Argles Margaret Wolf

GORZKA NAGRODA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III

IV.

V.

VI.

VI.

VIII.

IX.

X.

XI.

XIII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XIX.

XXX.

XXXI.

GORZKA NAGRODA

Argles Margaret Wolf

Przekład z angielskiego N. Krzyżanowskiej

I.

— Cóż, siostro Vilno, jakże się miewa nasz pułkownik?

Na pytanie to, rzucone tonem szczerym i serdecznym, zabrzmiał w odpowiedzi głos czysty, dźwięk srebrnego dzwonka przypominający.

— Lepiej, o wiele lepiej, doktorze. Za dni parę nie będzie już zupełnie potrzebował naszej pomocy.

Mówili wśród murów szpitala, wzniesionego pod skwarnem niebem południowej Afryki, murów, nieprzywykłych do słów pełnych otuchy. Wzdłuż ścian stały rzędem łóżka polowe, jęki zaś stłumione, przerywające cisze, dowodziły najlepiej, iż cierpienie obrało tu sobie niepodzielne królestwo. Ciemno ubrana postać siostry miłosierdzia, przesuwała się tylko, jak duch opiekuńczy, niosąc tu lekarstwo lub pożywienie, tam śmiech pocieszający i wyrazy pełne nadziei. Jednemu poprawa poduszkę, drugiemu posunięciem bandaży przyniosła ulgę; sama zaś zawsze czynna i ciągle na nogach, nigdy zdawała sio Nużenia nie doznawać.

I w tej chwili nawet, drobne paluszki siostry Vilny nie spoczywały wcale. Wsparta o stół, przepełniony buteleczkami mnóztwem lekarskich przyrządów, zwijała zręcznym ruchem długi bandaż płócienny. Obcisła, czarna suknia uwydatniała wysmukłą jej postać; biały fartuszek i duży krzyż na piersiach wskazywały rolę, w jakiej się tu znajdowała; mała główka za to dsłoniona zupełnie, lśniła bogactwem złotawych splotów.

Delikatne rysy, pochylone nad bandażem, zdumiewając nadzwyczajną czystością linii, wyrazem swym musiały pociągać i czarować każdego, tyle znajdowano w nich słodyczy i uroku, takim nieporównanym blaskiem jaśniały wielkie, aksamitne jej oczy o barwie wyidealizowanej przez malarzy starej szkoły włoskiej' Głębię ich uwydatniała cera przejrzysta, matowo blada, przybierająca na drobnych rączkach odcień tak alabastrowo biały iż śledzenie żywego, zwinnego ich ruchu, prawdziwą sprawiało przyjemność.

Zapatrzony w młodziutką siostrę miłosierdzia i przykuty czarem, nie na piękności fizycznej opartym jedynie, a przez dziewczę to roztaczanym dokoła, doktor Norton czuł, iż chętnie pozostał-by tu dłużej; zajęcia jednak, jakich dostarczał szpital, przepełniony chorymi, nie pozwalały na dogadzanie samolubnym zachciankom, nie dopuszczały marzeń romantycznych; lekarz też dodał tylko poważnie:

— To dobrze, bardzo dobrze. Dziękuję za pomyślną nowinę. Castelnau należy do ludzi niezbędnie potrzebnych, nie potrafili-byśmy go zastąpić.

I pospieszył do dalszych obowiązków, podczas gdy piękna szarytka, ukończywszy zszywanie bandażu, skierowała się ku sąsiedniemu oddziałowi szpitala. Idąc między dwoma rzędami łóżek, oczy pełne słodyczy, zwracała życzliwie ku chorym, przyczem spostrzegła z uśmiechem, iż wszystkie głowy podnosiły się ku niej, jak gdyby stwierdzając dowodzenie ranionych, że sam widok siostry Vilny ulgę im w cierpieniach przynosi.

Bandaż przygotowanym został dla prostego żołnierza, szkockiego górala, który, tłumiąc jęki przy opatrywaniu strzaskanej dłoni, uśmiechał się pomimo bólu do delikatnej postaci kobiecej, z takiem serdecznem współczuciem pochylonej nad nieszczęśliwym.

— Tak, — przyznał, w odpowiedzi na słowa jej łagodne, — podczas obwiązywania więcej zwykle boli, a jednak chciałbym, siostro, byś się nie spieszyła tak bardzo; mógł-bym cię dłużej mieć przy sobie.

Szarytka uśmiechnęła się tylko, położywszy zaś rękę na czole chorego, powiedziała mu, że ma widocznie trochę gorączki, bo majaczyć zaczyna i spokojna poszła dalej.

W chwilę później zbliżała się już ku innemu posłaniu.

Drzwi, prowadzące do sali następnej, tworzyły zagłębienie, w którem, nie przez jakieś względy szczególne, lecz wypadkiem tylko odosobniony od innych, leżał trzydziestoletni może mężczyzna, o szlachetnych, regularnych rysach i ciemnej, południową krew znamionującej cerze.

Kruczemi włosami okolona jego głowa, poruszała się nie spokojnie; palące, czarne oczy, ujrzawszy zdala wytworną postać kobiety, nie opuszczały jej ani na chwilę. Jeżeli pod mocą wzroku tego, serce siostry Vilny uderzyło mocniej, rysy jej, spokojne jak zwykle, wrażenia wewnętrznego najlżejszem nie zdradziły drgnięciem. A jednak trzeba było prawdziwego stoicyzmu, by patrzeć obojętnie na radość głęboką, jaka za zbliżeniem się jej rozjaśniła rysy mężczyzny, zastępując w nich wyraz ponurego bólu i cierpienia.

— Jakże się pan czujesz? — zapytała z łagodnym spokojem.

— Prawie zupełnie dobrze, droga siostro. Zdaje mi się, że mógł-by na bez mała szpadę napowrót przy pasać.

— Pomimo tego będziemy zmuszeni zatrzymać pana dni jeszcze parę tutaj. Czy nie doznajesz żadnego bólu?

— Odkąd tu pani jesteś — żadnego. Z chwilą ukazania się twego, siostro, cierpienie pierzchło jak zaklęte.

Mówił tak cicho, iż, oprócz stojącej obok kobiety, słów jego nikt inny nie mógł posłyszeć.

— Nie powtarzaj pan, proszę, niedorzeczności; inaczej zmuszona będę ust nawet nie otworzyć do ciebie, — skarciła lekko.

— Prawda, wypowiedziana szczerze, nie zasługuje na takie lekceważące miano. Zresztą milczenie twe, siostro, nie przeszkodzi mi patrzeć na ciebie; tego nie możesz przecież zakazać. Co już pani odchodzisz?

— Rzecz prosta; wielu innych wzywa mojej opieki. Odwróciła się, w tej chwili jednak palce chorego pochwyciły ją za rękaw.

— Zatrzymaj się, siostro, — zawołał. — Powiedz mi tylko, czy zobaczę cię dziś jeszcze.

— Wieczorem dopiero. Zajrzę tu, by zapytać jak się pan miewasz.

— Prawda, nie wolno mi być samolubnym. Ale wrócisz pani na pewno ?

Ciemne oczy szarytki unikały rozmyślnie błagalnego jego wejrzenia.

— Wszak powiedziałam już, że wrócę, — zapewniła zimno.

Drzwi, równoległe prawie z łóżkiem chorego, otworzyły się w tej chwili, doktór zaś, stojący na progu ich, usunął się szybko, by siostrze Vilnie przejście ułatwić. Kształtna główka jej skłoniła się na znak podzięki, powieki wszakże i tym razem spuszczonemi zostały, jak gdyby nie chciały widzieć błysku namiętnej tkliwości, z jaką młody lekarz postać jej całą jednem gorącem obejmował wejrzeniem. Błysk ten zamienił się wobec lodowatego jej chłodu w piorun gniewu, i doktor, zacisnąwszy pięści, mruknął przez zęby słów parę, wysoce dla pułkownika Castelnau niepochlebnych.

Gorąca, afrykańska noc nadeszła już dawno; pomimo jednak ciemnego jej całunu, wśród nagich ścian szpitala czarne postacie lekarzy i dozorczyń snuć się nie przestawały. Liczba ich tylko zmniejszyła się znacznie, część bowiem musiała szukać niezbędnego spoczynku. Noc zresztą niewiele w tym przybytku niedoli przynosiła spokoju. Ciężko ranni jęczeli żałośnie; inni, stękając, lub przewracając się w śnie gorączkowym, wołali już-to wody, już pomocy, kilku zaledwo wolnych od maligny odpoczywało w śnie głębokim.

Około północy dopiero, siostra Vilna skierowała się w stronę, gdzie leżał pułkownik Castelnau.

— Co? Jeszcze pan nie śpisz? — zapytała, spotkawszy błyszczące jego oczy, utkwione w niej chciwie.

— Nie mogłem zasnąć przed zobaczeniem pani, — brzmiała odpowiedź. — A ty, siostro, czyż nie myślisz odpocząć wcale ?

— Nie; mamy mnóztwo chorych, i jestem ciągle potrzebną. Powinnam więc być na nogach.

— W tej chwili jednak nikt cię nie wzywa. Czy nie mogła-byś pozostać przy mnie troszeczkę?

Zawahała się nieco.

— Dobrze, ale, korzystając z mojej obecności, będziesz pan usiłował zasnąć?

— Tego nie mogę przyrzekać; zresztą zobaczymy, siadaj pani tylko, — dodał, wskazując na krzesło, stojące u wezgłowia. Wśrod murów tych, tak mało dających rozrywki, nie powinnaś mi tak drobnej odmawiać łaski.

Spełniając życzenie kapryśnego pacyenta, Vilna nie bez złego przeczucia żądane zajęła miejsce. Wobec przyćmionych świateł i snu chorych, byli oni w tej chwili odcięci od reszty sali i sami prawie. Blask nocnej lampy słabo zaledwo dochodził do zakątka, zajmowanego przez pułkownika; wśród dozorczyń na Vilnę jednę tylko przypadała o tej godzinie kolej czuwania. Serce mężczyzny zabiło też gwałtownie, gdy, pochylony ku postaci opiekunki swej w niemocy, dłoń jej drobną w silne swe pochwycił ręce. Spojrzała nań dziwnie błyszczącemi źrenicami i cofnęła się szybko. Błagalny jednak, gorący wzrok chrobrego rozzbroił ją i odurzył, tak, iż obezwładniona, pozwoliła m paluszki swe ująć i zatrzymać chwilę, aż ośmielony, nagle pochylił się, długi złożył na nich pocałunek. Bezsilna, nie umiejąca znaleźć woli, potrzebnej do oporu, poddała się dziwnemu uczuciu błogości, przepełniającemu jej duszę.

Vilna Lascelles nie od dziś już wiedziała, że serce jej należy niepodzielnie do tego człowieka, że miłość jego najwyższe zapewniła by jej szczęście. Kochając go jednak, nie śmiała marzyć o wzajemności, nie przypuszczała, by skromne, obowiązkom miłosierdzia oddane, dziewczę, zdołało wywrzeć trwalsze wrażenie na świetnym oficerze, bożyszczu towarzyszy broni i ulubieńcu najpierwszych kółek stolicy. Przyniesiono go tutaj miesiąc temu zaledwo, ranionego niebezpiecznie, śmiertelnie nawet, jak sądzili na razie doktorowie. Od tej pory był pod ciągłą i nieustającą opieką siostry Vilny, która, nie znając go wcale przedtem, przyuczyła się wszakże oddawna wielbić i szanować imię bohaterskiego pułkownika, Wincenty Castelnau bowiem, jako jeden z najwybitniejszych wojowników w służbie Jej Królewskiej Mości, zjednywał sobie wszędzie poklask, cześć i uznanie.

Ze miody, dorodny mężczyzna i piękna kobieta, zmuszeni przez kilka tygodni do ciągłego obcowania z sobą, mogą się żywiej zająć wzajemnie, rzecz to bardzo naturalna; rola jednak chorego, przykutego bezradnie do łóżka, niebezpieczniejszą tu ła przyjęła na siebie niż dla tej, która postać opiekuńczego anioła przyjęła na siebie. Vilna w szpitalu, przepełnionym ranny rui, rozrywana ciągle, wzywana błagalnie, z rękoma niemogącemi podołać robocie, nie miała czasu na mrzonki próżniacze lub snucie pajęczej przędzy marzeń. Pułkownik, leżąc przez długie godziny bezczynnie, wśród nocy bezsennych często od bólu i gorączki, nie miał milszego zajęcia nad przypominanie każdego jej słowa i spojrzenia, nad śledzenie wysmukłej postaci, przesuwającej się ze słowami współczucia i słodyczy od jednego do drugiego skrwawionego nędzarza, nad wsłuchywanie się w głos jej świeży, łagodny, a tak różny od jęków bólu i łkań rozpaczy, rozlegających się dokoła.

Kobieta w postaci ducha pocieszyciela, w roli kapłanki, niosącej promyk nadziei i ulgę cierpiącym, najniebezpieczniejszą jest dla mężczyzny; czar, jaki ją otacza, niepokonanym się staje.

Vilna zbyt była zajętą, by rozbierać wrażenia swe, by poddawać uczucia pod skalpel badania; zresztą usiłowała nie przywiązywać żadnej wagi do spojrzeń chorego, lub słów, które często przyprowadzały serce jej do żywszego tętna. Była piękną i, pomimo braku próżności, wiedziała o tem; nic też dziwnego, — tłomaczyła sobie, — iż pułkownik Castelnau, pozbawiony wszelkiego towarzystwa, starał się zatrzymać ją obok siebie. Gdy wróci do garnizonu, lub wesołych kółek stolicy, zapomni z pewnością o spotkanej chwilowo siostrze miłosierdzia.

Słowa te wszakże dorywcze, uścisk dłoni, lub gorące spojrzenia, posiadały dla niej dziwny urok i dziwną gorycz zarazem. Nie łudziła się; że chory wielbił swoję dozorczynią i opiekunkę, było to jasnem dla każdego, nie znaczyło jednak bynajmniej, by mężczyzna kochał kobietę. Vilna nie chciała przelotnej wdzięczności i sympatyi brać za uczucie życia całego. A jednak, to nie podzięka ranionego żołnierza za ulgę doznaną błyszczała w oczach pułkownika, gdy, pochylony w tej chwili, patrzał w głębię ciemnych jej źrenic; nie wdzięczność drgała w gorącym pocałunku, jaki Castelnau na ręce jej złożył; przypuszczenia też i obawy młodej kobiety musiały pierzchnąć pod tym nieobliczonym wybuchem uczucia, chory bowiem wyczyta w spojrzeniu jej odpowiedź, której usta nie dałyby mu tak łatwo. Był to błysk niczem niezamąconego szczęścia, wiary i ufności bez granic.

— Vilno, — wyszeptał żołnierz wreszcie, — Vilno, przy puszczam, nie — ja pewny jestem, że i ty mnie kochasz. Najdroższa, pozwól bym z własnych ust, twych słowa te posłyszał, by złudzenie w pewność się zmieniło.

Milczała. Jakieś dziwne zalęknienie całą jej opanowało istotę. Odwróciła główkę tylko, ukazując mu profil, któo czyste, szlachetne zarysy, blade zazwyczaj, szkarłatna teraz pokryła purpura. Nowy pocałunek, na białej dłoni złożony, niema swą wymową zbudził ją z zadumy.

Długie rzęsy kobiety podniosły się zwolna.

— Tak, — wyznała z prostotą, — kocham cię, choć do tej chwili nie wiedziałam o tem.

W oczach Castelnau niewypowiedziana zabłysła radość.

— A jednak, ukochana, miłość moja nie obcą ci być musiała, — wołał z namiętnym, do szeptu zniżonym wybuchem. — dawno, dawno już, od pierwszego wejrzenia, całą mą opanowałaś istotę. Przyzwyczaiłem się tęsknić za uśmiechem twym, chwytać w lot spojrzenie, śledzić ruch każdy. Sala ta ponura drogą mi się stała, gdyż ty w niej byłaś. Mówić ci wszakże o tem, w ostatnich czasach szczególniej, nie śmiałem.

Bo i po cóż, — myślałem, — gdy śmierć lada chwila zabrać mnie może? Jeżeli przeżyję, jeżeli wyzdrowieję, wtedy odslonię jej me serce, niech sama zajrzy w jego tajniki, niech pozna, jak do głębi wypełnić je umiała. Postanowienie to dodało mi mocy, pomogło zwyciężyć ból i cierpienie; dziś jednak, pokusa zbyt silną była, nie mogłem jej się oprzeć, musiałem powiedzieć, jak bardzo cię kocham. Vilno, najdroższa, czy źle uczyniłem?

— Nie, och, nie.

— Życie moje tak zimne i samotne było dotąd, — ciągnąć po chwili z chmurą smutku na czole. — Raz już, Vilno, okropną Popełniłem pomyłkę; srogo też odpokutować mi ją przyszło.

Przezroczyste źrenice kobiety podniosły się ku niemu; oczach Castelnau jednak jaśniała szlachetna prostota Sczerość. Miss Lascelles uśmiechnęła się z ufnością.

— Niech ci Bóg nagrodzi głęboką wiarę, z jaką przyjmujesz me słowa, — zawołał gorąco. — W spojrzeniu twem cień nawet powątpiewania nie błysnął.

— Bo i w duszy mej powstać-by on nie mógł, — odparła.

— Myśl więc, iż nie jesteś pierwszą kobietą, przez serca me wybraną, nie sprawia ci przykrości, Vilno?

— Przeszłam już wiek naiwności, w którym dziewczęta wierzą, że pokochany przez nie trzydziestoletni mężczyzna po raz pierwszy z gorętszem zapoznaje się uczuciem.

— Lub że miłość jego szlachetną i głęboką być potrafi? Oczy jej smutne rzuciły mu wejrzenie, wargi zadrżały lekko. Oddychała szybciej, jakby pod naciskiem silnego wzruszenia; z ust jej wszakże żadne nie wybiegło słowo. Wychudła ręka Castelnau spoczęła z dziwną tkliwością na kasztanowatych splotach szarytki.

— Ukochana — wyrzekł głosem stłumionym — przebacz mi ten żart okrutny. Mężczyzna trzydziestoletni, promieniem miłości oczarowany, silniej zazwyczaj i goręcej kocha od młodzika. Nie sądź zresztą, bym ci tylko przynosił popioły wystygłego serca. Przeciwnie, podniosłą siłę uczucia dziś poznaję po raz pierwszy, związek mój bowiem z Gertrudą Betmont był oparty głównie na chłopięcym zapale i złudzeniach, które ona w przeciągu lat dwóch potrafiła zniweczyć, zdeptać i zabić.

Glos pułkownika urwał się nagle.

— Zapomniałem — dodał po chwili — że o umarłych nie należy mówie nic złego. Gertruda zaś nie żyje od roku. — Vilna, pogrążona w głębokiem milczeniu, nie poruszyła się nawet. Castelnau ciągnął dalej:

— Rok, czas to zbyt krótki na pozór, by po upływie jego nowe już tworzyć związki i nowe składać przysięgi. Na dziesięć lat wszakże przed śmiercią, jąkają spotkała na morzu, żona moja nie istniała już dla mnie. Wkrótce po ślubie roześliśmy się na zawsze. Przez resztę życia zaś, spotkałem ją parę razy zaledwo. Vilno, nie sądź-że chcę okazać się nieskazitelnym w twych oczach. Nie, jawieni, że w każdej niezgodzie domowej wina po obu leży stronach, a przecież, Bóg świadkiem, iż próbowałem wszystko dla szczęścia jej poświęcić; uporem wszakże i złą wolą paraliżowała ustawicznie najlepsze me chęci. Wkrótce też poznałem, że związek nasz straszną by pomyłką. Obcy sobie zupełnie, niezdolni pojąć się, mogliśmy zamiast szczęścia, zdobyć spokój przynajmniej. Niestety, i tu usiłowania moje próżnemi się okazały.

— Chybaż cię nie kochała? — wybiegło na usta kobiety.

— Czy mnie kochała? — podjął Castelnau z niewymowna goryczą. — Vilno, powiedz, co wiesz o mnie? wyznaj, czy oprócz rozgłosu, zdobytego na polu bitwy, słyszałaś inne szczegóły mego życia?

— Mówiono mi, że jesteś uczciwym i szlachetnym człowiekiem, że wierny w przyjaźni....

— Ależ nie o to chodzi. Chcę wiedziće, czy pytałaś się o stosunki moje materyalne? czy sądzisz, że rozporządzam znacznymi środkami, lub jestem zupełnie ubogim ?

— Och, to mi obojętne.

— Tak, bo ty, skarbie mój, oddałaś serce Wincentemu Castelnau, podczas gdy Gertruda Belmont powierzała rękę swą dziedzicowi obszernych włości Templemore'u. Poznaliśmy się w Indyach; pułk nasz, stojący w Kalkucie, ogłosił ją za najpiękniejszą kobietę w mieście, i w rzeczy samej czarowną była. Dzisiaj, lub w kilka lat później nawet, uroda jej najlżejszego nie nczyniła-by na mnie wrażenia; ówcześnie jednak, miałem lat dwadzieścia jeden, nic też dziwnego, iż stara powtórzyła się historya, Gertruda, pomimo pozorów naiwnej ingénue, wytrawną była kokietką; zapewniała, że mię kocha, ujarzmiała uczuciem; a w dwa miesiące po ślubie bryznęła w oczy najdotkliwszą dla mężczyzny zniewagą, bo dowodzeniem, iż poślubiła mię dla majątku i stanowiska jedynie.

Zatrzymał się, zwyciężony silą wspomnień bolesnych; w kobiecie siostra miłosierdzia zbudziła się w tej chwili. — Proszę cię, ani słowa więcej ! — zauważyła z niepokojem. — Zapomniawszy o obowiązkach mych i tak jak że wiele mówić ci Pozwoliłam.

— Po co okradać z chwil błogich? Wszak to północ zaledwo a jabym chciał mówić do rana. Nie zmęczenie też kazało mi się zatrzymać, lecz ból moralny; bo i jak tu, Vilno moja, skreślić ci obraz tych dwóch lat okropnych, spędzonych z nią razem Nie posuwając się do poniżającego występku, lub lekkości, która każe mężowi drżeć ciągle o honor swój i imię, Gertruda umiała jednak zatruć mi każdą chwilę spokoju, dom w istne piekło zamieniając. Żądna hołdów i oznak uczucia, sama w zamian nie dawała nic... nawet delikatności i dobrego wychowania, wytworna ta bowiem dama z pozoru, zamie niala się w życiu codziennem w istotę pospolitą, w samoluba bez granic, dla którego własne zadowolenie najwyższem było prawem na świecie. Salonowe jej wychowanie okazało się maską tylko, kryjącą brak gruntownej wiedzy, płytkość umysłu i czczość sprzedajnego serca. Leniwa i samowolna na wzór wszytkich Angielek w Indyach wychowanych, żona moja pomimo massy otaczającej ją służby, narzekała i skarżyła się wiecznie na brak pompy lub dostatku; nic jej nie wystarczało nic zadowolić jej nie mogło. Dniami całemi dąsała się za jakaś nieokreśloną urazę, wiedząc zaś, że muzyka jest jedną z potrzeb i namiętności mego życia, udawała że dźwięku jej znieść nie może. Mówiąc też, że nie mieliśmy jednego przekonania, jednego uczucia lub myśli wspólnej, słabe mogę dać tylko wyobrażenie o dzielącej nas strasznej przepaści. Wyczerpawszy wszelkie środki pojednawcze, zniechęcony, złamany moralnie, chwyciłem się wreszcie ostatecznego lekarstwa i żądałem separacyi. Opierała się z początku, mówiąc, iż nie chce utracić korzyści, jakie jej stanowisko me w świecie zapewniało. Groźbą porzucenia jej wymogłem w końcu żądaną rozłąkę i odtąd drogi nasze w preciwne rozeszły się strony. Swobodna, otoczona dostatkiem, Gertruda rozmaite miewała fantazye; wybrawszy się przed rokiem na morską wycieczkę z przyjaciółmi, znalazła śmierć w pobliżu wysp Oceanu Spokojnego, z rozbitego bowiem statku ani jedna nie uszła dusza.

Na chwilę głębokie zapanowało milczenie. W sercu kobiety dziwny spokój zagościł, w oczach obojga niewymowne jaśniało szczęście.

Odgłos zbliżających się kroków zbudził ich wreszcie z rozkosznej zadumy.

— Muszę iść, potrzebują mnie, — wyszeptała; zrywając się żywo.

Castelnau dłoń jej z gorącego uwolnił uścisku, tak, iż opuszczając półcień zagłębienia, w sarnę porę zdołała wejść na salę.

— Vilno, — zabrzmiał głos siostry Magdaleny Westlake, — wzywają cię do sąsiedniego oddziału.

— Idę natychmiast, — odparła z gotowością.

II.

Nad łóżkiem zajętem przez żołnierza z pułku Castelnau, stał pochylony tenże sam doktor, który zrana usunął się był we drzwiach, by ułatwić przejście miss Lascelles. Na widok jej, postać lekarza wyprostowała się, a rysy rozjaśniły nieco.

— Posłałem po panią — tłómaczył, — gdyż potrzebuję zręcznej i wytrwałej pomocnicy, a Siostra Magdalena za mało ma wprawy dotąd, by w tak ważnych chwilach na współdziałanie jej liczyć można. Rana jest ciężka i wymaga pewnej doświadczonej ręki.

Od jednego rzutu oka wiedziała, co jej robić należy; bez marnowania też słów próżnych, zabrała się do potrzebnych przygotowań, podczas gdy siostra Magdalena Westelake śledziła bacznie pracę zwinnych, delikatnych jej rączek. Zarówno doktor, jak dozorczyni, robili wszystko, co było w ich mocy, by złagodzić cierpienie nieszczęśliwego. Zadanie jednak do trudnych należało; pomimo też całego posłuszeństwa i panowania nad sobą, jęki straszne wyrywały się z piersi biedaka, a krople zimnego potu pokryły jego czoło. Po klątwach nastąpiło gwałtowne zrywanie się i majaczenie; raz sądził, że jest na polu bitwy i usiłował rzucić się na wroga, drugi raz widział, się wśród domowego ogniska w Anglii i tkliwemi do swoich przemawiał słowami,

— To oni, oni, podli murzyni! — wolał, zrywając się na posłaniu. — Czekajcie, dam ja im zaraz!

W tej chwili jednak delikatna, lecz nie mniej silna ręka Vilny opadła na jego ramię, z obawy, by ruchem nagłym nie zniweczył pracy lekarza.

— Cóż to? wstrzymujecie mnie, towarzysze? — pytał rany. — Nie dacie mi bronić naszego pułkownika? Ależ ja nie w ogień, lecz w dyabła gardło skoczył dla niego. Każdy z nas uczyniłby to chętnie. Dzielniejszego wodza w całej niema armii! Puście mnie! czy słyszycie, puście!

— Masz leżeć spokojnie, — zabrzmiał czysty, lecz stanowczy głos Vilny. Jeżeli się będziesz rzucał, opatrunek, zamiast ulgi, ból ci przyniesie.

— Co to? Kto ty jesteś? Nie znam cię wcale, — pytał głosem zmienionym.

— Jestem siostrą miłosierdzia, strzegącą chorych w lzarecie.

— Ach, więc zostałem raniony! Tak, przypominam sobie i on... i nasz pułkownik także. Musisz go pielęgnować, siostro; powiedz mi przynajmniej, jak się miewa?

Ręka ordynującego doktora zacisnęła się w tej chwili kurczowo, w oczach jego złowieszczy zaigrał płomień.

Dziewica nie spostrzegła tego jednak, a na usta jej wybiegła z promiennym uśmiechem dana odpowiedź.

— Pułkownik jest już zdrów prawie: codziennie też dopytuje się o dzielnych swych żołnierzy.

— On nigdy nie myśli o sobie, zawsze o nas tylko, — zawoła! chory, lecz, zmożony bólem, dodał gwałtownie:

— Zmiłuj się. doktorze, ostrożnie! Do dya... Wejrzenie Vilny powstrzymało mu przekleństwo na ustach.

— Siostro, — wyrzekł, — przyrzekam, iż zniosę ból cierpliwie, ale nie opuszczaj mnie, pozostań tutaj...

Ujęła dłoń jego, a twarde palce szeregowca do krwi prawie wpiły się w jej ciało; dla Vilny jednak nie była to nowość. Drobnostkom takim poddawała się chętnie, jeżeli mogły one tylko przynieść ulgę cierpiącym.

Wzrok doktora Graya, jakby magnetyczną siłą pociągnięty, zawisł na dwóch tych dłoniach złączonych: na drobnej rączce szarytki i brunatnych palcach żołnierza, które ją zakrywały prawie. Wszak on nigdy dotąd dłoni jej nie dotknął, nigdy cudowne oczy dziewczęcia nie spoczęły na nim przyjaźnie, a przecież, głębokie, jak gwiazdy, błyszczące, źrenice jej, zwracały się tyle razy ze słodyczą i współczuciem na najprostszego żołdaka, który, konając, klął jeszcze, wymyślał. Spokojny, ociężały doktor Gray, niepomny brzydkich swych rysów i pospolitej postawy, nie mógł nigdy darować tej obojętności miss Lascelles. Za jeden jej uśmiech życzliwy byłby oddał wiele bardzo; siostra miłosierdzia jednak uśmiechała się tylko do chorych i cierpiących; zdrów, silny, a przytem leczący nie w jej nawet oddziale, cóż ją doktor Gray mógł obchodzić? Nie jestem zdobywcą serc niewieścich, nie mam krzyża zasługi i sławy bohaterskiego dowódzcy, powtarzał sobie z goryczą. I  w rzeczy samej nie zdolny był współzawodniczyć z urodą takiego Castelnaua, z jego nakazującą, szlachetną postawą, arystokratycznem nazwiskiem i wdziękiem rycerskim, którym kobiety ujmował. I jego to właśnie, świetnego, rozgłośnego zwycięzcę walk ostatnich, oddano pod wyłączną opiekę tej młodziutkiej, uroczej istoty. Cóż dziwnego, iż, pocieszając go i pielęgnując, mogła pokochać zarazem.

Doktor zgrzytnął zębami, a odtrąciwszy myśli zazdrosne pochylił się napowrót nad chorym. Rana przy pomocy siostry Vilny szybko opatrzoną została, tak iż wobec śródków usypiających, nieszczęsny człowiek popadł w pół marzenie, wśród którego ojczyzna, imię pułkownika i jakiejś w kraju zostawionej Maryi, ciągle na usta jego wracały.

— Powinnaś się już położyć, siostro — zauważył doktór Gray, chcąc cokolwiek przemówić do Vilny.

— O! nie teraz jeszcze — odparła. — Świta zaledwo, a mam chorych, potrzebujących ciągłej mej opieki. Żegnam pana.

I skłoniwszy zaledwo główką, znikła na progu sąsiedniej sali.

Doktor Gray, wolny w tej chwili, mógł był skorzystać z wytchnienia i udać się na spoczynek; wzburzenie jednak nie usposabiało go do snu: opuszczając mury szpitala, postanowił świeżem odetchnąć powietrzem. Wspaniała podzwrotnikowa jutrzenka przybrała niebo w purpurę i złoto, piękność przyrody jednak była dziś martwera słowem dla Graya. Zazdrość, szalona, szarpiąca zazdrość, podniecała wszystkie jego zmysły, odurzała mózg, pulsa w gwałtowne wprawiając bicie. Spokojny. panujący zazwyczaj nad sobą, Seweryn Gray miał ochotę ruchem gwałtownym ulżyć tłoczącemu go uczuciu; obawa wszakże przed okiem obcych kazała mu usiąść na pniu poblizkim i w ciszy jedynie szukać ukojenia.

I ta wszakże niedługo trwać miała. Odgłos kroków męzkich wskazał mu po chwili, iż samotność niedoścignionem byłaby tu marzeniem; ciemna zaś sylwetka, zarysowana na tle świania, oznajmiła obecność jednego z życzliwych mu kolegów. Marek Bernays, niższy od Graya urodzeniem i stanowiskiem, różniący się zarówno charakterem, jak temperamentem, nie należał do sympatycznych dla niego ludzi. Niemniej prawa kole żeństwa i wspólne zajęcia zbliżały ich, stawiając na dość poufałej stopie. Stąd też mały ten człowieczek, o bladej twarzy i wązkich wargach, o przenikliwych, z pod czoła patrzących oczach i ponurem wejrzeniu, włożywszy ręce w kieszenie, ' zbliżył się poufale, z cygarem w ustach, do Grayą.

Czy towarzystwo jego było w danej chwili pożądanem lub nie, Bernays nie zwykł zważać na podobne drobnostki! Niezrażony też bynajmniej milczeniem Graya, wsiadł obok a opierając rękę na jego ramieniu, ciągnął dalej:

— Nie powiodła ci się może operacyą? umiera kto?

— Nie. — Lakonizm nie przestraszał Marka; otrząsnąwszy też popiół z cygara, pytał po chwili:

— Musisz się cieszyć z ocalenia pułkownika. Dzielny żołnierz; trudno było-by go zastąpić.

— Hm... — Nie przepadasz za nim, jak widzę? skonstatował Bernays z krwią zimną. — No, nic dziwnego; pociesz się jednak: pierwsza lepsza utarczka może go sprzątnąć i uczynić nieszkodliwym.

— Mówisz w zagadkach, — rzucił doktor Gray niechętnie.

— Och, bynajmniej! Poco zagadka? Czy sądzisz, że nie mam oczu, że nie rozumiem wszystkiego. Sprytnyś ty, ale i ja nie głupi: chcesz chować tajemnicę, chowaj ją sobie, chociaż, dalibóg, poco to udawanie, nic a nic nie rozumiem. Złapałem cię parę razy na gorącym uczynku zachwytów, uprzedzam zaś że ja memi małemi oczkami więcej widzę, niż kto inny dużemi, i dla tego właśnie twój czarny humor zdumiewa mnie, bo zkąd pewność, że Castelnau kocha się w twojej pięknej więcej od innych? Wszak oni tu wszyscy prawie głowy za nią tracą.

— Bierzesz mnie za szaleńca chyba — wybuchnął Gray z goryczą, odrzucając maskę tak starannie dotąd przybieraną, -' za zarozumialca, który myśli walczyć z takim Castelnau? Zresztą, i przed jego przybyciem powodzenie nie zbyt mi się uśmiechało. Ludzie, podobni do mnie, nie zdobywają z łatwością serc niewieścich. Spojrzyj tylko i powiedz, czy, będąc młoda dziewczyną, zakochał byś się we mnie?

— No, co prawda, nie pilno by mi było, — potwierdził Bernays z krwią zimną, — niemniej, Mylordzie, strzeż się zazdrości, i nie wyciągaj fałszywych wniosków.

— Proszę cię dość tych żartów, — przerwał Gray ostro — Nie jestem w humorze do konceptów.

— O i owszem mogę milczeć. Znajduję jednak, iż zarząd źle czyni, wysyłając tak piękne szarytki do obozu.

Doktor Gray odwrócił się za całą odpowiedź i zniknął na progu szpitala.

— Biedaczysko, — mruknął Barneys, nie myśląc się bynajmniej szorstkością tą obrażać, — a to został silnie postrzelony. Boże, ileż-to niedorzeczności piszą poeci o miłości, a żadnem nie przyjdzie na myśl, jak wiele złego czyni ona na świecie.

III

W tydzień później łóżko półkownika Castelnau przez kogo innego było już zajęte, dzielny zaś bohater walk ostatnich stanął ponownie na czele swego oddziału. Vilna, zapracowana jak zawsze, z podwójną gorliwością poświęcała się swemu zawodowi; miłość, zbudzona w jej sercu, była tak wielką, iż potęgą swą zdawała się opromieniać każdy szczegół życia, budząc tem silniejsze współczucie dla żołnierzy, dzielących trudy i niebezpieczeństwa z pólkownikiem Castelnau.

Dzień ten do wyjątkowo czynnych należał. Krwawa utarczka, stoczona o kilka mil dalej, zapełniła szpital rannymi i umierającymi. Zwycięztwo za to, choć drogo zdobyte, zostało jednak przy hufcach, wiedzionych do boju przez Wicentego Castelnau.

Wieść, iż wyszedł bez szwanku ze starcia, dodała sił Vile; pomimo tego jednak, pomimo nawet rzadkiej wytrwałości,ła już ku wieczorowi upadać pod nawałem pracy i znużenia- Spotkawszy ją też około dziesiątej wieczorem w głównej sali, doktor Norton zatrzymał się na chwilę.

— Proszę, abyś pani poszła i położyła się natychmiast, — wyrzkł rozkazująco, — Nie mam żadnej ochoty pozbawiać się pomocy twej w najgorętszej chwili.

— Wierzaj, doktorze, iż potrafię się jeszcze utrzymać czas jakiś na nogach, jakkolwiek jestem strasznie zmęczona.

— To wystarcza. Gdy ty, siostro Vilno, przyznajesz się znużenia, kto inny był by z pewnośnią doszedł do zupełnego sił wyczerpania! Nigdy nie widziałem tak wytrwałej, jak pni dozorczyni, pomimo, że jesteś dzieckiem prawie. No, a teraz ani słowa, idź i połóż się natychmiast; cztery godziny snu inaczej pogniewamy się na seryo!

Zmuszona do posłuszeństwa, Vilna nie udała się jednak wprost na spoczynek, lecz stanąwszy przy bramie, wiodacej do szpitala, spróbowała odetchnąć wpierw ciszą i spokojem' cudownej, księżycowej nocy. Ruch gorączkowy ustawał tu zupełnie. Ostatni zraniony żołnierz, przeniesiony na salę, odpoczywał pod opieką lekarzy, czar zaś i świeżość nocy kazały zapomnieć o panującej nieopodal nędzy i cierpieniach.

Wsparta o nizka fórtkę, miss Lascelles pobiegła wyobraźnią ku narzeczonemu. Czy też wiedziony przeczuciem myślał o niej nawzajem, lub po dniu trudów i zwycięztwa zasypiał twardym snem żołnierskim ? Odgłos kopyt końskich zbudził ją nagle z tej pół słodkiej, pół tęsknej' zadumy; wierzchowiec zwrócił się ku bramom szpitala; serce Vilny uderzyło gwałtownie; w chwilę zaś później, jeździec, osadziwszy ruchem gwałtownym na miejscu rumaka, znalazł się obok niej z wyciągniętemi ramiony.

— Mój skarbie, moje życie! — wybiegło na stęsknione jego usta.

Słowa te były szeptem tylko, a jednak Vilna, przytulona do piersi narzeczonego, musiała w nich odczuć świat cały szczęścia i miłości. Pojął go nawet świadek ukryty, śledzący bacznie ruch ich każdy, świadek, który wtedy dopiero cofnął się ostrożnie, gdy półkownik i siostra miłosierdzia zniknęli na progu szpitala.

— Wincenty Castelnau ranny ponownie, mówiłeś doktorze? Czy.... czy niebezpiecznie?

Głos siostry Vilny nie zadrżał nawet, zadając powyższe pytanie.

— Nie, podobno mogło być gorzej. Ale chodźmy do niego.

Poszła za doktorem krokiem pewnym, a asystując przy badaniu chorego, niosła pomoc żądaną z takim stoicyzmem gdyby ranny nieznanym jej był człowiekiem. Gdy zaś lekarz zawyrokował wreszcie: "Nic niebezpiecznego, " na usta jej wybiegło: "Chwała Bogu!" tonem o tyle naturalnym, iż nikt-by nie odgadł, jaki ciężar spadł jej w tej chwili z piersi.

Krwawa to była potyczka. Trupów angielskich setkę przeszło podniesiono na placu boju, ile zaś żywych lub umarłych zabrali wrogowie, trudno było na razie obliczyć. Pod wieczór też dopiero zauważono nieobecność dra Graya, który w utarczce czynny brał udział. Napróżno staranne przedsięwzięto poszukiwania; kilka zwłok żołnierskich, zsiekanych do niepoznania, kazało mniemać, iż nieszczęsny Seweryn Gray znalazł śmierć w ich liczbie. Rodzinie pozostawała jedyna pociecha, iż czy zabity na polu wałki, czy zgładzony podstępnie przez dzikich, zginął on zawsze śmiercią walecznych. Cichy, zamknięty w sobie, lecz uczynny i w pracy niezmordowany, młody lekarz pozostawiał ogólny żal po sobie. Wśród czynnego też obozowego życia nawet, nie był-by tak prędko zapomniany, gdyby sercem i umysłami wszystkich nie wstrząsnęła nagła a niespodziewana wiadomość. Wojna kończyła się podobno, armia zaś dostawała rozkaz powrotu do domu; dobrowolni wygnańcy mieli po ciężkich chwilach, spędzonych pod upalnem niebem Afryki, ujrzeć napowrót ukochaną ojczyznę. Dom, rodzina ! Jakżeż te słowa mało dotąd znaczyły dla Vilny Lascelles. Osierocona od dziecka, przywykła już dom znajdować tam, gdzie ją obowiązek wzywał. Dziś jednak zmieniły się stosunki, dziś ognisko rodzinne oznaczało dla niej miłość męża, szczęście i spokój, a perspektywa ta wydawała jej się tak wspaniałą, tak promienną i blasku pełną, iż olśniona, obawiała się zatrzymywać dłużej nad nią, by miraż ułudny nie rozwiał się czasem.

Wincenty Casfelnau, pomimo bogactw, wysokiego stanowiska i przyjacioł, nie zaznał również od czasów wczesnej młodości uroku szczęścia rodzinnego.

— Powrót do domu, do ojczyzny, — mówił do Vilny, gdy pozostali sami, — dla mnie, ukochana, równoważy się z pozyskaniem ciebie. Wiem, iż cenisz wysoko swoje powołanie, powiedz mi więc, najdroższa, czy odłożenie tego, — tu dotknął Munduru jej, — wielką sprawi ci przykrość?

Dreszcz nerwowy wstrząsnął postacią Vilny, blade jej lica silniej jeszcze zbielały.

— Cicho, — wyrzekła z trwogą zabobonną. — Nie wymawiaj w złą godzinę, bo i tak czarne przeczucia oblegają mi duszę. Zamało przywykłam do szczęścia, i ztąd zapewne uwierzyć mi w nie trudno, ztąd myśl, iż dola szarytki będzie zawsze mym udziałem, nie opuszcza mnie ani na chwilę.

Próbował pocieszyć ją, złe przeczucie jednak zwalczyć się nie dało. Snadź odgadywała, iż nieszczęście, wyciągnąwszy nad nią dłoń swą kościstą, druzgotało w tej chwili nadzieję lepszej doli, że odtąd żaden promień jaśniejszy nie miał dla niej istnieć na ziemi.

Stosownie do życzenia Vilny, pułkownik Castelnau nie wspomniał nikomu o projektowanym ich związku. Ztąd narzeczeni wobec świata obcymi sobie byli zupełnie. Wprawdzie rozkaz powrotu na jednym łączył ich okręcie; pułkownik jednak, nie chcąc ściągać zbytniej uwagi na piękną siostrę miłosierdzia, trzymał się na uboczu, znajdując czasem tylko, wśród szarej godziny, sposobność do poufnej, bliższej sercu rozmowy, niż szablonowa, przy wszystkich prowadzona gawędka. Wspomnienie też wieczorów tych, pełnych ciszy i uroku, ryło się w duszy ich nazawsze; odosobnieni od ludzi, z głębokim tylko szafirem niebios nad sobą i morzem błyszczącem fosforycznie w srebrnych blaskach księżyca, zasłuchani w brzmienie własnego głosu, lub w wymownem pogrążeni milczeniu, byli tu doskonale i niezamącenie szczęśliwi. Ileż też razy, wśród późniejszych walk i goryczy, przychodziło Vilnie żałować, że ocean bezdenny nie pochłonął ich wśród owych chwil rozkosznego upojenia!

Dosięgnąwszy brzegów Anglii, zewsząd ciekawym otoczeni tłumem, pożegnali się, jakby obcy sobie zupełnie. Vilna wracała wraz z innemi siostrami miłosierdzia do Londynu, gdzie się główny ich zarząd znajdował. Castelnau, niemogący tak szybko opuścić swego pułku, miał nazajutrz dopiero podążyć ku stolicy.

Na szczęście dla miss Lascelles, towarzyszące jej szarytki, znużone morską podróżą, zasnęły na następnej już stacyi; uwolniona więc od natrętnego ich gadulstwa, mogła zasunąć się w kącik i własnym oddać myślom. Spełniwszy sumiennie obowiązek podjęty, miała prawo marzyć dziś o przyszłości; jeżeli jednak każde słowo Castelnau, każda oznaka uczucia i miłości, z upojeniem odtwarzaną przez nią była, bogactwo jego za to, położenie społeczne i towarzyskie stanowisko, ani razu nawet na myśl jej nie przyszły. Zbyt doświadczona i światowa, by lekceważyć majątek, była i owszem dumną ze starożytnego jego pochodzenia, sama jednak również arystokratyczne przynosiła mu nazwisko; cieszyła się, że rozlegle włości Templore'u pozwolą im w spokoju szczęścia używać, lecz gdyby pułkownik ubogim był człowiekiem, z równąż radością podała-by mu rękę; pieniądz bowiem, jako cel, żadnej nie przedstawiał dla niej wartości. To, co narzeczony jej posiadał, było niczem, wobec tego, czem sam był w jej oczach. Chociaż więc Vilna, wysokiem estetycznem obdarzona poczuciem, lubiła piękne rzeczy, przez złoto dostarczane, niemniej wzmianka pułkownika, iż brylantami ją obsypie, przykrość sprawiała skromnej siostrze miłosierdzia; zdolna bowiem, zarówno na mocy niezwykłej swej piękności, jak wykształcenia, do zajęcia pierwszego wśród kółek arystokratycznych miejsca, byłaby, jako żona Castelnau, chętnie ubóztwo z nim dzieliła.

Jeżeli więc myśl światowych korzyści, przez małżeństwo pozyskanych, ani na chwilę nie zagościła w złotowłosej jej główce, wzamian, świadoma stanowiska, jakie zajmie, postanowiała gorąco, iż nie da się niem upoić, że nie pozwoli, by ją zamieniło w bezmyślną, tylko modom poświęconą lalkę. Skoro dotąd, zamknięta w skromnych ramach, potrafiła jednak pracować, czynić dobrze i być użyteczną; dziś, pozyskawszy szerszą dla działań swych podstawę, postara się usilnie, by wpływ jej dalsze ogarnął koła, niosąc cierpiącym ulgę i pociechę, ciemnym zaś ziarno wiedzy, wraz ze zbawczym światła promieniem.

Gdyby wreszcie dostatki większy posiadały dla niej urok, gdyby ją silniej pociągały nad marzenia i ideały rwącego się czynu serca, mogła była, wziąwszy rozbrat z idealizmem swym, pozyskać je już oddawna. Warunki rodzinne skłaniały prawie ku temu. Jedynaczka, utraciwszy bardzo wcześnie matkę, zostawiona została pod opieką ojca tylko, światowego, samolubnego hulaki, który, nie robiąc tajemnicy ze sprzedajnych swych instynktów, był-by chętnie kupczył nadzwyczajną pięknością córki i rzadkiemi przymiotami jej umysłu, uważając dary te niebios za towar do nabycia dla więcej płacącego. Szlachętna natura Vilny oparła się podobnym zamiarom; nie chciała nabywać bogactwa za cenę swej urody, nie chciała, by mąż miał prawo pogardzać nią później. Marnotrawny rozrzutnik zmarł tymczasem, wraz z nim zaś ustała do osoby jego przywiązana pensya, zniknęło wszelkie źródło dochodu; o oszczędzaniu bowiem pojęcia nie miał, a sierota na pastwę nędzy rzuconą została nieomal. W tem też pewno przewidywaniu, Vilna zawód szarytki obrała sobie oddawna. Chciała w jakikolwiek sposób pracować i być użyteczną; mr. Lascelles jednak nie dawał sobie wspominać nawet o podobnych zamiarach, zabrawszy zaś córkę, wywiózł ją na ląd stały, w nadziei, że zagranicą prędzej świetną zrobi partyą. Odprawa dana bogatemu Niemcowi, przekonawszy go o uporze córki, we wściekły gniew wprawiła zarazem. Szalone jednak wybuchy żadnego nie odniosły skutku; dziewczę, wysłuchawszy ich ze stoickim spokojem, nie dało się do zmiany postanowienia nakłonić.

— Nie kocham go, ojcze, — brzmiało jedyne jej tłómaczenie.

— A któż tu o miłość pyta ? — rzucił z oburzeniem. — Niedorzeczne takie bajki dobre są dla bogatych; zapominasz chyba, iż z chwilą mej śmierci na żebraczke zejść ci przyjdzie.

— Nie, ojcze, żebraczka nigdy nie będę, — odparła z dumą. — Jestem młoda, silna i zdrowa; posiadam chęć do pracy, obok dosyć bystrej intelligencyi; przy dobrej więc woli, potrafię zawsze na kawałek chleba zapracować.

— Co? pracować na życie, wtedy, gdy możesz za jednem wyciągnięciem ręki własnym jeździć powozem!

— Wolę na powóz ten zarobić, niż dostać go w prezencie.

— Nienawistne emancypacyjne poglądy! dzikie jakieś mrzonki o prawach kobiety! Czy wolno wiedzieć, zkąd je poczerpnęłaś ?

— Z powietrza zapewne; panują dokoła, a jestem dziecięciem wieku przecież. Zdobywać mozolnie kawałek chleba, na to zgodzę się chętnie; za skarby Golkondy jednak nie poślubię nienawistnego mi człowieka.

I umiała dotrzymać słowa; gdy zaś po dwuletnich wędrówkach na lądzie stałym, ojciec jej zamknął nazawsze oczy, Vilna. zwróciła się do Zakładu Ś-tej Małgorzaty, poświęconego pielę gnowaniu chorych, i tu ulubionemu swemu oddała się zawodowi. Wojna afrykańska dostarczyła jej pierwszego pola do pełnej zaparcia się pracy. Vilna też, jako ochotniczka, wyruszyła na plac boju, dziś zaś, otoczona za odwagę swą i rzadką znajomość rzeczy zasłużonem uznaniem, wracała do cichego schronienia, którego przełożona z otwartemi czekała ją ramiony.

Zakład Ś-ej Małgorzaty nie był żadnym religijnym zakonem; uczestniczki też jego, noszą, c na znak równości miano sióstr, nie składały jednak ślubów, ani przysiąg, nie podlegały najmniejszej regule klasztornej. Stowarzyszone zapisywały się tu dobrowolnie, biorąc za główne zadanie pielęgnowanie chorych w domach prywatnych; przyczem czas wolny od zajęć mogły według własnego przepędzać upodobania.

"Ochotniczki afrykańskie" były tego wieczora bohaterkami zgromadzenia. Wszystkie szarytki, przy jednym zebrane stole, starały się uczcić powrót dzielnych towarzyszek. Siostra Vilna, prześladowana żartobliwie podbijaniem serc żołnierskich, opowiadała z całą swobodą o pielęgnowaniu słynnego pułkownika Castelnau, otwartością tą właśnie wszelkie zbijając podejrzenia.

Słońce trzy razy jeszcze nie obiegło ziemi, gdy Vilna wdzięczna już sobie była, iż tajemnica zaręczyn jej nikomu ujawnioną nie została.

IV.

Pułkownik Castelnau, opuściwszy Plymouth nazajutrz po wylądowaniu, wieczorem dopiero stanął w Londynie. Dom jego w Whitehall Gardens czekał już na przyjęcie pana, a służba istną powracającemu urządziła owacyą. Wzruszony życzliwością ich, Castelnau ze smutnem niemniej westchnieniem do samotnego zasiadł obiadu. Być może, iż czarne przeczucia Vilny i jemu udzieliły się z kolei; lecz nawet pewność, że wkrótce obecność ukochanej kobiety zamieni dlań paląc ten wspaniały w to, czego nie zaznał dotąd, to jest w pełne spokoju i słonecznego blasku ognisko rodzinne, nawet nadzieja szczęścia podobnego nie zdołała zmniejszyć ponurego ciężaru, jaki na dusze mu opadł.

Skróciwszy też obiad, — do jedzenia bowiem żadnej nie przywiązywał wagi, — pułkownik zwrócił się ku ulubionej swej bibliotece, gdzie, według zawiadomienia kamerdynera, czekały nań listy, w ostatnich dniach już do Afryki nie odsyłane. Zasiadłszy przed wytwornem biurkiem, Castelnau zaczął je przeglądać niedbale. Błahe treścią odrzucał, inne, wymagające odpowiedzi, odkładał na bok. Wtem, podjąwszy ostatni, zadrżał; na widok pisma zaś, lica jego kredowa, śmiertelna pokryła bladość, a usta, na których oddech zamarł chwilowo, z trudnością zdołały w końcu wyszeptać:

— Och, Boże wielki! Boże wielki!

Gdy rozerwał kopertę, oczy jego, pomimo całej mocy charakteru, niezdolne były jednej rozpoznać litery. Opanowawszy dopiero siłą woli wzruszenie, czytał co następuje:

"Mój najdroższy małżonku! przekonany, iż wraz z załogą Iskierki, śmierć przez rozbicie poniosłam, zdołałeś już, — nie wątpię o tem, — opłakać dostatecznie zgon mój przedwczesny. Tymczasem inaczej się stało. Uratowana wraz z trzema innemi osobami, zostałam uwięzioną przez krajowców na jednej z wysp pomniejszych. Pomimo, iż dzicy nieźle obchodzili się z nami, wiele przecierpieć mi przyszło. Zabrani wreszcie przez inny przejeżdżający okręt, po wielu przygodach dostaliśmy się do Anglii. Przybywszy przed tygodniem do Londynu, dowiedziałam się z gazet o twej wyprawie afrykańskiej i o wylądowaniu armii w Plymouth. Chcąc cię uprzedzić o mem zmartwychwstaniu, kreślę tych kilka wierszy naprędce, ufna zaś w radość i dobre przyjęcie z twej strony, wkrótce sama za niemi podążę, a tymczasem pozostaję

Wierną i kochającą cię żoną

Gertruda."

Ten, który zmartwychwstałą małżonkę, jak się ironicznie nazywała, powinien był witać z radośnie wyciągniętemi ramionami, siedział odurzony, skamieniały, niezdolny do zebrania myśli nawet. List ów nieszczęsny złamał całe jego życie, zabił przyszłość, zwichnął nadzieję szczęścia, tak blizkiego na pozór. Czemuż nie umarł stokroć z ran raczej, zaczem sięgnął po serce szlachetnej i ukochanej kobiety, po to jedynie, aby je goryczą napełnić i o śmierć przyprawić? Teraźniejszość i przyszłość trzymała go w strasznych okowach, od których nie było ratunku ani ucieczki; kobieta ta, za umarłą już miana, najświętszemi krępowała go więzami, jako zaś rzeczywista małżonka, miała racyą stawać między nim a inną, wybraną i ukochaną istotą; miała prawo żądać rachunku z uczuć jego i czynów.

Gdyby cierpienie samego tylko dotyczyło Castelnau, potrafił-by znieść je cierpliwie; ale Vilna, która może marzyła w tej chwili o nim, licząc godziny do powrotu narzeczonego, ale ta ukochana, czysta, pełna poświęcenia istota... za cóż grom w nią uderzał? Dlaczego, zmuszona do życia samotnie, do stłumienia własnego serca, miała uczucia jego za wstyd uważać? Czemu szlachetna jej miłość była grzechem dziś i występkiem?

Odurzony, skamieniały, Castelnau stracił na razie zarówno możność czynu, jak dar jasnego myślenia; silną jednak wolą, zdołał wkrótce o tyle zapanować nad zdumieniem, by czarnej rzeczywistości oko w oko spojrzeć.

Skoro żona jego, Gertruda, żyła, musiał rad nie rad fakt ten przyjąć za stanowczy i decydujący, zawiadamiając równocześnie Vilnę o zaszłych wypadkach. Obawa natychmiastowego z nią rozstania wstrzymała go na chwilę, i ten wzgląd jednak odrzucił. Wahanie, odkładanie, nic tu pomódz nie mogło. Przeciwnie, chcąc rzeczywistości dzielnie stawić czoło, pułkownik, przekonany, iż żona jego dziś jeszcze nadjedzie, powstał, by z żołnierską szybkością decyzyi i czynu silnie za dzwonek pociągnąć.

Na progu stanął natychmiast służący; dzięki jednak panującemu zmrokowi, nie mógł on na szczęście dojrzeć bladości, pokrywającej rysy Castelnau.

— Andrzeju, — wyrzekł pułkownik, — oczekuję bytności młodej damy; jeżeli nadjedzie, wprowadzisz ją tutaj, przyczem nie zapomnij zapalić światła.

— Dobrze sir.

Napróżno jednak, wnosząc lampy, kamerdyner rzucił baczne spojrzenie w rysy swego pana; Castelnau był poważny i surowy, lecz tak spokojny, jak zwykle.

Przeczucia nie omyliły go jednak. Dzwonek frontowy rozległ się wkrótce, w drzwiach zaś biblioteki, otworzonych Przez Andrzeja, stanęła szczupła, średniego wzrostu kobieta.

Zatrzymała się, dopóki służący nie zniknął za progiem, poczem zbliżywszy się do Wincentego Castelnau, śmiało odrzuciłą welon.

Pułkownik cofnął się mimowoli. Czteroletnia nieobecność czas, a może i cierpienia, o których wspominała w liście, głębokie ślady wyryły w powierzchowności tej ładnej niegdyś kobiety. Wprawdzie delikatne rysy i świeża, różowa cera, będące głównym jej urokiem wtedy, gdy podbiła wyobraźnią raczej, niż serce, dwudziesto-dwuletniego Casteinau, zniknęły później pod wpływem ciągłego niezadowolenia i gwałtownych wybuchów, niemniej jednak żona jego, opuszczając Anglią, ładną jeszcze była. Dystynkcyą swą nawet i wdziękiem salonowym mogła wówczas niejedne piękniejszą zaćmić kobietę, a dziś?....

Skamienieli, zmrożeni małżonkowie, stali czas jakiś naprzeciw siebie, oko w oko, nic sobie do powiedzenia nie mając. Wreszcie Castelnau poruszył się i przysunąwszy krzesło, pierwszy przemówił:

— List twój, Gertrudo, przed chwilą dopiero odebrałem. Gdybyś była zażądała, sam-bym, oszczędzając ci trudu, przybył do ciebie.

Było to dziwne co najmniej powitanie żony, na progu domu, który dotąd jej był własnością. Być może, iż wolny od innych zobowiązań, Wincenty Castelnau w odmienny sposób przemówił by do kobiety, noszącej jego nazwisko; być może, że, ująwszy rękę jej życzliwie, był by się starał zapomnieć zło, jakie mu wyrządziła. Dziś wszakże nie troszczył się o cierpienia, przebyte przez nią podobno, bo nie wierzył, by wracała, kierowana szlachetniejszemi uczuciami, by zdolną nawet była lepszym uledz pobudkom.

Miłość dla Vilny, utwierdzając go bardziej jeszcze w niechęci i uprzedzeniu przeciw Gertrudzie, tem silniej uwydatniała wspomnienia nieszczęśliwej, gorzkiej przeszłości, tem bardziej podniecała żal jego do żony, za to, iż ukazaniem się swojem ze szczytu marzeń do dawnej spychała go niedoli.

Rysy też jego blade surowy przybrały wyraz, głos zaś miarowy zimnym był i nieugiętym.

Usta Gertrudy zadrżały, powieki jej opadły; zmieszana o krok się w tył cofnęła. Wprawdzie przeszłość nie dawała jej prawa do gorących porywów i uniesień, niemniej nie oczekiwała nigdy równie przejmującego chłodu.

— Czy to jest jedyne powitanie po czteroletniem niewidzeniu żony? — zapytała. — Nie masz więc dla mnie ani jednego życzliwszego słówka?

W głosie jej drżało lekkie wzruszenie, łzy zaś, zawisłe na rzęsach, były po raz pierwszy może nieudanemi łzami. Szczerość jednak nie leżała w przyzwyczajeniach tej nawskroś fałszywej natury, ztąd i wzruszenie jej, sztucznie zwykle podbudzane, nie pozwalało wierzyć w prawdziwość wzniecających je pobudek. Castelnau znał też doskonale już nicość kobiety, do której lekkomyślność młodzieńcza przykuła go nazawsze, nieszczerość jej zaś w najwyższym drażniła go stopniu. Gdyby też Gertruda poprzestała na tej jednej oznace wzruszenia, kto wie, łza jej ruzbroiła by go może, lecz w obec rąk, z teatralnym załamanych efektem, i oczu, do sufitu wzniesionych, pułkownik odwrócił się niemal ze wstrętem.

— Nie sądzę, byś miała prawo oczekiwać innego z mej strony powitania. Udając zachwyt, lub radość, był bym nędznym hipokrytą poprostu.

— Mógł-byś być uprzejmiejszym przynajmniej, — zawołała z rozdrażnieniem. — Nie należałoby okazywać tak jawnie, iż powrót mój boleść ci sprawia i rozczarowanie przynosi, że, pragnąc mojej śmierci, wolał-byś, zamiast tutaj, w zimnym widzieć mię grobie.

Słowa te nie wzruszyły bynajmniej Castelnau.

— Nierozsądną jesteś, — odparł spokojnie. — Czy życie nasze posiadało iskierkę chociaż-by szczęścia? czy w rozstaniu istniał żal, który-by dzisiejsze spotkanie mógł radosnem uczynić? Porzućmy więc wymówki, bo, jak wiesz, nie wzruszają mnie one wcale. Powiedz lepiej, dlaczego tu przybyłaś?

— Wincenty, — zawołała, zbliżając się ku niemu i opierąjąc rękę na poręczy podanego sobie krzesła. — Wincenty! niesprawiedliwym jesteś dla mnie. Na progu witasz mnie już Wyrzutem i naganą. Snadź przypuszczasz, że przebyte cierpienia żadnej nie wywołały we mnie zmiany, żadnego nie wywarły wpływu, że dziś nienawidzę cię, jak dawniej.

Głos jej zadrżał ponownie, a ręka szybko do oczu się podniosła. Jakkolwiek niewzruszony, Castelnau zmiękł jednak o tyle, iż posadziwszy ją w fotela, łagodniej już mówić zaczął;

— Nie wiedziałem nawet, żeś mię kiedykolwiek nienawidziła, Gertrudo; dziś zaś roztrząsanie spraw tych było by spóźnionem, przyczem wątpię, aby nam mogło obustronne przynieść zadowolenie. Obecnie nic już biegu naszego życia zmienienie może. Powiedz mi lepiej, w jaki sposób zdołałaś uniknąć zagłady, połączonej zwykle z rozbiciem okrętu?

— Pięć osób: ja, moja służąca, żona jednego z przyjaciół sir Wiliama i dwóch majtków, dostało się do małego czółna, które nas szczęśliwie na brzeg wyspy dowiozło. Uwięzieni natychmiast przez krajowców, byliśmy jednak traktowani z łagodnością i szacunkiem. Nieduży okręt handlowy, płynący do Melbourne, zawiadomił tam o losie rozbitków, rządowy zaś parowiec angielski, wracający do kraju, upomniał się o nas. Oto cała, zdumiewająca na pozór, historya.

— Jak się nazywał statek, zabierający was z wyspy i kto nim dowodził?

— Okrętem tym była "Gwiazda Północy, " kierowana przez kapitana Wintona. Nie powiedziałam mu umyślnie kim jestem, aby nie żądał później zbyt wielkiej za ocalenie mnie nagrody.

— A jednak wynagrodzenie słusznie mu się należy, — poprawił Castelnau, świadomy doskonale, iż żona jego, nieżałująca nic dla siebie, względem innych wszakże bardzo była skąpą. Pozwól, że rachunek z nim ja załatwię; w innych, mam nadzieję, żadnych nie doznałaś trudności?

— Najmniejszych; bankierowie poznali mię natychmiast i całą wypłacili należność.

— Masz już wygodne mieszkanie?

Skinęła twierdząco, poczem długa nastąpiła cisza. Młoda kobieta nerwowym ruchem rąk zdradzała tylko szarpiący nią niepokój. Chciała widocznie przemówić i wahała się; snadź poruszenie przedmiotu, najbardziej ciążącego jej na sercu, niełatwem było wobec surowego spojrzenia Castelnau.

— Wincenty, — wyrzekła wreszcie, głosem do szeptu zniżonym. — Wincenty, czy niema dla nas żadnej już nadziei? Czy bliższe porozumienie i pogodzenie nasze znajdujesz zupełnie niemożebnem?

— Domyślam się, iż chcesz mówić o mieszkaniu pod jednym dachem?

— Tak! Och, Wincenty....

— Zatrzymaj się. Na jakiej, proszę cię, zasadzie, czynisz mi propozycyą podobną? Sądzisz więc, iż rok pobytu na oddalonej wyspie, rok więzienia nawet, może zmienić gruntownie charakter mężczyzny, lub kobiety? Chcesz mię przekonać, że tak przynajmniej stało się w twoim przypadku? O, nie zapominaj, że małżenstwo nasze było ciężko nieudaną próbą, że zamiast złączyć nasze życia, zwichnęło je tylko. Zmuszeni do ciągłego obcowania z sobą, będziemy jednak sercem i myślą tak dalecy, jak gdyby nas głębie oceanu, lub długie dzieliły łata. Nie, Gertrudo, porzuć ten projekt; po co się na nowe narażać rozczarowania? Nie dla nas już mrzonki podobne.

— Nie mów tego, — ze złożonemi prosiła rękoma. — Życie, jakie prowadzimy dzisiaj, ciężarem mi się stało; większa bowiem część jego brzemienia, na mnie wyłącznie spada; żona, oddzielona od męża, separatka, w dwuznaczuem zawsze jest położeniu. Nie błagam o miłość, ale żądam opieki i schronienia pod twym dachem.

— Rozumiem, — przerwał pułkownik z goryczą, — chodzi ci o pieniężne i towarzyskie korzyści mego dzisiejszego stanowiska, i dlatego chciała byś dawne status quo przywrócić. Pragniesz pokazać światu, iż zostałaś przywróconą ze wszystkiemi honorami do porzuconego lekkomyślnie rodzinnego ogniska.

— Do porzuconego lekkomyślnie?

Słowo to ukłuło ją; zarumieniona, cofnęła się z urazą.

— Ej, może nie? Czy chcesz bym wznawiał niepotrzebnie wspomnienia przeszłości? Jeżeli własne sumienie nie mówi ci, iż rozstanie nasze twojem tylko było dziełem i z twojej wynikło winy, natenczas, po co próżne marnować słowa? Pogodzenie między mną a tobą było by czczym chyba pozorem, rozmyślnem a poniżającem nas szyderstwem.

— Powiedziałam ci jednak, że o pozór tylko proszę.

— Przepraszam, lecz życzeniu podobnemu zadość uczynić nie mogę.

— Ach, pojmuję. Sądzisz zapewne, iż stałabym się zaporą twojej wolności, szpiegiem, śledzącym ruch każdy?

Oskarżenie, ukryte w tych słowach, nie rozgniewało Wincentego Castelnau, wrodzone poczucie sprawiedliwości nie pozwalało mu na to, odparł też spokojnie:

— Nie, mylisz się, sumienie me jest tak czystem, iż żadnej nie obawia się kontroli. Wolę jednak jawny rozdział nad takiw życie wspólne jakiem przez lat dziesięć męczyliśmy się takie życie wspólne, jakiem przez lat dziesięć męczyliśmy się nawzajem. Powtarzam raz jeszcze, iż ty tylko byłaś przyczyną wszystkiego złego, ty doprowadziłaś do moralnego między nami rozdziału; jeżeli więc dzisiaj cięższa część brzemienia przypadła ci w udziale, zbierzesz zasłużenie plon z ziarna, które sama posiałaś. Przyznaję jednak, iż w wielkość cierpienia tego niebardzo wierzyć mogę.

— Odmawiasz zatem?

— Odmawiam.

Castelnau odwrócił się i przystąpił do okna, Gertruda, zaś, powstawszy, zapięła płaszczyk i, zatrzymując się, widocznie coś mówić chciała. Po chwili namysłu jednak zwróciła się ku drzwiom.

— Żegnam cię, — wyrzekła od progu już, patrząc raz jeszcze na tego nieugiętego człowieka, który był przecież jej mężem.

Pułkownik poruszył się żywo.

— Zaczekaj; poślę służącego, aby ci zawołał dorożkę— wyrzekł.

— Dziękuję ci. Wolę się obejść; nie chcę bowiem, by twoi ludzie zmuszeni byli robić dla mnie cokolwiek. Jeszcze raz—dobranoc.

— Dobranoc.

Drzwi skrzypnęły, ciężka portyera opadła i Wincenty Castelnau sam znów pozostał.

V.

Wieczór ten strasznym był dla Castelnau. Obok dawnych bolesnych wspomnień, obok rozkrwawienia ran starych i złamania nadziei, szatan zwątpienia szarpał mu jeszcze duszę. Czy wiara, jaką Vilna pokładała w honor jego i uczciwość, oprze się tej próbie? Czy nie podszepnie jej nieufności w prawdę słów narzeczonego? Na myśl sarnę, iż mogła go posądzić o dwulicowość, o świadome ukrycie ocalenia Gertrudy, rozpacz ogarniała pułkownika. A jeżeli powie, iż, zawiadomiony o uratowa nią swej żony, chciał tylko oszukać tę, która mu miłość swą i cześć oddała?

Chwila jednak zastanowienia wykazała mu, że posądzeniem tem nawet krzywdzi i obraża Vilnę, że jej ujmę przynosi.

Stanąć przed czystem, promiennem spojrzeniem miss Lascelles, i wyrzec słowa, które życie jej zwichnąć musiały, to przechodziło siły Castelnau. Ukrywać jednak faktu, o którym jutro świat cały się dowie, nie myślał zupełnie. Jedyną więc drogą było zawiadomienie listowne. W ten sposób pierwsze wrażenie ciosu minie już i Vilna, przygotowana na wszystko, spokojniej się z nim spotka. Kto wie, zresztą, może nie zechce widzieć go wcale? Pułkownik napróżno starał się odgadnąć, coby większość kobiet robiła w podobnem położeniu? czul jednak, iż, pisząc, oszczędzi jej słów, pod pierwszem rzucanych wrażeniem, słów, których oboje żałować - by później mogli.

Świt już szary panował nad światem, gdy nareszcie zdołał o tyle zebrać myśli, by skreślić do niej parę wyrazów; nie siląc się jednak na omówienie przedmiotu, wypowiedział po prostu prawdę szczerą, zapytując, czy Vilna zechce się z nim zobaczyć.

Jak mu zeszedł dzień następny, nie umiałby nawet powiedzieć. Interes służby nakazywał mu być w Ministeryum Wojny; poszedł więc i ze zwykłą dokładnością zdał sprawę z afrykańskich swych czynności, słuchając zaś poważnego jego głosu i patrząc na blade, lecz spokojne na pozór oblicze, nikt nie byłby odgadł nawet, jaka straszna troska serce mu uciska.

Powróciwszy do domu, zamknął się w bibliotece pod pozorem pilnej bardzo roboty. Niepokój jednak nie dał mu zasiąść do niej; chodząc też wzdłuż i szerz pokoju, czekał udręczeniem na odpowiedź Vilny. Popołudniu przyszła ona nareszcie; był to pierwszy list, jaki pisała do niego. Rozerwawszy kopertę, spostrzegł natychmiast, iż słowa te drżącą kreśliła ręką:

"Jak mogłeś przypuścić, że nie zechcę cię widzieć więcej? — pisała ze zwykłą, właściwą sobie prostotą. —I owszem, Proszę, przyjdź dziś jeszcze do mnie. Nie widzę przyczyny, dla której nie moglibyśmy się zobaczyć? Gdyby zresztą słuszność wymagała nawet podobnego poświęcenia, ja nie miałabym do niego siły. Niech Bóg miłosierny zmiłuje się nad nami.

Twoja zawsze

Vilna."

Uniesiony, pułkownik list do ust przycisnął. Serdeczne pełne ufności te słowa, były pierwszym jaśniejszym promieniem wśród ciemnej nocy, jaka go zewsząd otaczała.

Szósta godzina biła już na wieży jednego z sąsiednich kościołów, gdy Wincenty Castelnau zadzwonił do furty Zakładu Ś-tej Małgorzaty. Czarno ubrana, w białym fartuszku i czepeczku, dziewczyna, otworzyła mu podwoje, zapytana zaś o siostrę Vilnę, zaprowadziła go do pokoju, położonego w głębi kurytarza, objaśniając, iż miss Lascelles zaraz służyć mu będzie.

Salonik nie różnił się niczem od zwykłych tego rodzaju bawialni; półki z książkami i pianino nutami zarzucone, zdradzały tu jedynie obecność kobiety; pułkownik Casteluau niezdolnym był jednak w tej chwili do robienia jakichkolwiek uwag.

Kroki Vilny tak lekkie były, że nawet natężony słuch Wincentego nie zdołał pochwycić szelestu jej sukni, lub skrzypnięcia posadzki. Drzwi zamknęły się cicho, równocześnie zaś blada bardzo, z wyrazem nieokreślonego bólu w oczach, Vilna, idealniej jeszcze piękna, stanęła przed jego oczyma. Ulegając wewnętrznemu popędowi, Castelnau postąpił żywo na przód i z okrzykiem niewypowiedzianej radości, z ruchem utęsknienia, oba ku niej wyciągnął ramiona.

Nie cofnęła się, lecz pełna ufności, jak gołąbka ze złamanemi skrzydłami, na jego spoczęła piersi.

Zapatrzeni w siebie z rozpaczną goryczą, nie znajdowali nawzajem ani jednego słowa pociechy lub nadziei. Chociaż bowiem nie było to wieczyste pożegnanie, Castelnau czuł wszakże, iż życia ich rozdzielają się na zawsze, że odtąd, krocząc samotnie, zrzadka tylko i na chwilę spotykać się będą mogli, a boleść rozstania przewyższy w takim razie radość, z odnalezienia się wynikłą.

Vilna, długiem rozmyślaniem i modlitwą wzmocniona, wiedziała równocześnie, iż po raz - to ostatni pozwala się otoczyć tkliwym ramionom Castelnau, po raz ostatni, jako przyszła jego żona przemawia; rozpacz zaś pułkownika mówiła jej, iż za niego i za siebie siłę oraz stanowczość okazać powinna.

Znajomość ludzi jednak, z książek tylko poczerpnięta, mylną się tu okazała. Vilna, nie znająca tragedyi życiowych, nie potrafiła ocenić dostatecznie trudności, jakie na drodze jej staną. Zbierając hołdy i miłość, sama potęgę jej po raz pierwszy pojęła dopiero, po raz pierwszy zrozumiała moc uczucia, gdy, odebrawszy list półkownika, czarnej przyszłości musiała spojrzeć w oczy. Moc ta zaś, dzisiaj, gdy zamiast widma, przez wyobraźnią stworzonego, on sam stał przed nią, wzrastała, w nierozerwalne ujmując ją okowy. Wsparta też o piersi jego, o serce gwałtownem bijące dla niej uczuciem, piękna szarytka poczuła, jak wola jej chwiać się zaczyna, i przerażona, spróbowała wyrwać się, z tego gorącego, upajającego uścisku.

— Nie, nie; nie jeszcze! — wybuchnął błagalnie. — Vilno, Vilno, ja cię nie moge oddać tak łatwo! Nie zdołam wyrzec się szczęścia, jakiem dla mnie byłaś!

Nie przeraziła się, nie oparła nawet na razie. Dzikie, gorączkowe słowa Castelnau, nie posiadały dla niej znaczenia, wiedziała bowiem, że nie są one obmyślane z góry, lecz stanowią raczej okrzyk człowieka tonącego, który, rozpaczą powodowany, nie chce się wyrzec ostatniej nadziei ratunku.

Po chwili dopiero, zebrawszy siły, ze sztucznym przemówiła spokojem:

— Wincenty, wiesz, że musimy się rozstać, musimy zostać sobie obcy. Odtąd widywanie się nawet było - by złym czynem z naszej strony.

— Złym czynem? Och, Vilno! czyż miłość nie ma praw żadnych? Wszak nie mogliśmy przeczuć, że cośkolwiek nas rozdzieli, wolni zaś oboje mieliśmy prawo sercem naszem rozporządzać? Czy możliwą zaś jest rzeczą, przeszłość dziś unicestwić i z życia jako niebyłą wykreślić? Sądzisz więc, iż niewidziana mniej drogą mi będziesz? że nieobecność wyrwie uczucie, do głębi duszy zakorzenione? O, nie, ukochana! Musimy spotykać się czasem; wszak w widzeniu naszem nic złego być nie może.

— Jeżeli nie innym, to nam samym wyrządzałoby ono krzywdę, — zaprzeczyła łagodnie. — Poco się łudzić, najdroższy? Wszak ani my zapomnieć się nie zdołamy, ani nikt tego Po nas wymagać nie może? Wiem, iż świat zganił - by me słowa, a jednak ja nie rumienię się za nie; i owszem, wyznaję ja wnie, iż kocham cię i do ostatniego tchnienia kochać nie przestanę. Gdybym mogła myśleć o tobie, jako o człowieku oboje, tnym, jako o życzliwym przyjacielu tylko, spotykaniu się naszemu nic by nie stało na przeszkodzie. Po co jednak bawić się w czcze pozory ?

— Litości, Vilno, litości! Jeżeli życie twe będzie smutnem i ponurem, pomyśl na Boga, co z mojem się stanie? Pozostaw mi chociaż jeden promyk nadziei! Gdybym miał nigdy nie spojrzeć w twoje oczy, nigdy nie posłyszeć głosu nawet, istnienie i świat cały nienawistnemiby mi się stały! Wiesz zaś, ukochana, i czujesz to dobrze, iż wolał bym umrzeć raczej, niż najlżejszem słowem ujmę ci przynieść, niż jednem chociaż ubliżyć ci spojrzeniem.

— Wierzę ci, — wyszeptała z pełnem tkliwości wejrzeniem. Obok ufności jednak, w głębi jej oczu błyszczały także troska i niepokój. Ciężka walka wstrząsała w tej chwili jej duszą. Może się myliła, może wymagała zawiele. Serce jej o łagodniejszy błagało wyrok, duma i poczucie prawości nie pozwalały na niego.

— Pozostaw mi troszkę czasu, — wyrzekła wkońcu, bolesną przerywając ciszę, — pozwól się namyślić. Nie chcę, by uczucie, przemogłszy skrupuły, skierowało mnie na drogę, której później pożałować - bym mogła. Sumienie najlepszym bywa w podobnych razach przewodnikiem.

— Czy iesteś pewną, Vilno, iż nie unosi cię fałszywe poczucie wyexaltowanego obowiązku?

— Och, nie wiem, nie umiem sama sobie zdać sprawy ze wszystkiego, co zaszło i co nas otacza. Żałuję, żeśmy się spotkali kiedykolwiek, lecz, niestety, żal ten dziś już nic nie pomoże.

Blada, z załamauemi rękoma, chodziła niespokojnie wzdłużi wszerz pokoju. Castelnau, przykuty do miejsca, jakby skamieniały, w milczeniu wodził za nią oczyma.

Walka ta wewnętrzna niedługo trwała. Spokojna, stanowcza, z nowym błyskiem w oczach, Vilna po chwili zbliżyła się ku niemu.

— Chciała - bym się dowiedzieć szczegółów o twojej żonie? — łagodnym spytała głosem.

— Przebacz, lecz nie mam najmniejszej ochoty mówić o niej, — brzmiała zimna odpowiedź.

— Mam nadzieję jednak, ia ulegniesz prośbie mej na tym punkcie, — wyrzekła z ujmującą słodyczą, wobec której gniew pułkownika prysnął natychmiast.

— Pzebacz mi, — złamanym wyszeptał głosem. — Jestem twoim na wieki, każde więc życzenie wypełnię natychmiast.

— Nie przyobiecuj zawiele, — z lekkim zaprzeczyła uśmiechem. — Powiedz mi raczej, czy żona twoja nic się nie zmieniła? Może lepszy pierwiastek, zwyciężywszy, każe jej dziś odczuwać potrzebę innego, szlachetniejszego w życiu kierunku?

— Wierzaj mi, Vilno, iż taka, jak ty, kobieta, nie jest zdolna pojąć nawet, istoty do niej podobnej. Charakter tak powierzchowny, fałszywy, samolubny, nie zna nawet lepszych instynktów i nigdy ujawnić ich nie może.

Miss Lascelles westchnęła mimowoli.

— Czy chce powrócić do ciebie?

— Tak; przytem jednak nie udaje nawet, aby życzeniem jej kierowało uczucie, i ma racyą, komedya bowiem podobna żywiejby mię jeszcze oburzyła. Powiedziała tui tylko, iż znużyły ją przykrości, jakie bywają udziałem kobiety nieżyjącej z mężem, że zarówno rola separatki, jak towarzyskie dwuznaczne stanowisko, sprzykrzyły jej się i dla tego ma zamiar pod dach mój powrócić. Nie żądała bynajmniej pojednania; przeciwnie, rozdział między nami miał pozostać takim samym i nadal, pozorne zaś pogodzenie zapewniło - by jej tylko majątkowe i towarzyskie korzyści. Ponad to, niczego nie wymaga więcej.

— A ty odmówiłeś jej prośbie?

— Rzecz prosta. Czyż mogłem przystać na podobną parodyą, na istne szydzenie z najświętszych węzłów? Nie pragnę mieć Gertrudy przy sobie, nie chcę ani jej widzieć, ani nawet obłudnego jej głosu słyszeć.

— Och, najdroższy, zgódź się na to życzenie, przystań przez wzgląd na mnie! Jest twoją żoną, wspólne z tobą nosi nazwisko, a faktu tego nic już nigdy zmienić nie może. Nie, nie, cicho! Wincenty, posłuchaj mnie tylko!

— Nigdy! — przerwał gwałtownie. — Nie mogę patrzeć na kobietę, która zabiera twe miejsce; to przechodzi możność moję i siły.

— Zabiera me miejsce? A któraż z nas miała pierwsze do niego prawo? Widzisz, o ile uczucie niesprawiedliwym cię

czyni. Zresztą, jeżeli mam jakie prawa, tych mi nie odbierze, do serca twego bowiem nie rości pretensyi i nie pragnie pozyskać go nawet. Nie potrzebujesz zresztą widywać jej ciągle; możesz wyjechać, podróżować. Nawet w tym samym mieszkając domu, możecie się jeszcze o tyle tylko spotykać, o ile wam to bedzie dogodnem; w ten sposób życie twe nie wielkiej ulegnie zmianie. Za nieobecnym żona tęsknić nie będzie; z obawy zaś przed utratą raz już uzyskanych towarzyskich korzyści, postara się pewno ostrożniej zachowywać, nie ściągając na siebie ogólnej uwagi, ani twego niezadowolenia. Wincenty, wszak przyrzekłeś zrobić wszystko, czego zażądam, czyż więc ta pierwsza prośba tak trudną jest do spełnienia?

Castelnau, z wyrazem głębokiego zgnębienia, głowę na piersi opuścił. Vilna, zbliżywszy się, rączkę o ramię mu oparła.

— Pierwsza moja prośba, — powtórzyła z błagalnym naciskiem.

— Ciężka, bardzo ciężka, — wyszeptał, poczem głęboka zapanowała cisza.

Gdy wreszcie po chwili Castelnau podniósł oblicze, rysy jego szlachetna cechowała rezygnacya, oczy zaś z większym spokojem w źrenice szarytki spojrzały.

— Vilno, — wyrzekł, — spełnię, co każesz; wola twoja świętą jest dla mnie.

— Dziękuję ci, — za całą rzuciła odpowiedź. Zamilkli. Kilka chwil zostawało im ledwie; chwile te zaśbyły zbyt cenne, zbyt pełne okrutnego, palącego bólu, by je na czcze słowa, lub łzy poświęcać. Patrzali tylko z niewymownem uczuciem na siebie; patrzyli, dopóki nie nadeszła minuta ostatniego, łamiącego serce pożegnania.

VI.

"Marek Barnays farmaceuta - chemik," oto szumny tytuł, jaśniejący na szyldzie jednej z pierwszych aptek w miasteczku Wellborough. Tytuł ten musiał silnie imponować mieszkańcom, pan Barnays bowiem, przybyły tu przed półtora rokiem zaledwo, zdołał odebrać już całą klientelę trzem innym towarzy szom, którzy, jako oddawna we wspaniałym tym grodzie osiedli, nie mogli mu tego niezwykłego szczęścia darować. Mr. Barnays jednak wyższym był nad małomiasteczkową obmowę, lub zazdrość zawistnych rywali; starannie urządzone okna wystawowe i dobry towar za umiarkowaną cenę — oto broń, którą walcząc, ściągał sobie zarówno miejscowych, jak okolicznych nabywców.

Wellborougb, strojne w ruiny starego zamczyska i dosyć oddalone od stolicy, zastępowało ją zupełnie dla uboższej ludności, a raz na tydzień nawet, to jest w środę, do niezwykłego dochodziło ożywienia. Był to dzień targowy, spokojne też, wzgórzyste ulice miasteczka, roiły się wtedy od malowniczo ubranych włościan i farmerów. Mieszczanie wyruszali również % domów, obchodząc place rojące się bydłem, oraz sklepy przenośne, wabiące pięknemi owocami. Wesołe głosy ludzkie napełniały powietrze, ożywiona zaś scena, jakkolwiek nie tak barwna, jak we Włoszech lub Hiszpanii, niemniej jednak, przy jaskrawych szatach chłopek i szkarłatnych wstążkach córek dzierżawców, lub kolorowych parasolkach panien z miasta, nader się malowniczo przedstawiała.

Pewnego dnia czerwcowego, upał straszny panował nad miastem, ruch jednak kupujących i sprzedających równie był żywym jak zawsze, a karczmy i oberże w istnem znajdowały się oblężeniu.

— Ależ szalone gorąco! nie prawdaż Maggie? — pytał wysoki, tęgi furman siedzącej obok córki, wymijając równocześnie zręcznie wózkiem, wśród nagromadzonej ludności. Dodnia jeszcze posłał on tu bydło na sprzedaż, a teraz jechał tylko dowiedzieć się, jakie też osiągnięto ceny.

— Szalony upał, — powtórzył, nie czekając na odpowiedź ocierając czoło dużą chustką jedwabną. — Przypuszczam, że i w Afryce nie mieliście większego, co ?

— Och, nie ojcze, — zaśmiała się Magdalena Westlake serdecznie. — Tam upały o wiele bywają silniejsze; tu oddychać Przynajmniej można.

— Dziwię się, żeś nie została żywcem upieczona. No, ale też mam nadzieję, iż nie wybierasz się tam więcej?

Ani tam, ani nigdzie, — zapewniła z uśmiechem. — Wtedy mama jeszcze żyła, dziś obowiązek w domu mi być ua. kazuje.

— Bardzo słusznie, moje dziecko, bardzo słusznie. Zresztą wkrótce już, wiesz o tem, Maggie, wkrótce......

— Niedorzeczność, ojcze; — przerwała, zarumieniona silnie. — Liczę przecież lat dwadzieścia ośm, i nie jestem zbyt piękną. Zresztą nie mam zamiaru opuszczać cię wcale.

— Ta, ta, ta, wszystkie tak samo mówicie, — żartował stary farmer. — Możesz przecież iść za mąż i nie opuszczać mnie, a co do twego wieku, cóż-to, myślisz, że dwadzieścia ośm lat, to już taka wygórowana cyfra? Nieraz kobiety wyebodzą w czterdziestym ósmym roku i są szczęśliwsze od dzieciaków; którym wiążą stułą ręce, zaczem życie poznać zdołały. Zresztą, jesteś przystojna; nie ja jeden, lecz cały świat ładną cię znajduje, a to dużo znaczy.

— Dobrze, ojczulku, niech i tak będzie, — przyznała wesoło. — Mam nadzieję, iż komplement, od ciebie usłyszany, w zarozumiałość mnie nie wbije.

W tejże cbwili stanęli na rynku, gdzie piękna Madzia pozostawiwszy ojcu troskę o wystawione na sprzedaż bydło, sama za kobiecemi udała się sprawunkami. Po wstążeczkach i innych przyborach stroju, przyszła kolej na elegancką aptekę pana Marka Barnays.

Ufryzowany, upomadowany, z odrzuconemi romantycznie włosami i węzłem fantastycznym na szyi, "chemik farmaceuta" stał właśnie za kantorem i, zadowolony z siebie, z tajemniczą miną znawcy przyrządzał jakąś mixturkę. Na widok ukazującej się na progu Magdaleny, szerokie jego usta rozjaśnił uśmiech szczerego zadowolenia.

— A to miła niespodzianka! — zawołał, porzuciwszy uczone zadanie i wyciągając ku niej rękę uprzejmie. — Cóż za szczęśliwa gwiazda przywiodła cię do nas, miss Westlake ?

— Wiesz pan przecież, że przyjeżdżam tu dosyć często z ojcem, — zaśmiała się swobodnie. — Dziś potrzebowałam kuku drobnych sprawunków, między innemi i od pana: oto prozaiczny powód mego przybycia.

Magdalena niezupełnie była szczerą. Inne wszakże przyczyny wołała zachować dla siebie.

— W każdvm razie, dawno już nie widzieliśmy w miasteczku, — zapewnił "chemik-farmaceuta," opierając się o kantor i słowa swe wymownem stwierdzając westchnieniem. — Mnie przynajmniej czas ten wiekiem się wydał.

— Byłam tu przed dwoma tygodniami zaledwo, — zauważyła dziewczyna, rumieniąc się pod wrażeniem zbyt przejrzystego komplementu.

— Ach, bieg czasu zależnym jest od naszych uczuć: to płynie jak na skrzydłach, to żółwim znów wlecze się krokiem. Niepotrzebnie pytał bym cię pewno, co słychać na wsi, miss Westlake? co prawda bowiem, strony te niezbyt obfitują w nowiny.

— O ostatniej zmianie w okolicy wiesz pan pewno, równie jak ja dobrze.

— Chcesz pani może powiedzieć, że półkownik Castelnau wrócił do Templemore i — o dziwo! wraz ze swą żoną tym razem. Od dwóch lat, to jest odkąd mylady zmartwychwstała cudownie z głębin morskich, nie spędzili podobno nawet kilkunastu dni razem.

— I ja tak słyszałam. Trzeba przyznać, że smutne to położenie-, tem więcej, iż, przyjmując ją napowrót do domu, mąż musiał wierzyć chyba w jej poprawę.

— No, szczerze mówiąc, niezbyt on pracował nad zmienieniem dawnego stosunku; w tydzień bowiem po zainstallowaniu się żony w Whitchall-Garden, zupełnie Anglią opuścił. Wiesz pani, iż nie lubię obmawiać kobiet, tu jednak musi wina po jej leżeć stronie, bo podczas gdy półkownik ogólnie jest lubiony, o mylady wszyscy w niechętny wyrażają się sposób. Była tu raz w sklepie i odrazu istne zrobiła piekło; nic jej się nie podobało, niczem zadowolić jej nie mogłem. Przytem jeszcze....

Otworzenie drzwi przerwało mu dalsze słowa. Barnays poskoczył naprzeciw kupującemu, zadowoliwszy zaś jego życzenia, zwrócił się ponownie do pięknej dziewczyny.

— Przytem jeszcze — poddała mu myśl dawną — co chciałeś pan dalej powiedzieć?

— Że, o ile mi się zdaje, Castelnau zawiązał czulszy jakiś stosunek z ową piękną szarytką, siostrą Vilną ? Co prawda, śliczna była, — przyznał Marek w sposób usprawiedliwiający.

— Być może, iż jest w tem część racyi, — potwierdziła Magdalena. — O takich rzeczach iednak nie należy mówić w małem miasteczku, gdyż mogą dać pochop do przykrych i krzywdzących plotek.

— Wspominam też o tem przed panią, tylko, mis Westlake — usprawiedliwiał się aptekarz. — Zresztą półkownik był zupełnie w swojem prawie, kochając się bowiem w siostrze Vilnie, uchodził za wdowca i myslał, iż żona jego utonęła oddawna.

— Szkoda, że się tak nie stało.

— I on prawdopodobnie tego samego jest zdania, — zaśmiał się Barnays. — Pani znasz pewno półkownika Castelnau, skoro ojciec twój ziemię od niego dzierżawi?

— Z widzenia tylko; wiesz pan przecież, jak rzadko dziedzic nasz w Templemore się pokazuje. Doskonały zwierzchnik dobry człowiek; raczej wspaniałomyślny, niż skąpy.

— Chyba dla tego dobry, że go nigdy nie widujecie; inaczej wyglądało by to na paradox, — zauważył Barnays żartobliwie.

— Wyszukał sobie na to niepospolitego zastępcę. Pełnomocnik jego, p. Nelson, to człowiek wybrany wśród tysięcy. Pułkownik umie przytem nieobecność swą nagradzać. Wpadłszy do Templemore, jest tak czynny i ruchliwy, iż w każdy zajrzy kącik, rzecz najmniejszą sam stara się sprawdzić. Przy podobnej więc metodzie, nieuczciwy zastępca nie potrafiłby się ostać długo, tem więcej, iż każdy ma  prawo odnosić się w interesie wprost do pana Castelcaua.

— Ha, skoro tak, należy żałować tylko, że nie dostał innej żony. Niemożna nawet na śmierć jej liczyć; tego rodzaju bowiem rozleniwione i pieszczące się próżniaczki wieki zwykleżyją.

Magdalena skinęła tylko w milczeniu główką, podobny sposób bowiem obliczania Judzkiej śmierci raził ją w sposób niemiły. Piękna dziewczyna lubiła także pożartować; istniały jednak przedmioty, zbyt według niej poważne, by można na nich dowcip swój ostrzyć. Snać Bernays przypuszczał, iż zawód aptekarza upoważniał go do niesmacznych konceptów.

— Na tem polu źle się odbywa gospodarka, — dowodził on dalej z uśmiechem. — Ludzie potrzebni umierają zazwyczaj, a ci, bez których świat-by się obył, do późnej dochodzą starości. Pani Castelnau, naprzykład, wraca z odludnej jakiejś wyspy, chociaż jej tu nikt nie wygląda, ani nie oczekuje, a siostra Vilna umarła już pewno do tej pory.

— Przed pół rokiem żyła jeszcze i była w Paryżu; co się z nią dziś dzieje, nie wiem. Ale muszę już wracać, panie Bernays. I tak nagawędziłani się dość długo, a nie dałeś mi pan dotąd nawet żądanych sprawunków.

Magdalena Westlake nie po gospodarcze drobiazgi przyszła tu właściwie; gdyby kto jej wszakże powiedział, iż przywiodła ją prędzej chęć pomówienia z przystojnym aptekarzem, niż rzeczywista potrzeba, zaprzeczyła by pewno gorąco.

Bernays nie okazywał również zbytniego pośpiechu w zawiązywanin paczek, wejście wszakże innych osób przerwało mile téte-a-téte, i dziewczyna opuści wszy z krótkiem "do widzenia" aptekę, do ojcana plac targowy podążyła.

VI.

Na wytwornej otomance, do otwartego okna przysuniętej, leżała z książką w ręku młoda jeszcze kobieta. Przed okiem jej rozciągały się barwne klomby kwiatowe, dalej zaś. po za ogrodem, widać było pola i lasy jednej z najpiękniejszych posiadłości w Anglii. Bogactwo krajobrazu jednoczyło się tu ze zbytkiem wykwintnie urządzonego salonu, którego umeblowanie, jakkolwiek dla estetycznego smaku zbyt może przeładowane, niemniej samem nagromadzeniem kosztownych brieá brac świadczyło widocznie o znacznych dochodach, zadowalniających każdy kaprys właścicielki.

Ubrana w strojny poranny szlafroczek, którego złote hafty mogłyby ściągać uwagę na pierwszej scenie paryskiej, pochylała jednak nad książką rysy niezadowolone, nacechowane piętnem złości i zgryźliwego temperamentu. Od czasu też do czasu, odrzucała w tył głowę, a opierając ją o aksamitne poduszki otomanki, otwierała usta, których kąciki od wieczyście złego humoru w dół się już pochylały, i ziewając, spoglądała ze znudzeniem dokoła, jakkolwiek zegar dwunastą zaledwo wskazywał, a stojąca na inkrustowanym stoliczku zastawa z czekoladą świadczyła jasno, iż skrzywiona dama niedawno z łóżka się podniosła.

Gertruda Castelnau dopóty wmawiała w siebie chorobę, aż wreszcie wśród ciągłych lekarstw i kuracyi osłabła naprawdę, a kwaśna, ostra, w sobie tylko zatopiona, utraciła cały urok i świeżość młodości, zachowując jedynie wytworną powierzchowność kobiety wyższego towarzystwa. Bez wdzięku jednak i tej uprzejmej słodyczy, która chwyta za serce, piękność nawet staje się zimną i niemiłą.

— Głupia powieść, — mruknęła pani Castelnau, odrzucając książkę niecierpliwie.

I nowe ziewnięcie skrzywiło jej usta. Wyciągnąwszy leniwie białe ręce przed siebie, przyjrzała im się z namaszczeniem, poczem uderzyła w srebrny, stojący obok, dzwoneczek.

Zręczna francuzka pokojówka stanęła w chwilę później na progu.

— Ależ chodzisz jak żółw, Delfino — zawołała pani niecierpliwie. — Tak długo czekać musiałam. Zabierz tę czekoladę i przynieś mi.... Czekaj, co masz przynieść.... Aha, dzienniki z modami, leżą w salonie na stole. Poprosisz przytem pana pułkownika, żeby tu przyszedł zaraz.

— Oui, madame. I podnosząc odtrąconą powieść, Delfina wysunęła się na palcach.

Gertruda ziewnęła ponownie; ręczne lusterko dopiero, z pobliskiego zdjęte stolika, przyniosło jej pewną rozrywkę. Przyjrzawszy się starannie własnym rysom, odwróciła głowę ku oknu; widok jednak, rozciągający się tutaj, nie potrafił jej zadowolnić. Stubarwne kwiaty, jasnem słońcem lipcowem oblane, nie nęciły jej wcale. Balsamiczna woń róż zbyt była dla niej silną, promienie złotego światła raziły jej oczy.

— Jakżeż ta ślamazarna Delfina siedzi długo, — obruszyła się, chociaż od wyjścia służącej parę minut upłynęło zaledwo. — Co za szkoda, że prawo nie pozwala trzymać w Anglii niewolników; tych przynajmniej możnaby za powolność i opieszałość dobrze batem ćwiczyć.

Służąca, z żądanemi żurnalami w ręce, ukazała się we drzwiach równocześnie.

— Pan pułkownik przyjdzie natychmiast — oznajmiła.

— Dobrze.

Jaśnie pani nie zniżała się nigdy względem swojej służby do prośby lub podziękowania. W Indyach nie przywykła tra cić czasu na grzeczne obchodzenie się z murzynami, w Europie zaś białych w tenże sam traktowała sposób, przyczem, rzecz prosta, musiała otoczenie swe zmieniać ustawicznie, służba bowiem po krótkim już czasie dziękowała jej za przykry obowiązek.

Francuzka pokojowa wysunęła się pocichu, a Gertruda zaczęła przerzucać niedbale kartki przyniesionego dziennika.

W dziesięć minut dopiero rozległo się lekkie do drzwi stukanie i pułkownik Castelnau stanął w salonie swej żony.

— Dzień dobry, Gertrudo, — wyrzekł. — Życzyłaś sobie podobno widzieć się ze mną?

Przybywszy od tygodnia do Templemore, po raz drugi spotykali się dopiero. Pomimo tego, mrs Castelanu nie spojrza a nawet na męża, a odpowiadając mu, trzymała oczy uporczywie w dzienniku utkwione.

— Należało, jak sądzę, pofatygować się prędzej — wycedziła.

— Byłem zajęty.

W lakonicznej tej odpowiedzi nie brzmiał żaden odcień gniewu, pułkownik jednak nie zajął miejsca, a wsparty o marmurowy gzems kominka, czekał na dalsze słowa żony. Pozycya ta, zmuszająca ją do odwrócenia głowy, wywołała nowe niezadowolenie.

— A to grzecznie! — zawołała, upuszczając dziennik. — Mężczyzna, uważany za wzór dobrego wychowania, raczy, przyszedłszy do pokoju pani domu, umieszczać się za jej plecami. Uprzejmie, niema co mówić!

— Przybyłem tu na wyraźne tylko twoje żądanie; czy zaś usiądę naprzeciw ciebie, lub stanę u kominka, rzecz zupełnie obojętna, skoro, mówiąc do mnie, i tak w inną patrzysz stronę.

— I po cóż miała-bym spoglądać na ciebie? Trud ten zbyteczny nie byłby nawet nagrodzony uśmiechem, zbyt wiele powiem szafujesz ich dla innych, aby dla własnej żony choć Jeden mógł zostać.

Poważne rysy mężczyzny tak surowym w rzeczy samej uderzały wyrazem, jak gdyby uśmiech obcym im był zupełnie, dwa lata niezatarte na obliczu jego wyryły ślady; linie około ust i oczu, mówiąc o trosce i walkach wewnętrznych, nadawały Wincentemu Castelnau, w chwilach spokoju nawet, cechę głębokiego smutku i przygnębienia. Była to twarz człowieka, którego serce, jak wulkan wrzący, ciągłym grozi wybuchem, a tłumione i zwyciężane codziennie, nie poddaje się jednak zupełnie, lecz czeka tylko stosownej chwili odwetu; — fizyognomia moralnie udręczonej i nieszczęśliwej istoty. Glos jego nawet zdradzał stan wyczerpania i znużenia, a jakkolwiek wolny od zniecierpliwienia lub gniewu, brzmiał zimno, bezdźwięcznie, jak gdyby w wydającej go piersi wszelka serdeczniejsza zamarła struna. Drobne też a złośliwe wycieczki Gertrudy, obliczone na wyprowadzenie go z cierpliwości, nie umiały dopiąć celu, gdyż wywoływały zmęczenie tylko. Pułkownik zbyt pogardzał żoną, aby docinki jej rozgniewać go mogły; na ostatni przytyk odparł spokojnie:

— Powiedziałem raz już, iż byłem zajęty; jeżeli masz do mnie interes, proszę, racz mi go oznajmić.

— Znów grzecznie, nie ma co mówić! Trudno jednak żądać czego innego od równie wzorowego małżonka. Przypuszczam też, iż nie przyszło ci na myśl zaprosić tu kogokolwiek. Cóż tam, ja bez rozrywki obejść się mogę; śmiertelne nudy aż nazbyt dla mnie dobre. Zresztą, dziś na zaproszenia zapóźno już pewno.

— Rzecz prosta. Zechciej przytem pamiętać, iż od dwóch tygodni nie było mnie w Anglii; mogłaś więc, opuszczając stolicę, zaprosić sama, kogo tylko chciałaś.

— Mogłam? Niepodobna? Dziękuję za pozwolenie; łatwo je dać bardzo, gdy się wie, że żona, ciężko chora, nie będzie mogła skorzystać z tak wspaniałomyślnego ułatwienia. Nie wiedziałam, czy dożyję do dzisiaj, a miałam o gościach myśleć. Ma się rozumieć, iż w pańskiem przekonaniu udaję tylko; jestem pewna, że w twojem wyobrażeniu mogła-bym przy dobrej woli jeździć konno, lub milę drogi przejść piechotą!

Castelnau podniósł tylko rękę do czoła i, zacisnąwszy zęby, ani jednego nie odrzekł słowa.

Gertruda niezrażona ciągnęła po chwili dalej:

— Każesz mi pewno przemęczyć całą jesień bez żywej duszy w domu? Piękna rozrywka, nie ma co przeczyć! No i cóż, czy nie mógłbyś sprowadzić nikogo?

— Mógłbym, ale nie mam zamiaru.

— Doprawdy? I dlaczegoż to, jeżeli wolno zapytać?

— Jednę z przyczyn głównych i stanowczych znasz dobrze, Gertrudo. Co do innych, uprzedzam cię, iż w przyszłym tygodniu opuszczę prawdopodobnie Templemore. Nie przegzkadza to jednak przybyciu twoich przyjaciół; i owszem, zaproś, kogo chcesz, a ja, dopóki jestem w domu, postaram się zabawiać ich o ile możności. Więcej, nic zrobić nie mogę.

— Czy po to mam zaprosić przyjaciół mych tutaj, aby zobaczyli naocznie, jak się ze mną obchodzisz, jak jestem traktowaną? — wybuchnęła, a-oczy jej ze złości łzami się napełniły. — Od chwili naszego pogodzenia, to jest od dwóch lat przeszło, uciekasz ode mnie poprostu. Gdy ja mieszkam w Londynie, ty wyjeżdżasz na wieś; gdy jestem na wsi, przesiadujesz w stolicy. Takie życie równa się jawnej separacyi.

— Bóg świadkiem, iż gorszem jest stokroć od niej, — przerwał pułkownik surowo. — Pojednania między nami nie było nigdy, i istnieć ono nie może. Czcze pozory nie zwiodą tu nikogo. Popychana chciwością i zmysłem praktycznym, chciałaś powrócić pod dach mój, ze względu jedynie na finansowe korzyści, jakie ci stanowisko me zapewnić mogło. Zapytywany, zgodziłem się na podobne życzenie; przystając jednak, zrobiłem już wszystko, co leżało w mej mocy. Warunki naszego pogodzenia zostały jasno określone, wiesz o tem; dlaczegoż więc usiłujesz dziś zapomnieć o nich?

Gertruda poruszyła się żywo.

— Przepraszam, — ciągnął z naciskiem. — Znając cię, wiedziałem z góry, iż zczasem zechcesz wytargować coś więcej; uprzedzam jednak, iż nie pozwolę dziś nic zmienić w warunkach, na jakich pozwoliłem ci wejść pod mój dach napowrót. Wszak żądałaś tylko obecności mej, jako szyldu dla świata; od pierwszego zaś spotkania zarzuciłaś mnie wymówkami, a odtąd ile razy cię widzę, muszę słuchać zawsze żalów, narzekań i patrzeć na łzy dziecinne. Raz już wygnałaś mię z domu; teraz próbujesz doprowadzić do tego powtórnie. Uprzedzam więc, że gdy cię obecnie opuszczę, nigdy już w życiu oczy twoje nie ujrzą mnie więcej.

Podniesiona do połowy mrs. Castelnau słuchała z przestrachem słów męża. Rysy jej pobladły, obawa jednak nie po zwalała mu przerywać. Dotknięta wreszcie, zerwała się na nogi, z żywością i elastycznością ruchów, przeczącą wszelkiej chorobie.

— Nie opuścisz mnie jednak zupełnie? — zawołała szeptem nieledwie. — Nie porzucisz mnie?

— Będziemy żyli rozdzieleni, tak jak przedtem — odparł Castelnau. — Nazwij to porzuceniem, separacją, poniechaniem czem chcesz. Wyraz nie zdoła zmienić natury faktu, nie uczyni go mniej smutnym lub bolesnym.

— Narażać kobietę na los podoby, ależ to okrucieństwo! — wykrzyknęła Gertruda, bladnąc z gniewu. — Wiesz przecież, iż żona, nie mieszkająca z mężem, jest dla świata najwygodniejszym celem do złośliwych pocisków, przedmiotem, nad którym opinia publiczna znęcać się zwykła?

— Położenie to nie powinno ci być obcem, Gertrudo. Ci, którzy nas znają, wiedzą, iż faktycznie jesteśmy oddawna rozdzieleni. Niestety, niema już ratunku! dziś, jak przed trzynastu laty, sama mię do tego doprowadziłaś, nie pozostawiając żadnej drogi wyjścia.

— A zawsze moja wina, zawsze wina kobiety! — wykrzyknęła gwałtownie, łkając z uniesieniem natur porywczych i płytkich zarazem. — Żałujesz, że żyję, chciałbyś abym umarła, zawadzam ci przecież, wiem o tem, wiem i cieszę się, że zdołam obecnością samą skrzyżować twe plany. Możesz się pocieszyć w sposób uboczny, lecz nie śmiesz być szczęśliwym, bo nie masz prawa kogo innego na miejsce me wprowadzić!

— Dosyć! — przerwał Castelnau, kierując się ku drzwiom. — Przez wzgląd na własny interes, zechciej twemu językowi naznaczyć pewne granice. Co do mnie, nie będę słuchał ani jednego słowa więcej. Żegnam cię.

I podniósłszy ciężką portyerę zniknął za jej fałdami. Gertruda łkała jeszcze czas jakiś. Otarłszy wreszcie łzy, rzuciła się na kanapkę ze słowami:

— Przecież mu dokuczyłam! Udaje niewzruszonego, a jednak jest takim tylko, jak inni ludzie. Gdybym też chciała się zabawić, hece-by z pewnością wyprawiał, z obawy o swój honor. Na szczęście jestem młoda i pewno tak długo, jak on, pożyję; na rozwód zaś nigdy w życiu nie pozwolę. Niech nie ma innej żony, niech stary ród jego wygaśnie na zawsze. W ten przynajmniej sposób pomszczoną zostanę!

VIII.

Wincenty Castelnau siedział sam jeden w swoim pokoju, prawą ręką podpierał czoło, lewą zaś trzymał przedmiot, na którym oczy jego z namiętną, pełną głębokiego uczucia, spoczywały pieszczotą. Spojrzenie to, o mocy palącej a nieznanej żonie, przykute było do fotografii pięknej Vilny Lascelles. Od dwóch lat nie widział jej, od dwóch lat trawiła go gnębiąca tęsknota za jednym chociaż wyrazem z ust ukochanych, za jednym błyskiem przecudownych jej źrenic. Obiecawszy napisać do dawnego narzeczonego, dotrzymała słowa; list jej wszakże obalił jego nadzieje, nakazując to, czego się obawiał najwięcej, to jest stanowcze i nieodwołalne zerwanie wszelkich między nimi stosunków.

"Lepiej dla mnie, lepiej dla nas obojga, — pisała, — abyśmy się unikali na przyszłość. Nie żądam, byśmy przez długie lata, jakie nas dzielą może od mogiły, mieli się nigdy nie spotkać, lecz proszę, byś, przez czas pewien przynajmniej, me starał się wcale ze mną zobaczyć. Nie sądź Wincenty, bym, pisząc to, liczyła na zmianę twego lub mego serca; nie, wiem, że wyrwać z duszy silniejsze od niej uczucie, to rzecz niepodobna. Być może, iż grzeszę, zachowując podobną nadzieję; ha, niech Bóg sądzi me serce, bo ja wiem tylko, iż miłości, raz danej, odebrać nie jestem już zdolna; że łatwiej-by mi przyszło powstrzymać fale oceanu, niż zmienić przeszłość, droższą mi nad życie. Myśl wiec moja i modlitwa zawsze będą przy tobie, ale spotykać się nie możemy — ani teraz, — ani przez ciąg lat kilku. Proszę, nie probuj na list ten odpowiedzieć nawet. Gdybyś był niebezpiecznie chory, przybędę natychmiast; gdyby mi smierć groziła, nie zawaham się posłać po ciebie. Błagam, Wincenty, abyś, przez wzgląd na mnie, uszanował prośbę mą i postanowienie; jedyna to rzecz bowiem, w której czuję, iż słusznie Postąpiła biedna twoja Vilna".

Wincenty Castelnan wiernie spełnił rozkaz ukochanej. Nie napisawszy ani słowa odpowiedzi, umiał równocześnie powstrzymać się od widzenia mis Lascelles, od spojrzenia na nią, zdaleka chociaż-by. Gdy jednak dni i tygodnie mijały, żadnej nie przynosząc mu pociechy, pułkownik czul niekiedy dzika chęć zerwania krępujących go więzów, skruszenia nienawistnych łańcuchów i kajdan, by wzamian ujrzeć ją choć na chwilę, by, ująwszy Vilnę w ramiona, do stęsknionej przytulić ją piersi' Szlachetniejsze wszakże instynkta zwyciężały ten bunt szalony. Skruszony, pocieszał się wtedy nadzieją listu, choć wiedział że ona pisać nie będzie. I w rzeczy samej, przez całe dwa lata ani jednej nie otrzymał litery; a jednak milczenie to nie zniechęcało go nigdy; przeciwnie, w miłość jej wierzył ślepo zawsze, a pomimo tęsknoty i rozżalenia, za tę moc charakteru niósł jej cześć i poszanowanie głębokie.

W dniu tym czarne zwątpienie opanowało go na nowo. Gdyby Vilna mieszkała bliżej, kto wie, może, nie opierając się pokusie, skoczył-by na siodło i podążył do niej. Na szczęście jednak, nie wiedział nawet, czy jest w Londynie, losy bowiem gnały piękną szarytkę w przeróżne strony kraju; pułkownik Castelnau też pocieszał się tylko widokiem fotografii, a na usta jego wybiegł równocześnie szept gorący:

— Vilno, Vilno! Och, ukochana, przyjdź do mnie! Przyjdź, ulituj się! Patrz, jak marnem życie me staje się bez ciebie.

Pomimo braku zastanowienia i całej lekkości swej, Gertruda Castelnau zbyt znała ludzi, aby posądzać pułkownika o czcze i puste pogróżki. Chwiejność charakteru nie leżała w jego usposobieniu. Raz już dał jej do wyboru prawną separacya. lab dobrowolną rozłąkę, gdy zaś nie zgodziła się, opuścił ją i wyjechał z domu na zawsze. Odtąd upłynęło lat kilka, a czas wzmocnił jeszcze niezłomną jego stanowczość. Dziś propozycya ponowioną została, przyszłość zaś, zdawała się ze złowieszczą ironią spoglądać na rozkapryszoną kobietę.

Mrs. Castelnau nie chciała się przyznać przed sobą nawet, iż rozterka z mężem została przez nią samą do takiej doprowadzona ostateczności. Przeciwnie, wmawiając w siebie męczeństwo, wolała malować pułkownika jako strasznego i niesprawiedliwego tyrana. Wyrzucała też sobie jedynie, iż nie przystała na pierwszą separacya, ale nie dziś lecz przed trzynastu laty, wtedy, gdy, młoda jeszcze i piękna, mogła na ogólne licz) współczucie.

Teraz, kiedy półkownika otaczała ogólna sympatya, a czoło jego bohaterska wieńczyła aureola, świat gotów odwrócić się od kobiety, jawnie przez niego opuszczonej. Powiedzą na jego obronę, iż po jedenastu latach rozłąki przyjął żonę pod dach swój napowrót, że starał się stosunek z nią naprawić, a zawiedziony w nadziejach, zamiast ją oddalić, siebie dobrowolnie z własnego wygnał domu; przyznają mu nietylko słuszność, ale będą się nawet zachwycać wspaniałomyślnością jego i szlachetnością. Cała zaś wina, cała nagana, spadnie na żonę. Obok wad innych, zarzucą jej niewdzięczność i brak serca względem człowieka, którego cała uwielbiała ojczyzna; winy zaś, w tych stosunkach popełnionej, gotowe-by wyższe kółka towarzyskie nie przebaczyć jej nigdy.

Separacya może lepszą tu była. Kość jednak została rzuconą, a Gertruda niecierpliwie wzruszyła tylko ramionami. Pocóż miałaby się wyrzekać otrzymywanych dziś korzyści? czemu wypuszczać z ręki broń, którą mściła się ciągle nad mężem?

Załatwiwszy interesa, związane z zarządem majątku, i nie widząc już więcej żony, półkownik Castelnau opuścił w trzy dni później pałac Templore'u.

W pół godziny po jego wyjeździe, dzwonek, szarpnięty ręką jaśnie pani, przywołał w gwałtowny sposób francuzką pokojówkę.

— Delfino, — zapytała, unosząc się na łóżku nieopuszczonem jeszcze, — czy półkownik odjechał?

— Oui madame, przed pół godziną.

— Dobrze. Możesz przynieść śniadanie.

— Potwór bez serca! — mruknęła niechętnie służąca, opuszczając pokój. — Niema widocznie ani odrobiny przywiązania do męża, a jednak wszyscy go chwalą i lubią.

W rzeczy samej Gertruda nie dbała "ani odrobinę" o męża, co więcej, nienawidziła go; po raz też pierwszy może, szlachetniejszy instynkt poruszył jej sercem. Wyciągnięta na jedwabiach i koronkowych poduszkach, pomyślała na chwilę, iż odrzuciła nierozważnie skarb, droższy nad klejnoty, a niczem nienagrodzony. Myśl ta jednak przelotna prysnęła tak szybko, iż na samolubnej, zimnej naturze kobiety, żadnego nie pozostawiła śladu. Aby tylko wyzdrowiała, dopieroż to będzie używać świata! niech Wincenty Castelnau wie, iż nie myśli przywdziewać po nim żałoby.

Gdy wreszcie, około pierwszej z południa, podniosła się z łóżka, siły nie powróciły jej wcale; przeciwnie, poczuła teraz różnicę, jaka istnieje między rzeczywistą chorobą, a udanemi cierpieniami.

— Czuję się bardzo niedobrze, — wyrzekła do służącej. — Przynieś mi soli aromatycznej.

Delfina spełniła rozkaz, słuchając skarg swojej chlebodawczyni z udanem współczuciem. Narzekania podobne tak się często powtarzały, iż, uważając je za przyzwyczajenie poprostu ze strony pani Castelnau, nie spostrzegła, iż ta ostatnia seryo na chorą wygląda.

Sole przyniosły tyle chwilowej ulgi, że Gertruda sprobowała przejść do budoaru; w godzinę jednak później dzwonek, naciśnięty niecierpliwie, zawezwał znów pannę służącą.

— A niechże ją licho porwie! — zawołała Delfina do jednego z lokai. — Dzwoni i dzwoni bezprzestannie.

— Może dziś chora naprawdę, chora ze zmartwienia, że półkownik odjechał, — zauważył kamerdyner ze złośliwym uśmiechem.

— Rzecz arcyprawdopodobna, — zawtórowała Delfina. — Będą może tęsknić za sobą, jak para gołąbków? Ależ ona nienawidzi męża.

Stanąwszy na progu budoaru, spostrzegła jednak, iż zwrócone ku niej rysy pani Castelnau są naprawdę niezwykłą pokryte bladością.

— Dlaczego siedzisz tak długo? — oburzyła się w sposób szorstki. — Idź, przynieś trochę wódki; jest mi bardzo niedobrze.

Płyn ożywczy znalazł się szybko pod ręką; Delfina zaś, spojrzawszy bacznie na panią, spostrzegła, iż zbielałe wargi jej suche są i gorączką spieczone. Gdyby chodziło o kogo innego, dziewczyna wystraszona zawezwała-by pomocy; wobec jednak rozkapryszonej pani, wytłómaczyła sobie, iż gniew tłumiony, a podniecony wyjazdem męża, doprowadził ją do tego stanu.

Po chwili Delfina dostała rozkaz pozostania w pokoju.

— Język mam suchy, usta spieczone, — mówiła Gertruda. — Lękam się, iż będzie to zapowiedź cięższej choroby.

— Może pani powróci do łóżka? — pytała panna służąca.

— Muszę, choćbym nie chciała.

Pani Castelnau sprobowała podnieść się z ottomanki, lecz bezsilna opadła znów na poduszki.

To już przestraszyło nieco Delfinę; jakkolwiek bowiem nie znała się na chorobie, przyszło jej na myśl, iż pólkownikowa nie udaje tym razem, i że najlepiej będzie skuteczniejszą pomoc przywołać.

— Czy nie można zadzwonić na mrs. Elliot? — zapytała. — Przeniosły-byśmy panią razem do łóżka.

I, nie czekając na odpowiedź, zaniepokojona, z całej siły nacisnęła sprężynę.

— Poproś mrs. Elliot, aby tu przyszła natychmiast, — rozkazała nadbiegającemu lokajowi. — Jaśnie pani zachorowała.

W chwile później, główna rządczyni pałacu, raczyła ukazać się na progu. Była to wysoka, imponująca dama, która z całej duszy nie lubiła swej pani; poczucie obowiązku jednak, silnie rozwinięte, zastępowało tu osobistą sympatyą. Ujrzawszy też Gertrudę, wyciągniętą na ottomance z przymkniętemi oczyma i ciężko podnoszącą się piersią, zatrzymała się przestraszona, a później, pochylona nad nią, zauważyła łagodnie:

— Co się to stało ? Wyglądasz pani bardzo zmienioną; czy się czujesz tak chorą?

— Głowa mnie jak ogień pali; muszę mieć silną gorączkę, — brzmiała niecierpliwa odpowiedź.

Rządczyni dotknęła jej czoła i szepnąwszy:

— Jak żar pałające!

Zamyśliła się z niepokojem; poczem, jakby nagłą uderzona myślą, rozgarnęła włosy Gertrudy i spojrzała za ucho, w dyamentowy kolczyk przybrane.

— A co, zgadłam odrazu, — wyszeptała. — Epidemia leży w powietrzu. — Delfino, — rozkazała, — zejdź na dół i przyślij mi Łucyą Roseblade, a sama nie przychodź tu więcej.

— Co jej jest? — zapytała francuzka z cicha:

— Dowiesz się później; tymczasem zrób, jak mówiłam. Delfina odeszła pospiesznie, miejsce jej zaś zajęła Łucya Roseblade, dawna służąca mylady, wysoka, dwudziestokilkoletnia dziewczyna.

— Łucyo, — wyrzekła mrs. Elliot, — pomożesz mi przenieść panią na łóżko.

Odciągając zaś dziewczynę na bok, dodała szeptem:

— Wszak ty już miałaś szkarlatynę? Tak, tem lepiej mylady bowiem dostała jej w bardzo silnym stopniu.

Dziewczyna pobladła lekko, zbliżywszy się jednak do kanapki i pochyliwszy nad panią zamku, skinęła twierdząco i w sposób porozumiewawczy spojrzała na rządczynią.

Wziąwszy we dwie panią Castelnau na ręce, rozebrały ją i na łóżko zaniosły. Zapytana o przyczynę choroby, mrs. Elliot uznała za stosowne nie ukrywać prawdy przed Gertrudą.

— Sądząc po panującej epidemii, przypuszczam, mylady, że to szkarlatyna i dla tego natychmiast poślę po lekarza.

— Szkarlatyna! — wykrzyknęła chora z przerażeniem. — Niedorzeczność, głupstwo! A gdzież ja się nią mogłam zarazić?

Jak wszystkie rozpieszczone i do udawania przywykłe osoby, pani Castelnau bała się nerwowo rzeczywistej choroby. Na sarnę też nazwę jej, spazmatycznym wybuchnęła płaczem.

— Nie trzeba się też poddawać, mylady, — strofowała mrs. Elliot stanowczo, — inaczej stan jej pogorszyć się musi. Łucyo, biegnij, aby posłano natychmiast po doktora Iredale, a sama tu wracaj. Gdyby go nie było w domu, niech Jakób szuka go gdziekolwiek, na starego bowiem doktora Burnetta nie można spuszczać się tym razem.Łucya wróciła po chwili, mrs. Castelnau zaś nie pozwoliła już ani jej, ani rządczyni oddalić się od łóżka; rozkapryszona więcej jeszcze niż zwykle, była-by dla sześciu osób znalazła około siebie zajęcie.

— Trzeba pewno zatelegrafować po pana, — zauważyła Łucya z cicha.

— To będzie zależeć od zdania doktora, — brzmiała odpowiedź mrs. Elliot.

Wkrótce później stawił się u łóżka chorej lekarz miejscowy, p. Iredale, wysoki, wytwornej powierzchowności mężczyzna, o gęstym, ciemnym zaroście i oczach przenikliwych, pod szafirowemi ukrytych okularami.

Gertruda, leżąca na poduszkach śnieżnej białości, zwróciła ku niemu błagalnie niepokojem tchnące oczy.

— Powiedz mi pan, czy jestem bardzo chora? Czy to z pewnością szkarlatyna? — prosiła.

— Zobaczymy, zobaczymy.... Proszę się tylko nie trwożyć, — uspokajał.

Zbadał chorą, uczynił kilka zapytań, po skończonej zaś dyagnozie wygłosił wyrok:

— Jest to szkarlatyna, mrs. Castelnau; szkarlatyna w najsilniejszym stopniu. Mówiąc to, nie mam zamiaru przestraszać pani, a chcę cię tylko uczynić ostrożną. Przedewszystkiem proszę o zupełny spokój. Co do wskazówek postępowania, te podyktuję pani Elliot, sam zaś powrócę niezadługo.

I, pozostawiając Łucyą przy chorej, skinął na zarządczynią, aby mu do sąsiedniego towarzyszyła pokoju. Gdy zaś drzwi zamknęły się za nimi, przemówił poważnie:

— Pani Castelnau jest bardzo chorą. Obok szkarlatyny rozwija się groźne zapalenie, mogące chorobę w śmiertelną zamienić. Sądzę, iż trzeba natychmiast zawiadomić półkownika. Należy również sprowadzić doświadczoną garde-malade, ale to ja jaż biorę na siebie. Jeżeli więc nie masz pani pod ręką dozorczyni, oznajomionej z niebezpiecznemi chorobami, zatelegrafuję poprostu po jednę ze znajomych mi szarytek.

— I owszem, gdyż ja tu nie znam żadnej wykwalifikowanej pod tym względem osoby.

— Dobrze. A zatem przyślę lekarstwo, którego mrs. Castelnau zacznie zaraz zażywać, i zawezwę depeszą siostrę miłosierdzia, za którą, jak za siebie, ręczyć mogę. Powrócę za godzin parę, a tymczasem proszę spełnić wszystkie udzielone Przezemnie wskazówki. Rozszerzenia zarazy nie potrzeba się zupełnie obawiać, odosobnienie bowiem p koju i służby, kręcącej się dokoła mylady, w zupełności temu zapobiegnie. Proszę tylko przy drzwiach, prowadzących do kurytarza i dalszych pokoi, zawiesić prześcieradło, lub firankę, zmaczaną w płynie dezinfekcyjnym.

— Uczynię to natychmiast; chociaż jakim sposobem myady mogła dostać szkarlatyny, nie pojmuję poprostu. Bawi tu od dni dziesięciu, a przez czas ten ani razu nie opuściła swego pokoju.

— Kto wie, czy nie zaziębiła się w wagonie. Do widzenia mrs. Elliot.

— Żegnam pana doktora.

Wracając do chorej, rządczyni przyznała, iż doktor Iredale, którego po raz pierwszy widziała, przyjemne uczynił na niej wrażenie. Osiedlony od roku w poblizkiem Maldon St. Mary, zdobył on sobie uznanie, należne dobremu lekarzowi, w kilku zaś niebezpiecznych wypadkach świetnie się wywiązał z zadania. Ładnie urządzony dom, elegancki powozik, imponowały wieśniakom, wskazując w nim zamożnego, nietylko z praktyki żyjącego, człowieka.

Chociaż doktor Iredale był kawalerem, najzawołańsze jednak plotkarki nie mogły w postępowaniu jego nic znaleźć lekkomyślnego. Dobrze wychowany i spokojny, ujmował cichą powagą, w której młode panny chciały znaleźć ślady jakiej sercowej tajemnicy. Najbardziej jednak dyplomatyczne dopytywania żadnego nie odnosiły skutku; albo więc życie doktora żadnych nie posiadało tajemnic, lub też umiał dzielnie strzedz swej przeszłości.

Stacya telegraficzna w Maldon St. Mary dwie depesze wysłała tego popołudnia. Pierwszą wzywano półkownika Castelnau do powrotu, w drugiej doktor Iredale odnosił się do przełożonej Zakładu Ś-tej Małgorzaty w Londynie z następującą prośbą:

"Upraszam wysłać natychmiast szarytkę. Jeżeli można siostrę Vilnę, znam ją z opinii, a choroba groźna. Stacya Maldon-St. Mary, w Loamshire." Doktor Iredale.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Żadnej wiadomości, ani jednego słowa od Vilny! Każdy dzień, mijający w bezowocnem oczekiwaniu, zwiększał niepokój, trawiący Iredale'a; mizerny, zgnębiony, nie znajdował on w śnie nawet spoczynku, zwykły ten bowiem pocieszyciel strapionych i nieszczęśliwych, uciekał od jego powiek, aż znużony bezsennością, doktor ratował się chloralem, wstając po nim rozstrojony i ociężały.

Co gorzej, obok zdrowia cierpiała także i praktyka; nieuważny, w smutnem pogrążony usposobieniu, Klemens Iredale zaczął tak niedbale traktować chorych, iż podczas tych dwu miesięcy niepokoju i coraz bardziej niknącej nadziei, kilku najlepszych pacyentów podziękowało mu za starania, a drudzy dali do zrozumienia, iż gotowi są także kogo innego zawezwać.

Wśród utrapień tych ciężkich, jedna tylko pozostawała mu pociecha: oto Wincenty Castelnau bawił ciągle w Londynie, rozłąka więc między nim a Vilną stanowczą widać była.

Do cierpień za to zazdrości, do tortur moralnych, inne jeszcze przyłączyły się męczarnie. Oto śmiały, cyniczny Iredale, stał się naraz tak wrażliwym, tak nerwowym, jak rozpłakana hysteryczka. Nie znosił ciszy, lękał się ciemności, bał się sam jeden pozostać w pokoju; cień, rzucany przez krzesło na posadzkę, wprawiał go w drżenie nerwowe, krzyk jakiś na ulicy, kazał mu w nocy blednąc z przerażenia i zrywać się z obłędem prawie z posłania. Sny straszne, przerażające, mary i upiory, zakłócały mu każdą chwilę spoczynku, aby zaś tylko zamknął powieki, przed oczyma jego stawała blada postać niewieścia, w szaty grobowe przybrana, a odsłaniając śmiertelny całun, ukazywała mu, spazmem konwulsyi wykrzywione, rysy Gertrudy Castelnau. Mara ta tak była czasem wyraźną, tak realną, iż przekonany, że rozbudzonym widzi ją wzrokiem, patrzał, którędy wyszła, szukał śladu nogi jej na posadzce. Ztąd też noc stała się dla niego torturą, a dzień był o tyle tylko znośnym, o ile ogłuszał go wirem swym i hałasem.

— To są skutki chloralu; nie zażyję go więcej, — wmawiał sam w siebie.

I wstrzymywał się dzień jeden; nadchodziła jednak noc, pełna niewysłowionych męczarni, agonia istna moralnej, do życia zbudzonej istoty; Iredale zaś, zrozpaczony, ponownie za środki usypiające chwytał. Na samo wspomnienie Wellboroughu, dreszcz go przejmował; raz pragnął tam pojechać, drugi raz zabobonnego na myśl tę doznawał strachu. Posyłając też wykaz zapotrzebowanych lekarstw, nie pisywał nawet do Marka, nie wspominał mu imienia Vilny, jak gdyby bal się szyderczego na ważkich jego ustach uśmiechu i tych słów pamiętnych:

— Ej, czy tylko gra za świeczkę starczy?

A jednak wierzył w przywiązanie Vilny; to jedno w chwilach najcięższych sił mu dodawało. Wierzył, że do niego napisze, że, powróciwszy, da się przebłagać i przejednać.

W dniu, który miss Lascelles przeznaczyła na ostateczną z Markiem Barnays rozmowę, Klemens Iredale, skończywszy wizyty u chorych, powrócił, jak zwykle, około wpół do piątej do siebie. Znużony fizycznie, zgnębiony moralnie, pobiegł jednak najwpierw do biurka, na którem mu listy składano. A może będzie choć parę słów od niej?

Ani litery! Złamany, opadł z jękiem głuchym na krze sło. W tejże chwili dzwonek frontowy ozwał się głośno. Doktor drgnął, wyprostował się i szybko przygładził włosy. W przedpokoju głos jakiś męzki pytał o niego, równocześnie zaś służący stanął na progu:

— Dwóch panów pragnie się widzieć z panem doktorem, — zameldował.

— Dobrze; zaraz przyjdę.

Pamiętając, iż od rana nic nie miał w ustach, nalał kieliszek wina i wypił go duszkiem, poczem, wszedłszy do gabinetu konsultacyjnego, powitał ukłonem nieznajomych.

— Czem panom mogę służyć? — zapytał, pewny, że tu o poradę chodzi.

— Przepraszam najmocniej, — wyrzekł wysoki, silnie zbudowany mężczyzna, zbliżając się ku niemu, — nie przyszliśmy tu w roli pacyentów.

Potężna jego prawica spoczęła równocześnie z siłą na ramieniu gospodarza domu.

— Doktorze Iredale, — wyrzekł uroczyście, — racz się uważać za mego więźnia. Aresztuję pana.

Na dźwięk słów tych, straszna zmiana zaszła w rysach lekarza. Nie poruszył się nawet; szklane jego oczy przesuwały się tylko kolejno od jednego do drugiego z przybyłych.

— Jakiem prawem i na jakiej zasadzie aresztujesz pan? — zapytał w końcu.

— Jestem komisarzem policyi, mam zaś polecenie uwięzić pana, jako oskarżonego o morderstwo, o otrucie pani Ca stelnau. Rozkaz aresztowania przyszedł telegraficznie z Wellboroughu, gdzie pułkownik Castelnau złożył pod przysięgą ważne przeciw panu zeznania.

W miarę słów tych, doktor Iredale odzyskał część panowania nad sobą.

— Ależ to potworne! — zawołał. — Jakto ? pozbawiacie mnie panowie wolności, na zasadzie błahego podejrzenia jedynie?

— Niestety, sir, mamy dowody. Wspólnik pański, Marek Barnays, złożył piśmienne poświadczenie pańskiej winy w ręce miss Vilny Lascelles.

— Vilny Lascelles! — wykrzyknął doktor z taką dziką siłą rozpaczy, iż na ryk ten przerażający wszyscy domownicy zaczęli się zbiegać na górę, chcąc wiedzieć, zkąd tak nieludzki głos wyszedł; zaczem jednak służba drzwi dosięgła, Seweryn Gray runął bez zmysłów u stóp komisarza policyi.

Zamknięty samotnie w celi więziennej, mniemany Klemens Iredale oczekiwał na termin swej sprawy, wślad za którą mogły go tylko czekać stryczek lub galery. Dziś cała gorzka prawda nie obcą już mu była; wiedział, iż Vilna Lascelles od chwili popełnienia morderstwa podejrzewała go ciągle, że, stawiając go na równi z Markiem Barnays, jednaką z obydwoma odegrała komedyą, by posiąść dowody, które teraz straszną w ręku jej broń stanowiły.

— Ach, — wołał nieraz rozpaczliwie, — gdyby nie ona, gdyby nie ta ślepa namiętność, byłbym może uczciwym pozostał człowiekiem! A dziś, jakaż gorzka spotyka mnie za nią. nagroda!

Sala sądowa, kurytarze, dziedziniec nawet, przepełnione były tłumem ciekawych, którzy, cisnąc się i tłocząc, chcieli na żywych, zbrodniczych dokumentach, tajniki duszy ludzkiej studyować.

Do chwili wejścia, Seweryn Gray starał się w zachowaniu Przynajmniej, pozory godności ratować. Raz jednak wprowadzony do izby posiedzeń, ujrzawszy się wobec oczu tysięcy, po słyszawszy szmer głuchy, powtarzający jego nazwisko, utracił panowanie nad sobą, obecność zaś Vilny Lascelles dala mu dopiero pojąć całą grozę poniżenia i upokorzeń, jakie przejść będzie musiał. Krwawy rumieniec wstydu oblał mu lica, zeszedłszy zaś z nich, ołowianą nieledwie pozostawił bladość. Czując, iż nogi chwieją się pod nim, a ręce drżą, jak u zgrzybiałego starca, chwycił za brzeg ławy, i uspokojony dopiero nieco, podniósł głowę, by okiem powieść dokoła. Tłumy nic go nie obchodziły; ale tam, opodal, stała ona, Vilna Lascelles, a obok, jakby wobec całego świata już jawną roztaczając nad nią opiekę, górował nad innymi wyniosłą postacią człowiek, którego najbardziej na ziemi nienawidził — Wincenty Castelnau.

Więzień wysłuchał aktu oskarżenia, z uczuciem głuchej rozpaczy. Nic go już dziś nie obchodziło, nic! Czuł się przeklętym, potępionym!

Pierwszym świadkiem, jakiego przywołano, była Vilna Lascelles; po niej Marek Barnays składał z kolei zeznanie. Nadrabiając miną, aptekarz udawał tak pewnego siebie, iż przewodniczący zmuszony został przypomnieć mu, że świadkowi, który, według słów własnych, sam niedalekim był od winy, więcej-by przystało skruchy i pokory.

Mr. Green, prawnik, wyznaczony ku badaniu świadków, ciągnął tymczasem:

— Wszak znałeś pan oskarżonego oddawna?

— Byliśmy razem w szkołach, na dość przyjaznej pozostając stopie, — objaśnił Marek. Podczas wyprawy afrykańskiej spotkaliśmy się ponownie, jako ochotnicy w oddziale medycznym, przyczem przeznaczono nas do szpitala, w którym siostra Vilna, czyli miss Lascelles, pełniła rolę szarytki. Wtedy to, obcując często z doktorem Sewerynem Grayem, spostrzegłem mimowoli zmianę, jaka w nim zaszła; posłyszawszy zaś, iż kocha się na zabój w nieznanej mi siostrze Vilnie, zacząłem go nią prześladować. Kolega żarty me źle bardzo przyjmował, a sądząc, że ma w pułkowniku Castelnau szczęśliwego rywala, nienawidził go z całej siły.

— Przepraszam. Zkąd pan wiesz, że go nienawidził?

— Sam mi to mówił. Opowiadał mi naprzykład, iż, ukryty za murem, widział, jak pułkownik podjechał konno do bramy szpitala i, korzystając z mroku wieczornego, uściskał bez cere monii czekającą nań szarytkę. "Ja mu tego nie daruję, ja się zemszczę!" — wołał Gray w uniesieniu rozpaczy, rada zaś moja, aby nie wkładał palca między drzwi, z szorstką tylko spotkała się odpowiedzią. Wkrótce później, podczas małej utarczki, pułkownik Castelnau został lekko raniony kulą, która nie z wrogich szeregów, lecz z tyłu widocznie leciała. Sądzono, mylnie rzecz prosta, że był-to strzał jakiś wypadkowy.

— Na czem opierasz pan twierdzenie, iż sąd ten był mylnym?

— Gdyż na własne widziałem oczy, jak kula ta wybiegła z rewolweru Seweryna Graya, wymierzonego w same głowę pułkownika.

Wobec zdumiewającego tego odkrycia, mr. Green tylko,

Castelnau i Vilna, najmniejszego nie okazali zdumienia. Sędziowie nawet zdawali się poruszeni, wśród publiczności zaś, słyszano szmer wstrętu i oburzenia.

— Sądzę, panie Green, — zauważył przewodniczący, iż zeznanie to należy wnieść do protokółu, jako osobną skargę o nowy zamach morderczy.

— Po to głównie, aby zaznaczyć, iż świadek posiadał więźnia oddawna w swej mocy, — brzmiała odpowiedź. — Jest to fakt nader ważny.

— Gdzie się znajdował doktor Gray, gdy, według pańskiego twierdzenia, strzelał podstępnie do pułkownika? — badano dalej Barnays'a.

— Stał ukryty za grubym pniem, pan Castelnan zaś spuszczał się ze wzgórza, na czele małego oddziału żołnierzy. Nikt nie zauważył, zkąd strzał ten wyszedł, ja jeden, leżąc przy-czajony za doktorem, doskonale każdy ruch jego widziałem. Gdy utarczka minęła, a kule przestały świstać nad nami, przyczołgałem się do Graya, a opowiedziawszy mu, iż wiem wszystko, uprzedziłem, że jeżeli nie dopomoże mi do zrobienia karyery, mogę go zeznaniem mem zawieść na szubienicę. Wiedziałem, iż odziedziczył niedawno spory spadek, porozumieliśmy się też z łatwością; po powrocie kupił on mi i zaopatrzył aptekę w Wellboroughu, a sam nabył wkrótce później praktykę w Maldon Saint Mary. Wtedy-to, — ciągnął Marek, — doktor Gray, a raczej Klemens Iredale, jak go nazywano teraz, zobowiązał się wszelkie materyały apteczne brać wyłącznie ode mnie. Le cząc też panią Castelnau, przyszedł raz i zażądał sześć gramów akonityny. Zapytany, na co mu tak silny środek może być potrzebny, "To moja rzecz, " — odparł. — I owszem, nie wdzieram się w zaufanie, — zauważyłem, — wydając jednak prawem wzbronioną truciznę, żądam na nią pokwitowania. Wzdragał się z początku, w końcu jednak przystał. Dowód ten, złożony przeze mnie w ręce miss Lascelles, znajduje się obecnie w posiadaniu pułkownika Castelnau.

— Czy przysięgasz pan na to, iż sprzedałeś sześć gramów akonitu, obecnemu tu na ławie oskarżonych, doktorowi Klemensowi Iredale?

— Przysięgam.

Podchwytywany zręcznie za słówka przez obrońcę więźnia, Marek potrafił ani razu nie skrzyżować swych zeznań. Przywołany z kolei pułkownik Castelnau, złożył najwpierw dowód otrucia, wydobyty przez Vilnę od Barnays'a. Świadectwo jego ograniczyło się tylko do powtórzenia rozmowy, zasłyszanej między miss Lascelles, a aptekarzem. Przyzwana powtórnie, Vilna musiała przysiądz na tożsamość pisma doktora Graya, co po niej dokonał jeszcze Marek Barnays, jego pomocnik i dwóch innych świadków.

Na tem zakończyło się badanie.

W parę godzin później, modny niedawno lekarz siedział skurczony w kącie ciemnej celi, a jęcząc rozpacznie, błagał o kilka ziarnek tego samego akonitu, którym otruwszy niegdyś Gertrudę Castelnau, dziś chciał zabić krwawe jej widmo i siebie.

— Winien!

Tak brzmiał wyrok przysięgłych. Napróżno obrońca czynił wszystko, co było w jego mocy. Dokument, zdobyty przez Vilnę Lascelles, stanowił dowód winy, której nic już złagodzić nie mogło.

Marek Barnays uszedł bezkarnie; nie czekając bowiem wprowadzenia sprawy, sprzedał sklep swój potajemnie i zniknął bez wieści. Sprytny aptekarz pojął, iż pojawienie się w Wellboroughu niebezpieczeństwem grozić mu może; w rzeczy też samej, tłum rozwścieczony, powybijawszy, pomimo wdania się policyi, szyby w aptece, czekał tylko na ukazanie się jej właściciela.

Nigdy może stary, piękny kościoł w Maldon Saint Mary nie był świadkiem ceremonii bardziej malowniczej i wzruszającej, nad zaślubiny Vilny Lascelles z pułkownikiem Castelnau. Ciemne jego nawy iskrzyły się od błyszczących mundurów, oraz strojnych sukien i brylantów, na których tle sympatycznie odbijały poważne szaty i długie welony sióstr miłosierdzia, co z przełożoną swą na czele żegnały ukochaną wychowankę i ozdobę Zakładu Świętej Małgorzaty.

Przed kościołem, od bramy bluszczem spowitej, aż do wrót świątyni, stali w galowych mundurach żołnierze z pułku Castelnau, ci sami, którzy, towarzysząc mu w wyprawie afrykańskiej, przyuczyli się tam wielbić "białego anioła," jak ogólnie Vilnę nazywano. Nigdy też może okrzyki ich nie brzmiały tak szczerą życzliwością, nigdy nie witały piękniejszej panny młodej i szlachetniejszego oblubieńca.

Gdy, po skończonej ceremonii zaślubin, nowożeńcy, jasnemi promieniami słońca oblani, ukazali się przed świątynią, głośne wiwaty i życzenia tysiącznem rozległy się echem, a Vilna, wzruszona, drżąca, przytuliwszy się silniej do ramienia męża, dziękowała rozentuzyazmowanym tłumom, które, chcąc lepiej ujrzeć piękną oblubienicę, tak silnie nacierały na straż jej honorową, z afrykańskich weteranów złożoną, że aż szyk tej ostatniej przełamanym został.

Wielu z pośród ludzi tych siostra Vilna pielęgnowała niegdyś w szpitalu, wielu ulgę w cierpieniach i życie jej tylko zawdzięczało; dziś też, poznając ich, zatrzymywała się, by z każdym uprzejmych słów parę zamienić.

— I owszem, nazywajcie mnie siostrą Vilną, — prosiła, posłyszawszy z ust ich imię to drogie. — Mam nadzieję, że dla was zawsze nią zostanę, i że na przyszłość często widywać się będziemy.

Dumny pałac Templemore'ski wrzał życiem tego wieczora: na uczczenie bowiem zaślubin swego pana, podejmował dawnych jego podkomendnych, oraz dzisiejszych oficyalistów i dzierżawców. Nowożeńcy wstrzymali umyślnie o je den pociąg wyjazd swój za granicę, tak, aby Vilna mogła rozpocząć bal z głównym przedstawicielem dóbr swego męża, starym ojcem Westlake, a następnie przejść do rąk siwowłosego sierżanta, podczas gdy mąż jej, podając ramię Madzi Westlake, wskazał świetnym oficerom drogę do zaskarbienia sobie łask świeżych wiejskich dziewoi.

Gdy nareszcie młoda para znalazła się samą w karecie, wiozącej ich na stacyą, Wincenty Castelnau otoczył tkliwem ramieniem wysmuklą kibić żony, a tuląc ją do piersi, wyszeptał:

— Nakoniec jesteś moją jedynie. O, ukochana, jeżeli tamten za samolubną namiętność swą, gorzką otrzymał nagrodę, jakżeż miłość mą wysoce Bóg pobłogosławił!

— Bo była czysta i szlachetna, — wyszeptała słodko. — Wzamian też przynoszę ci imię, na którem nie spoczywa najlżejszy cień podejrzenia.

Gorący pocałunek zamknął karminowe jej usta.