono go na sąd Boży, gdzie mu się każą rachować z całego życia. I tuż przed sobą ujrzy wielką wagę, na której miały się zważyć grzechy jego, jako też dobre uczynki. Po lewej stronie tej wagi stali czarni murzynowie — a to z piekła czartowie. A zaś po prawej stronie stali cudnie piękni mężowie — a to święci Aniołowie. I owóż na jedną ważkę sypią grzechy Piotra Mytnika czartowie a było grzechów strach jak dużo. A zaś Aniołowie święci napróżno oglądają się, coby na drugą ważkę dobrego położyć i bardzo się posmucili, bo w całym żywocie Piotra nie było ani jednego uczynku dobrego. Oj panie Piotrze, coś tak żył nie dobrze, patrzaj! jużci czartowie dybią na duszę, aby ją pochwycić jak swoją... Aż tu w sam czas przypada dziaduś kulawy i ukazuje aniołom bochenek chleba, co go przed trzema dniami dostał od Mytnika, prosząc zarazem, aby się sędziowie powstrzymali ze sądem i nie potępili grzesznika.

— Hej! myśli sobie skąpiec — nie na wiele mi się tu przyda ten chlebuś, dziadku, bom go dał nie z miłosierdzia, jeno ze złości cisnąłem ci go na głowę. — Tymczasem Aniołowie biorą chleb z ręki dziada i kładą go na swoją ważkę. Obaczą, iż mało ważył i grzechów przecięźyć nie mógł. I obrócą się do Piotra Mytnika mówiąc:

— Grzeszna duszo, idźże po raz wtóry na świat a dokładaj do tej wagi dobrego. Bo jeśli zaniechasz tego, wiedz o tem jako przepadniesz na wieki wieków i onym czarnym murzynom na męki oddanym będziesz.

A gdy Piotr przyszedł do siebie, dopiero się przestraszył onego widzenia i rzecze:

— Patrzaj, jakem widział wszystkie moje grzechy na kupie, aż strach, co tam tego było, toć już prawdziwie myślałem, żem zgubiony. A widzisz jaka to jest moc cudowna jałmużny, choć tak lichej, iżem nie zginął od razu.

Skoroż powstał z owej niemocy na nogi, cale się inny z niego człek zrobił — nad spodziewanie wszystkich. I już na potem hojny był w rozdawaniu jałmużny i w miłosierdziu tak wielki, iż wszystkiej majętności swej nie żałował. Nakoniec i samego siebie ofiarował na przebłaganie gniewu Bożego i na zagładę poprzedniego żywota grzesznego.

O MIŁOSIERNYM KOWALU Z WIELUNIA

przez B. Bielawskiego.

W tamtym kraju Polski, co to go Moskale zabrali, leży miasteczko Wieluń. Tam przed łaty kilkunastu żył sobie kowal, człek nie bogaty ale uczciwy, trzeźwy, gospodarny i szczerze pracujący na kawałek chleba. Jakoś razu jednego wydarzył się był w mieście pożar i to właśnie u jednego z bliskich sąsiadów kowala. Spaliło się domostwo, obora, stodólka — słowem, cały majątek sąsiada poszedł z dymem; została mu jeno liczna rodzina na karku, którą, aże biedaka rozpacz brała, czem to będzie wyżywić. I była bieda, wielka bieda u sąsiada!... A u kowala, od czasu tego pożaru, zauważyli ludzie coś dziwnego: jużci on dawnym zwyczajem nie zamyka kuźni zaraz z wieczora, ale pracuje do późna w nocy i znowu dobrze jeszcze przed świtem zrywa się a pracuje zawzięcie. Wprawdzie i dawniej nie lubiał on popróżnować — ale dość mu było pracy na dzień; teraz zasię i w nocy sobie spokoju nie daje. I skądże to ? Czy jaka pilna robota go przyparła, albo co ?... Otóż to właśnie był sęk, nad którym sobie ciekawi ludziska nadaremnie głowy łamali

W tym samym czasie bawił w Wieluniu niejaki pan Bartochowski, obywatel zamożny z okolicy.

Ten raz przechodząc późną godziną wedle kuźni naszego kowala i słysząc go przy robocie, chciał się tez wywiedzieć, dlaczego do tak późna pracuje i co to za robota?... Poczciwy panisko myśli sobie: może mu dzień nie starczy do zarobku, przeto nocą nieborak nadrabia; więc poratowaćby się godziło kowala. Tak tedy wchodzi do kuźni i pyta go:

— Majsterku jakaż to pilna robota was pędzi, że aż po nocy pracujecie ?

— Nie dla siebie ja to robię miły panie! — odpowiedział kowal — ale dla mego sąsiada, którego oto nieszczęście spotkało, że całkiem pogorzał. Rodzina liczna, z zarobku trudno mu wszystkich wyżywić, a żebrać nie umie, bo do tego nienauczony i wstyd ma. A toć mi go mocno żal! więc myślę sobie: chrześcijańska to rzecz poratować bliźniego — ale ja sam mój miły panie, nie zamożny — jak to powiadają: Maciek zrobił, Maciek zjadł — tak i u mnie się dzieje. Dzień więc poświęcam dla swojej rodziny, pracując na ten kawałek chleba — a zasie od nocy urwę tych kilka godzin na poratowanie biednego sąsiada. Na szczęście, roboty nie brak w tej porze, a Bogu dziękować ręce mam zdrowe, to i bajka, że się tam parę godzin więcej poturbuję.

Słysząc to pan Bartochowski, zawoła: Oto mi chrześcijańska dusza co się zowie!... ale pytam cię uczciwy człeku! będzież twój sąsiad kiedy w stanie oddać ci tę sumę, którą mu dzisiaj na poratunek udzielasz, tak ciężko na nią pracując ?...

— O panie, na to ja wcale nie rachuję! — prawi majster — byle się nieborak podźwignął z biedy,

to już i dobrze. A może też przyjdzie taki czas, gdzie albo ja albo moi będą potrzebowali pomocy, to znowu on się ulituje i poda nam rękę.

Pan Bartochowski nic już na to nie odrzekł, nie chciał bowiem próżną gadaniną zabierać mu czasu. Uścisnął więc kowala przyjaźnie za rękę i odszedł precz. Ale nazajutrz zaraz ci poszedł na miasto, wywiedział się jeszcze lepiej o uczciwym życiu kowala, odłożył potem ośmset złotych, co na nasze pieniądze wyniesie dwieście reńskich w srebrze i dopiero wstąpił do kuźni, chcąc wynagrodzić kowala za jego dobre serce dla sąsiada.

— Za te pieniądze, prawi, nakupisz sobie majsterku żelaza dobrego i z pierwszej ręki, ile ci będzie potrzeba — coć taniej wypadnie, aniżeli kupując po trosze w ladajakim sklepie. Tym sposobem będziesz mógł porwać się na większe roboty, no to i lepszy będzie zarobek i da Bóg z czasem zaoszczędzisz sobie jaki grajcar na swoje stare lata.

— Tak mówił poczciwy panisko, wtykając kowalowi całą sumę do ręki. Lecz jakże się zdziwił, gdy kowal nie przyjął pieniędzy mówiąc:

— Dziękuję wam panie, za jego dobrą wolę — ale przyjąć nie mogę, bo ani ja taki potrzebny, by mię aż kto wspomagał łaskawym groszem, ani znowu taki stary i osłabły, iżby mię praca własnych rąk wyżywić nie mogła. Ale dobry mój panie, jeśli już koniecznie ofiarowaliście te pieniądze komuś na podarunek, to macie ot sąsiada mego, co go ogień nawiedził — temu podarujcie waszą sumę a wielką mu tem wyświadczycie łaskę. Ja zaś także wam za to wdzięczny będę, bo nie potrzebując już więcej nocami nadrabiać dla poratowania mojego sąsiada, temci raźniej za dnia pracować będę na kawałek chleba.

Tak ci się też i stało: pan Bartochowski wszystkie pieniądze, co miał dać kowalowi, ofiarował onemu sąsiadowi nieborakowi w podarunku. O mój Boże! co tam była za radość z tego między biedakami! toć każdy z was zrozumie. Zaś o miłosiernym kowalu z Wielunia, opowiadał potem ten pan wszędzie pomiędzy ludźmi, stawiając go jako piękny przykład dla innych.

NIBY BIEDA, A NIE BIEDA (POCIESZNA PRZYGODA JEDNEGO PIJAKA)

przez B. Bielawskiego.

Wczas rano wybrałoć się dwóch gospodarzy ze Świdrowic do Mikłuszowa. Przechodząc wedle starego cmętarzyska, gdzie stał od niedawna założony spichlerz gromadzki, zobaczą, aż tam coś sporego leży pod samym spichrzem. Ciekawość ich zdjęła, coby to było — zeszli więc z drogi i poczęli się temu z bliska przypatrywać.

— Patrzajcie-no kumie, zawoła jeden, toż to worek leży!

— I widzi mi się nie próżny — dodał drugi.

— Hej — prawi znowu pierwszy — anuż to złodzieje dobrali się nam do spichrza.

— Dobrze powiadacie, może i złodzieje.

— Mój Boże! taka to pomoc z wartownika. Nie znacie też na kogo była kolej ?

— Zda mi się na Wawrzka.

— O, to i nie dziwota! u niego pilniejsza warta przy kieliszku. Ale zobaczmy-no, ażali to naprawdę nasze zboże w onym worku — prawi pierwszy chłop i nachylając się, wyciąga ręce, aby worek obmacać.

Aliści zaledwie macnął, worek się cały gdyby żywy poruszał i coś w nim zamarkotało takim głosem, jakoby właśnie niedźwiedź. Chłopiska narobiły srogiego gwałtu i dalej w nogi. Nie opodal stało sołtysostwo — tam obaj zastraszeni wpadli i dali znać o wszystkiem sołtysowi. Ten zaraz posłał po przysiężnych; przysiężni znowu, skoro się dowiedzieli o co idzie, roztrąbili duchem po całej wsi i niebawem prawie cała gromada z sołtysem na czele wyruszyła ku spichlerzowi.

Dzień się już był zrobił na piękne i doskonale było widać, jak naprawdę pod spichrzem leżało spore worczysko i że był czemś wypakowany. Skoro się przybliżyli, worek znów się poruszył i znowu coś w nim zamarmotało niedźwiedzim głosem. Gromada przestraszona stanęła opodal. Nikt jakoś nie śmiał przystąpić bliżej. Dopiero kowal, chłop okrutny jak dąb i największy zuch w całej gromadzie, pierwszy się na to odważył. Z setną palicą w ręku postąpił naprzód. O parę kroków od worka zatrzymał się i nuże poszturkiwać go kijem. Co szturknie, to worek się poruszy a każdym razem inaczej: raz przodem, drugi raz tyłem, to na lewo się przegibnie, to na prawo, a zawsze było słychać to samo mruczenie. Już też zanadto było tego kowalowi, więc splunął w garść, zaklął siarczyście i jakci nie wywinie palicą jakci nie huknie po worku z całej siły, aż ci worek poderwał się na jaki łokieć od ziemi i zakrzyczało w nim ludzkim głosem: gwałtu! Kowal, choć wielki zuch a taki strach go chwycił za pięty i na dobry sążeń odsadził się w tył. Gromada zaś już już co nie czmychnęła do domów. Wtem nadchodzi ksiądz proboszcz, co mu dali znać o tem i zakazał im się rozchodzić.

— Cóż znowu tak strasznego! — powiada — wstydźcie się! człowiek przy czystem sumieniu niema się lękać niczego.

Odezwał się kowal: — A proszę Jegomości, jeśli to Bieda, co ją nam ktoś niedobry we worku podrzucił ? — możeby lepiej i nie tykać tego, ale poprostu zataszczyć do stawu i zatopić to licho.

— Gwałtu! — zawrzeszczało okrutnie we worku — i jeszcze bardziej jęło się ciskać na wszystkie strony.

— Oo, słyszy dobrodziej — rzeknie kowal już nie na żarty przelękły, podczas, gdy reszta gromady jako ta trzoda lękliwa, zbiła się w jedną kupę i stała tak nic nie mówiąca ze strachu.

— Hej, a jak to gwałtuje! a jak się srodze miota! Dobrodzieju, dozwólcie nam zatopić go w stawie.

W worku nie ustawało na chwilę miotanie — zdało się, że tuj tuj co nie puści, a takie było słychać sapanie, jakby naraz przynajmniej z dziesięć kowalskich miechów pracowało. Teraz ksiądz proboszcz się odezwie:

Oj ludzie, ludzie! dobrze to mówią: "Ksiądz swoje, a czart swoje". Dopókiż to wam będę prawić, że cała bieda siedzi w waszem sercu i w waszych niedobrych uczynkach; że każdy człowiek jest sam sobie najstraszniejszą biedą, gdy się w grzechu rozpuści; że innej biedy nie masz na świecie, chyba, że nazwiemy biedą naszą one kary niebieskie, coć je Bóg na ludzi dopuszcza za grzechy, jako to: wodę, ogień, ciężką chorobę i srogiego nieprzyjaciela. Zresztą — dodał żartobliwie — jeśli komu bieda, toć że u niego pusty worek, a ten jak widzę pięknie wypchany to i chwała Bogu!

Ostatnie powiedzenie proboszcza rozweseliło gromadę, zatem więcej ducha nabrała. Ksiądz zaś już nic nie pyta, jeno śmiało przystępuje do worka i dalej go rozwiązywać. Co widząc kowal po trzykroć się przeżegnał, splunął w garść i z kijem w ręku postawił się mocno na nogi, jakby się do bójki gotował. Inni dech w sobie zaparli i jeno czekali co to będzie z tego.

Dobrze się umęczył ksiądz proboszcz, zanim rozwiązał. A musiał też i coś śmiesznego pomiarkować w worku, bo się wciąż uśmiechał do siebie. Skoro jeno rozwiązał, takci mój worek hyc do góry i stanął na równe nogi. Ksiądz proboszcz stał najbliżej i jeszcze się uśmiechał — kowal zawsze jeszcze mocno trzymał palicę bo nie dowierzał, a gromada z drogi rozdziawiwszy gęby, patrzyła choć wypatrzyć oczy.

I poczęło się z worka dobywać i pokazały się naprzód całe buty, a potem kożuch już nie nowy, aż ci dalej i twarz ludzka i nareszcie rudy łeb Wawrzka wartownika wysunął się z worka.

Dopieroż to cala gromada w śmiech, aże się po całej wsi rozległo. Ksiądz proboszcz już się wtedy nie śmiał, jeno smutnie poglądał na Wawrzka, co teraz stał oniemiały i czerwony jak szczery ogień od wstydu, widząc się w takiem pośmiewisku ludzkiem.

A tu go otoczyli kołem i wołają: — Wawrzek, ta dla Boga, co się z wami stało dziwnego ?

Była tam i Wawrzkowa z dzieciakami, co się za nią przywiokły — ale widząc co się stało z jej chłopem i że się tak z niego naśmiewają, rozpłakała się nieboga i duchem nawróciła do chałupy.

Na owe ludzkie śmiechy chciał Wawrzek coś odpowiedzieć i otworzył gębę, ale jakoś mu nie szło. A tu znowu kowal trzyma się za boki, boć go taki śmiech zdjął niezmierny i woła:

— A bodaj cię! a ja was nie chcący obrazu" panie Wawrzek! no wybaczcie mi, bo dalipan, żem się was nie spodziewał tu znaleźć.

Gromada znowu: Cha, cha, cha! — A biedny chłopisko gębą krzywi a krzyw, tak by rad zagadać, a tu ani daj Boże.

Więc jeszcze większa uciecha między ludźmi: Wawrzek! pokpiwali sobie z nieboraka — co też wam się śniło we worku śpiącemu?

— Dosyć już tego! rozkazał ksiądz proboszcz — nie godzi się naśmiewać ze swoich, ale się raczej litować nad nimi. A do Wawrzka: — widzisz człeku! i trzeba ci było tego wstydu na starość? a sameś sobie winien — wiem ci ja, że nie co innego jeno ta wódka bałamutka taką sromotę sprawiła ci przed ludźmi.

Dopiero Wawrzek w płacz, co się aż wszystkim żal zrobiło chłopiska, tak się srodze rozbeczał.

— Bodajżem cię nie zaznał w mojem życiu! — zawołał nareszcie, zanosząc się od płaczu — bodaj cię moje oczy nie widziały ta bodaj... że ja dziś na moje lata przez ciebie... tfu! tyla wstydu zaznaję.

— Nie kląłbyś człeku — rzeknie znów proboszcz — boć twojej klątwy co sobie idzie na wiatr, gorzałka się nie ulęknie. Ot lepiej byś zrobił, ślubując raz na zawsze od wódki — a należałoby już tedy przyjść do rozumu.

— Oj Dobrodzieju! — na to Wawrzek, schylając się do kolan księdza proboszcza — dziś jeszcze, choćby i zaraz uczynię ślub przed Chrystusem — niech nasze wrogi żlopią wódkę, już ja się jej nic tknę, o dalipan.

— Ale któż u licha — pytał ksiądz proboszcz — zapakował cię do worka ?

— Otoż właśnie, że nie wiem, mój złoty Dobrodzieju! ani krzty nie zapamiętam. Ten psianoga Mendel z murowanki musiał mi koniecznie coś do wódki naczynić, żeć mi się na taki twardy sen zebrało, co nic a nic nie pamiętam. Dopiero ocknąłem się jako tako, kiedyście mnie zaczęli kijem naszturkiwać.

Ksiądz proboszcz pokiwał głową: — A podajno mi worek, niechaj mu się przypatrzę.

Aliści zaledwo Wawrzek nachylił się po niego wykrzyknie:

— Ki tam licho! patrzaj, taże to pański worek! Poznali też i drudzy, jako, że dworskie worki znaczne były i wszystkim znane, co chodzili na zarobek do dworu. Otóż i zaraz wszystko się wydało. Raz był Wawrzek w nocy, a także na murowance, poswarzył się z dworskimi parobkami, co mu nie chcieli wódki kupić. — To ja was oskarżę do dworu,

odgrażał się wtedy Wawrzek — że się po karczmach włóczycie w nocy, choć wam to zakazano. Parobcy myśleli, że jeno tak sobie żartował, a on taki na prawdę zaraz nazajutrz poszedł i zdał ich przed panem. Owóż stąd parobcy mieli złość na niego. I dopiero teraz Magda przysiężnego i także kowalówna przypomniały sobie, jako się wczorajszego dnia, kiedy były na pańskiem, parobki zmawiali na kogoś, jeno, że nie dosłyszały na kogo.

Zawołał Wawrzek: — Niech im Pan Jezus tego nie pamięta! to już oni napewne dziś mi się odpłacili za moje poskarżenie przed panem. No co prawda, narobili mi wstydu, ale też może i dobrze, że się tak stało. Chcieli mi przez złość dokuczyć, a oto Pan Bóg tak zrządził, żeć mi właśnie dopomogli do dobrego, bo mi do reszty obmierzili to nieszczęsne wódczysko. A toć pójdę i za to pięknie się im pokłonię.

Potem rozeszli się już ludzie, każdy w swoją . stronę, bo i bez tego czas był do roboty. A Wawrzek poszedł wraz z księdzem proboszczem, jako że mieli jedną drogę do dworu i na probostwo. Skoro parobcy dworscy zobaczyli Wawrzka z workiem na plecach, nuże w śmiech:

— O, o Wawrzyk z workiem! — powiadają — czyście przyszli zapożyczyć się zboża u dworu ?

— Nie, moiściewy — odrzeknie chłop — to nie mój worek, ale pański, com go dzisiaj rano na sobie znalazł.

— Aj! — podziwują parobki — powiadacie nam dziwne rzeczy, jakto na sobie?

A Wawrzek: — Psotniki! zażartowaliście sobie ze starego, czyż to się godzi?

— Ależ gospodarzu! — wykrzykną oni, niby nie wiedząc o niczem.

— No, no! — powiada Wawrzek i pokiwa im palcem — wiemci ja o wszystkiem, wiem a taki nie mam żalu do was ani troche. Znać tak się Panu Bogu spodobało, abym się przez to opamiętał. Otóż zamiast cobym się miał gniewać na was, jeszcze wam pięknie dziękuję, bo mi ta wasza psota wyszła wcale na dobre. Zarzekłem się już na zawsze gorzałki.

— Albo to prawda! wykrzykną parobki, niedowierzając własnym uszom.

— Tak mi Panie Boże dopomóż! — zaklął się Wawrzek.

I dotrzymał święcie słowa. Zaraz nazajutrz stanął do spowiedzi i uczynił ślub od wódki. I zrobił się z niego na potem taki przykładny gospodarz, że go sobie po dwóch czy po trzech latach gromada Świdrowiecka za sołtysa obrała.

O onej swojej przygodzie z workiem nie zapomniał do samej śmierci. Często kiedy mu się co złego przytrafiło jak to zwykle przy gospodarstwie i żona lamentowała: Oj biedaż, moja bieda! — tedy ją pocieszał stary Wawrzek:

— Niby bieda, a nie bieda! cicho babo! Nie wszystko co się nam tylko nie podoba, jest zaraz naszą biedą. Może to dla naszego dobra tak nas Pan Jezus doświadcza. Ot myślałem ci ja w onym worku siedzący, a potem na pośmiewisko całej naszej gromady stojący, że bieda; a pokazało się właśnie, że nie prawda, bo mi to wyszło na szczęście. Toć i teraz sza, cicho babo! a kiedyć ciężko na sercu, to się lepiej pomódl do Pana Jezusa i Jego Matki Przenajświętszej, a zobaczysz, że jakoś złe przeminie i nic nam nie zrobi.

Patrzajcież jakie to godne chłopisko stało się z tego pijaka Wawrzka!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Hau! Hau! Hau! czyli jak Michaś student szczekał, a młynarz Czmiel uciekał

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Jak zezowaty Mosiek wyszedł na spółee z Walkiem Kuternogą

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CUDOWNE DROGI OPATRZNOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LASKA ZACZAROWANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁASKA BOŻA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁASKAWY CHLEB

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRAFIŁA KOSA NA KAMIEŃ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN NIEPONIMAJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BARTEK POŁATAJKO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej