Jan Łoś

GŁÓWNE ZASADY PISOWNI POLSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PISOWNIA SAMOGŁOSEK.

II. PISOWNIA SPÓŁGŁOSEK.

III. ŁĄCZENIE WYRAZÓW, DZIELENIE ICH CZĘŚCI.

IV. PISOWNIA IMION OBCYCH.

V. WIELKIE I MAŁE LITERY.

VI. KROPKA PO CYFRZE.

GŁÓWNE ZASADY PISOWNI POLSKIEJ

według punktów ustalonych przez Akademję Umiejętności

Łoś Jan

I. PISOWNIA SAMOGŁOSEK.

1. PISOWNIA. j, i, ij.

A. W wyrazach obcych (głównie zapożyczonych z jęz. greckiego, łacińskiego lub romańskich) pisze się, j po spółgłosce w zgłoskach niepoczątkowych, np.:

Serbja, debjut, skabjoza, grubjan, grubjański, abjudykacja. subjektywny, racja, denuncjant, facjata, funkcjonarjusz, oficjalny, parcjalny, socjalizm, subskrypcja, eutychjanie, ischjas, psychjatrja, bordjura, brygadjer, gildja, idjota. Kordjan, medjumizm, pedjatrja, radjum, adjutant, koafjura, parafjanin, safjan, hagjograffa, plagjator, regjon, aljans, aljenancja, biblja, bibljoteka, felieton, foljał, gondoljer, heljotrop, Iljada, marsyljanka, medaljon, melioracja, miliard, mitraljeza, paljatywa, pocztyljon, reljef, talja, armja, gremjalny, paremjografja, premjera, salmjak, amonjak, akompanjować. Benjamin, definjować, genjalny, gubernja, interwenjować. kastanjety. konfraternja, kranjologja, manjactwo. manjok. penjuar, parweniusz, patrymonjalny, prowenjencja, szampinjon, unjoniści, konjugacja, gipjura, harpja, hipjatra, kopjować, lampjon, olimpjada, opjum. skorpjon, szampjon, abiturjent, amfitrjon, arjanie, arjergarda, Arjowie, austrjacki, delirjum, eksproprjacja, embrjon. herezjarcha, historjosofja, histrjon, industrjalizm, kobrjolet, karjatyda, karjolka, kurjer, marjonetka, materjalizm. mirjada, orjentować. Orjon, owarjotomja, parjas, patrjota. sanitarjusz, superjor, Syrjusz, szlendrjan, unitarjanie. warjacja, wikarjusz, witrjol, aksjomat, episjer, kirasjer. komisjoner, mansjonarz, mesjanizm, osjaniczny, pasjans, amfiktjonja, chrystjanizm, etjuda, flibustjer, furtjan, galimatjas, ichtjol, kostjum, portjer, portjera, tantjema, traktjernia, brewjarz, egzekuje, grawjura, jowjalny, klawjatura, lewiatan, relikwjarz, rewja, szewjot, trywjalny, eklesjasta, entuzjazm, fizjognomja, fryzjer, maltuzjanizm, Salezjanie, sympozjon, dyzjunkcja, ażjo, ażjotaż i t. d.

Tak samo, w nielicznych zresztą, wyrazach swojskich, w wyrazach urobionych na sposób obcy, a wreszcie mających pochodzenie słowiańskie, np. kopja (= włócznia), zawadjaka, zawadjacki, rozgardjasz, koronjasz, (ale: koroniarz), goljat (= golec), popadja, bodjak, kutja albo kucja

B. Pisze się i w zgłoskach początkowych wyrazów czy to użytych oddzielnie, czy też występujących w złożeniach np.: biuletyn, biuro, biust, biograf ja, makrobiotyka, symbioza, sciatyka, scientyficzny, Chios, diabetyk, diachyl, diagnoza, diakon, dialekt, dialog, diament, diametralny, diapozytyw, diarjusz, diecezja, dieta, dioptra, diurnalik, archidiakon, archidiecezja, fioletowy, fiołek, f/akr, fiord, giaur, hiacynt, hiena, hierarchia, hieratyczny, hieroglif, Hieronim, hiobowy, kiosk, skioptykon, klient, liana, pliocen, miazmat, miocen, miologja, miopja, nioby, pianino, fortepian, pianista, fortepianista, piastr, piedestał, pietyzm, ekspiacya, pionowy, pionier, Pius, pluska, driada, dria-kiew, Priam, piór, aprioryczny, triada, triangulacja, triasowy, triera, triolet, triumwirat, Triest, triumf, triumfować, siamski, sionista, stiuk, tiara, wiadukt, wiolinowy, wiolonczela, kwietyzm i t. d.

C. Przypadki szczególne:

a) W środku wyrazów pisze się i w przyrostkach -ier(a), -iur(a) po spółgłosce n, np. bombonierka, pionier, kanonier(ka), karabinier, inżynier, kosynier, uciekinier, butonierka, magazynier, manier(k)a, pepiniera, szyfonierka, turniura i t. d.

b) W wyrazach złożonych, nie będących w powszechnem użyciu, których pierwsza część kończy się na -i, za-

chowuje się to -i przed samogłoską, np. poliarchja, poliandrja, poliedr, poliurja, demiurg, ale: herezjarcha, matrjarchat, patrjarcha i w pochodnych.

c) Pisze się j w zgłosce początkowej wyrazów: djabeł, do djaska, djak.

d) W wyrazach zupełnie przyswojonych lub swojskich pisze się -yj-, -ij- pod głównym akcentem, pozostawiając je też i w innych formacjach (pochodnych), np. chryja, bryja, Bogoryja, Boryja, Czartoryja, Osoryja, Złotoryja, Kołomyja, wodomyja, Nija, Bardyjów, Karapczyjów, Matyjas, matyjaśny. Pijar, chrześcijan, chrześcijanin, chrześcijański, cyjan, Syjon, Syjam.

e) W 2 przypadku liczby mnogiej rzeczowników, kończących się na -ja po spółgłosce, piszemy końcówkę -yj, -ij. np. asocjacyj, enuncjacyj, Indyj, paraf/j, biblij, akademij, gubernij, harpij, aryj, kuryj, pasyj, relikwij, fuzyj i t. d. dla odróżnienia od 2 przypadku liczby pojedynczej: parafji, biblji, akademji, gubernji, fuzji i t. p. Takież y, i przed, j. jak w końcówce 2 przyp. 1. ran., mamy w pochodnych rzeczownikach i przymiotnikach, np. pasyjka, fuzyjka, linijka, indyjski, biblijny i t. p.

f) W wierszach pisze się, jak tego rym lub rytm wymaga: Marja lub Maryja, Marji lub Maryi, lilji lub lilii, Iljon lub Ilijon, z ingredjencjami lub z ingredyjencyjami, drjada lub dryjada, djament lub dyjament, fjołek lub fijołek, hjena lub hijena, kujetyzm lub kwijetyzm, słowem ja, je, ju, w znaczeniu jednej zgłoski, a ija, yja w znaczeniu dwu zgłosek.

g) W dopełniaczu, celowniku i miejscowniku l. poj. rzeczowników na -ja po spółgłosce piszemy -ji: Arabji, racji, komedji, parafji, Belgji, lilji, mumji, manji, kopji, Serbji, sesji, rewji, Azji i t. d., natomiast samo -i po samogłosce w rzeczownikach, kończących się w mianowniku na -ja. -a lub -i np. szyi, nadziei, epopei, idei, kolei.

W ogólności zawsze piszemy i (nie ji) na początku wyrazów i po samogłosce: igła, ich, moi, pokoik, kleić, stoisz i t. d., a także w złożeniu po przedrostku na samogłoskę, spółgłoskę lub, j, np. zaimek, bezimienny, rozigrany., najistotniejszy.

h) Po samogłosce piszemy i wymawiamy i w wyrazach obcych, np. Hauai, Haiti, Taiti, Otaiti, Uistiti, Simois, druid, druidyczny, Duiljusz, Zoil, Aloidzi, alkaloidy, celuloid, cykloidy, elipsoida, hemoroidy, romboid, rytmoidyczny, sferoida, trapezoid, heroina, kazeina? kodeina, kokaina, ligroina, ptoleina, Tebaida, Taida Heloiza, teina i t. p., tak samo jak w rodzimych: kraina, Ukraina; natomiast, j piszą w wyrazach: Synaj, pejzaż, Jamajka, Alojzy, Cyrenejczyk.

2. PISOWNIA i, y.

Piszemy stale początkowe hi-, pi- w wyrazach obcych nawet tam, gdzie dawniej pisano hy-, py-, np. nie tylko historja, hipopotam, hipodrom, Hipolit i t. p. ale także: hipsometr, hipoteka, higjena, hiperbola, pirotechnika, pirol i t. d. Natomiast hy w: hycel, hydra, hymn, hymen, hydzić i w pochodnych.

3. KOŃCÓWKI -ym (-im), -em, -ymi (-imi), -emi.

W deklinacji zaimkowo-przymiotnikowej, o ile mianownik liczby pojedynczej lub mnogiej kończy się na -e (-o), pisze się w końcówkach narzędnika i miejscownika l. poj. -em, oraz narzędnika 1. mn. -etui, np. to dobre dziecko: tem dobrem dzieckiem; wszystko suche siano: wszystkiem suchem sianem; te dobre konie, owce, cielęta: temi dobremi końmi, owcami, cielętami; ostre nożyce: ostremi nożycami; żelazne widły: żelaznemi widłami; Linde: Lindem, Lindemi; Bandtkie: Bandtkiem, Bandtkiemi; Skole: pod Skolem; Zakopane: w Zakopanem. Tak samo w przysłówkach, np. potem, sutem, przedtem, przedewszystkiem i t. d. (ale im, nim, zanim).

Natomiast: dobry syn: dobrym synem; biały koń: białym koniem; dobrzy synowie: dobrymi synami; f/łupi chłopiec: głupim chłopcem; głupi chłopcy: głupimi chłopcami. Odpowiednio też do ogólnej zasady: pracowity wół: pracowitym wołem; pracowite woły: pracowitemi wołami; głupi chłopak: głupim chłopakiem; głupie chłopaki: głupiemi chłopakami; biedny sierota: biednym sierotą; biedne sieroty: błędnemi sierotami. Więc nie według rodzaju, zwłaszcza w liczbie mnogiej, w której właściwie są tylko dwa rodzaje: męsko-osobowy np. dobrymi ludźmi, synami, chłopcami (dobrzy ludzie, synowie, chłopcy) i nie-męsko-osobowy np. dobremi końmi, domami, córkami, dziećmi (dobre konie, domy, córki, dzieci), lecz według końcówki mianownika.

4. DWÓCH, DWU.

Można pisać: dwóch obok dwu; także obudwóch obok obudwu, ale tylko obu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. PISOWNIA SPÓŁGŁOSEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ŁĄCZENIE WYRAZÓW, DZIELENIE ICH CZĘŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. PISOWNIA IMION OBCYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WIELKIE I MAŁE LITERY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. KROPKA PO CYFRZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej