Jan Brożek

GRATIS I APOFTEGMATA

Konwersja: Nexto Digital Services

GRATIS I APOFTEGMATA

Jan Brożek

GRATIS ABO DISKURS I ZIEMIANINA Z PLEBANEM

Ziemianin, Pleban

Z. Pomaga Bóg, ks. plebanie.

P. Dziękuję wam, mój łaskawy panie.

Z. Cóż tu u was nowego słychać?

P. Nic dobrego, wojna w Krakowie, ja żałuję, żem swego Albertusa na Podole wysłał, więcej by tu był mógł wysłużyć, bo słyszę płacą dobrze.

Z. Jakoż to wojna ma być w mieście stołecznym?

P. Jużci nie wiem, skąd ją zacząć. Posłałem tam był do Krakowa Matyasza na naukę, aby się w Kollegium Wielkim uczył. Teraz, gdy mię nawiedził, powiada mi dziwne historye, jako jezuici swoje szkoły poczęli zaczynać; akademicy poczuwając się w tym, że swojej dosyć czynią powinności, co się tycze nauk wszelakich, bronią tego jezuitom.

Z. A dlaczego mają rzeczy dobrej dobrym ludziom zabraniać ?

P. Nie każdą rzecz dobrą dobrzy ludzie czynić powinni, zwłaszcza jeśli prawa i przywileje kogo w czym obwarowały. Dobra to rzecz jest szafować sakramentami świętemi kościelnemi, jednak nie każdemu to chrześcijaninowi wolno, tylko temu, którego na to Pan Bóg przez swoje namiestniki powoła.

Z. Nie od rzeczy to WM. powiadasz. Ale dla Boga, czy to nie lepiej, gdy darmo uczą, jako jezuici czynią?

P. Darmo? Obacz jeno WM., jako to darmo. Pamiętam ja, gdy naprzód jezuici do Polski przyszli, byłem na ten czas w Poznaniu na tumie. Pokora w nich wielka była, układność, nabożeństwo, w szarych rewerendach chodzili i tym ludzi za sobą wiele pociągnęli; szkoły naprzód poczęli otwierać: co żywo do nich, tym nawięcej pretekstem, że darmo uczyli, i zda się to każdemu, nie głęboko w rzeczy zaglądającemu, że darmo, bo sześci groszy od chłopca na kwartał nie wezmą, nie wybierają cretales, jajec dla rekreacyej znosić nie każą, jako na małych miasteczkach za mnie bywało; ale wejźrzawszy w ich postępki, które mają przy fundowaniu swoich szkoł, i potym, co z tej nauki mają za pożytki, każdy mądry musi przyznać, że nie darmo, ale barzo drogo uczą.

Z. Jakim to sposobem, dla Boga, nie mogę zrozumieć.

P. Uczynię tak, abyś WM. zrozumiał. Naprzód, gdy swe szkoły fundują, warują to sobie, aby ich nie fundowali, aż pierwej mają tak wiele dochodów, coby się wszyscy, ile ich tam ma mieszkać, dobrze wychowali, zamykając w tym wychowaniu szaty, żywność i wszelakie dostatki, do dobrego mienia należące. To już mając, dopiero swe szkoły zaczynają. Wiem o tym pewnie z ust jednego zacnego i wielkiego biskupa, że gdy ich pytał, czemu by w Łucku teologiej nie uczyli, odpowiedzieli mu, że „jeszcze nie mamy tak wiele na to fundacyej, aby się teologia czytała". A jeśli darmo uczą, cóż im po fundacyej ?

Z. Nie wiedziałem ja o tym, aby tak opatrzni byli.

P. I owszem ich reguły inaczej im nie każą czynić. Nawet, żeby im ni na czym nie schodziło, obligują ich, aby gdziekolwiek są, ogród swój mieli, a to dla rekreacyej, bo też i to należy do bytu dobrego: widzieć pięknie. Przypatrz że się WM., co jeszcze z tego za pożytki mają, abyś WM. osądził, jeśli darmo uczą, abo nie. Czy się to mała rzecz WM. zda przez uczenie małych dziatek do znajomości ludzkiej drogę sobie otworzyć, a przy znajomości i do pożytku?

Z. Niemała. Ale jako to ?

P. Tak. Gdy kto do starych szkół dał dziecię, zmówił z bakałarzem na kwartał dać złoty, taler, czerwony złoty i nic więcej mu nie dał, bo nie powinien. Jezuici zaś nie targują się o płacą: uczą pospołu bogatego z ubogim, na dyskrecyą służą i dla tego więtszą nagrodę biorą. A co ubogiego darmo uczą, to mu pan in quadruplo przy swym synku nagrodzi. A to się dzieje w ten sposób. Pobędzie synaczek w infimie, pocznie już repetować: Quae maribus tribuuntur; pomknie się potym z szkoły do szkoły, otrzyma za praemium obrazek jeden i drugi, zostanie imperatorem Romanorum abo Graecorum: da znać panu ojcu, paniej matce, panu wujaszkowi, ciotuchnie, pośle nadto obrazik cum indulgentiis z radości. Przyjedzie ociec do syna, gdzie się uczy, abo stryj, powinny, wuj, ciotuchna: alić ich dzieciątko z oracyjką piękną przywita; alić ono pięknie odprawuje komedyą; alić ono nadobnie w komeszce, w wianeczku koło ołtarza się uwija, świeczki długim drzewcem gasi, dzwoni we dzwoneczek, pięknie się kłania, spowiada się co tydzień: Jego M. ks. rektor też z drugą a dłuższą oracyą przyjdzie: „Miłościwy Panie, dobrodzieju nasz, Miłościwa dobrodziejko, macie WM. za co Panu Jezusowi dziękować, że Pan Bóg WM. dał tę roztropność, iż to dzieciątko oddaliście tu do naszych Ojców, bo za mały czas wzięło znaczne postępki, naprzód w bojaźni bożej, w nabożeństwie, w cnotach, w nauce i przykładem wielkim jest drugim dziatkom. On wstyd, ona skromność jego, ona pilność, ona chęć do nauk, że wszystkich inszych celuje. Nie włóczy się po Kleparzu, po Gramatykach, po przechadzkach, w każdą godzinę wie o nim r-dus magister i znacznej WM. pociechy z zacnym domem swoim doczekacie".

Z. Mój drogi ks. plebanie, dalibóg, słychałem właśnie taką oracyą, gdy ją w Lublinie do jednego sąsiada mówili, a miło jej było sąsiadowi memu słuchać.

P. Dla Boga, jako się ociec i matka, także i powinni cieszyć nie mają, gdy ich wypłókanie, ich krew, tak usilnie zalecają, choć w rzeczy samej nie masz co. Sam WM. zrozumiej po sobie, któremu Pan Bóg potomstwo dał. Więc rodzicy, słysząc taką nowinę a pocieszną, nie on taler abo czerwony złoty kwartału umownego, coby go był dał prostemu bakałarzowi, ale wnet z workiem co znacznego, wnet kielich, wnet na sutannę, na antependium, na dzwon, więc wołów kilka abo ryb beczek, jeśli z Podola, więc miodu przasnego, więc zboża łasztem jakim.

Z. Prawda, bo i stamtąd siła nabrali.

P. A zaś w mieście kupiecki człowiek to lagę oliwy, to kamieniem korzenia, rozynków, cukrów, biskoktów, koców białych, materyej, półcien dla ojców, sukna i o co się jedno przymówi, rodzicy żadną miarą się nie wymówią. Uczęstują Jego Mci ks. rektora, udarują privatim, a on odchodząc, zaleca zakon swój (cudzego zakonu i świeckich księżej pewnie nie zaleci), swoich też na inszym miejscu blisko onego dobrodzieja mieszkających kommenduje, w łaskę szrobuje, ochędostwo nabożeństwa ich wychwala, r-dum magistrum onego dzieciątka specialiter zaleca; potym, aby się te rzeczy nie łatwie rozrywały, sam odszedszy, pośle prędko magistrum r-dum; magister zaś r-dus w rogatej czapeczce, w stojącym kołnierzu, jak w pasztecie, z pacioreczkami przyjdzie, uśmiechając się, przywita pięknie, Ich Mci dzieciątko zaleca i więcej, niźli Jego M. ks. rektor. Alić magistrum r-dum uszanują, uczestują, udarują privatim i dla patresów też ad communem usum hojnie. Tu już WM. patrzże: in centuplo nagradza się im od jednego możniejszego, którego ex discretione rzkomo darmo uczą, że i za sto równych uboższych zapłaci się im lepiej, aniżliby się był zmówił na kwartał, I tak WM. baczysz, że o dawnych szkołach i tych nowych jezuitskich może się mówić on dawny wiersz:

Mercurius, pueri, minimo placabilis. Ille

Lacte vel agresti melle litatus erit.

Non sic Alcides. Aries aut agnus opimus

Poscitur, aut aliquo de grege lecta pecus.

Dicis: at ille lupos arcet; quasi referat, utrum

Custos anne rapax perdat ovile lupus.

Nie wiem ci, jeśli tam nie masz czego contra quantitatem. Stary ja żak, mogłoby się o tym szeroko mówić; wszak też oni, o czym dobrze wiemy, contra quantitatem biorą.

Z. Otworzyłeś mi WM., ks. plebanie, oczy; już teraz ich postępki lepiej baczę.

P. Dopieroć to początek; słuchaj jeno WM. dalej, do czego to przywiodę, a przyznasz mi WM., że tak, a nie inaczej.

Z. Aboś WM. u nich kiedy w zakonie mieszkał, żeś WM. tych rzeczy jezuitskich świadom?

P. Nie mieszkałem, ale jako mię WM. widzisz, mam lat siedemdziesiąt i pięć, jako jeno ich pamiętać mogę, upatrowałem ich obyczaje i tu w Polszcze i w Wielkim Księstwie Litewskim; więc gdy kto ma eksperyencyą przez lat czterdzieści abo pięćdziesiąt, gdy eksperyencyą pierwszego, wtórego roku etc. porówna eksperyencyą dziesiątego, jedenastego i tak per consequens, siła rzeczy może zrozumieć i drugich nauczyć, czego nie mogą przez słabość rozsądku obaczyć.

Z. Proszę, powiadaj WM. dalej.

P. Pokazałem WM. jeden a wielki pożytek, który jezuici mają z uczenia dziatek. Drugi zaś ten jest, że nie dla nas świeckich (policzę się też w ten poczet), ale dla samych siebie dzieci tak wiele uczą. WM. się gospodarstwem bawisz, dla tegoż stąd ja zacznę. Mądry gospodarz, gdy ma stado, zna każde źrzebię i rozsądek czyniąc, z rozmaitych znaków zwykł je brakować: to będzie dobre, to leda co; owo zostawi i zażywa na swą potrzebę, tego zaś popchnie między ludzi, napiątnowawszy jednak, aby potym, gdy się u kogo trafi wzmianka dobrego konia, on poznał i dał o nim iudicium : „Przyjacielu, taki to koń, dostań go, abo niechaj". Także oni wszystkie dzieci, co ich jest w prowincyej, radziby uczyli; jeśli jakie jest dobre ingenium, pilne, solidum, bonae exspectationis, successionis, spei, ratunku od powinnych, zacnych, aby je do siebie zaciągnęli na rozkrzewienie i pożytek zakonu swego. A mają na to dziwne swoje namowy, któremi miękuchne serca młodzi tak uwodzą gładko, skutecznie, że trudno się lada komu obaczyć; wielkiej na to w rzeczach i postępkach ludzkich potrzeba eksperyencyej, aby obaczyć, na co owe częstowania cukrami, dozwalanie rekreacyj po medytacyach nie gwałtownych, więc owe nadymanie serc dziecińskich przyszłą sławą: „Będziesz potym apostołem do Nowego Światu, będziesz świętym, będą cię malować z promieniami od głowy pochodzącemi". Któremi namowami młody człowiek, wspominając sobie na obrazki, które mu w gramatyce za praemia dawali, dobrze przedtym do tego rzecz swoję prowadząc, jako się nie ma zmiękczyć i namawianiu ich podać? Więc inszych tak wielu sposobów różnych wedle różności osób, lat, kondycyej, urodzenia, których teraz nie będę wyliczał; oni to pierwej dobrze wybaczą z młodziej różnemi sposobami a nieznacznie. Jeśli zaś którego zaciągnąć nie mogą, abo że go rodzicy gwałtem wezmą, abo że sam u nich nie chce być, to już miasto napiątnowania, że takiego słowa zażyję, konjurują go, ut beneficii accepti sit memor, pomniąc na to, że Deo, parentibus et praeceptoribus non potest reddi aequivalens , aby ich jako swoich dobrodziejów i nauczycielów nie zapominał, aby za wszelaką okazyą promowował, aby nawiedzał, aby się często spowiadał, aby in saeculo żyjąc (jakoby oni extra saeculum zaszli daleko), ich zakonowi świętemu życzliwym był, aby do kongregacyej sam i z swojemi chodził, i inszych tak wiele kondycyj, któremi umysł młodego człowieka uwichlą, upętają, że trudno do wolności rozsądku przyść.

Z. Cóż ja to od WM. słyszę.

P. Takci jest, a nie inaczej; wiem, co mówię. Dałbym WM. wiele przykładów. A to jeszcze WM. uważ, że gdy swój zakon zalecają, jakoż i sam przyznać muszę, że jest zalecenia godzien, tedy tak inszych lekce poważają, tak ich udają, aby ich pokazali jako napodlejszemi, nie tylko privatim, ale i publice kazania o nich czyniąc, komedye strojąc, aby tak ad odium do ludzi księżą świecką, bądź profesorów, bądź studentów przywiedli. Pomnię na zamku krakowskim w kościele jednego jezuitę każąc o świętej spowiedzi, o której gdy już wiele powiedział, naostatek to przydał: „A gdzieś się spowiadał? — U księdza świetskiego? — O, wiesz to Bóg, jaka to tam spowiedź". — Słyszało to siła prałatów zacnych. Więc inszy zakonnicy nie przyjmą do zakonu, aż się naprosi, nullo alio respectu, tylko devotionis, a oni proszą, namawiają, perswadują i tylko z tego zakonu zbawienie ukazują.

Z. I naukęć swojętak udają, że lepsza być na świecie nie może.

P. Jam się u nich nie uczył, tylko explorandi gratia przypatrowałem się jeszcze w Poznaniu, gdy mieli dość godnych ludzi, którzy byli z Akademiej Krakowskiej do ich zebrania wstąpili. Ale proszę, uważ to WM., com ja zrozumiał, równając nową instytucyą do dawnej, w której miałem zacnych nauczycielów z Akademiej. Przedtym, gdy się dziatki uczyły w szkołach dawnych, liczyli nauki, to naprzód grammatica, potym rhetorica, potym dialectica i dalej, jako dowcip i przyrodzona inklinacya kogo prowadziła, bo nihil invita Minerva. Teraz zaś w tych nowych szkołach jednę samę gramatykę rozpłatali na wiele części: tu infima, tu grammatica mniejsza, tu grammatica więtsza, tu syntaxis, tu humanitas etc. Więc to u prostych i nieuważnych rodziców jest plausibile, gdy usłyszą, że ich syn w pierwszej, w drugiej, w trzeciej, w czwartej, w piątej szkole, a jeszcze owe crepundia dziecińskie w każdej szkole, że został imperatorem Graecorum abo Romanorum abo praetor, abo otrzymał praemium, wziął obrazek abo co innego — aza tam tego jest mało? Z czego wszystkiego cieszy się ociec, matka, powinni,. że tak wiele ław, tak wiele progów ich synaczek liczy w takich dygnitarstwach, a nie widzą tego, że to jedna tylko nauka, że to przecię grammatica.

Z. Dla Boga, tak jest właśnie; bacznie WM. o tym sądzisz.

P. Mój drogi panie, poradź się WM. w tym i namędrszego, co się zna na naukach i może dobrze osądzić, quibus terminis fines artium distinguuntur ; nie inaczej WM. powie. Bo jako WM. grunt z sąsiedzkim gruntem ma pewne granice, o których sądzi urząd na to postanowiony, tak i o naukach WM. rozumiej, których w szkołach dawno uczono. Mnie WM. widzisz starego, siwego, a tego wszystkiego, co się oni uczą w tak wielu szkołach, progi różne przechodząc, ja za moich dawnych czasów nauczyłem się na jednej ławie, w jednej izbie, czasem na ostatku siedząc; czytano tam pierwszym coś trudniejszego, a przecię słuchając przychodziło do tego, żem to porozumiewał. Patrzże WM., jako siła czasu przyjdzie trawić w tak wielu szkołach na regułach różnych, trudnych, nieuważnie pisanych. Co się chłopiec przedtym jednej reguły uczył, nomina virorum, teraz już dwoja praca. Naprzód się uczyć: Quae maribus solum tribuuntur, mascula sunto; aby to zrozumiał potrzeba drugiej eksplikacyej, to jest, nomina virorum etc. sunt generis masculini, a potym dopiero exempla. Przedtym nomina mulierum sunt feminini generis, ut Barbara; teraz femineum dices, quod femina sola reposcit, i na to znowu wykład i przykład. Cóż to było po tych wielu regułach? Zaś tak wiele czasu strawiwszy na gramatyce, przez retorykę prowadzą discipuła do filozofiej. Tu już zabawić się było potrzeba, a oni to nazwali cursum philosophiae znacząc, że filozofią przebieżeć tylko potrzeba, nie zastanowić się na niej. Pomnię o tym zdanie człowieka wielkiego dowcipu i rozsądku, ks. Stanisława Sokołowskiego, o którym WM. słychał.

Z. Ten to, który był w poszanowaniu wielkim u króla Stefana?

P. Ten jest [...] Piszą historycy o Atenach, że gdy się jaki dobry człowiek z Aten pokaże, bywa nader dobry, a gdy zaś jaki zły, bywa nader zły, właśnie jako i ziemia koło Aten i miód przednie dobry i truciznę prędko zabijającą, cicutam zowią (nie wiemci, jako po polsku nazwać), z siebie wydaje. Toż się może powiedzieć o tym zakonie świętym, że podawa z siebie ludzi wiele uczonych, świątobliwych; ale gdy się zaś jaki łotr stamtąd wywali, przedni łotr abo heretyk z niego bywa, jako to był Francken, także Marcus Antonius de Dominis. Bogdaj o takich kacerzach nie słychać więcej. Ale przy tych kursach dosyć krótce o tym namienić, wszak szerzej WM. potym mogę o tych rzeczach powiedzieć uważne niektóre konsyderacye. Do tego to wiodę, że na tak wiele szkół, a mało nauk potrzeba czasu nie mało; a nade wszystko uważ to WM., że najwiętszy czas na gramatyce trawią, której mógłby się każdy za krótszy czas i dobrze nauczyć. Ale oni grammaticam Alvari, która barzo trudna jest do zrozumienia i nauczenia, ucząc dzieci, przy niej czas wielki trawią z wielu przyczyn. Pierwsza; aby długo bawiąc w szkolę, ów kwest, wyższej wspomniony, co nadłużej brali. Druga, aby humory dziatek zrozumiewali długim się bawieniem w szkole. Trzecia, aby młodego wilczaszka na swe kopyto wyćwiczyli i młodością jego kierowali. Czwarta, gdyby dziecię od nich wziąć chciano, aby wymówki mieli: niech wżdy przynamniej gramatyki, która jest fundamentem, nauczy się, a potym wolno go będzie wziąć. Piąta, aby młodość jego ad aetatem virilem zabawili w szkołach, a zabawiwszy go i w lata wprowadziwszy, jeśli jakie ingenium dobre, jeśli stateczny, jeśli exspectans successionem, jeśli auxilium od powinnych, jeśli nadzieja bene augendi res suas patribus, aby go u siebie zatrzymali i nie wypuszczali. A jeśli też ladajakie ingenium, abo rodzicy chcą go wziąć, abo sam się nie chce uczyć, abo u nich nie chce zostać, to wolno puszczają. Coż ono żaczysko już z wąsem będzie czynić? Za pacholę służyć? — prosty byk z wąsem za sługę? — Diak głupi; uczyć by się, jeśli nauk już czas minął? Jeśli w rzemiosło, wstyda się. Cóż tu uczynić? Musi ich prosić, aby mu conditionem obmyślili. Alić oni abogo inspektorem abo pisarkiem do swego dobrodzieja podadzą, abo kapelanem abo plebanikiem, abo go potym jako instrumentu jakiego do swoich rzeczy i pożytków zażywali.

Z. Miły ks. plebanie, jużci na wyższe beneficia przez nie wszyscy idą.

P. Do tego wiodę; tylko to pokazuję teraz, że te ingenia, które podlejsze są i nie zejdą się do nich, tak je na małe rzeczy udają, insze zaś do dworu, do kapituł, na biskupstwa, o czym niżej. I tak już WM. baczysz, że lada co się to zda uczyć dzieci, praca sordida; jednak to u nich nawiętszy fundament, aby w prowincyej tej, gdzie są, nie uczył nikt, jeno oni, i to mają za fundament do znajomości ludzkiej, do miłości, do spospolitowania się z ludźmi ad acquirendas facultates. Gdyby nie była, tylko illorum institutio, toby już żaden ksiądz i kanonik, i biskup, i pleban, i proboszcz, i wikaryj żaden nie był, jeno ten, kogo by oni chcieli. W świeckich zaś żaden pan, żaden senator, żaden poseł, żaden wójt, burmistrz, starszy przysiężnik, jeno illorum promotionis . A kiedy by starszy byli illorum institutionis, to wszystkie ich instrumenta et totam caperent provinciam. Imci to służy: Docete, docete pueros; sic regna possidebitis.

Z. A owi zaś, co ich do zakonu przyjmują tak wiele, na co ich obracają?

P. Siła by o tym mówić. WM. podobno rozumiesz, aby już jezuitami byli.

Z. Nie inaczej pewnie.

P. Mylisz się WM. na tym. A ja zaś tak mówię, że w kilkudziesiąt collegia jezuitskich mało jest prawdziwych jezuitów, to jest, którzy już formam essentialem mają, przez którą są jezuitami i od inszych zakonników są różni.

Z. Tego nie mogę pojąć.

P. Prawda, że człowiek forma essentiali różny jest od inszych zwierząt na świecie?

Z. A co WM. zowiesz formam essentialem? Jam już dawno słuchał o tych rzeczach.

P. Forma essentialis człowieka jest to, co człowieka czyni być człowiekiem, jako jest rozum i dlatego filozofowie mówią, że człowiek jest animal rationale; kiedy tego nie ma, choć ma figurę, postać człowieczą, tedy nie jest człowiekiem [...].

Z. Już teraz rozumiem.

P. Tymże WM. sposobem o jezuitach rozumiej, że choć oni w tym habicie chodzą, nie zaraz są jezuitami.

Z. Dla Boga, pojąć tej subtelności nie mogę.

P. Dobrześ ją WM. nazwał subtelnością i prawdziwie wielka jest subtelność. Wiedz WM. o tym, że oni wstąpiwszy do zakonu, długo próbują, nie rok, jako w inszych zakonach, ale kilkanaście, czasem kilkadziesiąt; siła czasu wynidzie, nim którego ad quintam essentiam przywiodą; już będzie uczył, już będzie kapłanem, przecię jeszcze nie jest jezuitą prawdziwym.

Z. Cóż czyni jezuitę prawdziwego? Nie przeciw się WM., że tak często przerywam; gdy czego nie rozumiem, muszę się pytać.

P. Dobrze WM. czynisz. Mają oni w swoim zakonie cztery vota: pierwsze paupertatis, wtóre castitatis, trzecie oboedientiae, ale to są spólne z inszemi zakonami.

Czwarte osobne, którym chciał ich święty fundator różnemi mieć od inszych zakonów, jest missionis votum, aby szli do tych krajów, gdzie wiary nie masz, gdzie jasność prawdy Pana Chrystusowej jeszcze ludzkich sercnie objaśnia, a powinni iść bez opatrzenia wszelakiego, spuszczając się na samą Bożą łaskę, według onego: Nolite solliciti esse etc. Atoż do tego czwartego votum nie rychło przypuszczają. Długo zrozumiewają, czy będzie do tego sposobny abo nie, upatrując, jeśli się na co inszego nie zejdzie. Czy WM. widał owych, co owo włosy długo zapuszczają?

Z. Widałem, ale takich mało bywa.

P. Więc dopiero tak się zapuszczają po uczynieniu tego czwartego ślubu; już dawno to upatruję, ba i słychałem od uważnych ludzi.

Z. Proszę, jako WM. wiesz o tych czterech wotach?

P. Wszytkim to jest jawno. Wspominają je pisarze żywota świętego Ignacego. Czytaj WM. ks. Skargę w Żywotach świętych, u którego WM. znajdziesz summę reguły Societatis lesu fol. 1124. „Dla obrony wiary świętej katolickiej przeciw heretykom, na on czas powstającym i na szczepienie jej między pogany zakon on Pan Bóg wzbudza, w. którym dla tego czwarty ślub przykładają profesy, iż gotowi być mają na rozkazanie papieżów, gdzieby je na pomoc i rozszerzenie wiary świętej posłać chcieli i na koniec świata do pogan i między najadowitsze heretyki, z czego nie tylko się nie wymawiać, ale i o strawne nie prosić Panu Bogu ślubują".

Z. O strawne nie prosić? Na cóż tedy oni mają tak wielkie majętności, których tu u nas naskupowali i coraz im więcej zapisują?

P. Ci, którzy są profesy, to jest, którzy są już prawdziwie jezuitami, nie mogą żadnych majętności mieć, a takich mało jest, jakom WM. powiedział. Majętności też mają dla szkół i mistrzów.

Z. To już takim sposobem nie darmo uczą.

P. Toć to jest, do czego ja WM. prowadzę. A żebyś WM. dowodnie o tym wiedział, czytaj WM. u księdza Skargi na karcie wyższej mianowanej. Mówi sam tak: „Jako Luter z swym Filipem do szkół się udali i kacerstwy swemi młode niewinne serca zarażać poczynali, tak ten zakon Societatis Iesu na odpór zdrady heretyckiej szkoły stawi i młódź prawdą katolicką napawa i do. wszystkich uczciwych i zbawiennych nauk, na rozumu do prawdy oświecenie one prowadzi, pobożnością cnót świętych serca ich zaprawując". Uważajże WM. zaś na te słowa, które tam zaraz ks. Skarga przydaje: „I na to ma fundowane i żywnością od miłosiernych jałmużników opatrzone kolegia i w nich mistrze i doktory swoje",

Z. Jasna rzecz jest, trudno się tu chwalić mają, aby Gratis uczyli. Oszukanie to wielkie stanu szlacheckiego, bo te już majętności, które mają, nie ponoszą onera Reipublicae.

P. O przebóg, jużci i dziesięcin księdzom świeckim, plebanom, kanonikom z tych majętności nie chcą dawać, powiadają, że są exempti. Wszak acta świadczą — ale od rzeczy nie ustępujmy. Już WM. rozumiesz, żem sobie z palca nie wyssał tego czwartego votum; pokazałem je WM. u ks. Skargi, pokazałem i to, że na te swoje szkoły mają fundacye i nie darmo uczą. Jeszcze, abyś WM. miał pewny a nieomylny dowód, że to czwarte ich votum jest forma essentialis jezuitska, uważaj WM. te słowa ks. Skargi tamże; gdy już o tych fundacyach napisał, zaraz przydaje te słowa — proszę, pilnie WM. słuchaj —: „Aczkolwiek główne i nawyższe przedsięwzięcia zakonu tego są domy profesów, w których bez żadnej fundacyej i nadania kapłani zbawieniu ludzkiemu w ubóstwie i ślubach swoich służą a dochodów wiecznych wszyscy profesy mieć nie mogą".

Z. Co to jest za słowo dochody wieczne? Czy to bona immobilia, jako je w prawie mianują?

P. Nie wiemci, jakoby o tym sądzić. Dochodowi wiecznemu opponitur dochód niewieczny, to jest, doczesny. Na przykład, gdy owo kto funduje za duszę swoje jaki widerkauf, suma ta już nie ginie i dochód wieczny jest, aby zań zawsze pamiątka za duszę była odprawowana; jezuici zaś, by nawięcej wzięli: tysiąc, dziesięć tysięcy, półtora kroć sto tysięcy, mamy przykłady, wszystko to za dochody niewieczne mają, bo się nie chcą obligować ninacz, ale to wszystko obracają na swoje pożytki według tego, jako generał rozkaże. A gdy już obrócą podług woli swojej, już pamiątka tego dochodu ginie. Usłyszysz WM. w bractwach, jako owo wyliczają dobrodziejów swoich; wspomnią takiego, który dał sto, wspomnią i tego, który dał dwie grzywnie, wspomnią i chłopka, który dał krówkę etc. Gdyby chcieli jezuici sprawiedliwie wspominać wszystkich swoich dobrodziejów, których do tego czasu od przyszcia swego do Polski mieli, wielki by tego był rejestr. Ale dla tego nie wspominają, że to sobie poczytają za dochody niewieczne; wszystko to są transitoria.

Z. Proszę, czy w tym nie jest jaka subtelność: powiadasz mi WM., że profesy nie mają żadnych majętności.

P. Nie jać to powiadam, powiada to ks. Skarga, nawet i pisze.

Z. Dobrze i tak. Wszak profesy są starszy i jakoby ojcowie tych młodszych, którzy są w nowicyatach i w kollegiach.

P. Tak ja rozumiem. Stąd baczymy, że profesy wszystkiemi kierują.

Z. Jakoż to ma być: synowie mają, ojcowie nie mają? A jeśli się ci synowie dysponują do tego, aby profesami byli i w ubóstwie żyli, jakoż się w dostatkach mają nauczyć ubóstwa ? Ciężkieć to jest przeszcie a contrario ad contrarium.

P. Dobrze to WM. uważasz i będziem z sobą o tym więcej jeszcze mówić; teraz już przy propozycyej stojmy. Dosyć mnie na tym, żem to WM. jaśnie i dowodnie pokazał, iż nie wszyscy są prawdziwie jezuitami, choć po jezuitsku chodzą, dla tej formam essentialem, której jeszcze nie mają, że ich nie wypalono, nie wydystylowano, nie wypróbowano na quintam essentiam jezuicką.

Z. A gdy się nie uda, choć do zakonu już wstąpi, co z nim czynią? Przyjmują ich ustawicznie; cóż im po nich tak wiele?

P. Nihil frustra. Tymić to trzeba prowincye osadzać; z tych potym plebani, fararze, kanonicy; przez tych potym będą wyciskać biskupy, opaty, przez tych potym kapituły i opactwa będą osiadać. Dla tej przyczyny, póki czwartego votum nie uczynią, wolno im wyniść z zakonu zawżdy, gdy się im podoba. Więc których widzą sobie przychylnych, to ich promowują na sekretarye, na opactwa, kanonie, prelatury, puszczając ich, że nie profesy. Czemu zakonnicy tylko do roku dają próby? By też był nazacniejszy, już go po próbie nie wypuszczą; jeśli nie chce, trwać musi; carceres na to, już ad alium statum nie pomyślaj. By był nagodniejszy, siedź w zakonie; by najgorszy siedź w carceres, pokutuj. A oni co? Którzy godni są, to ich w zakonie zostawią, abo też promowują, jakom powiedział. Jeśli zaś źli są, to z nim z pałaców swoich, to go na świat między ludzi wypuszczą. A nie takby miało być. Karzcie łotry i niecnoty, jako zakonnicy czynią, trzymajcie ich u siebie, nie zarażajcie świata nimi. Aleć i ci źli przydadzą się im, bo mszcząc się swoich urazów, to per instrumenta swoje zmykają onych łotrów swoich na dobrych ludzi. Więc sobie selectissimos, a na świat błaznów puszczają, aby oni mędrkowie mancipia mieli z błaznów, gdyby mądrych in saeculo nie było.

Z. Przywiodłeś mi WM. teraz na pamięć tym diskursem sławnej pamięci nieboszczyka pana kanclerza Zamoyskiego, który usłyszawszy, że kilka szlachciców znacznych, przed tym już w inszych akademiach wyćwiczonych, do zakonu jezuitskiego wstąpiło, barzo się tym obrażał, mówiąc, że odejmują ojczyźnie ludzi, którzy by mogli Rzeczypospolitej być pożyteczni. I wierzcie mi, ks. plebanie, iż ta jego żałość pochodziła z wielkiej miłości ku ojczyźnie. Siła nie dostaje ojczyźnie, gdy nie masz głów dobrych, które się rozumem, baczeniem, nie afektami, uwodzą. Ale proszę was, na co się im przyda prowincye swojemi subiektami osadzać?

P. Aby wszystkiemi, jako chcą, kierowali, abo też, aby jednego pana światu wszytkiemu na kark wsadzili.

Z. Czy to podobna, aby o tym zamyślali?

P. Czytaj jedno WM. rozmaitych polityków i historyków tego wieku, domacasz się WM. tego, com na-mienił. Ażebyś to WM. wiedział, pokażę WM. polityka jezuitskiego Carolum Scribanium, który przeszłego roku wydał w Antwerpiej Politico-Christianum.

Z. Cóż to jest Politico-Christianus ?

P. Polityczny chrześcijanin, acz mem zdaniem lepiej było napisać Christiano-Politicum, boć to nie piękna chrześcijaństwo miarkować według polityki; lepiej jest politykę miarkować wedle chrześcijaństwa, to jest, nauki Chrystusowej: sapientia huius saeculi stultitia est apud Deum; a wysławiać politico-christianum jest to mądrość miarkować według głupstwa świeckiego.

Z. Ba, mój miły ks. plebanie, nauczcież mię czego z tej nowej polityki.

P. Przypisał ją Filipowi, królowi hiszpańskiemu. Między inszemi rzeczami tak do niego mówi: „Gaude ergo hac libertate, Rex magne, qui magnitudine tua gaudes et maiorum tuorum more etiam in prima, ut facis, inventa magna meditare, memor Hispanici sceptri esse in prima adolescentia virum esse, nec aha scire, quam diademata et orbes novos, nec aliis nucibus primam aetatem fallere. Ferarum et avium venationi incumbere ahorum regum est; novos venari orbes Deo et gloriae Hispanum est". Tu WM. uważ, jako sobie inszych królów, bożych pomazańców, lekce waży, porównanie tak szkaradne i lekkomyślne czyniąc: światy łowić Panu Bogu hiszpańska jest; ptaszki chwytać, zające gonić, orzechami igrać inszym królom należy. Więc to mądrego, więc to zakonnego człowieka?

Z. Przebóg, niech ja też przeczytam. „Ferarum et avium venationi incumbere aliorum regum est; novos venari orbes Deo et gloriae Hispanum est sequere. Non quod Te in prima hac iuventa semper velim serium et senem: non amo aeternam gravitatem, ut nec iocos aeternos, memor Catonem, Laelium, Scipionem seriis miscuisse iocularia, camposque nunquam otiosos sterilitatem minari. Memorem te tantum opto Iberici numquam inglorii sanguinis memoremque Belgarum tuorum; quibus si imperas (abi invidia, magni veri haec pagina est), orbi imperare potes". Cóż to jest dla żywego Boga „orbi imperare potes" ? To i w Polszcze u nas? To i w Rzymie? Czy o tym wie nasz król Jego M.? Czy to doszło Ojca świętego?

P. Atoś się WM. sam doczytał; nie udawajże mię WM., abyś to ode mnie miał słyszeć, by mię zaś nie oskarżyli do Jego Mci ks. oficyała. Już to dobra, że go pobudza do wojny przeciwko heretykom, ale miał tak napisać: „Memorem te opto Belgarum tuorum, quibus si imperas, avitam possessionem obtinebis". To słuszna i sprawiedliwa: ale aby wszytkiemu światu panować, wierę niesłuszna. Nie czytają znać De officiis Cicerona, już nowe officia wymyślają. Owego zaś czarowania „abi invidia, magni veri haec pagina est" nie potrzeba było. „Magni veri pagina" jest biblia święta.

Z. I owszem temi słowy pokazuje, że to pisze szczerze, nie pochlebując, jako to więc bywa w inszych prefacyach. Uważ jeno WM.: „abi invidia, magni veri haec pagina est".

P. Wierę prawda. Pódźże jedno WM. ówdzie. Na co to napisał: „non est, quod aemula vereare regna?" Czy to nie trąbi na wojnę? Ale to jeszcze nic. To wielka, gdy zaś znowu czyni stosowanie królów, jeno WM. pilnie słuchaj. „Cum enim meditari facienda reliquorum fere regum sit, exsequi Hispanum est. Velle irritoque plurimum conatu aggredi illorum, semel occupata aeternum possidere Hispanum est, Tuum est, cuius me Magno Catholico nomini aeternum sacro, regum maxime" . Święta pokoro, gdzieś była, gdy ten scarabeus jezuita o pomazańcach pańskich tak harde i głupie iudicium pisał.

Z. I sam się temu wydziwić nie mogę, bo gdybyśmy w królach mieli patrzeć na bogactwa i dochody, które nazywają bona fortunae , jużby to nie krzeczy. A to i u nas w stanie szlacheckim ma jeden sto tysięcy intraty, a drugi dwa tysiąca, a jednak w szlachectwie są sobie równi. Nie dochody czynią króla, ale unctio Domini; jako w Polszcze po zamordowaniu świętego Stanisława nie mieliśmy długo królów, choć panowie byli i książęta, państwo rządzący.

P. Dobrze WM. mówisz, ale oni wszytkich królów póty szanują i ważą, póki im pożyteczni są; umarłych lekce sobie kładą, że im już ninacz przydać się nie mogą. Powiem WM. dziwną rzecz, którą nie wiele ludzi wiedzą. Stefan król jakie im dobrodziejstwa czynił, jaką łaskę pokazował, wiesz WM. dobrze. Póki był, żyw, przypisał mu jeden jezuita księgę w Rzymie drukowaną. Po śmierci króla Stefana wydali jezuici te księgi znowu w Moguncyej; wyrzucili prefacyą, która była do Stefana, a napisali inszą, do biskupa bamberskiego. Gdy WM. będziesz chciał widzieć, obaczysz WM., pokażę chętliwie.

Z. To niedobrze. Stateczniejszy w tym był nasz Kromer, który przypisawszy pierwej swoją krojnikę królowi Augustowi, gdy ją po jego śmierci potym wydawał, przypisał ją królowi Stefanowi; ale zaraz znowu przydał i pierwszą prefacyą do Augusta, aby tak pamiątka obudwu wielkich królów przy tak zacnej księdze zostawała. Nie podobają mi się takie odmienności.

P. Azaś WM. nie słyszał dawnej przypowieści: Multi adorant solem orientem, paucissimi aut nulli occidentem ? A ja słyszałem z ust jednego jezuity: „Niedbamy o gwiazdy, kiedy nam słońce świeci".

Z. I to głupie mówił, bo na słońce zaćmienie pada,, a na gwiazdy nigdy. Ale z tych diskursów WM. jużem zrozumiał, do czego rzeczy swoje prowadzą jezuici, tylko o to proszę: Czy też naszy polscy jezuici tak. Hiszpanowi przychylnemi są?

P. Jednym oni wszędzie duchem idą. A to tak WM. wywiodę. Najwiętsza perfekcya jezuitska jest wolą swoję dać starszemu w moc, aby nią według woli reguły kierował. Co ponieważ tak jest, każdy jezuita nie to chce, co się mu podoba, ale to chce, co się generałowi podoba.

Z. Patrzcież jedno, ks. plebanie, jakie to subtelności.

P. Widzisz już WM., dokąd zaszli od infimy, od gramatyki, a jeśli WM. onę pierwszą rozmowę pomnisz, którąśmy mieli z sobą u nieboszczyka pana Jana Kochanowskiego, gdym źle tuszył Rzeczypospolitej, wspomni WM. sobie ono malowanie królów w Poznaniu na sali wielkiej biskupiej, gdzie było napisano: Hic regnum mutabitur; wiedzże WM., że się na ten czas szkoły jezuitskie naprzód zjawiły.

Z. Onaż to rozmowa, co ją potym opisał Kochanowski i nazwał Wróżkami?

P. Ona jest własna, com ją z WM. czynił przy nim. Jeśli WM. Pan Bóg da dłużej żyć, obaczysz WM., jako się to wyjawi dalej, abo też WM. synowie obaczą, gdyż na wielką się odmianę zanosi przez te szkoły jezuitskie.

Z. I sam to widzę. Ale proszę, pokazałeś mi to WM.. z ks. Skargi, że ich powinność zakonna jest uczyć; cóż na to akademicy mówią?

P. Ja nie wiem, bom się z nimi dawno widział: ale jeśli tym argumentem idą jezuici, nie rozumiem, co się w tym zamyka. Czyli dla tego, aby lud wszytek i serca ich, także afekty w rękach swych mieli? Czyli dla tego, aby z miłości chrześcijańskiej ludziom nieumiejętnym służyli i drogę do zbawienia pokazowali? Jeśli pierwszą intencyą idą, mądra to jest polityka; aleć dawni apostołowie swojęnawracanie zaczynali od tego: „Poenitentiam agite" nie od owej reguły: „Quae maribus solum tribuuntur". Jeśli zapomnieli, abo się tego nie doczytali, łatwie im to Silenus pokaże, tylko go niech cierpliwie czytają. Jeśli zaś wtórą intencyą przedsięwzięli, chwalę ją, ale naprzód pytam: gdy słońce w południe świeci, na co się przyda zapalać świeczkę na jasnym placu? Druga, pytam: czemu tam nie idą, gdzie je ich święty fundator obowięzuje, aby bez wszelakiej prowizyej szli do tych krajów, które Boga nie znają, rozsiewać prawdę i nauczać Ewangeliej ? Aza okazyej w Moskwie, w Tatarach niemasz? Że chcą uczyć w Krakowie, pochodzi im to abo z tego, że o akademikach źle rozumieją, poczytając ich za nieuki, za takie, którzy swojej powinności nie dosyć czynią, abo też z tego (acz się to spólnie w jednej głowie zmieścić może), że o sobie takie rozumienie mają, iż nad nich niemasz ani uczeńszych, ani nabożniejszych, ani ludziom i kościołowi Bożemu pożyteczniejszych. Cokolwiek wezmą, ja rozumiem, że sobie nie barzo bacznie postępują i wykroczyli niemało od ścieżki ludzi zakonnych.

Z. Już WM., ks. plebanie, z domu- od obiadu nie puszczę; będziem o tym rozmawiać po obiedzie. Proszę do stołu.

P. Ale się mam na kazanie gotować.

Z. Umiesz je WM. dawno. Mam dobre piwo, po jezuitsku urobione, ba, i bigos będzie po jezuitsku [...].

P. Benedicite.

PRZYWILEJ ABO DISKURS II ZIEMIANINA Z PLEBANEM

Ziemianin, Pleban, Jezuici

Z. Najedliśmy się i napili.

P. Chwała Bogu.

Z. Końcżmyż rozmowę zaczętą.

P. Ale to po pijanu diskurować nie k rzeczy.

Z. Po pijanu? Wżdyśmy nie pili, jeno jezuitskie piwo. A ja znam wielu i z jezuitów, którzy lepiej mówią, napiwszy się dobrego trunku. Wymowna to jest retoryka.

P. Kiedy tak, tedy i ja cokolwiek powiem. O czymże WM. chcesz słuchać?

Z. Skończył WM. na tym, jako akademicy bronią nauki w Krakowie jezuitom, pokazując to wywodnie z ich reguły, o której nieco namienił w Żywotach świętych ks. Skarga, że powinni tam iść dla czwartego ślubu, gdzie niemasz wiary prawdziwej Chrystusowej, jak to w Tatarzech i gdzie indziej i mym zdaniem pokazałeś to WM. gruntownie.

P. Więc dalej. Maszże WM. statuta i przywileje koronne?.

Z. Mam. — Chłopię, przynieść sam statuta!

P. Dobrze tak; bo WM., jako szlachcicowi koronnemu muszę takiemi wywodami prawa Akademiej Krakowskiej pokazać, któremi się i ukontentujesz i potym na sejmikach drugim pokażesz, co to jest Akademia i na co fundowana. Ale pierwej niech wiem, gdzie te statuta drukowano.

Z. Oto na końcu naznaczono : „W Krakowie, w drukarni Mikołaja. Szarfenberga, mieszczanina i bibliopole krakowskiego 1570".

P. Ja mam łacińskie w plebaniej, ale to widzę polskie są.

Z. Tym lepiej; my też po polsku z sobą mówiemy.

P. Naprzód tedy WM. wiedz o tym, że Akademia Krakowska jest Academia Regni. Nie płomiennemi mowami, nie zmyślonymi bajkami to WM. wywiodę. Awo WM. naprzód masz fol. 380. Król Jagieło w przywileju tak mówi: „Zaprawdę dla tegośmy z boskiego zrządzenia państwo ludzi rozmaitych i prowincyj różnych przyjęli i na Królestwo Polskie koronowani, abyśmy toż królestwo uczonymi ludźmi ozdobili i aby naukami ich nieumiejętność wypędziwszy, królestwo to nasze za żywota szczęśliwego panowania naszego, z innemi krainami mogliśmy porównać, nic nie wątpiąc, iż ta sprawa poddanym naszym pożytek przyniesie, a zwłaszcza w mieście naszym, w Krakowie, w którym chcemy Studium we wszelakich naukach, jako mianowicie w teologiej, in iure canonico, w fizyce, w prawiech i w inych naukach wszytkich wyzwolonych, i za przystojną się nam rzecz zdało kollegium mianować, obrać, postanowić, zasadzić, ordynować i erygować; już tym listem teraźniejszym zasadzamy, postanawiamy na wieczne czasy". Uważ tu WM. pilnie każde słowo. Go to jest „[z] zrządzenia boskiego?" Król Kazimierz zamyślał przed kilkadziesiąt lat o Akademiej i już ją założył i otrzymał u ojca świętego Urbana piątego; masz WM. o tym u Kromera lib. 12, czytaj WM.: „Anno sequenti, qui fuit 1361, Casimirus rex missis Avinionem ad Urbanum (quintum) pontificem maximum, Innocentii successorem, oratoribus impetravit, ut in Russia cathedra metropolitica, Cracoviae vero sive adeo Casimiriae nova Academia institueretur, id quod Carolus imperator et rex Boemorum Pragae iam fecerat. Atque illud quidem perfectum est eodem anno primusque archiepiscopus Leopoliensis fuit Cristinus, homo equestris ordinis, quanquam non memoratur, cuius gentis fuerit, a Gnesnensi archiepiscopo praesente rege consecratus. Academiae vero coeptum opus magna parte aedinciorum consequentibus annis magno sumptu excitata, ad finem tamen tunc perductum non est Casimiri morte intermissum". Terazże WM. słuchaj, jako to „[z] zrządzenia boskiego": „Invidere ipsi (to jest Kazimierzowi) fortassis fata hanc gloriam, ut integra solidaque Wladislao Iagelloni maneret".

Z. Na cóż to przydaje „fortassis" ?

P. Dla tego, że koniektura, jako i jezuici siła powiadają takich rzeczy, zwłaszcza z Nowego Świata„ z Ameryki, które pie creduntur, nie żeby tu już była ewanielia. Któż nam tam da znać o tym? Sami piszą, sami się chwalą. Patrzże WM., jako na ten czas wielką wojnę Rzeczpospolita miała z Krzyżakami, a przedsię król Jagieło w przywileju mówi, iż „dla tego z woli bożej na królestwo był ukoronowany, aby też królestwo uczonemi ludźmi ozdobił". Czemu nie rzekł: aby z Krzyżakami wojował? Tu uważ WM., jako się on tym wielce cieszył, jako sobie wieczną pamięć w Rzeczypospolitej z tej świętej fundacyej obiecował. Budowali królowie w Egipcie pyszne piramidy, mauzolea; cesarze rzymscy czegoż nie ważyli na amfiteatra, thermas, obeliscos ? Poszło to wszytko niedługo precz. Mors etiam saxis marmoribusque venit. Dalszą pamięć i wieczniejszą król ś. Jagieło sobie obiecował z tego uczonych ludzi zgromadzenia, to jest, z Akademiej. Bo nie rozumiej WM., aby owe mury, owe lectoria były Akademią. Gdy Kserkses następował z onym wielkim wojskiem na Grecyą, drżały wszystkie miasta greckie, drżały i Ateny przed perską potęgą: wojska było pięć milionów i dalej, jako Herodotus świadczy. Posłał Temistokles do Apollina, radząc się, co czynić. Apollo powiedział urbem ligneis in muris salvam fore. Czy płot abo parkan jaki około miasta Temistokles stawiał? Nic. Wyprowadził Ateny, to jest, obywatelów Rzeczypospolitej do okrętów. Już w ten czas pływała Rzeczpospolita, pływały Ateny z Temistoklem, mężnie się zastawując Kserksesowi. Także też WM. rozumiej o Akademiej świętej pamięci króla Jagieła. Nie wieczna pamiątka na grobach, na filarach, na marmurze: na sercach ludzkich, na dowcipach uczonych nieśmiertelna, i dla tego tu w statutach mówi: „postanawiamy na wieczne czasy". Dalej zaś mówi: „nie wątpiąc, iż ta sprawa poddanym naszym pożytek przyniesie". Cóż to jest „poddanym naszym?" Czy to nie Rzeczypospolitej? Aza poddani majestatu królewskiego tylko w Krakowie? Aza nie są po wszytkiej Koronie? Czy nie idzie za tym, że to Akademia koronna?

Z. Nie wiedziałem ja, com miał w tych statutach. Boże wam daj zdrowie, ks. plebanie.

P. Jużci mi też gardło uschło, a piwo to dobre, ma substancyą w sobie: napiję się, abym dalej lepiej mówił; do tego mi też więc i w wielki piątek przychodzi, gdy kilka godzin każę. Podźże jeszcze WM. do tego, uważ, jako się długo ta fundacya wlokła po śmierci Kazimierzowej. Jadwiga królowa szła za króla Jagieła, miała na dobrej pamięci fundacya Akademiej, uczynioną przez Kazimierza, dziada swojego, i umierając potym, klejnoty swoje oddała na skończenie fundacyej. Owo Kromer pisze lib. XV: „Moriens vero Hedvigis, quicquid habuit reliquum in suppellectili, partim egenis dilargiendum, partim ad excitandam Cracoviae et consumandam Academiam, quam Casimirus Magnus Casimiriae inchoaverat, legavit, nuncupatis executoribus ultimae voluntatis suae Petro episcopo et Ioanne Tencinio, castellano Cracoviensi". I tak już za testamentem skończenie Akademiej przyszło, jakoby do Rzeczypospolitej przez króla i przez dwu zacnych senatorów koronnych. Słuchaj WM. Kromera lib. XVI: „Per haec ferme tempora Academia Cracoviensis ex testamento Hedvigis reginae (toć już musieli egzekutorowie przy tym być) et cumulatiore liberalitate regis condita est, duae domus sive collegia excitata, alterum philosophis et theologis in platea, quae Iudaeorum tunc fuit, nunc divae Annae nomine nuncupatur, alterum iureconsultis et medicis, qua ex urbe ad arcem itur, tametsi medici cum philosophis sese coniunxere. Accitique magistri et doctores omnis generis e Pragensi Academia censusąue bis in perpetuum attributi a rege e salinis et telonio et adiuncta omnia sacerdotia apud divi Horiani, praeter praeposituram, ut vocant. Auctior deinceps ea ipsa Academia et locupletior multorum et maxime doctorum ipsorum beneficentia reddita, magnopere quodam tempore studiis dialecticis, mathematicis, philosophicis atque theologicis effloruit". Ponieważ tedy tak dawno zaczętej fundacyej egzekucya przyszła na świętej pamięci króla Jagieła, po tak wielu lat, słusznie mówi w przywileju, że „dla tego z boskiego przejźrzenia na królestwo koronowany jest aby Akademią założył i królestwo ludźmi uczonemi ozdobił". Zaczął Kazimierz Wielki, pobudkę dała Jadwiga królowa przez zacne senatory, naznaczone dla egzekucyej, skończył Jagieło, król pobożny. Mają się z czym akademicy pochwalić, że tak zacnych, tak pobożnych fundatorów mieli, którzy na pożytek Rzeczypospolitej z cudzych krajów wezwanych na tym placu osadzili. Nie wdzierali się akademicy gwałtem, nie oblewała się ich pierwsza fundacya krwią niewinną. Godna tu przypomnieć powieść Jadwigi królowej, która, jako się to już wywiodło po części, jest Akademiej fundatorką. Jachał król Jagieło do Wielkiej Polski z Jadwigą królową, stacyą gwałtem wzięto z dóbr arcybiskupich, w tym administrator klątwę dał. Za napomnieniem Jadwigi królowej, oddano, co wzięto, a jednak królowa Jadwiga rzekła: „Pignora quidem reddemus agrestibus, caeterum lachrymas quis eis reddet?" Płacz ludzi ubogich tak ją poruszył; co WM. rozumiesz, jakoby ją poruszyła krew chrześcijańska, niewinnie rozlana? Widzi pewnie z nieba teraźniejszych czasów i ludzi, choć zakonnych, krwi nienasycone postępki.

Ale wróćmy się do tego, że ta Akademia jest Akademią Rzeczypospolitej. Jużemci to pokazał WM. z przywileju Jagiełowego, w którym te jeszcze słowa uważ WM. pilno: „I niechaj już tam będzie jako jaka perła nauk wszystkich, aby wypuszczała z siebie ludzie poradne, cnotami ozdobione i w rozmaitych profesyach ćwiczone, i niech tam będzie studnica - nauk, z której będą mogli wszyscy czerpać, chcący co umieć". Tak Jagieło w przywileju mówi i każdy baczny to musi przyznać, że ta perła świeciła kościołowi Bożemu, świeciła Rzeczypospolitej. Czerpali z tej studnice postronni, czerpali domowi, czerpali nawet i jezuitowie, choć teraz ostro na Akademią, na matkę swoję, nie pomniąc, co z niej wzięli, następują. O Rzeczypospolitej potym. Kościół boży jaką podporę, jaką ozdobę miał z Akademiej, siła by. o tym mówić; dosyć na tym, że wszyscy biskupi koronni za namową i powodem Gamrata arcybiskupa, gdy widzieli Akademią troszkę słabiejącą dla rzeczy w drogość idących (bo wszytkie profesye na małych dochodzikach są postanowione, czego WM. dowiodę z samych jezuitów, to jest z ks. Skargi i z Herbesta), tedy na synodzie piotrkowskim, chcąc matkę swą ratować, pozwolili roczne pensye dla podźwignienia ubóstwa profesorów. Nie wyssałem tego sobie z palca.

Owo WM. masz w statutach na karcie 383 dekret synodu piotrkowskiego o lektoryach, którym by miały być od biskupów salarya płacone „ku reformowaniu Akademiej krakowskiej matki naszej i dla przymnożenia prowentów lektorom i przyzwania z inąd, lektorom i dwiema profesorom in humanitate czytającym", JM. ks. arcybiskup gnieźnieński, stojąc przy deliberacyej na przeszłym synodzie uczynionej, obiecał na tym świętym synodzie sto dukatów we złocie z strony kościoła gnieźnieńskiego; także z strony kościoła krakowskiego drugie sto szkutów we złocie; ks. biskup kujawski sto złotych w monecie półkopkowych, a ks. płocki także sto, poznański także sto po półkopiu z dekretu i z ordynacyej synodu (na co JM. ks. biskup poznański sam osobą swą, a drugich biskupów posłowie zwolili) dać i zapłacić będą winni, a na to kapituły kościołów przerzeczonych swój konsens obiecali dać, będąc przy tej nadziei, iż ta uchwała pożytek wszytkiemu królestwu miała przynieść. I mają być Ich Mć ks. biskupi upomnieni uchwałą tego synodu, aby temu dekretowi dosyć czynili i konsensy u kapituł otrzymali, pod winą sta złotych czerwonych, której synod abo ks. arcybiskup będzie się u wszytkich upominał w jednym roku.

Póty dekret synodu, w którym WM. uważ naprzód, że wszyscy koronni biskupi mają staranie o Akademiej, nie tylko biskup krakowski, do którego by tylko należało, gdyby ta Akademia nie była Rzeczypospolitej Akademią. Druga, że causam finałem nie jednego miasta pożytek, ale pożytek Rzeczypospolitej kładą w tych słowach: „będąc przy tej nadziei, iż ta uchwała pożytek wszystkiemu królestwu miała przynieść". Trzecia, iż konsens kapituły obiecują, a to dla wieczności. Czwarta, że winę na niedbałych biskupów zakładają. Tak się pilno starali tamci świętej pamięci biskupi o zachowanie tej perły, tej studnice nauk uczciwych, obawiając się, aby Rzeczpospolita znacznej jakiej szkody nie poniosła przez zniszczenie Akademiej. Nie oglądali się na ten czas na fawory, na promocye do wyższych godności; szli szczyrze, pożytek nie prywatny, ale tylko Rzeczypospolitej upatrując. I błogosławił Pan Bóg tę Koronę. Pełniło się ono vaticinium Jadwigi królowej, które powiadała w Inowrocławiu samymże Krzyżakom, wymiatając im na oczy niewdzięczność ich ku Polakom, patronom i dobrodziejom swoim.

Z. Co za vaticinium?

P. Aboś WM. rozumiał, że je WM. pokażę na jakiej karcie zgniłej abo na desce u starych ksiąg? Owo je WM. masz w Kromerze lib. XV na karcie 255: „Se quidem vivente nihil eos adversi pro illis ausis passuros esse, post mortem vero suam maximis incommodis atque cladibus suis illa omnia expiaturos". Ziściłoć się to, co Krzyżakom Jadwiga królowa obiecała; czy się i klątwa Jagieła króla nie ziści na tych, którzy na prawa Akademiej, perły z klejnotów Jadwigi królowej pozostałej, studnice nauk uczciwych, pracą Jagieła króla na pożytek Korony Polskiej wykopanej, gwałtownie następują? Obaczysz WM. Pocznijmy jeno sobie wątlić i łamać prawa: quod sequitur, specta.

Z. Tak i ja sam rozumiem, że potrzeba upatrować pilnie każdemu ojczyznę miłującemu, coby nastąpiło za nawątleniem Akademiej.

P. I pilnie.

Z. Proszę, czy kiedy zażyła Akademia swoich praw i przywilejów naprzeciwko innym szkołom?

P. Dla Boga, jakoż WMci to wiadomo nie jest? Czytałeś WM. kiedy krojnikę Miechowicinę?

Z. Nie mogę jej dostać, trudno o nię.

P. Niechże moję z plebaniej przyniosą; jest tam w spiżarniej, da ją Matyas, a tym czasem spełnię do WM.

Z. Panie Boże, wam daj zdrowie, ks. plebanie.

P. Dziękuję WM. za ów bigos jezuitski, wierę się po nim to dobre piwo dobrze pije.

Z. A to WM. widzisz, że są dobrzy gospodarze jezuici.

P. Któż o tym wątpi? Abo mało sposobów do nabywania mają, to przez spowiedź, to przez testamenta, to przez szlacheckie dzieci do ich zakonu wstępujące, to przez majętności, których tak wiele mają po Koronie? Zbierz je WM. w kupę, będzie niemałe księstwo. Nie wątpię ja, że się od nich niejeden gospodarstwa uczy; ale od zakonników wiary, pokory, ubóstwa i inszych cnot chrześcijańskich uczyć się potrzeba. Ale owo już jest Miechowita; słuchajże WM., lib. 4 cap. 85 co pisze: „Eodem anno (to jest 1505) in aestate cives Wratislavienses instigatione Haunoldi capitanei et Gregorii, notarii Wratislaviensis, animati, gymnasium generale omnium bonarum disciplinarum, quod Universitas Wratislaviensis diceretur [38], erigere conati sunt. Et super hoc Wladislai, regis Hungariae et Bohemiae, consensum, auxilia, literas erectionis, iuris patronatus omnium praebendarum ecclesiae collegiatae S. Crucis de collatione regia donationem et literarum promotorialium tam regis, quam reginae Hungariae ac episcopi Wratislaviensis, ad Iulium papam secundum expeditionem obtinuerunt et multo aere Budae in cancellaria regis solverunt. Quibuscum literis et promotionibus tria millia aureorum Romam pro expediendis bullis papae et confirmatione destinarunt. Universitas autem Cracoviensis evigilans ad Sedem apostolicam dominica post Omnium Sanctorum, quae fuit secunda Novembris, literas Alexandri, regis Poloniae, cassatorias et rationes confutatorias per doctores conceptas misit, quibus Iulius papa secundus acąuiescens, erectionem Universitatis Wratislaviensis inhibuit. Et quum putarent homines dormire, post duos annos Wratislavienses iterum apud Sedem apostolicam enixius ac occulte pro Universitatis erectione laborare coeperunt. Sed eadem, qua prius, difficultate perculsi, deciderunt atque repulsam passi sunt". To już WM. masz, jako się mocno już temu lat sto i dwadzieścia oparła Akademia krakowska Wrocławianom. Za naszych zaś czasów niedawno świętej pamięci ks. Tylicki, biskup krakowski, kanclerz tejże Akademiej, statecznie i na sejmie, i u Pawła piątego, najwyższego pasterza kościoła Bożego, zabiegł zamysłom jezuitskim, którzy chcieli Akademią poznańską otrzymać także occulte, jako tu Miechowita o Wrocławianach pisze.

Z. Toć takim sposobem wielki wzgląd Stolica papieska miała na Akademię krakowską.

P. Co WM. rozumiesz, jako nie miała mieć [...].

Uważże WM., jako Sbigneus Olesznicki nie chciał widzieć rozerwania biskupstwa; co WM. rozumiesz, coby był mówił, gdyby się za niego wszczynało szkół rozerwanie i nawątlanie praw Akademiej, a zwłaszcza tuż pod bokiem w Krakowie [...] Co WM. rozumiesz, jakoby się był oponował, jakoby usilnie za Akademią do Ojca świętego pisał? Pewnie go szczerze naśladował świętej pamięci ks. Tylicki. A jeszcze WM. wiedz, że tenże Sbigneus Olesznicki kochał się w naukach, także i w Akademiej. Owo WM. masz Philippum Callimachum in ipsius vita : „Commoda et dignitatem eorum, qui liberalibus artibus operam dabant, diligentisisme semper iuvit et auxit, aedificia, in quibus habitarent, tum vetera instauravit, tum nova construxit, Universitatem studentium nunquam, nisi lumen atque ornamentum Regni nominabat. Cum Cracoviae ageret, quotidie doctissimum quemque mensae suae adhibebat materiamque disserendi de rebus gravisismis ac subtilibus suggerebat, audiens, quae dicerentur, cum attentione summa et voluptate. Multa impendebat in alendo scholasticos, quorum vitae etiam in futurum prospexit, coemptis possessionibus, ex quibus etiam nunc alitur universum collegium (Hierusalem) cura atque impensa sua aedificatum".

Z. Zaiste piękne rzeczy od WM. słyszę a dowodnie [... ] tylko proszę, jako Akademia mogła zabronić Wrocławianom, ponieważ Wrocław był pod inszym panem i już Śląsko nie należało do Polski?

P. Według jurysdykcyej świetskiej nie należało, ale według duchownej należało, gdyż biskup wrocławski uznawa za swego metropolitę arcybiskupa gnieźnieńskiego.

Z. Tom dziś mędrszy, a nie wiedziałem tego; a wszak też in matricula Imperii policzają wespół z polskiemi biskupami wrocławskiego biskupa, jakoś WM. pokazał.

P. Dobrze WM. pomnisz.

Z. Proszę, czy jeszcze WM. masz co w statutach za Akademią?

P. Abo WM. rozumiesz, że to już koniec? Początek ci to. Niech się jeno rozwiodę. Czy król Jagieło nie chce, aby jedna Akademia była, gdy w przywileju chce, aby jeden rektor nad studenty był? Owo WM. masz w przywileju: „A żeby porządek dobry i karność między studenty był zachowan, chcemy, aby wszyscy żacy i studenci do Krakowa przyjeżdżający i tam się ucząc, swego rektora (to już nie kilku rektorów) mieli, który by je w sprawach miejskich uczył, sądził i jurysdycyą miał nad wszytkiemi, któremu oni pod przysięgą powinne posłuszeństwo czynić i jego we czci mieć będą winni. A żaden w tych kauzach miejskich studenty i żaki Akademiej krakowskiej któregożkolwiek stanu i zawołania będący, gdzie indziej przed sędziego obojego, duchownego i świetskiego, nie może pozywać.

A od dekretu rektorowego żaden apelować nie może, a jeśliby apelował tedy apelacya nie ma być dopuszczona, a on apelujący nie ma być od żadnego sędziego duchownego abo świetskiego słuchan, ale rektorowa sentencya niech we wszytkim ważna będzie". Uważże WM.: chce Jagieło król, aby jeden rektor był; toć już za tym idzie, że chce, aby jedno Studium, jedna Universitas była.

Z. Ale oni mówią, iż nie mianuje ich w przywileju.

P. Gdzież się na tę subtelną dyalektykę zdobyli? Jeszcze gdzieś in prima materia na ten czas byli, gdy ten przywilej pisano. Na ten czas gdy biskupstwa w Polszcze fundowano, były wszytkie dioeceses   ograniczone, nie pisano w erekcyej, aby w krakowskiej diecezyej był jeden biskup; toć potym za taką argumentacyą będą chcieli drugiego biskupa postanowić, także w archidiecezyej gnieźnieńskiej drugiego arcybiskupa i tak per consequens w inszych biskupstwach; w czym, jeśli dobra sequela , mądremu dosyć. A co wiedzieć, jeśli dalej nie chcą zabrnąć? Nie dawno temu byłem u zacnego jednego senatora świetskiego; był też tam jeden zacny biskup i senator, który świeżo ze Włoch przyjachawszy, powiedział, iż przez jednego wielkiego monarchę starali się jezuici w Rzymie, aby per totum Imperium Romanum byli supremi commissarii i iudices tych spraw, które więc devolvuntur ab episcopis ad nuncios apostolicos. Magnum et iniquum postulatum. Więc to humilitas? Ta jest ich oboedientia osiodłać już loci ordinarios, przez których tak wiele kollegia bogato opatrzonych nabyli? Czy to nie ono wilczątko, o którym dawny wiersz napisano? Z greckiego tak przełożył Janus Pannonius, episcopus Quinqueecclesiensis:

Agna: lupum pasco propriis uwita mamillis,

Pastoris fatui sed iubet imperium.

Nutritus per me rursus (scio) saeviet in me;

Vertere naturam gratia nulla potest.

Wszak już niektóre praecesserunt exempla , którymi pokazali umysł swój naprzeciwko zacnym arcybiskupom i biskupom. Pomknie się wyżej, jako zdaleka upatruję, ta śmiałość. Nie barzo dawno, to jest 1620 wydał jeden zakonnik ich nauki w Kaliszu kazanie o świętym Ignacym łacińskim językiem. Tytuł dano Iosephus Patriarcha. Nie oni pisali, jako tytuł pokazuje, ale w tej drukamiej, o której oni zawiadują, bito. Patrz WM., co tam pisze. Ja trzymam dobrze o świątobliwości ś. Ignacego, ale jednak requiro iudicium, ba, i zgoła ingenium  w tej komparacyej. Mówi tak: „Apostolis quoque iunctus B. Ignatius maiori laude coronandus videtur, tum quia non vilia retia, sed amplissima palatia et splendidissima vestimentorum ornamenta, tum quia non viva, sed interna voce a Domino vocatus omnia derelinquere et contemnere non distulit". Mój miły święty Pietrze, przyszłoć już teraz szwankować na onej twojej ochocie. Rzekł ci Zbawiciel: Sequere me; zaraz opuściłeś sieci, odbieżałeś czołniku i tak zostałeś uczniem Mistrza wielkiego, a przecie nie zdasz się być maiori laude coronandus. Trudno się tobie było wychwalać pysznemi pałacami, od złotogłowiu, od jedwabiu kabatami. Ale mówi: non viva, sed interna voce. Dobrze i tak. Jednak święty doktor jeden sobie życzył widzieć Christum in corpore, Paulum praedicantem, Romam in flore. Ale by nic nie było, tylko to, co Zbawiciel mówi: „Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam", abo tylko to: „Tibi, Petre, dabo claves regni caelorum. Pasce oves meas", każdy mądry poniecha takich comparationes czynić. To już owieczka zacniejsza niż pasterz ? Opuszczali przedtym królowie, monarchowie królestwa, państwa szerokie, a przecię nie ważyli się równać sieci i łódki ś. Piotra z włościami opuszczonemi. Gdyby to napisał w Rzymie, zda mi się, iżby o nim chciała wiedzieć święta Inkwizycya. Czy się kiedy nie wyjawi ona inscriptio na starym marmorze, którą Petrus Bembus cardinalis inter antiquitates miał, o którym też rozmaite rozsądki ludzie uczeni czynili?

P.T.E.E.E.V.S.I.D.G.R.E.

Odmianę jakąś wielką upatrowali z tych liter. Aza nie w ten kształt owe harde i głupie słowa, które jeden jezuita śmiał w grodzie przy zacnych ludziach mówić: „Zabiłbym ojca, matkę, nawet i papieża, gdyby mi krzywdę czynił!" A jeden zacny człowiek na to: „Hiccine spiritualis sermo ?" Ów przecię swoje bluźnierstwa powtarzał. O Boże, jako się o to nie masz gniewać! Ale wróćmy się do tego, com przed się wziął. Pokazałem WM., że jeden rektor ma być nad wszytkiemi studentami w Akademiej. Pytam ja, czy tylko na świętej Anny ulicy, tak, żeby się na inszej ulicy wolno różnemu kollegium pod inszym rektorem i jurysdykcyą stanowić? Kto nam tę trudność rozwiąże? Nie kto inny, jeno król Jagieło. Owo w przywieleju tak mówi: „Jeśli rektor przeciwko któremu z jurysdykcyej swej prawnie postąpi, a jego wedle statutów de Universitate ekskluduje, tedy taki na żądanie rektorowe z obu miast, tak z Krakowa, jako z Kazimierza (uważ WM. i to, co dalej przydaje) i z innych, które by jeszcze były zbudowane przy Krakowie abo Kazimierzu, przez wójty, mieszczany natychmiast ma być wygnany, ani żaden nie ma się ważyć takowego w dom puszczać abo przechowywać, abo mu jakich potrzeb ku żywności i przyodzianiu dodawać". Tu WM. baczysz, jako to dawno upatrowano wszelakie trudności, które by mogły nastąpić na Akademią.

Jeszcze to WM. uważ, jako jurysdykcyą rektorowską do egzekucyej skuteczniejszej przez inszych urzędów pomoc prowadzi. Mówi tak: „a jeśliby żak abo student, abo iny z przerzeczonych na mandat rektorów nic nie chciał dbać i nie był mu posłuszen, tedy na żądanie tegoż rektora wójtowie i rajce miast pomienionych będą winni swe sługi posłać ku pohamowaniu uporu onego nieposłusznego". Nawet, aby warowniej to postanowienie szło, karanie naznacza. „Ate statuta w tym liście opisane pod dziesiącią grzywien groszów praskich, które do skarbu studentskiego mają przypaść, chcemy mocnie być chowane, którą winą statutową chcemy karać przestępne". Patrz WM., co mówi: „winą statutową"; a statuta aza nie są Rzeczypospolitej? Tak omyślał król Jagieło o całości praw Akademiej i zachowaniu authoritatis rektorów Akademiej. Jeszcze to WM. uważ pilno proszę, że zrazu król Jagieło postanowił, aby kanclerz koronny był kanclerzem Akademiej, acz to potym zostawiono i powierzono Ich Mciom biskupom krakowskim; mówi tak w przywileju: „Też postanawiamy, iż ilekroć którzy studenci w którejkolwiek profesyej przez doktory abo mistrze na egzamen wedle zwyczaju będą przypuszczeni, tedy kanclerz nasz na ten czas będący jako zwierzchniejszy, ono examen aprobować będzie miał wszelaką moc". Tu już WM. baczysz, jako tę Akademią Rzeczypospolitej król Jagieło postanowił, w której zrazu chciał mieć kanclerzem kanclerza koronnego. Dla pewnych przyczyn potym powierzono tego klejnotu Ich Mciom biskupom krakowskim, ale nie tylko tym, lecz wszytkim w Koronie. Owo WM. masz, co Zygmunt August świętej pamięci na żądanie posłów stanu rycerskiego, osobliwą instancyą o szkoły wnoszących, obiecuje w Piotrkowie anno 1562". „O szkołę krakowską, poznańską i połtowską jako posłowie proszą, aby reformowane były, aczkolwiek to należy na urząd Ich Mci księżej biskupów, którym tego prawo pospolite i przodkowie naszy zwierzyli, jako fundatorowie a nadawcy tych to szkół, wszakże my w tej mierze księżą biskupy i rektory napomniemy i z zwierzchności naszej tego dojźrzemy, aby szkoły te w dobrej sprawie były". Cóż potrzeba więcej, jeno co tu mówi, że ich Mciom ks. biskupom prawo pospolite i fundatorowie Akademiej ochronę powierzyli?

Z. Jasna rzecz jest, ks. plebanie, i z owych pensyj, które biskupi Akademiej dawają, że za wielkim prawem siedzi Akademia.

P. Słuchaj jeno WM. dalej. Francuscy królowie Akademią paryską nazywają filiam primogenitam i tak na listach napisy czynią, ad Universitatem Parisiensem pisząc. Chciał mieć król Jagieło równą swoję Akademią w prerogatywach Akademiej paryskiej, pozwolili na to najwyższy pasterze Kościoła Bożego.

Z. Już i ja to wiem. Owo mówi Jagieło król: „Widziemy to na oko i doświadczyliśmy tego dobrze, jako Paryż za zgromadzeniem i przyzwaniem ludzi uczonych i mądrych wszytkę Francyą zdobi, Padwa, także i Bononia wszytkę włoską ziemię sławną czyni" et reliqua. Nawet i papież Bonifacius tychże wolności, których Sorbona ma, pozwala facultati theologicae; jest to w statutach.

P. Dobrze to WM. uważasz; ale i to aza nie wielka prerogatywa: „Na koniec statuta od doktorów i mistrzów przerzeczonego krakowskiego kollegium postanowione, które się tu nie mogą włożyć, chcemy dla Studium ich mieć za konfirmowane ?" Wielki to punkt i taki, na którym wiele Akademiej a zgoła i Rzeczypospolitej należy. Gdy co jezuici postanowią, nie od Rzeczypospolitej konfirmacyej, ale od generała swego potrzebują, któremu per omnia in omnibus  posłuszeństwo ślubują i w którym Christum velut praesentem agnoscunt. Chwalę ja to, ale to, co oni swemu generałowi, ja Ojcu świętemu, namiestnikowi Pana Chrystusowemu na stolicy Piotra świętego, przypisuję i oddaję. I tak WM. widzisz, że statuta Akademiej dla Studium nie lekce sobie ważyć potrzeba. A między inemi jest jeden, ut unus sit rector per totam Cracoviam et Casimiriam, który dla studium uczyniony jest conformis przywilejowi Jagieła króla, jako się to już jaśnie pokazało. Oni zaś to mają w swych kollegiach, że i lektorów swoich authoritate generalis stanowią. Owo naprzód w ich regułach provinciali praescriptas WM. masz: P. 4 c. 12 et 13 et c. 6 § 6: In Universita-tibus et Collegiis, in quibus nostri literas profitentur, idoneos et eruditos professores pro ratione loci et debiti constituat. Et ibid. c. 13 lit. C.: Si aliquis lector extraordinarius adiiciendus videretur, generalem consulat. Nawet i promocye swoich w swych kollegiach authoritate generalis odprawują. Słuchaj ich WM. par. 4 c. 6§10 et l7 et c. 15 § 3.: Quamvis in actibus scholasticorum communibus exercendi sunt nostri iuxta constitutiones, nullus tamen ad philosophiae vel theologiae gradus, etiamsi idoneus sit, promoveatur sine praepositi generalis facultate. I miałaby Academia Regni podlegać generałowi, żadnego obowiązku do niego nie mając per vota? Niewola by to była. W Akademiej zaś authoritate prralegiorum a serenissimis regibus concessorum et a sancta Sede confirmatorum promocye odprawiają.

O czym szerzej WM. potym wywiodę, gdy będę pokazował, jako zjednoczenie jezuitów z akademikami jest na zgubę Akademiej, o czym ma Akademia kartę nieboszczyka księdza Janidła i rozsądek o tejże karcie, i coś innego. Z czego wyrozumiesz WM. ich postępki, prawie na zniesienie przewileju Jagiełowego. Czy się WM. podobają owe głosy jezuitskie: „Abośmy sroce z ogona wypadli ? Jesteśmy my nobiles". Już ja o tym nie chcę mówić. I to, co przyznać każdemu słuszna, przyznam chętliwie, ale zakonni ludzie mieliby mówić z apostołami świętemi: Ecce nos reliquimus omnia. Nie dla akademików ubogich te już słowa zakładają, ale na coś dalszego, gdy mówią: Nobiles sumus, iure nobilium gaudemus. Chcą to potym obok iść z stanem rycerskim; Akademicy, choć też niektórzy są stanu szlacheckiego, jednak służą Rzeczypospolitej i stanowi rycerskiemu. Abo WM. rozumiesz, że akademicy bronią praw swoich bez fundamentu? Upatruj WM. przewilej Jagiełów, wszelkiego stanu ludziom służący. Upatruj WM., jako kollegiatów obliguje, aby praw i wolności swoich przestrzegali; upatruj nawet, jaką wolność temu miejscu oddaje.

Proszę, słuchaj WM. pilno: „Ażeby doktorowie, mistrzowie,   licencyaci, bakałarze i studenci Universitatis krakowskiej przerzeczonej swej lektury, exercitia, akty tym wolniej i bezpieczniej mogli sprawować, dla mieszkania mistrzom i dla schadzki studentskiej i żaków wszystkich przy kollegium krakowskim przerzeczonym mieszkającym, nasz dom, który był Szczepana Pancerza i który Herzdof mieszczanin niegdy krakowski miał na ulicy św. Anny, jako w sobie jest wszerz i wdłuż, naznaczyliśmy; który dom od wszytkich podatków, czynszów, praw, ciąży i wyderków wolny czyniąc, na kollegium przerzeczone oddawamy, inkorporujemy, przyłączamy na wieki, nie zachowując sobie w nim ani na się ani na potomki nasze nic prawa ani zwierzchności. Który to dom chcemy aby też wolność, a zwłaszcza kiedy komu do niego przyda się uciec i innych wolności, które kościoły Bogu oddane mają, miał i z nich się. weselił (słuchajże tu WM.), a tej wolności doktorowie, mistrzowie, kollegiaci mają się na wieczne czasy trzymać i bronić". To już tu król Jagieło obowięzuje kollegiatów, aby się praw swoich na wieczne czasy trzymali i nie kollegiaci zabraniają inszych szkoł, inszej jurysdykcyej nad studenty w Krakowie ale król Jagieło i prawo pospolite. Niech oni, jako subtelniczkowie, wymyślają rozmaite subtelności, Akademia krakowska na dobrym fundamencie stoi. I patrz WM., jako jezuici subtelnie i sztucznie szli w podkopywaniu i podrywaniu tego fundamentu, nic zrazu nie pokazując.

Dam WM. zacny i nieprzepłacony dowód. Lat jest trzydzieści i sześć, gdy była wyszła jakaś Actio equitis Poloni. Refutował ją J. M. ks. Marcin Szyszkowski, biskup krakowski teraźniejszy, na ten czas kanonik krakowski i kanclerz Jego M. ks. Myszkowskiego, biskupa krakowskiego; drukowana jest jego księga w Krakowie 1590 in officina Lazari. Gdy przyszło wymawiać jezuitów, że nie myślą o Akademiej, słuchaj WM., co pisze słowy dosyć wybornemi folio 79: Academiae forsitan occupandae tenentur desiderio? Atqui etiam hoc tam falsum est, ut ego ausim affirmare bonos istos Patres ne somniare quidem ac multo minus rem tantam moliri. Quare vanus est nonnullorum metus, vana de Iesuitis suspicio, temerarium et ultioni divinae subiectum iudicium eorum, qui hoc nomine Societatem apud multos in invidiam vocare non verentur. De quibus illud possit dici: Trepidaverunt timore, ubi non erat timor. Sed non dormient, credo, Iesuitae et hanc tam odiosam suspicionem re ipsa a se contendent removere. Tu vero cum tui similibus mendax semper habebere et tanti sceleris, ni resipueris, poenam lues iustissimam. Piękne to miejsce i które samo pokazuje, że na ten czas jezuici nie pokazowali żadnego pretekstu, aby w Krakowie mieli uczyć. Bo cóż to jest Academiam occupare? Czy to wziąć temu i owemu kollegiatowi mieszkanie? Zda mi się, że nie to. Ius docendi jest ius Academiae; gdy kto to prawo docendi rozerwie, rozerwie przywilej Jagiełów, rozerwie potwierdzenie tak wielu papieżów, tak wielu królów, podepce ono staranie biskupów pobożnych, przez których pilność do tego czasu Akademia prawo swoje całe nierozerwane miała. Na ten czas było temerarium et ultioni divinae subiectum iudicium eorum, qui hoc nomine (to jest, aby Akademią jezuici osiodłać mieli) Societatem apud multos in invidiam vocare non verebantur. A teraz jako sądzić mamy? Bodajże był ten eques semper mendax, aby go sami jezuici prawdziwym nie czynili.

Z. Piękne to miejsce i dziękuję WM. za nie.

P. Mam ja siła konsekwencyj z tego samego miejsca, o których potym.

Z. Słyszałem też raz jezuitę jednego mówiąc, że akademicy mają od królów, od Rzeczypospolitej prawa na swoje szkoły, a jezuici od Boga.

P. Patrzcież jeno tych dialektyków subtelnych. Czemu nie zażyją tego argumentu w Wenecyej? Aza to, co jest od królów i od Rzeczypospolitej, nie jest od Boga? Per me reges regnant, Bóg mówi, a Pismo ś. na inszym miejscu: Omnis potestas a Deo. Domyślajcie się, czego się im chce; już to pokazali w swoich politykach, gdzie królów wielkich ladajako szacują. Subtelności to są nowe. Wszak też oni Bogu w swoim przywileju, to jest regule, ślubili iść między pogany wiary nauczać, a nie idą, choć tu blisko do Tatar. Nie trzeba się tu przez morze przewozić, z mniejszą pracą stanie wyprawa i ekspedycya. Dusz ludzkich tam siła ginie w błędach bisurmańskich. Katechizmu tam nie słychać.

Z. Toby słuszna, gdyż ich reguła do tego obowięzuje, a zajechaliby tam na lada bachmacie; ale (proszę) skądże im to przyszło, że się teraz zakonnemi ludźmi będąc zowią szlachtą i szlacheckiemi wolnościami szczycą? Słyszałem ja siła kazania ich nie w tę notę.

P. Jam też słyszał jednego jezuitę mówiąc: Sapiens pro tempore mutat mores.

Z. To sapiens , ale nie religiosus.

P. Tak ci by miało być, jednak teraz świat subtelny. Prawda to jest, że mają stanu szlacheckiego ludzi między sobą wiele, liczą ich tysiąc i siedemset w Polszcze i w księstwach do Korony należących. Jeśli ich tak wiele, co WM. rozumiesz, jakie tam dostatki?

Niedawno jeden zapisał zakonowi swemu w grodzie 40 tysięcy, a bratu swemu rodzonemu tylko 20 tysięcy. Jeśli tak wiele każdy z nich wniosł, toć od tego tysiąca i siedmiset zbiorą więcej, niż sześćdziesiąt milionów? Ale rzeką, że nie wszyscy tak wiele wnoszą. Może to być, ale zaś drudzy tłustszy nagradzają; wszak niedawno jeden zapisał im majętności do dwukroć sto tysięcy, a w klejnotach, we złocie i we srzebrze do sta tysięcy. Dobrażby to abo powinnym abo na fary, na plebanie i polepszenie starych fundacyj. A co to oni kolor czynią, że są szlachtą, ja im pozwalam tego, że są, ale obawiam się, aby pod tą pokrywką nie było co skrytego.

Czytaj WM. polityka ich Scribaniusa, jako uczy swego Principem politico-christianum. Musisz mi WM. przyznać, że Machiavel jaki tęgi nie dałby inszego consilium Falaridesowi abo jakiemu Atsalinowi. Pisze sam tak fol. 613: Verum cui se rex parti tradet, si arma utrinque steterint nobilia, plebeia? illa ratione et praesentia sua molliet, haec simulatione, promissis, mora, quarundam etiam rerum concessione ac quadam fiduciae ostentatione. In universum vero sapientis priticipis et regni commodis ac tranquillitati studentis cura erit, ut ecclesiae proceres devinctos sibi habeat; neque enim ulla re potentius, quam religione homines rapiuntur. Addet nobilitatem et plebem: illos ecclesiasticis immunitatibus, hanc honorum praerogativa, plebem commodorum, moderata vectigalium institutione, humanitate etiam ac comitate, quae tamen non eat in neglectum. Dobrze jako tako dotąd; ale tu WM. uważaj, co dalej mówi i radzi: Quod sipararesibi omnes non possit maxime dissentientibus inter se animis, clerum sibi paret et plebem. Sequetur nobilitas, neque enim illi sat magna sine clero authoritas, aut sine plebe vires.

Z. Cóż ja to od WM. słyszę!

P. Nie ode mnieć to; nalepiej ci pomawiać mię. Jezuitać to Scribanius pisze i od niego to WM. słyszysz. Oto jeszcze jakoby nie dosyć raz źle poradzić, drugi raz powtarza: Enitendum proinde semper, ut obstrictum sibi habeat rex clerum (principaliter to on clerum rozumie clericos Societatis Iesu, a drugich, ile od nich dependent) et plebem; sequetur nobilitas, quam si sine priorum offensione iungere sibi potest, beatus, sin minus, non vereatur.

Z. Doczytajże WM.; cóż to non vereatur ? Nie dostajeć to tu czegoś.

P. Tak sam napisano, nie powinienem ja dokładać. Słuchajże WM. dalej: neque enim nudae nobilitati sat virium in armatam plebem, quae fere suopte ingenio acrius fertur in nobilitatem, cuius sive contemptum, sive fastum, sive supra reliquos decora cum non ferat, in odia exsurgit, inde in arma.

Z. Dajże dyabłu tego Scribaniusza; in arma? Czy to z wiedzeniem ich generała ?

P. O każdej namniejszej rzeczy ich generał musi być informowany; ale owo na końcu aprobacyj kilka, czytaj ich WM.

Z. Ktoś tam do dworu kołace.

P. Pojźrzę ja oknem. Jezuici dwaj jadą, a miałem jeszcze WM. więcej pokazać.

Z. Jezuici? Co WM. żartujesz.

P. Nie żartuję.

Z. Dalibóg, prawda. Dla Boga, schować statut i te krojniki i tę politykę.

P. Abo się WM. obawiasz?

Z. A jakoż; dla dziatek, aby im nie przeszkadzali.

P. Aza WM. nie pamiętasz, co w piśmie napisano: puer fui et iam senui nunquam vidi iustum derelictutn et semen eius quaerens panem. Wiedzą oni na mię, że ja Akademiej bronię i obaczysz WM., jako ich przywitam.

Z. Wynidę ja przeciwko nim. — Witam WM., Mciwi księża, Ojcowie namilszy. Chwała P. Bogu, że WM. w dobrym zdrowiu widzę, proszę do izby, mam też sam ks. plebana swego.

J. A nasz to przeciwnik. Chwała P. Jezusowi, że w tak jasnej cerze WM. widzę. Niech będzie P. Bóg pochwalony! A Jej Mć jako się ma?

Z. Z łaski bożej zdrowa dobrze.

J. Chwała Bogu. A dziatki?

Z. Nie nagorzej.

J. Chwała P. Jezusowi.

Z. Podźmyż do izby. Owo do WM. ks. pleban stary idzie.

P. Salutem ex inimicis nostris.

J. Et de manu eorum, qui oderunt nos.

P. Wierę przecie WM. chcecie cokolwiek de manu.

J. O przebóg, toś WM. osobliwy; a myśmy tu do

WMci przyjachali pomoc WM. prace, katechizmu ucząc, kazanie odprawując.

P. A cóż po tym? Ja na swoich kazaniach nic inszego nie uczę swoich parafianów, tylko katechizmu. Nie trzebać tu subtelnych kwestyj dla ludzi, ani de gratia, ani de praedestinatione; dosyć im ewangelią przełożyć, przykłady jakie do zbudowania powiedzieć, a ja sam temu z łaski bożej dosyć uczynię. Schowajcie WM. swoj katechizm dla Rusi, dla Tatarów; mamyć my w konstytucyach synodalnych od Jego Mci ks. biskupa naszego już dobrze spisany katechizm. Niechaj się tego nauczą moje owieczki, dosyć będą miały.

J. Znać akademika, nie łaskaw na nas.

P. Łaskaw ja na wszytkich, którzy między WM. zachowują swoję starożytną regułę.

J. Starożytną? Abo jaką inszą nową mamy?

P. Takem słyszał, że ją WM. odmieniają według czasów i różnych cyrkumstancyj , jako i habit inszy w Chinie, inszy w Japonach, inszy w Angliej, inszy między Grekami.

J. Z strony habitu tak jest, musiemy to przyznać, ale z strony reguł nie wiem.

P. Effectus pokazuje: już WM. nie tylko każą bić, ale i sami WM. krew rozlewają. Już ci tu nowin z Krakowa pełno.

J. A jakoż; religio zelans.

P. Religio zelans?

J. Już to na stronę puśćmy; będziesz i WM. na nas łaskaw?

Z. Nu, jeno ks. plebanie, pij WM. do Ojców.

P. Pójdę też do plebaniej.

Z. Przecię jutro na obiad i z ojcami proszę; będą WM. o czym diskurować, ja rad ludzi uczonych słucham.

P. A o czymże teraz diskurować.

J. Najdziemy o czym.

P. Dobrze. Dziękuję WM. za dobre chowanie jezuitskie.

J. A to co?

Z. Żartuje to ks. pleban. Nu, ja też WM. za rozmowę ucieszną i potrzebną, ks. plebanie, dziękuję. Proszę jutro.

J. I my prosiemy.

P. Będę pewnie, nie omylę, jeśli P. Bóg zdrowia użyczy, jako to staremu. Panu Bogu was wszytkich oddaję.

KONSENS ABO DISKURS III ZIEMIANINA Z PLEBANEM

Ziemianin, Pleban

Z. Ale com słyszał, że jezuici mają zezwolenie od dawnych akademików na swoje teraźniejsze szkoły.

P. Dawnoż temu?

Z. Czterdzieści lat i kilka.

P. Byłem ja na ten czas w Krakowie, a nie słyszałem o tym, a będąc też cząstką Akademiej, wiedziałbym o punktach, o których na ten czas radzono. Ale tak WM. wiedz, co się na ten czas działo. Gdy jezuici do Krakowa naprzód przyszli, poczęli się też do Akademiej pokazować, zwłaszcza że też niektórych z Akademiej już między sobą w zakonie mieli i po dawnej znajomości nawiedzali Górskiego, Pilzna i inszych. Gdy u nich byli, per modum discursus pytali jezuici, jakimby sposobem mogli też uczyć wespół z akademikami. Akademicy powiedzieli o swym prawie, aby rector Universitatis jeden był nad studentami, nie rektorów kilka, o czym WM. znajdziesz w statucie koronnym, i rzecz to być niesłuszną uznali. Jezuici na to odpowiedzieli: Niechajżeby i studenci byli pod władzą rektorowską. Patrzże WM., co się stało: akademicy nieostrożni, jezuici ostrożni i daleko, aż na kilkadziesiąt lat zaglądający. Mieli przy tej rozmowie Szydlovium, notarium publicum, który przyszedszy do domu, praecipua onej rozmowy spisał in formam instrumenti publici. Znowu po kilku dniach legat papieski Bolognetus zaprosił do siebie kilku akademików, uczęstował, potym rozmowę wniosł o jezuitach. Także akademicy powiedzieli rozmaite inconvenientia, które miały na stołeczne miasto i Akademią, prawy koronnemi obwarowaną, nastąpić. Przedsię oni kartę sobie jakąś spisali, którą to teraz pokazują.

Z. Toćby takim sposobem i mnie mogli zawieść, spisawszy sobie jaki dyskurs, a po śmierci pokazując potomkom trudność czynili.

P. Znam jednego zacnego pana (pódź jeno WM., powiem do ucha), który z nimi ma kontrowersyą o niemałe grunty; wszytko nieboszczykami świadczą i on, jako jest baczny i uważny, dziwuje się tej jezuitskiej subtelności. Jamci nie jurysta, rozumiem też, że inszy biegli w prawie o tym diskurować i uważnie ex princi-piis iuris sądzić będą; ex communibus jako prosty pleban ja pójdę. Proszę, uważ WM. zwyczaj akademicki. Gdy o czym radzić mają, napisze rektor punkta i przez bedela, abo jako zowią, sapientego, roześle do wszytkich, którzy są in corpore Universitatis. Zejdą się na pewną godzinę i o wszytkich punktach radzą; gdy się zezwolą wszyscy, napiszą konkluzyą ex unanimi consensu. Jeśli się też nie wszyscy zgodzą, napiszą konkluzyą ex plurahtate. A każda konkluzyą, by o namniejszą rzecz, w księgach pisana być musi. Pódź WM. ze mną kiedy ad librum conclusionum Universitatis, a tam tego roku, ba, zgoła żadnego nie znajdziesz WM. nic takiego, co to jezuici udają. A jeśli to już na ten czas otrzymali u akademików, czemuż zaraz possessionem nie wzięli? Jużci to praescriptio czterdzieści lat i kilka.

Z. Podobno, że szkół byli jeszcze nie zbudowali.

P. O, nie to; uczyliby oni w lada izbie, w lada browarze abo piekarniej, tylko aby swoje prawo ugruntowane mieli. Gdzie oni nogę wstawią, trudno ich stamtąd wysadzić. Wszak jezuita Scribanius chwali: „semel occupata aeternum possidere". Dla tego oni na ten czas nie zaczynali szkół, że to skrypt był fałszywy, zmyślony; jeszcze żyli ci, których to podpisy pokazują, pokazałaby się była zaraz ich praktyka. Czekali tak wiele lat, aż ci wymarli. Młodzi akademicy potym nastąpili, którzy pamięcią tamtych lat dawnych nie zasięgają, i tak dopiero tę kartę wszędzie pokazują. Ale mały to fortel; niech jako świątobliwi ludzie na świadectwo wskrzeszą tamtych kollegiatów, których tu na karcie podpisy ukazują, a teraźniejszy akademicy będą z nimi z strony tego zezwolenia i o zwyczajach akademickich mówić.

Z. Wątpię, aby oni to mogli sprawić, tylko ś. Stanisław tego dokazał. Więc co WM. mówisz, że teraźniejszy akademicy nie zasięgają tej sprawy pamięcią, wżdyż WM. jeszcze żyw, a byłeś WM. na ten czas w Krakowie; rozumiem, że i drudzy są do tego czasu.

P. Byłem; jużem w ten czas publice czytał, a o tym nie wiem i żaden akademik nie wie, niemasz też tam mojego podpisu, a nawet i w księgach akademickich Conclusionum żadnej o tym noty niemasz. Kilka miesięcy temu jest, jako jezuici prosili jednego zacnego senatora, aby na ich szkoły dał im na piśmie zezwolenie, obiecując to kapłańskim i zakonnym słowem, że tego pisma nie mieli pokazować, aż po jego śmierci. Nie chciał na to zezwolić, i słuszna, bo każdemu sławę dobrą i po śmierci mieć potrzeba. A wiedz WM., żem to sam słyszał od tego zacnego pana i akademicy słyszeli, widzieli nawet to pismo. Mianują tego pana i akademicy, gdy będzie potrzeba, gdyż to nie o małą rzecz idzie. Więc jako tu obiecowali nie pokazować, aż po śmierci, tak i konsensu tamtego zmyślonego nie pokazowali, póki tamci akademicy żyli.

Z. Miły ks. plebanie, subtelny to świat teraz nastał.

P. O przebóg, aż nazbyt.

Z. My też podczas czyniemy rozmaite elekcye na sejmikach, na zjazdach rozmaitych, mianowicie dla deputatów; gdyby kilka ich potajemnie nad wiadomość inszych porządnie zgromadzonych mieli co postanowić skrycie, nie ważnoby to było. A to WM. wiedz, ks. plebanie, że na tym piśmie pokazują rękę ks. Górskiego, który, jako ja wiem, nie barzo przyjazny był jezuitom, i owego Franckena, który od nich uciekszy, szkaradnie błuźnił trójcę przenajświętszą i kościół święty katolicki poważnym pismem pogromił. Pomnię, że ks. Górski wspominał często powieść jednego jezuity, Toleta, który potem kardynałem był: „Ordo noster Iesuitarum, quantum utilitatis attulit rei christianae primo saeculo, verendum est, ne tantundem altero saeculo detrimenti adferat". A jakożby to miał się ten podpisać na zniszczenie Akademiej?

P. Ba, i to WM. uważ. Póki jeszcze w Akademiej był Herbest, jako z nim kontrowersyą wiódł Górski o peryody. Była to zacna kontrowersya, nie trzeba jej lekce ważyć, bo wiodła młódź do czytania poważnych autorów starych; teraz już nowych oratorków tylko w rękach u drugich widzę, bo Cicerona nawiedź kiedy. A Górski tak się poważnie, tak rzetelnie stawił Herbestowi, że ludzie zacni i uczeni, jako ks. Padniewski biskup, Orzechowski, Kochanowski, także i postronne zacne Akademie przyznały Górskiemu prawdę. Ano Kochanowski pisze Iudicium de responsione Gorscii contra Herbestum in controversia de periodis Philippo Padnievio, episcopo Cracoviensi, decemente , które WM. naprzód pokażę in Dissertatione Laurentii Siradiensis; w Krakowie drukowana jest 1563.

Huc etiam campos, qua prospicit lisa feraces,

Per rapidos amnes, Gorsci, perque invia saxa

Nuntia factorum pervenit fama tuorum.

Nempe ut pro Cicerone micantia sumpseris arma

In mediumque audax processeris aequor, ubi hostem

Ipso augente animos Cicerone faventeque coeptis

Lucta multiplici Romanaeque arte palaestrae

Victor humi prostrasti, et palmam rite tulisti.

Ille autem ingenti perculsus corda dolore,

Ne toties vultum victoris et ora videret,

Tristis ad extremae concessit flumina Vartae,

Taurus uti pugna inferior, cornuque revulso

Excedit campo tacitus, coecasque ferarum

Sponte subit latebras, victorem armenta sequuntur.

Macte animo, Gorsci, coelum tua gloria scandit,

Quantus enim Alcides domito Busiride, quantus

Tergemino custode Orci nigrantis abacto,

Tantus tu Herbesto, simul et vigilante poeta

Viribus ingenii victis linguaque diserta.

Pokażę potym inter Epigrammata Latina Cochanovii, które w Krakowie wydano anno d. 1612, acz tu już wiersze ostatnie odmieniono, nie wiem, dla której przyczyny:

Tantus tu Helvidio simul et vigilante poeta

Viribus ingenii victis linguaque diserta.

Wierny o tym, że Górski nie pisał przeciwko żadnemu Helwidyuszowi; dla czegoż to odmieniono? Chcieli z pamięci ludzkiej znieść tę kontrowersyą, aby tamto pismo, zmyślone pod imieniem Górskiego, skuteczniej udali. Ale rzeką, że nie oni Kochanowskiego Epigrammata wydawali. Prawda jest, ale siła się rzeczy dzieje na świecie per subordinatas personas dla rozmaitych respektów. Ale uważaj WM. dalej, co powiem. Wstąpił po tej kontrowersyej Herbest do jezuitów. Wiedząc tedy Górski o swoim adwersarzu u jezuitów, miałby się podpisać na ten skrypt, aby potym jezuici z Herbestem inaksze periody robili, nie takie, jakich z pracą wielką Górski nauczył?

Z. Wierę prawda.

P. A jeszcze przy tej dysertacyej, którą nie kto iny, ale Orzechowski Górskiemu posłał, uważ WM. słowa Górskiego: Neque minas illas metuimus, contra nos ab Herbesto multa volumina scribi. Videbimus, cum prodibunt, ac ista Herbesti fugitiva scripta excutiemus, neque diutius falso honore ut gaudeat, curabimus ac ut voluptatem, si quam contra nos scribendo perceperit, nostra contra legendo amittat, operam dabimus.

Z. Wejcież na co to rzekł fugitiva scripta.

P. A to WM. masz, a godna to rzecz uważenia. Ale wejźrzy jeno WM. w tę książkę, którą pisał tenże Górski przeciwko Franckenowi. Chwalić wprawdzie zakon jezuitski (i ja go nie ganię), gdy się według reguły swojej sprawuje, a osobliwie quartum votum, to jest czwarty ślub zachowując, który nie na karcie, w której więc przed ołtarzem czytają, ale na sercu i sumieniu swoim powinni mieć napisany, gdyż jest pożyteczny kościołowi bożemu, jednak tenże Górski chwaląc, nazwał go przedsię ergastulum, Mówi sam tak: „Ecce Antichristus novus, Christianus Francken (e ludo illo caelesti et pietatis verae palaestrd, Societatis Iesu hominum, tanquam ergastulo aliquo elapsus) Germanias, Galliasque percurrit, locum, in quo venenum, quod clam in schola pietatis coxisset, divenderet sanasque mentes inficeret, quaerens. Sed cum nusąquam tuto consistere posset, omnes enim doctrinam suam impiam abominantur, in Polonia omnia omnibus licere recordatus, relictis illis, in quibus vagabatur, terris, nostris hominibus se immiscuit" etc.

Z. Proszę, dawno ta książka drukowana?

P. Właśnie roku 1585, a posłał ją był 1584 do Kolna, jako znać z przemowy do króla Stefana i listy prywatne to pokażą.

Z. A oni pokazują pismo jeszcze roku 158. Ale, proszę, co to jest ergastulum?

P. Patrz WM. w Kalepinie; opisuje je sam tak: Taberna vel officina, ubi lapides metallave fodiuntur, vel aliud quidpiam operis a vinctis servis fit. Więzienieć to, gdy ich tak długo trzymają, nie przypuszczając ich do czwartego ślubu, aby szli między pogany, między Tatary w ubóstwie. Pęta są majętności, te bogactwa i dostatki, milionów dosięgające, których hojnie zażywają, tak długo próbując, niżeli ad quartum. votum przyjdą, które ich już do ubóstwa obowięzuje, jako ksiądz Skarga pisze. Pamiętam nawet, gdym słuchał prawa duchownego, że nam ex decretis przypominano Distinct. 44: Nulli clerico liceat tabernam aut ergasterium habere. A Górski przecię ich collegia ergastula nazwał. Nadto uważ WM., że ich mianuje Societatis Iesu homines, nie patres, gdyż ten tytuł na świecie Ojcu świętemu właśnie należy, którego dlatego zowiemy beatissimum patrem.

Z. Już baczę, jakie miał rozumienie Górski o jezuitach, i widzę, że to jest fałszywe pismo. Słyszałem też, iż nawet między teraźriiejszemi akademikami są tacy, co by przeciwnemi jezuitom nie byli w tych nowych szkołach.

P. Nie wierz WM. temu; to WM, wiedz, że jezuici na rumorach, jakby na skale napotężniejszej swoje rzeczy zwykli budować i dla tego tak akademików udają, aby swojęu stanu rycerskiego przewiedli. Gdy kto sam siebie zabije, nie jest godzien, aby leżał pospołu z wiernymi chrześcijanami, wynoszą go abo pod szubienicę, abo na rozstajne drogi, zowią to asininam sepulturam. Toż WM. rozumiej o każdym, który by się taki zły akademik nalazł; bo zewolić na zgubę Akademiej i na cudze szkoły, cóż jest, jeno siebie samego swą złą radą i złą namową zabić? Wiem o wielu uczonych, bogobojnych i cnotliwych akademikach, którzy odprawiwszy powinne Panu Bogu modlitwy i rano i wieczór, zawsze sobie przypominają srogą klątwę, którą król Jagieło w ich przywileju położył: ut quicunque Academiae ius et libertates violaverit, iram vindicem districti iudicis et miserabilis infelicitatis horridum eventum incurrat. I na tę egzekracyą pomniąc, ochoty sobie więtszej dodają do bronienia Akademiej, póki ich niebożętów stawać będzie. Ja mam trochę grzywien; aby kłopotu po śmierci mojej nie miały, zawiozę je im za żywota, aby mieli na prawo i dodam, co będę mógł, rady. Będę ich napominał jako stary, aby matki swojej złą namową i niebacznym zezwoleniem nie zabijali. Wielką to rzeczą Bóg zawiązał: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longaevus super terram.

Z. Proszę, czemu Akademią WM. nazywają swoją matką?

P. Że nas wychowała w naukach uczciwych szczerze, życzliwie, afektem macierzyńskim, który przed dziatkami nic nie kryje, czego sobie matka życzy, co ma, życzy tego i udziela dziatkom swoim; a żebyś to WM. zrozumiał, powiem WM. porównanie Akademiej krakowskiej z kollegiami jezuitskiemi. Mają jezuici kollegia w Wilnie, w Ołomuńcu, promowują też swych bakałarzów, mistrzów . Ale patrz WM., że choć ich promowują, żadnemu z nich katedry nie dadzą; nie obaczysz WM. na katedrze ucząc, tylko jezuity, jeśli kto chce u nich na katedrze uczyć, musi zaraz jezuitą być. Właśnie te szkoły są jako macocha, która sobie wszytko, a pasierbom nic. Akademia zaś krakowska, jako matka, każdemu, którego jedno promowuje, zaraz daje wolność do katedry i obliguje go przysięgą, aby się jeszcze dalej ćwiczył, jakoby mu tak rzekła: „Jeszczeć siła nie dostaje. Mądrość jest skarb nieprzebrany, ale jednak ucz się, ćwicz się, ucząc drugich, czytając drugim". Qui alios docet, se ipsum docet. Zostanie bakałarzem: pódź na katedrę, czytaj w kanikułę, czytaj przez post, dysputuj według porządku. Zostanie zaś mistrzem, czytaj, dysputuj; jeśliś niedbały, cierp według leges. I tak WM. wiedz, że przedtym zacne panięta nie wstydziły się zostawać i bakałarzami i mistrzami, za sromotę sobie poczytując nie uczyć się w Akademiej koronnej i nie mieć honores academicos. Teraz to już jezuici swojęimperia umbratica (tak je mądry jeden polityk nazwał) udają dzieciom jakoby łątki jakie, ucząc ich zaraz superbiam et praeposterum fastum. Czy małe o sobie rozumienie dziecię ma, gdy je w gramatyce uczynią imperatorem? Nie lada imperator equitare in arundine longa. Zacny jeden hetman powiedział, że nazuchwalszych żołnierzów i do posłuszeństwa trudnych a zgoła buntowników wielkich miewał tych, którzy świeżo z jezuitskich szkół do wojska przyjeżdżali. A nas w Akademiej dawno uczono tego: Modestus de se sensus regia ad discendum via. Chcąc zaś jezuici Akademią do ohydy przywieść u zacnych panów stanu szlacheckiego, dobrodziejów i po wielkiej części fundatorów Akademiej, nazywają akademików nieszlachtą. Azaż tylko dla plebejuszów Akademia ? Niech by jeno tak byli mówili gdy był żyw Górski, którego teraz fałszywy skrypt pokazują, abo gdy się w tej Akademiej promowowali: Sbigneus Olesznicki, cardinalis; Nicolaus de Tęczyn, palatinus Russiae; Joannes de Tęczyn, castellanus Cracoviensis; Gabriel de Tęczyn; Andreas de Oporow; Nicolaus de Koniecpole, castellanus; Petrus Konarski; Joannes Ocieski, cancellarius Regni; Jacobus Ligęza; Joannes Lubranski, episcopus; Nicolaus de Wisnicz comes; Benedictus Myszkowski; Leonardus Myszkowski; Petrus de Bnin, episcopus Wladislaviensis; Stanislaus Hosius, cardinalis; Martinus Cromerus, episcopus; Albertus Baranowski, archiepiscopus i inszych wiele.

Wielki to i zacny plac wystawił król Jagieło na ćwiczenie i polerowanie dowcipów polskich wszelakiego stanu i kondycyej, na pożytek ludzi tak duchownych jako i świeckich (przeto go też nazywają Academiam Regni, jako się to wywiedzie w inszej rozmowie) i chcąc, aby wiecznie ta ś. fundacya trwała, założył tę klątwę nie tylko obcym, którzy by następowali na Akademią, ale i samym akademikom, jeśliby nieopatrznością swoją zezwolili na to, co jest pewną i nieomylną zgubą Akademiej. A co wiedzieć, dla czego teraz Pan Bóg w gniewie swoim Polskę nawiedza? Już od kilku lat powietrze panuje, szerzy się od granice do granice: czy to nie początki skutków klątwy Jagiełowej? Uczyniemy z sobą rozmowę o tym osobną, w której pokażę i z Pisma świętego i z doktorów Pismo święte przekładających, i z rozmaitych historyj, jako sobie takich klątew i obowiązek lekceważyć nie trzeba.

Z. Ale w statucie tej imprekacyej nie masz.

P. Prawda jest, ale siła jest inszych przywilejów w Akademiej; niektóre tylko do statutów wniesione są. I dla tego gdy nieboszczyk ks. Janidło powiadał o tej klątwie królowi Jego Mci, Panu naszemu Mciwemu, którego niech Pan Bóg długo w dobrym zdrowiu chowa i cieszy wszelakim błogosławieństwem, chciał to widzieć król Jego M. i zaraz ks. Janidło posłał z Warszawy do Krakowa po oryginał, który potym król Jego M. widział. Wiem ja jeszcze więcej o nich w bibliotece, tylko to oni nie są curiosi w dobywaniu swoich antiquitates. Była za Jagieła króla długa deliberacya, co by za herb Akademiej dać; po rozmaitych namowach stanęło na tym, aby jako zacna kapituła krakowska ma trzy korony, tak zaś Akademia miała dwoje sceptra i dlatego Petrus Wysz, episcopus Cracoviensis, który był ex familia Acervorum, gdy napierwszą czytał lekcyą in iure canonico, mówiąc oracyą na początku przy bytności króla Jagieła i wielu zacnych ludzi, biskupów, senatorów, gdy już kończył, uczynił przemowę do króla i senatorów duchownych i świeckich, do stanu rycerskiego, do kapituły i miasta, prosząc aby wiecznie ta fundacya była zachowana. To WM. uważaj, że do kapituły mówiąc, te słowa przydał: Postquam sceptra haec temeritas aliqua infregerit, ne coronis quidem parcet.

Z. Proszę, niech sobie te słowa napiszę.

P. Ja sam napiszę je WM.

Z. Już i sam dobrze widzę niebezpieczeństwa, które nastąpić mogą za nawątleniem praw Akademiej krakowskiej i nie radziłbym żadnej uniej czynić, jako to jezuici pragną.

P. Uniej? Abo akademików mają za schyzmatyki? Do Moskwy z nią. Powiem WM. podobieństwo: gdy kto chce wino z olejem pomieszać, niech je jako chce ubije i umiesza, że się już jakby jedno będzie zdało, jako trochę postoi, olej przecię na wierzchu, a wino na spodku.

Z. Prawda. Ale już będzie czas, księże plebanie, na obiad: czekają jezuici.

P. Maszże WM. ks. Skargę w domu, jeśli z nimi o czym przyjdzie mówić? Z. Jest. P. To dobrze.

DISKURS IV VARIETAS

Jezuita, Socius, Ziemianin, Pleban

J. Już tam ktoś drzwiami trzaska; podobno Jego Mość z ks. plebanem idzie, wyźrzycie jedno!

S. Idą.

J. Wynidźmy przeciwko nim.

Z. Owo ja do Wmci z ks. plebanem. Witamy Wmć.

J. Chwała Bogu, że w dobrym zdrowiu i Wmć i tego staruszka widzę.

P. Bóg zapiać.

Z. Daleko-li do południa?

J. Jeszcze dwie godzinie.

Z. To jeszcze możemy o czym pomówić.

P. Długo mnie staremu czekać.

Z. Niechże dają obiad; takem się ja też zwyczaił dwie godzinie przed południem obiedwać.

J. Możemy dobrze i przy obiedzie rozmawiać.

Z. Już też i stół nakryto, siadajcież Wmć.

J. Posadźcież Wmć ks. plebana na pierwszym miejscu.

P. Jużci ja o to nie dbam; siędę ja na zwyczajnym miejscu na krzesełku drewnianym przed stołem; a co wiedzieć, jeślibyś się Wmć nie gniewał, kiedybym Wmć podsiadł.

J. Boże tego nie daj! Jak to Wmć przecie osobliwy: zaraz Wmć ze mną walczysz.

P. Świadom ja dobrze wszytkich jezuitów.

J. Cóż Wmci złego uczynili?

P.  Siła by o tym mówić — ale owo już niosą potrawy.

J. Benedykujże Wmć.

P. Nie nowinać to plebańska benedykcya u Jego Mości: uczyńcie Wmć jezuicką.

J. Bardzo dobrze: my po cichu. Siadajmyż; dać by co ks. plebanowi przy kosteczce?

P. To abym sobie zęby połamał, a sobie przecię mięsiste?

Z. Na tego kapłona proszę, Ojcowie.

J. Częstuj Wmć ks. plebana.

Z. Proszę, ks. plebanie.

P.  Domowy ja tu u Wmciów; częstuj Wmć gości. Wiesz też Wmć mój obyczaj, że ja na jednej potrawie lekkiej przestanę.

J. Ks. plebanie, varietas delectat.

P. Wmci to zostawuję, już ja stary żołądek mam. Dawna przypowieść: „Kto siła obejmie, nie może dobrze ścisnąć". Widziemy to dobrze i po jezuickich kollegiach. Póki ich mało mieli, jakokolwiek im zdoleli; teraz, jako ich siła objęli, wieręć im na ludziach schodzi, na ludziach, mówię, bacznych, roztropnych i uważnych.

J. Wejcież, jakoć to on od żołądka do naszych collegia postąpił.

P. Podobieństwem.

Z. Nuże, ks. plebanie, na ten bigosek proszę.

P. Z czegoż to?

Z. Jest tam jarząbek, jest inych rzeczy wiele, a dobrze przyprawnych. Ojców ja takim bigosem częstuję, a nazywają to paenitentia.

J. A czemuż nas Wmć wydajesz ? Nie powiemy Wmci drugi raz.

Z. Dla ks. plebana, wszakże nas nie wyda.

P. Dajcież mi go Wmć sam, ba wierę prawie na mój żołądek.

J. Kiedyby bażant w tym bigosie był, nie mogłbyś się Wmć lepiej posilić, ks. plebanie.

P. Osobliwa to paenitentia. Dobrzeć by, gdyby bażant był, bom słyszał od doktorów, że na pamięć barzo dobry, a zwłaszcza nam, co to na wsi musiem czasem baraninkę jeść.

Z. Azaby miała zła być?

P. Pisze Arnoldus, że medulla arietis nori castrati inter venena mimeratur, humanae naturae adeo contraria, ut memoriae functionem aboleat; resistunt ei carnes fasiani.

Z. Rad o tym wiem.

P. Abo Wmć rozumiesz, iż jezuici bez przyczyny do tego bigosu bażanta kładą? Dlategoć też pamięci są dobrej, wiedzą, gdzie co jest.

J. Żartuje ks. pleban, ale muszę mu przymówić. Niedawno, gdym mu rzekł: varietas delectat, zganił to swojemu żołądkowi, a teraz widzę podoba się mu varietas, to jest bigos.

P. Varietas bigos. Tom teraz mędrszy; nie wiedziałem tego, dziękuję za naukę.

J. Siadaj jego Wmć z nami częściej.

Z. Bądźcież Wmć dobrej myśli, proszę, a zaraz sobie postanówmy, o czym by rozmawiać.

J. Jako się podoba.

P. Inszać to, gdy ja z Wmcią, Mciwy panie, rozmawiam. Weźmiemy sobie o czymkolwiek materyą, to o niej rozmawiamy, nic nie ustępując od niej; ale teraz wątpię, abyśmy mogli tak statecznie rozmawiać, ponieważ i Ojcowie nie chcą, tylko jako się im co podoba; taki oni zwyczaj mają, zwłaszcza, gdy się rozmowa zacznie o ich zakonie, także postępkach. Jeśli jednak będziem co rozmawiać, proszę, żeby się żadna strona nie gniewała ni ocz, cokolwiek się jeno dyskursem powie.

J. Boże tego nie daj; wzdydzieśmy wszytko duchowni ludzie.

Z. Ja tylko świecki, ale się przecię obruszać nie będę żadną rzeczą, co mi Wmć powiedzą z dyskursu.

P. O przebóg! jużci i nas zowią świecką księżą; do tego aemulatio rzeczy na świecie przywiodła.

Z. Owóż mamy listy z Krakowa.

P. Proszę, o czym? bo fascykuł niemały widzę.

Z. Wnetże, ks. plebanie, przywieziono mi Politico-Christianum z Krakowa.

P. Dlaboga!

Z. Pewnie owo jest.

P. Czemuż tak mały?

Z. Nie wiemci ja, ale go przecię rad mam.

P. Proszę, gdzie go drukowano?

Z. Spatrzę. Monasterii Westphalorum.

J. Dobra to edycya.

P. To będzie tłusty, bo stamtąd szołdry dobre wychodzą.

Z. A to będę miał nad wasz. A kędy go drukowano ?

P. Antverpiae apud Martinum Nutium, a dziwuję się, iż tak prędko, bo ten Nucyusz (wszak tu jest mój egzemplarz, każ go Wmć przynieść) miał przywilej do sześci lat; u mnie jest summa przywileju, u Wmci jestże?

Z. Spatrzę ja. Niemasz, dalibóg. Cóż to za mysterium ?

P. Pojźrzymy jeno na aprobacye.

Z. Pod jedną datą są w Brukseli.

P. O przebóg! patrzcie, u mnie mianują drukarza Martinum Nutium, u Wmci wyrzucono jego imię; toby miały jednegoż dnia, jednegoż roku tak różne aprobacye od jednychże ludzi, z jednejże kancelaryej wychodzić? Obawiam się, aby nie chudsza była ta westfalczyzna; wyrzniono z niej pewnie (jako mówią), szperki. Jedenże aprobator — prowincyał jezuicki, jedenże cenzor; czemuż w antwerpskiej edycyej mianują drukarza przy aprobacyej, a w tej westfalskiej nie mianują w tejże aprobacyej? Czemu zaraz w rok drukowano, nie czekając sześci lat? Jeśli Wesfalia pod inszym panem, przecię autor nie miał być odmienny! Jest tu coś, wierz mi Wmć, nie darmo to.

Z. To mnie Wmć melancholiej nabawiasz. A nacożem ja pieniądze dał, jeśliby miano co odmienić albo wyrzucić?

P. Nic na tym Wmć nie stracisz. Obaczymy w czym się stała odmiana; nie wadzi chować i tę i owę edycyą. Obaczmy jedno prefacyą, jeśli tak idzie jako pierwsza.

Z. U mnie napisano tytuł: Philippo Quarto, Catholico Hispaniarum regi, Belgarum principi.

P. U mnie zaś: Philippo Quarto, regum maximo.

Z. To odmiana zaraz w tytule.

P. Już to jeszcze mniejsza, bo prawda się musi przyznać, że królem jest wielkim i państwa ma dosyć. Daj jeno Wmć mnie prefacyą, bo ja pamiętam miejsca. Wejcież, wyrzucono owo: Ignara sanguinis sceptra sunt; wyrzucono i owo: Ferarum et avium venationi incumbere aliorum regum est, novos venari orbes Deo et gloriae Hispanum est. Wyrzucono i to: Belgis si imperas (abi invidia, magni veri haec pagina est), orbi imperare potes. Wyrzucono i to nawet: Cum enim meditari facienda reliquorum fere regum sit, exequi Hispanum est. Velle irritoque plurimum conatu aggredi illorum; semel occupata aeternum possidere Hispanum est, Tuum est, cuius me Magno Catholico nomini aeternum sacro, regum marinie. I podpisanie autora zgoła nawet inaksze. Otóż macie stateczność jezuicką. A patrz Wmć, jaka jeszcze hardość w tym Skribaniuszu, gdy pisze, że błędy w tej księdze potrzeba liczyć za dobrodziejstwo. Miejsce zupełne Wmci czytam: O, si tam oculis Belgarum tuorum, quam cordibus inscribereris et pro quibus orbis thesauros laetus effuudis, amplecti filios posses, aut si liceat, magnus sponsus nobilem sponsam! Sed haec vota mea et libri huius. In quo quidquid dictum amori dabis, cuius etiam errata inter beneficia numeranda, cum ad excusationem et laudem satis sit amasse, et quis tam durus, qui non plurima ignoscat amori? Otóż macie inamorata nowego. Chwała Bogu, że Chrystus Pan, nawyższa i nieomylna mądrość, będąc Bogiem i mając przed sobą wszytkie tempora przeszłe, niniejsze i przyszłe, jakoby praesentia, obrał sobie zrazu apostołów do opowiadania ewangeliej, nie jezuitów tego wieku nowego, ale prostych rybaków, którzy szczerze światu sprawy Pana Chrystusowe opowiadali. Bo gdyby był na ten czas przyszedł ten urząd na jezuity, pewnie by byli odmieniali ewangelią co rok. Wiesz to Pan Bóg, jako ją tam w Chinie opowiadają, bo jakom słychał, iż Chineńczykowie tego pojąć nie mogą, żeby Bóg był ukrzyżowany i jezuici jakoś tam się im akkomodują.

Z. Czy to podobna, ks. plebanie?

P. O przebóg! Chcesz Wmć powiem Wmci o tym trochę.

Z. Proszę pilnie.

P. Naprzód tedy Wmć wiedz, że oni nie opowiadają aperte w chineńskim królestwie ukrzyżowanego Chrystusa Pana, ale udają, że chwalą Dominum coeli, specialia wiary naszej nie opowiadając. Jawnie krucyfiksa tam nie ukazują dlatego, że pobliżu w Japonach złoczyńców krzyżują; przeto Chineńczykowie brzydzą się krucyfiksami. Jezuici zaś akkomodując się im pokazują tylko abo Salvatora, abo też obraz Najświętszej Panny, acz i w tym barzo odmienni są i głupstwu tam tych pogan dogadzają. Co Wmć zrozumiesz ex Trigautio, który lib. 2. De christiana expeditione apud Sinas pisze tak: Dei parentis et pueruli Jesu effigiem in ara collocatam, quotquot ad visendos patres accedebant, sive ii magistratum gererent, sive literarum gradibus insignes essent, plebs quoque universa, quin ipsi quoque simulacrorum sacrificuli solitis inclinationibus ac genu flexionibus, solum fronte leviter gentis ritu quatientes, venerabantur sane religiose. Już to dobrze, jeśli poszli z nabożeństwem; ale to dziwna, że się malowaniu barzo dziwowali, jako tenże pisarz zaraz przydaje: Picturae vero praestaritiam viva lineamenta, coloresque admirandi nullum finem faciebant. I tego nie ganię. To dziwna, że dla jakichsi rumorów odmienność swoję jezuici pokazali jawnie, bo gdy im przymawiano, zaraz złożyli z ołtarza obraz Najświętszej Panny, a na to miejsce obraz Salwatora postawili. Słowa tegoż pisarza są te: Quamquam non ita multo post sublatae Dei Parentis imagini e primario altari Christi Servatoris effigiem gravibus sane de causis substituere visum est accomodatius. Primum quidem ne (ut fama iam sparserat) nos mulierem pro numine venerari sibi persuaderent, deinde ut sublime illud incarnati verbi mysterium commodius edocerentur.

Otóż macie tych chameleontów, którzy się co godzina odmieniają, a iż w tych rzeczach niestateczność swoję jawnie pokazują, jako mamy o ich statku w inszych rzeczach trzymać? Gdy się gorszyli Chineńczykowie, patrząc na obraz Panny Najświętszej i dlatego zgorszenia jezuici postawili inszy Zbawiciela obraz na ołtarzu, to już tym zdejmowaniem rozumienie i błędy poganów potwierdzili w sercach ich. Czemu raczej ich nie uczyli, aby z błędów pogańskie serca wywiedli?. Cóż to inszego, jedno co Dawid ś. mówi: [Si] videbas furem, currebas cum eo et cum adulteris portionem tuam ponebas. Wielka to kradzież, wielkie cudzołóstwo pokrywanie jawnego wyznania wiary prawdziwej przed pogaństwem, a zwłaszcza, że się na to ślubami obowiązali. Ba, nie wstydząć się to jezuici w tamtych krajach czasem, gdy się okazya poda i w taneczek iść. Czytajcie tegoż Trigautium, który w tejże książce opisując peregrynacyą Benedicti Goesii Jesuitae, przydaje to: Acsu oppidum est regni Cascar, cuius praefectus erat regis nepos, annorum duodecim. Is iterum fratrem nostrum Benedictum Goesium evocavit, qui puerilibus eum donis prosecutus, saccarum et similia donavit, exceptus estab eo perhumane; et cum soi lemnis esset coram eo saltatio, rogavit fratrem nostrum uti gentis suae more saltaret; quod fecit ipse, ne rem tantillam regi negasse videretur. Parentem quoque huius reguli invisit, eique diploma suum ostendit, quod magna veneratione admissum est; huic muliebria munuscula ded't, cristallinum speculum, gosippinum ex

India pannum et alia huiusmodi. Tu Wmć masz naprzód, że gwoli królowi tańcował; nie godziłby się był być jednym z owych Machabejczyków, co się dla niejedzenia świniny dali pobić. Aczci tu jezuicie nie o zakon szło, jednak miał pamiętać na śluby swoje i za okazyą każdą Boga prawdziwego opowiadać. Ja rozumiem, gdyby przyszedł na taki przypadek, jako Lodovicus Varthemanus, patricius Romanus, w swojej peregrynacyej opisuje lib. VI, cap. 8, w mieście indyjskim Tangasseri, pewnieby się rezolwował. Druga, że ofiarował muliebria munuscula; nie nosili z sobą takich podarków Paria Chrystusowi apostołowie.

J. A ś. Paweł co mówi? Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos.

P. Dobrze i tak. A czemuż ten wasz Benedictus o Panu Chrystusie po tym tańcu i przy tych białogłowskich upominkach nic nie powiedział? Gdyby Żyd abo Turczyn jaki do tam tego królewica przyszedł, a ofiarował jakie łątki i dla uciechy potańcował, pewnie by go wdzięcznie przyjęto. Ale słuchajcie Wmcie dalej. Przemiata eunuchus rzeczy jezuickie, chcąc widzieć, co wiozą; najdzie obraz Pana naszego Jezusa Ukrzyżowanego, woła, że to czary na zniszczenie króla. A jezuita odpowiada (słowa formalia kładę): Hanc esse effigiem hominis in lege nostra sanctissimi, qui hoc atrox mortis genus ad multorum salutem elegisset, in cuius beneficii memoriam, eum a nobis pingi et sculpi solere. Pimpithau tamen dixit, neque id sibi videri decens hominis in hoc miserabili statu memoriam conservare. Czemu ten jezuita nie wyznał zaraz przed tym poganinem Chrystusa Pana za Boga i człowieka? Czemu go tylko człowiekiem mianuje? Czy nie pamiętał jezuita na słowa Pana Chrystusowe: Qui confitebitur me coram hominibus, confltebor et ego eum coram Patre meo? Ale mówi, że był niegodzien tak wielkiej tajemnice. Czemu niegodzien? Aza nie był na wyobrażenie boże stworzony? Że się jezuitom przykrzył, dlatego niegodzien? A kędyż owo benedicite persequentibus vos? Gdzie i owo: Praedicate Evangelium omni creaturae? To Wmć widzisz, jakimi tam oni apostołami są. A przecię jako tu wykrzykują, jako się chwalą, jako inszych księdzów i zakonników lekce sobie ważą! Więc o Chinach powiadają, co tam czynią, z jaką tam pracą przez niemały czas, świata prawie połowicę w okrętach obiegając, zachodzą. A onoby tu z Tatarami przez wiarę prawdziwą pobraciwszy się, łatwiejszy by już do Chiny przystęp mieli, ponieważ są o granicę z Tatarami pod Chanem Wielkim, od których dla bezpieczeństwa murem się daleko obtoczyli.

Z. Dziwne to rzeczy słyszę od Wmci.

J. Mciwy panie, nie dziwuj się Wmci, że naszy z pogaństwem tak postępują: jest to mądrego człowieka prudenter sobie postępować w rzeczach, nie narażając się na niebezpieczeństwo.

Z. Politykać to będzie, nie apostolstwo.

P. Pewnie tak. Nawet suplikacya ich, którą niegdy podali królowi chineńskiemu, aby uprosili miejsce dla pogrzebu, jaśnie pokazuje, jako oni wyznawają Chrystusa Pana przed tym tam pogaństwem. Więc na obrazkach piszą nad swoimi, ut portent nomen meum coram regibus et gentibus, a rzeczą samą inaczej. Proszę, niechaj Wmci nie będzie przykro przesłuchać, abyś Wmć obaczył, jako to oni noszą imię Pana Chrystusowe przed pogany, także ich królami. Na cóż się przyda malować na kartach i ścianach imię Pana Chrystusowe, które chociaż poganie obaczą co jest, zgoła nie wiedzą, gdy nie przystąpi ore confessio ad salutem przez tych, którzy się na to ślubami Ojcu ś. papieżowi obligowali? Ale słuchaj Wmć. Umarł im tam jeden jezuita; że się nie godzi w mieście i za miastem umarłych chować, ażby król pozwolił miejsce, napisali jezuici suplikę do króla chińskiego w ten sposób: Jacobus Pantoja (is enim externa curabat, pater Sebastianus rebus domesticis praeerat) regnorum magni occidentis cliens, libellum offero supplicem in gratiam alterius quoque externi regni clientis iam vita functi. Suppliciter ab insigni tua clementia locum sepulturae peto, ut regia tua beneficia sese ad omnes extendant ipsosque remotissimarum regionum advenas complectantur. Ego, Jacobus Pantoia, sum advena e regno remotissimo, verum permotus virtute ac fama nobilissitni tui regni (Czemu nie pisze dla opowiadania prawdziwego Boga i jego wiary?) Ale słuchajmy go dalej: anno denique octavo et vigesimo Vanlie (nomen est regis, a cuius inauguratione Sinae suos annos numerant) duodecima luna ego una cum Matthaeo Ricio aliisque sociis in universum quinque ad aulam tuam pervenimus et nonnulla terrae nostrae munuscula obtulimus (lepiej by było jawnie napisać: Christi crucifixi Dei et hominis Evangelium obtulimus); ex eoque tempore regium stipendium in alimenta recepimus, quod nobis fuit beneficium singulare. Internus animi nostri sensus vix ipso corde capitur, nec ipsa sanguinis nostri profusione par illi reddere possumus. (To dla strawy takie wyznanie królowi czynią, a co się tknie Pana Chrystusa, wszytko simulate. Czemuż by to nie raczej dla prawdziwego Boga i wiary jego odważyć się na sanguinis profusionem?). Anno nono et vigesimo Vanlie, luna prima libellum Maiestati Tuae obtulimus; ut aliquem nobis vivendi locum designaret, quo tua regia clementia ac benignitas in advenas eluceret. Annos plures voluntatem tuam praestolamur, nec unquam nobis defuit, licet nullis nostris meritis, regius commeatus. Denique tricesimo et octavo anno Vanlie, tertiae lunae die 18. Matthaeus Ricius iam senex ex aegritudine diem suum obiit. Ego, alterius regni cliens, pupillus remansi ac satis dignus, cuius omnes misereantur condoleantąue meis laboribus. Iter enim ad patriam repetendam longissimum est, nautici homines suis navibus vehere cadavera reformidant, ideoque mihi omnino non licet feretrum eius accipere unaque cum illo patriam repetere. (Co prawda, dalekoby się z nim. wozić). Perpendens quoque, quod iam annos plures in umbra Maiestatis Tuae moramur, arbitror, quod annumerari possumus inter clientes ac populum, qui regium tuum currum sequitur, ut tua velut Yao clementia (fuit is rex Sinarum olim, qui ab omnibus sanctus habitus est) non solo Sinarum regno claudatur (Dziwna rzecz, że którego świętego chrześcijańskiego nie przypomnieli, ale tylko poganina), sed ad extera quoque sese regna protendat. Cum vivi regio fruamui commeatu, confidimus fore, ut etiam a te mortui terrae gleba tegamur, idque eo magis, quod socius meus, Matthaeus Ricius, ex quo magnum hoc regnum attigit, sedulo dedit operam didicitque literas vestras seseque iis virtutibus exercuit, quas vestri libri docent. (Patrzcież, czym go zaleca: temi cnotami, których nie Bibliaś, ale pogańskie księgi uczą). Idemque magna animi munditie externaque corporis compositione die noctuque sacros odores in ara coeli Do, mini accendebat (To tak generaliter o Panu Bogu mówią, akkomodując się poganom, którzy także od kilku tysięcy lat coeli Dominum chwalą, ale aby mysteria fidei Christianae pokazować jawnie, to jest, imię Pana Jezusowe wespół sercem i usty wyznawać przed pogany, na to serca nie mają) eumque rogabat pro Maiestatis Tuae incolumitate, ut hac ratione minimam horum beneficiorum partem adaequaret; eius porro purum fidelemque animum summus in aula tua et infimus quisque cognoscebat (neque enim audeo, quod non est, comminisci). (Już tak siła nieprawdy powiedział, a przecię się wymawia), ideo enim omnes discendi cupidum appellabant (loquendi modus est apud Sinas, ac si virum probum appelles). Itaque libros plures edidit et in regnis transmarinis celebris sapientiae laude habebatur, ex quo etiam hoc tuum regnum attigit, ab magistratibus colebatur. Ego, Jacobus Pantoia, et reliqui socii clientes sumus externi regni (To się tu nie nazywają e Societate Jesu), qui fieri potest, ut audeamus sperare plus, quam deceat nostram parvitatem. Tristitia nobis magna est, quod mortuo socio nostro ne pusillum quidem terrae possideamus ad eum humandum. Ideoque cum multis lacrimis petimus, ut hanc nobis insignem praestes humanitatem et agrum nobis aliquem, aut partem alicuius fani assignes humando cadaveri hominis e regionibus remotissimis advenae; et nos, qui superstites sumus: ego, Jacobus Pantoia, cum reliquis et vivi et morientes similes erimus et sedulo usitatum socii nostri institutum observabimus, coeli Dominum venerantes: ab eo petemus parenti tuae ac tibi millenos vitae annos, ut quoniam tanto nostro solatio fruimur, pace et quiete magni tui regni, velut tenuissimae formicae, hanc gratiam rependamus, impetrato hoc tam insigni beneficio maximo grati animi praestandi pondere prememur. Praestolamur regium tuum mandatum. Póty suplika, w której Pana Chrystusa i wiary Jego ani wspomniono. Widział dobrze ten pisarz jezuicki, że to miano naganić, przeto wylicza ludzi, którzy mogą wniść pod jakimś pretekstem do królestwa chińskiego. Naprzód, mówi, mogą wniść ci, którzy podatki z pobliższych królestw przynoszą. Potym, którzy od inszych królów, jakoby się posłami zmyślając, przyjeżdżają pokłon oddać królowi. Trzeci są, którzy na sławę tego królestwa przychodzą, aby w nim zawsze mieszkali; to się między tych trzeci jezuici policzają. Ale przecię tym nic nie odpowiadają directe na to, gdyby ich kto pytał, dlaczego jawnie nauki Pana Chrystusowej nie opowiadają. To tak czwarte swojęvota pełnią, zaszedszy między pogaństwo. Ażebyś Wmć wiedział, jako na nich w tymże królestwie dekretowano, gdy się na nich Chineńczykowie obruszyli w Nanczynie, dlatego, że byli dom i z placem niemały skupili! Wyszła ta sprawa do urzędu, dano dekret, którego ta summa. Se examinata patris Emanuelis ac sociorum causa comperisse, eos Sinensis regni fama permotos (to nie dla opowiadania ewangeliej) ex occidente advenisse, iam annos plures in hoc regno nulla malevolentiae significatione vixisse, posse iuxta legis suae ritus vivere, sed non aeque placere rudem plebeculam rerum novarum cupiditate coeli Dominum venerari, in externorum disciplinam transire, quodindignumvidebatur. Expoetae etiam auctoritate id videri ex altis arboribus in obscuras valles descendere. Ex ea re malum aliquot Reipublicae creari posse, nisi omnes publico edicto monerentur, ne ab antiquis sacrificiis degenerantes in externos ritus transirent; hac ratione posse in publicam perniciem coetus cogi, ipsi etiam externo nocituros; se igitur illius regionis gubernatorem superiorum magistratuum iussu patrem Emanuelem monuisse, ut a pervertenda plebe et in externam legem inducenda abstineret, domus maioris pretium venditor restitueret, ipse aliam minorem pro statu suo sibi compararet, ubi quiete, quod hactenus fecerat, viveret. Ad haec monita observanda Emanuelem consensisse, ideo praefectis regionis praecipere, uti inquirerent, quinam illius numinis imaginem apud se retinerent, eamąuę eriperent nec sinerent indigenarum quenquam in externorum transire disciplinam, neque coetus etiam orationis causa permitterent; quod si contra fecissent, omnes severissimis poenis plecterentur, ipsiąue praefecti, si remissiores forent, eiusdem criminis rei haberentur. Addidit ad haec in suo edicto ludimagister, ne sineretur rude vulgus eam legem suscipere et supra limen domus nostrae (to jest Jesuitarum) inscriptio legeretur, qua prohiberentur nostri frequens habere cum indigenis commercium. To Wmć masz, jako sami jezuici opisali tam ten dekret, który acz srogi jest i jezuicką skrzętność barzo kroci, przecię to oni na margines zowią edictum in favorem Sociorum. A przydaje potym: Hac sententia nostri, quod peius metuerent, satis alacres fuerunt. Dobrze by, aby we wszytkich państwach po wszytkim świecie takie edicta dawano in favorem Jesuitarum. Słyszałem w Wenecyej przed kilką lat, że senat austeryarzom wszytkim rozkazał cudzoziemców opowiadać, a zgoła stawiać ich, aby sami zeznali, jako długo mieli w Wenecyej mieszkać. Zaprowadził austeryarz jednego; pyta go urząd, jako długo chce mieszkać; powiedział: dwa miesiąca. Pytają go, na co tak długo ? A on kręci się, co rzec, aż go nauczył austeryarz: per piacere. Odpowiedzieli mu, że dosyć jeden miesiąc per piacere. Tymże też sposobem Chineńczykowie jezuitom powiedzieli, iż nie przystało im w tak wielkim domu mieszkać, ponieważ się mogli w mniejszym zmieścić. Słowa gubernatorowe są: Quibusdam in urbe displicuisse, quod aedes illas coemissent, videri sibi angustiores posse sufficere; de lege minime prohiberi, ut eam ipse cum suis observet, sed ne eam indigenis traderet, nostri enim (to jest Chineńczykowie), inquiebat, improbi sunt ac tametsi initio legem vestram sequantur, postea tamen obtrectabunt. Similia dixit complura, quae omnes in favore reposuerunt.

Z. Ks. plebanie, powiemci ja Wmci, że to nie głupi politycy w tym królestwie.

J. Dlategoż też trzeba z nimi prudenter.

P. Prudenter według Ducha ś., nie według polityki, jako apostołowie czynili. Ale to jezuicka polityka osobliwa, co i Pana Chrystusa nie wspomnią w suplikach swoich, jedno wszytko ekwiwokacyami  akkomodując się obywatelom, żeby się nie zdali co różnego wnosić do królestwa, zakazując się zegarkami bijącemi i malowanemi obrazkami, klawikordami, aby, gdy się zegarek nakazi abo klawikord odstroi, jezuitów dla naprawy do dworu wezwano. Toć takim sposobem nie mieszkają tam jako apostołowie, ale jako zegarmistrze i organistowie. Widzisz tedy Wmć jezuicką stateczność w opowiadaniu Chrystusa Pana. Już Wmć baczysz, jako im wierzyć, gdy co o sobie powiadają. Ja Panu Bogu dziękuję, iżem się wiary katolickiej nauczył przedtym, niżlim poznał jezuity; pewnie bym się był ociągał, słysząc ją naprzód od jezuitów, wiedząc też o ich niestateczności i w opowiadaniu ewangeliej i w ksiąg wydawaniu.

Z. I ja sam nie byłbym lepszym; ale że teraz zaniecham uważać tak poważnych konsyderacyj, Wmć ks. plebanie, z strony wyznawania jezuickiego wiary przed pogaństwem, na wolniejszy to czas odłożywszy, wrócę się do tej książki Skribaniusowej, którą mi teraz z Krakowa przywieziono. Cóż już na świecie będzie pewnego? Co statecznego? Zdrada to i oszukanie. Zaiste, Ojcowie, wielka to waszych pisarzów niestateczność, że księgi tak fałszują.

J. A co wiedzieć, jeśli to nie sami heretycy tak odmienili?

P. Widzisz Wmć, to dopiero powiedział, iż ta z Westfaliej edycya dobra.

Z. Jako widzę, z Westfaliej szołdry tłuste, a księgi chude wychodzą.

P. Obawiam się ja, aby na świecie wielka jaka odmiana nie nastąpiła, bo gdy świat obaczy i w księgach i w obyczajach ludzi zakonnych taką niestateczność i odmianę, o wielu rzeczach wątpić musi. Zrazu, jako pamiętam, jezuitę obaczyć nic inszego nie było, jeno jakoby apostoła; teraz wzięli to sobie ludzie w rozumienie inaksze i jako upatruję, jako się stało w Wenecyej i w państwach inszych, obawiam się, aby do tegoż w Polszcze u nas nie przyszło. Popisowali się przedtym ubóstwem, teraz nabogatsi są.

J. Żaden z nas nie ma proprium, nie ma żadnej posesyej in particulari.

P. A czyjeż są te wioski, te miasta, którycheście nabyli?

J. Są wszystkich in communi dlatego, abyśmy tym bezpieczniej mogli służyć kościołowi, bezpieczniej prawdę wszystkim mówić. Gdybyśmy mieli szeląga patrzać z ręku inszych, jako to mniszy czynią, musielibyśmy też pochlebiać i milczeć; a też potrzeba tę to paupertatem po przęczkę rozumieć.

P. Paupertatem po przęczkę — to i castitatem, to i oboedientiam, a pod przęczką może być kaleta bogata, może być i co inego; wielka to u mnie nowina. Wiem pewnie, choć tak wiele majętności macie, a przecię niemasz więtszych pochlebstw, jako między waszymi. Odpuścież mi, wiem co mówię. Czytałem ja wiele waszych ksiąg, któreście rozmaitym przypisowali, aż groza wspomnieć. Aleć też już was znają. Więc co to zakonnikom inszym szelągi wymawiacie, mnichami ich nazywając, z wielkiej to wam hardości przychodzi, chociażeście sami mnichami ad ordinem meridicantium inkorporowanemi. Nic to po tych różnościach, pokora ś. najlepsza. Dla pychy lucypera P. Bóg z nieba strącił. Jeśli wam kiedy w Polszcze szwankować przydzie, nie dla czego inego pewnie, tylko dla hardości i łakomstwa.

J. Abo rozumiecie, iż to łatwie dokazać wygnania jezuitów z Polski? Trzeba to wiedzieć, żem ja nie tylko jezuita, ale jestem i szlachcic. Mam pokrewnych w stanie rycerskim, bracią, siostry, wuje, stryje i inszych powinnych tak wiele.

P. Już wam do tego przychodzi, że się krwią i powinowactwem zastawiacie, nie łaską bożą, nie Duchem ś. A dawnoż temu, gdy z waszego zakonu ten to Scribanius, pisząc do króla hiszpańskiego, pokrewne powinowactwo między królami, pomazańcami bożemi, podeptał prawie tureckim animuszem. Owo macie słowa tego jezuity: Nec Ottomanica te terruit domus, non consanguinei reges. Jeszcze by to znośna, boć i brat bratu rzadko swego ustąpi, ale to, co przydaje, jako tyrańskie: Ignara sanguinis sceptra sunt. Cóż inszego tureccy cesarze czynią na państwo wstępując, gdy bracią swoję rodzoną abo dławią, abo do więzienia dają? Przedtym mawiano: Non bene cum sociis regna venusque manent. A teraz od socios aż do consanguineos postępują. O Boże, cóż się ma na świecie dziać. A jeśli ten skarabeusz, orłom królewskim tak nieprzyjazny, pokrewne powinowactwo w królewskich domach lekce znieważył, azaby miłość Rzeczypospolitej w sercach synów koronnych tak zagaść miała, aby się raczej na brata jezuitę oglądać miał, niż na salutem publicam. Abo i między jezuitami weneckimi nie byli ci, którzy się w Wenecyej rodzili? Gdy zakon wasz nastawał, Sorbona go naganiła, żeście przyjmowali licenter et sine delectu quaslibet personas, quantumlibet facinorosas, illegitimas et infames, a teraz już brak czynicie? Więc teraz wyjeżdżacie z swoim urodzeniem, a ja wiem, gdyście zacne panię namawiali do swego zakonu, a on się wolą ojcowską przeciwną wymawiał, żeście mu co raz onę sentencyą mówili: Per calcatum perge patrem etc.

J. A czemu nie mówić, aby się Panu Jezusowi duszyczka pozyskała?

P. Panu Jezusowi? Aza już ta duszyczka na chrzcie ś, Chrystusowi Panu nie jest oddana ? Wyć ją to sobie chcecie pozyskać i z wioskami. Niech się cnotliwie i na świecie sprawuje; jeśli zgrzeszy, niech pokutuje. Przyjmie ją Chrystus Pan z niewymownego miłosierdzia swojego; a jeśli też z swojej dobrej wolej do zakonu zechce, nie zabraniam, tylko te namowy i perswazye nie podobają mi się. Dajecie obrazki, paciorki, agnuski, obligując młodego, aby jezuitą został, gdy będzie in deliberatione de statu. A zaniedba kompozycyej, na upominanie inspektora nic nie dba: mistrz jezuicki mu też o one negligencye nic nie mówi. Oszukanie to jest. Przez kartki obiecujecie, że za cię tak wiele pacierzy i postów odprawować będą. Piszecie expresse: Cum faciam disciplinas, semper pro te tres ictus usque ad effusionem sanguinis addam tam diu, donec mutaveris statum, prout cogitas. To młody człowiek nie tak już z nabożeństwa, jako ex commiseratione nad tym, który się biczuje, pójdzie do zakonu, a przecię do Jego Mci pana ojca napisze, że sobie obrał vitae genus commodius et Reipublicae utilius. Więc owe bałamuctwa obiecować zbawienie tylko z tego zakonu, a nie inszego, powiadać, że jest rewelacya, iż jeszcze żaden z jezuitów nie jest potępiony i do piąciset lat nie będzie — są to wymysły ludzi abo chytrych i premudrych, abo somnia vigilantium ludzi melancholicznych, jako ono jeden był, który imaginował, że był ziarnem jaglanym i gdy obaczył kura abo kokosz, zdaleka odpądzał, obawiając się, aby go nie pozobała. Credimus. An qui amant, sibi ipsi somnia fingunt? Inamorowaliście się nazbyt, a prawie szalenie w sobie. Pamiętam u przyjaciela mego jednego dwoje dziewczątek małych, we czterech lat jedno, drugie w piąci, które za piecem ubierały łątki, a zwały je dzieciarni; gdy je już w szmaty uwinęły i sznurami uwiązały, sprzeczały się: moje piękniejsze; drugie zaś: nie twoje, moje; oto oczki u niego piękniejsze, gębusia mała. Usłyszawszy, przystąpię do tak sławnej kontrowersyej, obaczę, rozwinę, aliści szczepy smolne; rozśmiałem się i odszedłem rzekłszy: „Ubierajcież, miłe dziatki".

J. A takąż to wdzięczność pokazujecie nam za takie dobrodziejstwa, któreśmy temu królestwu, waszym rodzicom, waszym powinnym pracą i staraniom swoim sprawili? Już się było heretyctwo rozkrzewiło, już kościoły próżne bez wszelakiego ochędostwa, jako chlewy abo stajnie stały; jakośmy jeno wstąpili do tych państw, i wiara katolicka i ozdoba kościelna się przywróciła, tak iż cokolwiek teraz ozdoby jest, nam to ludzie zacni przypisują i każdy baczny przyznać musi.

P. To nowa, co słyszę; młodym to Wmć powiadaj, nie mnie staremu, który tam te czasy wszystkie pamiętam, a czego zasiąc nie mogę pamięcią, od ludzi uważnych, starych pewnie słyszałem. A ja tak powiadam: Tę wiarę, którą ś. Wojciech wniósł, dla której potym ś. Stanisław umarł, mój pradziad, mój dziad, mój ociec wierzył i tę ja od ojca miłego podaną trzymam. Nie przyznam tego jezuitom, abym się jej od nich nauczył. Mogliście co obrazków, medalików i inych rzeczy wnieść, któremi się ludzie i białegłówki uwodzą; mogliście kościoły farbami rozmaitemi i pozłotą iluminować, czego podobno za ś. Wojciecha i za ś. Stanisława nie było; ale aby insza msza ś., insze credo, inszy pacierz był — mądremu i bacznemu tego nie powiadajcie, bo waszę vanitatem zaraz osądzi. Prawda, ks. jezuita, że ogień jednako w Polszcze, jako i w Węgrach pali i które efekty caeteris paribus tu czyni, także i tam czyni? A jeśli wasza pilność, wasze pieczołowanie sprawiło w Polszcze ten efekt, że się przez was starożytna wiara zatrzymała, czemu się tąże pilnością, tymże pieczołowaniem przy Węgrach nie została? Toż o inszych krainach rozumieć macie. A ja zaś tak trzymam, iż potrzeba według filozofów distinguere causas per se a causis per accidens , jako oni zwykli mówić. Z przyrodzenia to ma naród polski, że się starych zwyczajów rad trzyma, choć więc szaty radzi odmieniają, zwłaszcza w stanie szlacheckim i miejskim; widziemy to w miastach pewnych, w których państwo inszą wiarę trzyma, a poddani jednak w starożytnej wierze trwają, za państwem się nie udając; kilka ich tam może być, więtsza przecię część po staremu. Ponieważ tedy sam naród do tego skłonny był, duchowny też stan nie próżnował w swojej powinności, łatwie było zatrzymać rzeczy przy starych zwyczajach. Co że tak jest, dowiodę wam z samego ks. Skargi, który w Żywotach ś. (fol. 339) pisze tak, słuchaj Wmć: „Jaką wiarę ś. Wojciech w Polszcze szczepił, dochowanie jej stateczne i podanie od miłych a cnych przodków naszych pokazuje, zwłaszcza w pieśni onej, którą Bogarodzicą zowią, której Wojciech ś. Polaków nauczył, która iż ma w krótkości mądre, prawowierne, katolickie wyznanie, aby jej starożytność w te złe czasy naśmiewców i wszem dobrym od przodków podaniem gardzących heretyków nie zginęła, słowo ją od słowa z wykładem dla staropolszczyzny trudnej położę". Otóż macie, że Skarga zatrzymanie wiary starożytnej w Polszcze nie jezuitom, ale pobożnym przodkom przyznawa. Najlepiej powiadajcie, że i Bogarodzicę jezuici wymyślili. Sześć koni karocę ciągnęły wielką mocą; mucha tam gdzieś padła, a gdy się poczęło gwałtownie kurzyć, mucha się przed drugimi muchami chwaliła: „Wej, jakom ja to zakurzyła". Wojsko na Nowy Świat w okrętach król hiszpański wyprawuje; przyłączono tam jezuitów, którzy potym, gdy jaki kraj wojsko opanuje, wiary nauczają. Pytam ja, komu tu więcej przypisać, czy wojsku, czy jezuitom? Bez wojska co sprawią? Kiedybyście to bez wojska abo jakiej inszej zwierzchności, która cum potestate et imperio praeest, sprawili, jako przedtym apostołowie czynili, jako i ś. Wojciech czynił, to by już wam przyznać, ale inaczej trudno. Otóż widzicie, jako insza jest causa per se, insza causa per accidens.

J. A do Polski z jakiemeśmy wojskiem weszli? Krzywdę nam, ks. plebanie, w tym czynicie.

P. Poczekajcie jeno, odpowiem ci ja wam. Prawda, nie weszliście z wojskiem, aleście weszli authoritate eius, który mógł rozkazać; przyszliście wy do Prus, posłani będąc od Hozyusza kardynała; posłał was do swego biskupstwa i osadził. Kiedyby także był ś. Wojciech miał takiego promotora do Prus, pewnieby go byli Prusowie nie zabili. Wspomniałem sobie na Walka krotochwilniczka arcybiskupiego; lat jest dwadzieścia i coś, wjachał do Gniezna arcybiskup, wjachało z nim dla uczciwości kilka wojewodów, kilka kasztelanów, starostów barzo wiele z wielką zgrają ludzi i ochędostwem. Gdy już do stołu siedli, Walek stał przed stołem i zadumawszy się, począł kiwać głową, patrząc na arcybiskupa. Pyta arcybiskup: „O czymże Walku?" A Walek: „Myślę, Miłościwy ks., o wielkich rzeczach". — „A o których?" — mówi arcybiskup. Odpowie Walek: „Chwalę to, Miłościwy ks., że Wmć z tak zacnymi pany wjachał na arcybiskupstwo. Gdyby był ś. Wojciech tak ostrożnie jachał do Prus, pewnieby się nań byli Prusacy nie porwali". Rozśmiali się wszyscy, a ks. arcybiskup za ten żart podał Walkowi potrawę z półmiskiem. Otóż, choć też jezuici nie z wojskiem przyszli, ale przyszli authoritate imperantis, co stoi za wojsko dobre; wielka to broń: Sic volo, sic iubeo. Osądźcież sami, co komu przypisać, co jest u was per se, co per accidens. Udał się Andreas Oviedo jezuita na to, aby Abaszynów przywiódł do jedności kościoła rzymskiego. Uczyniono go dlatego patryarchą Aethiopiae, to jest, murzyńskim. Mieszkał tam długo, ale nie mógł nic sprawić. O czym, gdy się z listu Sebastyana, luzytańskiego króla, przez udanie żydowskie, jako jezuita Godignus rozumie, dowiedział papież Pius V, pisał do niego, aby się raczej udał do Japonu i Chiny, ponieważ praca jego między murzyny pożyteczna nie była. On odpisał naprzód, że trudno miał z tamtego kraju wyniść, ponieważ w tym porcie, którym tylko samym wyniść mógł, siła była saraceńskich okrętów chrześcijanom nieprzyjaznych. Z strony przyłączenia Abaszynów abo murzynów do jedności kościoła rzymskiego, patrzcie, co pisze, słowa jego własne położę ex lib. de Abassinorum rebus 3 cap. 13: Quod ad reliqua ita sentio: primum si quingenti duntaxat ad nos ex India mittantur Lusitani milites, quos iam diu et votis omnibus optamus et vehementissime poscimus et adhuc favente numine habituros speramus, non erit dubium, quin non solum ad Romanae ecclesiae oboedientiam rebelles Abassini, verum etiam ad Christi doctrinam multi ethnicorum populi venturi sint. Patrz Wmć, jaką radę podaje ten murzyński apostoł. Pięćset Hiszpanów, żołnierzów, chce mieć; potym, mając już taką do nawrócenia pomoc, obiecuje, iż się nie tylko do posłuszeństwa kościoła rzymskiego murzyny mieli nawrócić, ale też do Pana Chrystusowej nauki i wiele inszych poganów, różność czyniąc, nie wiem, czy między schizmatykami i pogany, czy też między kościołem rzymskim i nauką P. Chrystusową. Bo przywodzić pogany do nauki P. Chrystusowej, nie przywodząc ich zaraz do jedności kościoła rzymskiego, nie wiem, jeśli to katolikom i jezuitom czwartym ślubem obowiązanym należy. Zaś przyznawać to murzynom, aby trzymali wiarę prawdziwą P. Chrystusowę, ponieważ nie są w jedności kościoła rzymskiego i wiele inszych błędów mają, o których taż książka świadczy lib. 1 cap. 27, 28, nie grzeczy; bo kto ma fałszywe złoto, trudno się ma wychwalać, aby miał prawdziwe. Do tego to wiodę, iż nawracanie jezuickie idzie za pomocą potencyej świeckiej, nie sprawą Ducha ś., którą samą zrazu od pierwszych P. Chrystusowych apostołów wiara prawdziwa była. rozkrzewiona.

Poszedł jednego czasu Rusin i z synem na miód. Wyprawił ociec syna po ostrwi na sosnę; zajrzy do dzieni syn i zawoła: „Bateńku, czy ma miedo oczy?" A bateńko: „Biery" — mówi. Sięgnie do dzieni syn, a w tym sowa w oczy mu wleci. On z przestrachu upadł, jęczy; przydzie do niego ociec, pyta, jeśli spadł? Odpowie: „Nie spadł, zlazłem". — „Czy zajdziesz?"— pyta ociec; rzecze syn: „Zajdę, koli bude kolasa".

J. Już to bajki są, ks. plebanie.

P. Prawda to jest, ale mądremu dość. Wiem pewnie, że gdy was jakie bajki dolegają, to ich abo żartem, abo strachem, abo milczeniem zbywacie; i tu nie baczę, co byście directe powiedzieli.

J. Cóż po tym rozwodzić się z temi rzeczami, które są jasne wszystkiemu światu. Wie Ojciec ś., jakie pożytki czyniemy w Japonie, wszak i poselstwa do niego bywały.

P. O przebóg, nie wspominajcie: nie wielka rzecz wziąć cudzoziemca jakiego i ubrać go ubiorem niezwyczajnym, dać mu listy charakterem dziwnym pisane, powiedzieć, że to są japońskie litery i ci, którzy oddają, są pokrewni króla japońskiego, prowadzić je potym z ceremoniami wielkiemi, nie puszczając lada osób do nich, a choćby też puszczono wszystkich, któż się z nimi rozmówi, u kogóż się wywiedzieć pewnej rzeczy? Więc jeszcze, gdy jaki jezuita oracyą wyprawi, chwaląc prace pro ecclesia Dei od swoich towarzyszów podejmowane, a wszytek proces wydrukowawszy, roześlą po świecie, to już credula gens credit, malus est, qui credere non vult. A drudzy też jezuici jeszcze potym więcej przyczynią. Są ci tu niedaleko tak grubi ludzie, jako w Japonach, a przecie wam trzeba kolasy, żebyście tam zajechali, właśnie jako owemu Rusinowi i czasem choć o kolasę nietrudno, przecię nie jedziecie dlatego, że wojska niemasz, abo przynajmniej authoritatem imperantis.

J. Nie jedziemy dlatego, że nas Ociec ś. nie posyła.

P. Ale wam też nie zabrania. Czemuż go nie prosicie, aby was posłał?

J. Żeśmy nie profesi, bo abyśmy profesami byli, jeszcze nas starszy nie wypróbowali według zwyczaju zakonnego.

P. To śmieszna, że nie obligujecie, tylko quarti voti professos, aby szli między pogany, do profesyej zaś nie puszczacie, jeno starych, którzy dla lat, choć już profesyą na to uczynią, trudno mają prace podróżne podejmować. Młokosów ci na pracą potrzeba i dalekie peregrynacye, coby w nich jeszcze vivacitas nie zgasła, alias gdy do lat przyjdzie, dyabła się już ma udać na włóczęgi; założy się chorobą, abo też prawdziwie zachoruje, to z nim nie do Tatar, ale do apteki. Wszak w Krakowie macie kilku wprawnych, jednego do mężczyzn, drugiego do niewiast. Poślijcie ich do pogan, aby jeden młodź tatarską, a drugi Tatarzynki prowadził do Chrystusa. Wierzcie mi, że za jedną Tatarzynkę lepiej się Panu Bogu i kościołowi jego zasłuży, niż tu za dziesięć par mieszczek. Wszak tu są plebani, którzy swojej powinności uczynią dosyć. Ale to dziwna, że inszy zakonnicy w Japonach, jako dominikani, bernardyni, karmelici, czynią rozmaite cuda, a waszego zakonu ludzie żadnych cudów nie czynią tam. Dziwna to sprawa Boża.

J. Aboście nie czytali?

P. Nie wierzęć ja temu, co wy sami o sobie piszecie abo powiadacie.

J. Czemu?

P. Naprzód, że waszego zakonu pisarze pośledniejszy do tego mi są przyczyną, którzy samych jezuitów pisma do wątpliwości przywiedli.

J. To już kalumnia, ks. plebanie.

P. A ja powiadam, że prawda i pokażę to, że wy sami teraz jesteście calumniatores, gdy mi to śmiecie śmiałością jezuicką zadawać. Czytajcież sobie Nicolaum Trigautium, jezuitę, in praefatione ad lectorem; owo słowa jego są: Ex iis, qui hactenus de rebus Sinicis scripserunt, duo genera comperio. Alterum eorurn est, qui pleraque vel ipsi commenti sunt, vel audita pro veris nullo delectu evulgarunt. Słuchajcież, ks. miły jezuita, co przydaje: Ab hoc numero ne nostros quidem e Societate excludo, qui Sinarum negotiatorum fide subnixi non advertebant eos vel res suas, ut fit, augere, vel quae non satis habebant explorata, pro exploratis adferre. Otóż macie pewność waszych apostołów, którzy do was literas annuas posyłali, wyście z nimi przed Ojcem ś. triumfowali, a przedsię wam nie objawił Duch ś., że tam fałszu siła było i samiż apostołowie waszy nie postrzegli; zgoła, jako baczę, ludzieśmy wszytko. Ale iż z waszemi listami fałszu siła do nas przychodziło, słuchajcież dalej tego pisarza, co przydaje. Unde cum tandem aliquando nostris in regni interiora aditus patuisset, animadversum est multarum rerum fidem intercidere. To już Wmć widzisz, a jeszcze i tym samym, co weszli, patrzcie, co przypisuje: Quin etiam ex eo ipso tempore, quo nostris ingressus patuit, primis potissimum annis nonnulla fortassis non explorata cum literis nostris navigasse. Otóż macie; wiedzcież potym jako kalumnią komu zadawać. Otóż ta pierwsza przyczyna jest, dla której ja nie wierzę, gdy o swoich cudach powiadacie z waszych pisarzów. Druga zaś ta jest, że widzę przyczynę, dla której was Pan Bóg karze, darów swoich wam nie udzielając.

J. A cóż to za przyczyna?

P. Żeście zakon swoj zasadzali więcej na prudencyej, na mądrości tego świata niż na świątobliwości.

J. Śmiecie to nam zadawać, ks. plebanie?

P. Oskarżcie mnie do ks. biskupa, dajcie na Lipowiec, jeśli wam tego nie dowiodę.

J. Tylko nie z heretyków.

P. Chyba by jezuici heretykami byli. Czytaliście kiedy Petrum Ribadeneiram De vita s. Ignatii?.

J. By raz!

P. Słuchajcież, co pisze, wyliczając dicta ś. Ignacego : Dicebat innocentiam vitae ac sanctimoniam multum quidern per se valere et caeteris rebus omnibus longe praecellere, sed nisi cum prudentia agendique cum hominibus modo sit coniuncta, mancam fore atque infirmam, nec satis ad ahos gubernandos idoneam. Uważajcież, proszę, pilno, co dalej przydaje: plusque saepe exquisitam prudentiam cum mediocri sanctitate in gubernatione efficere, quam cum minori prudentia maiorem sanctitatem. Właśnie to służy ludziom świeckim, nie zakonnym, bo dlaczegoż potym zaraz przydaje: Et hoc quidem, si de communi loquamur usu ac lege, nam privilegia sanctorum extra ordinem sunt? Patrzże, Wmć ks. jezuita: nie trzymam ja, aby ś. Ignacy tak miał mówić, świętym będąc; ale potym pisarze jego żywota wymyślali, jako który mógł lepiej. Bo jeśli privilegia sanctorum extra ordinem sunt, na cóż sanctitatem miarkuje z prudencyą? Czemuż

Chrystus Pan dziękuje Bogu Ojcu mówiąc: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis.

J. Już to na stronę, ks. plebanie. Czy nie widzicie, jako nas Pan Bóg pobłogosławił za krótki czas, że nam. dał tak wiele collegia po różnych prowincyach?

P. I to jest tego świata perswazya, a Syn Boży, mieszkając na świecie, mówi: Vulpus foveas habent et volucres coeli nidos: Filium autem hominis non habet, ubi caput reclinet. A na ostatek tymże argumentem moglibyście wierzbinę, która się prędko rozkrzewia, nad balsamowe drzewo przełożyć. Ale nie dziwuję się, że wam do takich argumentów udawać się przychodzi, ponieważ, jako powiedziałem, na mądrości świeckiej swoje rzeczy stanowicie. Co abyście gruntowniej ode mnie. wiedzieli, przywiodę wam waszego autora Petrum Maffeium, który lib. 3 cap. 10 pisze te słowa: Tirones autem Ignatius non a naturali quadam bonitate vel potius tarditate, sed a vigore magis ingenii et rerum gerendarum adiumentis legebat negabatque, qui ad populi negotia factus non esset, eundem esse ad ministeria Societatis idoneum. W których słowach jest wiele rzeczy do uważenia: naprzód, czemu ten pisarz nazywa abo łączy naturalem bonitatem cum tarditate? A Chrystus Pan nie z faryzeuszów uczonych uczniów swoich obrał, ale z ludzi prostych, w których naturalis bonitas abo, jak ją zowiecie, tarditas była. Mógł ś. Piotr wiedzieć, gdzie siatki na ryby zasadzić, dalej wierę, nie wiedział, także inszy apostołowie, dlatego im mówił: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus, quae locuti sunt prophetae! Druga, czemu łączy vigorem ingenii wespół cum rerum gerendarum adiumentis ? Aza już nie dosyć był vigor ingenii, ponieważ ubóstwo dowolne obrał? Któreż to on rozumie rerum gerendarum adiumentum? Czy to nie wioski, czy nie majętności? Trzecia, że qui ad populi negotia factus non est, idem ad ministeria Societatis non est idoneus. Więc powiadacie wszędzie, że się nie mieszacie w sprawy polityczne. Pamiętam nawet kazanie ks. Skargi w Wiślicy 1606, września 17, na którym wywodził i z reguł waszych i ex canonibus. Congregationis quintae generalis, że się nie mają jezuici mieszać ad negotia saecularia. Pytam ja: czy negotia populi nie są negotia saecularia? Rzymska Rzeczpospolita tego tytułu zażywała: Senatus populusque Romanus, a jeśli negotia populi rozumiecie: kazać, spowiedzi słuchać, nawracać, dlaczegoż te negotia nazywacie ministeria Societatis, które wszystkim księżom, wszystkim zakonnikom są spólne? Dziwna to dialektyka. A ja zaś rozumiem, że te negotia: kazać, spowiedzi słuchać, nawracać, choć się dzieją ad populum, przecię nie są negotia populi, ale są negotia Ducha ś. dla zbawienia ludzi. Aleć się już mało dziwuję, jeśli te negotia duchowne nazywacie negotia populi, ponieważ i wasze kazania ludziom się akkomodują. Wspomnicie sobie, co macie inter regulas concionatorum: Cum experientia doceat et sanctae memoriae P. Ignatius scriptum reliquerit, nihil utilitatis percipi ex iis concionibus, in quibus principes et magistratus reipublicae, praelati et alii ecclesiastici in particulari reprehenduntur, concionatores nostri ab huiusmodi reprehensionibus abstineant. O Boże, cóż to za kaznodzieje? Toć by się był ś. Jan nie zgodził Chrzciciel do jezuitów, kaznodzieja zacny, prawdę Herodowi w głos i w oczy mówiący, o którym prawie Chrystus Pan, nieomylna prawda, zacne testimonium rzekł: Non surrexit inter natos mulierum maior Joanne Baptista.

Nie zgodziłby się i ś. Stanisław, który prawdę Bolesławowi mówiąc i do męczeńskiej korony przyszedł; nuż inszych tak wiele śś. biskupów, śś. kaznodziejów. Chwalcie się, zdobcie się, jako chcecie i możecie, łatajcie swoje dziury, przecię jednak pleni rimarum estis, hac atque illac perfluitis. Czemuż to na kazaniu nie ma być szczapka szczapką, siekiera siekierą, a motyka motyką? Aza to nie jest acceptio personarum? Więc księżą, zakonników, mieszczanów, chłopów in particulari, a panów i biskupów nie tykaj. Ale mówicie, że experientia docet i ś. Ignacy napisał. Jać nie wiem, co ś. Ignacy napisał, acz wiem in ultimis regulis libri Exercitiorum reg. 10 i o tym się badać chcę. Ale to mi się nie podoba, co powiadacie: experientia docet. Rad słyszę, kiedy w filozofiej, także inszych naukach Arystoteles eksperyencyą zaleca, ale w teologiej i sprawach Ducha ś. miejsca nie ma mieć. Pokazowała experientia apostołom, że opowiadania Ewangeliej było im drogą do martyrium, a przecię opowiadali wiarę Chrystusowę, żadnego względu na niebezpieczeństwa, na śmierć nie mając. A kiedy by mówić, nie to: experientia docet, ale jako starzy mówili: Haec dicit Dominus, abo też Visum est Spiritui s.? J. A kiedyby się też, ks. plebanie, napić po takim dyskursie? Wiem ci ja, że tego wszystkiego Akademia przyczyną, którą teraz poczęli niektórzy z naszych turbować. Trzej ich tylko jest, którzy tego przyczyną są; inszy wszyscy, nawet i ja z drugimi byliśmy przeciwko tym krakowskim szkołom, a to oni przecię przewiedli.

P. Panie Boże, wam daj dobre zdrowie, ks. jezuita.

J. Dziękuję Wmci, mój namilszy staruszku, któryś lata swoje strawił na pracach kościoła Bożego.

P. Już nie pochlebujcie.

J. O Boże, tego nie daj, prawdać się to mówi; któżby tego Wmci nie przyznał?

P. Servi inutiles sumus. Ale mówmy z sobą o tym, coś to Wmć teraz przypomniał: „Trzej tylko między warni przyczyną tych szkół", a wiele was było na konsultacyej ?

J. Dwadzieścia i czterej.

P. Dziwna to, co od Wmci słyszę: to trzej tak, a dwadzieścia i jeden owak? Czemuż to nie była conclusio ex pluralitate ? Gdzież owo, co Ribadeneira lib. 2. cap. 13 pisze: In consiliis ac deliberationibus maior sententiarum pars esto superior. Czy tam rewelacyą który miał, że ci trzej dobrze, a dwadzieścia i jeden źle rozumieli? Nie powiadajcie wy mnie tego, który wasze intrinseca tak wiem, jako który najstarszy jezuita: Na cóż jest między wami coeca oboedientia, na co owo, że się nie godzi pytać, dlaczego starszy tak a nie inaczej rozkazuje, ale czynić, co rozkażą, oślep? Owo macie parte sexta cap. I. § 1: Ad eum scopum vires omnes ac intentionem in Domino convertamus, ut sancta oboedientia tum in executione, tum in voluntate, tum in intellectu sit in nobis semper omni ex parte perfecta, cum magna celeritate, spirituali gaudio et perseverantia, quidquid nobis iniunctum fuerit, obeundo, omnia iusta esse nobis persuadendo, omnem sententiam ac iudicium nostrum contrarium coeca quadam oboedientia abnegando. Patrzcież, gdyście owo ranili w Krakowie niektórych, zawołał na was starszy: „Podźcie bić, podźcie zabić tych łotrów", to się tam socii porwali coeca oboedientia i bili, ranili, chwała Bogu, że przecię wzdy żywo zostawili. Wiedząc ja tedy o tym waszym ślepym posłuszeństwie, mam wierzyć, że tam trzej tylko przyczyną tych tumultów? A ja wam powiadam, iż nie trzej, ale tylko jeden..

J. Jakoż to może być? I kto taki?

P. Wasz generał i wy wszyscy, co was jest po świecie, wszyscyście jego instrumenta, i co on wam rozkaże, to musicie czynić coeca oboedientia. Wędkać to na kolegiaty, że trzej tylko przyczyną, a inszy prze-

ciwni tym zamysłom i żałują tego. Nawet gdy który z Kalisza przyjedzie, płacze, patrząc na takie zamieszanie, jakobym ja nie wiedział na co to.

J. A na co?

P. Aby ci, którzy są simplices in Academia, niewiadomi waszych sztuk, ulitowawszy się rzekli: „Rychlejbyśmy się zgodzili z tymi, niż z tamtymi", a zgodzić się z tymi, abo z tamtymi jednaż jest ad interitum via. Tollat te, qui te non novit. Wspomnicie sobie, co pisze dalej wasze Summarium constitutionum na miejscu wyższej mianowanym: Quisque sibi peruadeat, quod qui sub oboedientia vivunt se ferri ac regi a divina providentia per superiores suos sinere debent, perinde ac si cadaver essent, quod quoquo versus ferri et quacunque ratione tractari se sinit, vel similiter atque senis baculus, qui ubicunque et quacunque in re velit eo uti, qui eum mami tenet, ei inserat. Patrzcież, ks. jezuita, że Wmć jest jako trup; jako Wmci generał przewali na ten abo na ów bok, tak musisz leżeć. Jest Wmć jako baculus jakiego dziadka; trzeba się tym kijem podeprzeć, to się podeprzeć; trzeba tym kijem kogo uderzyć, to uderzyć; trzeba ten kij w błoto wrzucić i po nim przeleźć, [to] wrzucić i przeleźć; a trzeba ten kij złamać i w ogień wrzucić [to] złamać i spalić.

Z. Przebóg, cóż ja to słyszę? Dlaboga, poślę po swoich synów, aby za waszą namową nie zostali trupami i takowemi kijami; niech się uczą po staroświecku. Nielada pociecha rodzicom wolnym się szlachcicem urodziwszy, być potym niewolnikiem i mieć prawie servum arbitrium! Pamiętam piękną sentencyą u Cicerona: Non aliunde pendere, nec extrinsecus aut bene aut male vivendi suspensas habere rationes laus sapientiae maxima.

J. Pogańska to sentencya, w szkole zaś Chrystusowej wielka to rzecz być e Societate Jesu.

Z. E Societate Jesu; i to hardość wielka, żeście się Towarzystwem Pana Jezusowym nazwali.

J. Nie Towarzystwem, ale zakon nasz nazwany jest Societas Jesu od Ojców śś. papieżów.

Z. Już ja waszych subtelności nie rozumiem; ale i w waszym dykcyonarzu aza Towarzystwo nie jest Societas ?

P. Ks. jezuita nieźle mówi, Jegomość; łatwie się to pokaże i z waszych pisarzów. O tym tytule pisze szeroko Julius Nigronus Genuensis; siła by przypominać. Wspomnię pierwej historyą, którą tam ex Ludovico Pontano (też to jezuita), pisze: Gregorius XIII pont. max. hortabatur quemdam, ut Societatem nostram ingrederetur; qui cum repugnantiam in se ad id faciendum sentiret, descendit ad templum s. Petri genibusque flexis ante Sacrosanctam Eucharistiam magno fervore petiit sibi manifestam fieri Christi Domini voluntatem. Ecce repente vox exiit de tabernaculo dicens: Esto de Societate nominis mei. To wielka, że chociaż ten człowiek ex tabernaculo w kościele ś. Piotra w Rzymie głos usłyszał: Esto de Societate nominis mei, przecię jednak Nigronus, jakoby mu się ten głos P. Chrystusów ex tabernaculo nie podobał, przydaje: Nec vero quispiam ex hac narratione inferat dicendam Societatem nominis Jesu, quod negatum est, sed intelligat sensum verborum miraculosorum esse: Esto de Societate, quae meo nomine insignis est, quaeque denominatur a nomine meo Jesu Societas Jesu.

Z. A to co jest, że mówi: quod negatum est?

P. Owo Wmć masz wyższej, co pisze; czytaj Wmć sam.

Z. Quod fit, non loqui ex praescripto Pontificum, nec ad Concilii Generalis normam eos, qui vocant Societatem nominis Jesu, ut alias monuit P. N. Claudius, quia Societas Jesu nominanda est.

P. Widzisz Wmć, że i owa vox miraculosa ex tabernaculo, acz jako pie creditur, Zbawicielowa jest, ponieważ mówi: esto de Societate nominis mei, od nich poprawę abo naganę odnosi, że nie jest ku ich upodobaniu. Toć i Pan Chrystus nie mówił według jezuitów ex prescripto Pontificum nec Concilii Generalis normam.

Z. Jasna rzecz jest, że się nie nazywają Towarzystwem pod imieniem Pana Jezusowym, ale Towarzystwem Pana Jezusowym.

P. Niedawno temu sprawowali jezuici dialog, wiem gdzie i persony mianuję, które przy tym były, gdy tego będzie potrzeba. Kazał chłopiec chłopcu deklinować Jesus. Deklinował tak: nominativus Jesus, genetivus Jesu, dativus Jesu, accusativus Jesurn, vocativus Jesu, ablativus a Jesu. Pluraliter caret, sed habet plures Socios. To tak zaraz dziecińskie serca zarażają, aby je do swojego zakonu zaciągnąć i z wioskami mogli.

Z. Bardzo to śmiała declinatio, ale proszę ks. plebanie, co to jest P. N. Claudius?

P. Pater noster Claudius.

Z. I to śmieszna, że tytuł Bogu Ojcu wzięty, a ja gdym więc słyszał na spowiedzi od was: quinquies

Pater noster, quinquies Ave Maria et unum Credo, rozumiałem to o pacierzach za pokutę.

P. Dobrzeć to Wmć uważasz, choć się oni na to uśmiechają, jako Wmć widzisz. Ojcowie śś. papieże nie zowią się tak, ale sobie tytuł pokorny wzięli, gdy się z nich każdy pisze servus servorum Dei. To tak sami o sobie będąc vicarii Christi, mówią wszędzie, nie nazywają się Socii Jesu. Aleć to jeszcze mająć oni na to siła odpowiedzi bez wstydu, byle się przy tytułach zostać, chytre to zwierzątka! Już się śmiejcie, jako rozumiecie.

J. Osobliwy to staruszek i krotofilny.

Z. Nauczę się ja tu siła zawsze od niego.

J. Aleby się też oduczyć potrzeba.

P. Nie wiem, czego. Ja tu nic nie mówię, jeno com u waszych pisarzów czytał; zaprzeć się ich nie możecie, chyba żebyście odmieniwszy znowu wydrukowali, co wam nie nowina. To abo oni zmyślili i tak ja z nimi nieprawdę powiadam, abo jeśli prawdę napisali, godzi się ją światu pokazować. Pokażcie, com tu źle rzekł przed wami, co mala fide? A ja każdego namniejszego autora waszego czytając, zaraz znaczę, coby się zgadzało abo nie zgadzało, abo cum ecclesiae usu, abo cum sacrae scripturae sensu, abo nawet cum ratione, i jeśli chcecie słuchać, więcej wam powiem.

Z. Proszę, powiedz Wmć; wszak sobie Wmć zrazu wymówili nie gniewać się, ale co się dyskursem powie, przyjąć wdzięcznie.

P. Azaż i to nie hardość wielka, gdy się sami Salwatorami nazywacie? Rozumiałem ja, że was przedtym Eques Polonus uszczypliwie nazywał salvatores w swoim piśmie 1590, mówiąc: Quid producam in medium ąuerimonias earum viduarum, quae non prius istorum salvatorum artes deprehendere potuerunt, antequam domos suas spoliatas animadverterent. Aleć to widzę prorockim prawie duchem mówił, ponieważ samiż już ten tytuł sobie przywłaszczacie. Czytajcie sobie tegoż Julium Nigronum. Ja krótko zbiorę. Pisze sam, że trojako może wyłożyć to słowo jezuita: naprzód jezuita, to jest, salvatus abo redemptus; potym jezuita, to jest, salvator. Równając potym te dwa przekłady, mówi tak: Melior sensus est secundus, atque a nobis minime reprobandus, quo Jesuitae dicamur, quasi salvatores. Toż już i Zbawicielowi tytuł bierzecie.

J. A wszak i w Starym Zakonie Józefa nazywano Salvatorem mundi.

P. Prawda, ale na ten czas ten tytuł mógł być pospolity, że się była jeszcze nie odprawiła redemptio i salvatio generis humani przez gorzką mękę Pana Chrystusową.

J. I ś. Hieronim to słowo przypisuje apostołom. P. Prawda, przypisuje, ale z Abdiasa proroka. I to Wmć wiedz, że tego tytułu nie wzięli sobie sami apostołowie, kto inszy go im użycza, a insza to, gdy kto o sobie pisze, insza gdy kto inny o nim. A tu jezuita o jezuitach, to jest o sobie.

Więc gdy się wymawia Nigronus o tytuł swój, że się patres nazywają, wymawia się, że tego ojcowskiego tytułu sami sobie nie przywłaszczają, jako z tego miejsca zrozumieć każdy może: Ac ne sine auctoritate doctorum loqui videar, audiatur s. Chrysostomus: Non vocetis patrem, non ut neminem patrem vo ent, sed ne ignorent, quem principaliter patrem vocare oporteat. Nam quemadmodum nemo principaliter magister est, sic nec pater praeter illum, qui tam magistrorum quam patrum omnium causa est. Euthym. Ne vocemini, id est, ne vocari cupiatis., nam si vos ita vocent alii, non erit id ad vestram condemnationem. A gdy już Nigronus te auctoritates przytoczył, zaraz z swej głowy przydaje: Notet Iector a nobis monitum hoc servari, qui nec cupimus patres vocari, nec ipsi nos vocamus. Nemo enim se voce aut scripto dicit. Ego sum pater Iulius, ego magister Joannes. To się tak Nigronus wymawia o ojcostwo, a gdy do tytułu salvatorowego expresse in persona propria mówi: Melior sensus est secundus atque a nobis minime reprobandus, quo Jesuitae dicamur quasi salvatores. Piękni salwatorowie! Toście i wtenczas byli sałvatorami, gdyście we Lwowie krzyż do żydowskiego domu zanieśli z procesyami solenniter, a potym, wziąwszy kilkadziesiąt tysięcy, tenże krzyż w worze w nocy z tego domu wynieśli? A iż te księgi Nigronus pisał dla instrukcyej nowicyuszów, co rozumiecie, jako się młodych animuszów z przyrodzenia na sławę łakomych ten tytuł chwyci? Więc gdy owo przez miasto idą trzej młodzi, choć w ziemię patrzą rzkomo, jako inszych ludzi lekceważą, myśląc sobie, że są Salwatorami! Chyba by to słowo quasi salvatores tak rozumieć, jak owo nazywamy quasi amicos, quasi milites, quasi virgines, którzy takimi nie są. Przewertujcie wszytek Nowy Testament, a obaczycie, jeśli gdzie titulum salvatoris przypisuje komu inemu, oprócz Pana Jezusa. Darmo przypominacie owo miejsce ś. Pawła: Te ipsuna salvum facies, boć to insza od tego: Tui ipsius salvator eris, dla przyczyny daleko poważniejszej nad owę, przez którą wy różność czynicie między tym: Societas nominis Jesu i Societas Jesu. Bo jeśli Societas Jesu, czemuż nie mają być salvatores ?

Z. Proszę, ks. plebanie, o trzecie przełożenie tego słowa.

P. Dobrze. Trzecie przełożenie jest jezuita, to jest servus Jesu, sługa Pana Jezusów. To przełożenie nabarziej wychwala Nigronus.

Z. Już to pokorniejsze, jako i pierwsze.

P. Tak jest, ale proszę, czy ten tytuł nie wszytkim chrześcijanom służy? I dlaczego są sługami P. Jezusowymi? Czy nie dlatego, że są salvati, że są redempti? Co jeśli tak jest, a inaczej być nie może, toć trzecie to przełożenie nie jest różne od pierwszego. A jeśli wtóre Nigronus przełożył nad pierwsze, zaraz je przekłada nad trzecie, choć to pokazuje słowami inaczej.

Z. Cóż ja to słyszę od ks. plebana?

J. A mój miły ks. plebanie, czemuż w tej książce nie czytacie tych rzeczy, które są na zakonu naszego zalecenie?

P. Wiemci ja, że ich wiele jest, ale proszę, które są takie co wam teraz na myśl przyszły?

J. Vaticinia niektóre przed kilką set lat.

Z. Vaticinia? Też się was takie rzeczy chwytają?

J. A czemuż nie, gdy z Ducha ś.?

P. Proszę, które są?

J. Owo jest praedictio naprzód S. Vincentii Ferrerii ordinis Praedicatorum, który opisując przyszły zakon nasz, opisuje go jako statum scilicet pauperrimorum, simplicissimorum et mansuetorum, humilium, abiectorum, charitate ardentissima, sibi coniunctorum, nihil cogitantium aut loquentium, nec soporantium nisi solum Jesum Christum et hunc crucifixum, nec de hoc mundo curantium suique oblitorum, supernam Dei et beatorum gloriam contemplantium et ad eam medullitus spirantium et ob ipsius amorem semper mortem sperantium et ad instar Pauli dicentium: Cupio dissolvi et esse cum Christo etc.

P. Już to wszystko?

J. Już.

P. Ja nie widzę coby wam w tym vaticinium służyło; nie mianuje tu jezuitów. A, by więcej nie było, jedno to: Nec de hoc mundo curantium, zaraz każdy powie, że to o którymsi zakonie inszym, nie o jezuitach; któż tego nie widzi? Dla Boga, dam ja wszytkie swoje bogactwa za jezuickie ubóstwo. Pokora, cichość znaczna jest wszytkiemu światu, a osobliwie Polszcze. Już od was nie słyszymy, tylko szlachectwa, wysokie urodzenie. Miłość bliźniego jaka jest przy was, niech powiedzą ci, którym wydzieracie prawa ich od śś. przodków nadane, niech i sąsiedzi, którym domy gwałtem odejmujecie, nie pamiętając na ono, co Izajasz mówi: Vae, qui coniungitis domum ad domum et agrum agro copulatis. O waszej miłości przeciwko Bogu niech sam Bóg sądzi, co to tu mówi: Nec soporantium nisi solum Jesum Christum et hunc crucifixum. Przyznawają to Żydzi we Lwowie, od którycheście krzyż ś. wynieśli iakoby z jakiej niewolej. Wszytko to przyszło z miłości i zasmakowania pańskich bogactw. Otoż macie, jako wam to vaticinium służy.

J. Już ja to wiem, że, by nabarziej służyło nam, tego Wmć, ks. plebanie, żadnym sposobem nie przyznasz. Ale i owo drugie Joachimi abbatis vaticinium, aza nie naszemu zakonowi służy? Słuchaj Wmć: Insurget una religio sanctissima, quae erit libera et spiritualis, in qua Romani Pontifices potiri pace ecclesiae se continebunt, quam religionem et ordinem Deus super omnes alios diliget, quia perfectio illius vincet omnes alias aliorum ordinum.

P. Już to dziwne vaticinrum; ale proszę, co to jest: In qua Romani Pontifices se continebunt ? Widzę ja, że to gdzieś wysoko zmierzacie. Więc i to skąd wiecie, że Pan Bóg wasz zakon nabarziej miłuje nad insze wszytkie zakony? Abo co za dowód, że doskonałością insze przechodzi?

J. Trzeba to wiedzieć, że ten Joachim abbas był florens opinione spiritus prophetici.

P. Opinione? Lepiej by re ipsa. Nie wiesz Wmć, że niektóre jego pisma contra Petrum Lombardum potępiono in Concilio Generali, o czym zaraz mają Decretales na początku: Damnamus. Czytaj Wmć, bo się to Trójce Przenaświętszej tyka. Szczycicie się tedy Joachimem, którego niektóre pisma potępione są.

J. Purguje go nasz jeden, Blasius Viegas, ab haeresis infamia.

P. Źle uczynił Aryusz, źle i Hus, że cokolwiek nie prorokowali o zakonie waszym, bo widzę żebyście ich byli obronili ab haeresis infamia, tylko było o jezuitach cokolwiek napisać pięknego. Znieśliby już jezuici to, co jest przeciw Bogu, przeciw Kościołowi. Prywata, widzę, wszędzie panuje. Polowali raz in societate wilk, osieł i liszka. Gdy już nie mały był obłów, kazał wilk dzielić osłowi. Osieł prosty rozdzielił na trzy części równe; rozgniewał się wilk i zagryzł osła. Kazał znowu liszce dzielić. Liszka mądra rozdzieliła na dwie części nierówne, bo wszystko na jedną kupę wilkowi złożyła, sobie barzo mało zostawiwszy. Spyta jej wilk: Siostrzyczko, któż cię nauczył tak dobrze dzielić? Odpowiedziała: przypadek osłów. To tak każdy, jako widzę, na swoje koło wodę prowadzi. Ale już trudno się masz Wmć chwalić tym vaticinium Joachimowym.

J. Jest sam tego więcej.

P. Wszytko to niepewne: czytajcie nawet Baronium, czytajcie Trithemium. Ale nim ja wam co gruntowniejszego powiem, wspomnię, com widział w Krakowie na jubileusz, który był anno 1603, bom się był wybrał na ten zacny odpust do Krakowa z wikaryuszem swoim. Przyszedłem do biblioteki. Pytam, jeśli mają co nowego; pokazali mi książkę o wróżkach. Wywodził tam autor rozmaite wróżki, jedne z ognia, jaka jest pyromantia, drugie z wody, jaka jest hydromantia, drugie z twarzy ludzkiej, jaka jest physiognomia, drugie z ręku, jaka jest chiromantia, drugie z gwiazd, jaka jest astrologia, a co wiedzieć, jako tam tego wiele wyliczał. Było tam i to, jako baby wróżą, wosk na wodę lejąc, i inszych tak wiele dziwów. Przydał i to, że są też niektóre wróżki z tych rzeczy, które jakikolwiek rzemięśnik czyni, nie myśląc, aby sprawa według rzemięsła i nauki jego miała co przyszłego znaczyć. Ale eventus potym pokazuje, że to opus praeter intentionem artificis znaczyło rzecz jaką przyszłą. Aby to każdy zrozumiał, wziął sobie na przykład kamienicę jezuicką u ś. Barbary, na której jeszcze za świeckich obywatelów malarz namalował obraz Pańskiego Przemienienia, nie myśląc o tym, aby w tej kamienicy miało być jakie przemienienie. Ale jednak to potym czas pokazał, iż to on nie darmo malował. Bo co przed tym świeccy ludzie mieszkali w tam tej kamienicy, stało się przemienienie, że teraz zakonni mieszkają. Przydał i to w tej książce, że jest tam jeszcze coś wyżej, ale to już nie mego rozsądku. Zadziwiłem się tym słowom i zaraz z wikaryem swoim szedłem na Stolarską ulicę przypatrować się tam temu malowaniu. Przemienienie Pańskie na wtórem piętrze było, nad nim zaś między oknami piętra trzeciego namalowano ś. Adryana i męczeństwo jego: na kowadle go położono i potym go bito młotami. To tam ten pisarz chciał podobno inferować, że jako się ten pierwszy Przemienienia Pańskiego obraz wyjawił z swoim przeznaczeniem przyszłych rzeczy, takby się i tam ten drugi miał wyjawić, jednak nie chciał się z tym rozwieść. Ale jako przemienienie tej kamienice daleko różne jest od Przemienienia Pana Chrystusowego, tak ja rozumiem, że jeśli się co potym stanie, będzie to swoję jakąkolwiek różność miało od męczeństwa ś. Adryana. Bywałem potym w Krakowie często. Trwał ten ś. Adryana obraz długo, aż potym w kilka lat wybili prawie w pół malowania okno. Została z jednej strony głowa, w drugą stronę nogi. Było tak zaś kilka lat, a obraz przecię Przemienienia Pańskiego wcale. Dopiero potym nie rychło kazali jezuici pobielać kamienicę, wszystko malowanie zamazali, a na miejscu Przemienienia Pańskiego namalowali Zbawiciela z ową sentencyą: Sic currite, ut comprehendatis. Coś podobnego temu malowaniu powiedział ks. Skarga na kazaniu wiślickim in anno 1606, 17 septembris. Wyliczał tam karania rozmaite, które na jezuitów podawano, między nimi szóste: „fundacye i imiona jezuitów na Akademią Krakowską i na śpital żołnierski obrócić". Na to Skarga: „Niech jeszcze poczekają". Nie rzekł, iż do tego nigdy nie przyjdzie, jakoby sobie pomyślił: Jeszcze czas temu nie przyszedł; będzie to potym tylko poczekać trzeba [...].

Z. Proszę o to ś. Pawła: Voluptatum amatores magis quam Dei jako to jezuitom służyć może ?

P. Nie widział Wmć Epistolam cuiusdam theologi ad quendam magnatem, scire cupientem, quomodo posset distribuere bona sua temporalia ad pios usus cum utilitate quam maxima animae suae, et cui ordini regulari unum et nepotibus suis, vitae religiosae desiderio captum, deberet addicere.

Z. Nie widziałem.

P. Od jezuitów wyszła i ja miałem ją od jezuickiego konfidenta. Tam chytre komparacye czyni, aby pokazał, że jezuicki zakon nadoskonalszy jest nad insze wszytkie zakony. Naostatek wszytkie mortifikacye, posty, dyscypliny lekko kładzie i w tym się pokazuje, że są voluptatum amatores magis, quam Dei, jako ś. Paweł mówi.

Z. A zakonnicy inszy co o tym mówią?

P. Cóż mają mówić? Pokazują na kazaniach fałsz tej książki. Ale cóż się tego jezuici boją?

Z. Wzdyć jest jaka zwierzchność, jest Imć ks. biskup.

P. Nie boją się oni żadnej zwierzchności. Pamiętam, gdy majętność jednę jezuici przedawali, ten, co kupował, zażył consilium jednego dobrego jurysty, który rekwirował od jezuitów, aby pokazali od papieża, od generała także i od biskupa facultatem przedania. Rozgniewali się jezuici i ekspostulując z tym zacnym jurystą wielą słów, przydali i to: „Jako mielibyśmy się lada biskupowi kłaniać?" Patrzże Wmć, jako oni zwierzchność biskupią sobie kładą. Wzdyć to i w tej książce kładą zakon nadoskonalszy, który episcoporum statui propinquior est, a nie inszy pewnie rozumieją jedno jezuicki.

Z. A wieleż tych biskupów będziem mieć?

P. Obacząć się potym papieże i biskupi, ale nie rychło, a jeszcze to Wmć uważ, co temuż panu rzekli „Trzeba wiedzieć o tym, że przez nas siła ludzi roście". A on na to rzekł: „Już ci ja stary róść".

Z. To osobliwa, gdy mówią, że przez nich siła ludzi roście; jeśli przez nich rostą, tedyć się i rodzą.

J. W Panu Jezusie.

S. Cum licentia, Wmć Pater, będę ja też mówił z ks. plebanem.

J. Dobrze.

S. Ks. plebanie, wszak Wmć czytał Petrum Ribadeneiram, z któregoś też przytoczył Wmć kilka miejsc w tej rozmowie?

P. Czytałem i mam go przy sobie.

S. Widział tam Wmć bullam Gregorii XIII, która się poczyna „Ascendente Domino".

P. Tak jest, widziałem i czytałem, co wiedzieć jak wiele razów!

S. Czemuż Wmć śmiesz mówić tak wiele przeciwko naszemu zakonowi, ponieważ tam tego Ociec ś. zakazuje. Czemu i nam, którzy jeszcze nie jesteśmy in quarto voto, tak barzo Wmć przymawiasz, ponieważ ta bulla pokazuje, że naszy, choćby tylko tria vota uczynili, są vere religiosi ?

Z. Ks. plebanie, wejcież, jako was ten młody socius dojeżdża! Trzeba się z tego wywieść.

J. Wierę prawda, rad posłucham, co na to ks. pleban powie.

P. Nie trąbcież jeno przed wygraną, a ja to pokażę temu młodemu sociusowi, czego się jeszcze nie doczytał. Naprzód ja tu nie mówię nic przeciwko waszemu zakonowi, ale mówię przeciwko niektórym z waszego zakonu, którzy ustąpili od swojej reguły. Jeślim co naganił w pisarzach waszych, aza to już przeciwko zakonowi? Co się tego tycze, że tylko chociaż tria vota uczyniwszy jesteście vere religiosi, pozwalam ja wam tego, że jesteście vere religiosi, ale nie pozwalam tego, abyście byli veri Jezuitae, ponieważ quartum votum was essentialiter różnymi czyni od innych zakonników. Ale nie tu koniec. Spytam ja też sociusa: Czytał Wmć dobrze tę bullę „Ascendente Domino"?

S. Jeszcze by źle ? I czytałem próbując i teraz na każde półroka czytywam.

P. Dobrze. Pytam ja, czemu ją Ribadeneira castratam położył?

J. Nie chędogie to słowo, ks. plebanie, castratam.

Z. Już Wmć nie przerywaj.

P. Jać nie wiem, jakie to słowo; więc spytam inaczej, boć się, widzę, ten młody socyus zawstydził. Pytam znowu, czemu Ribadeneira tę bullę niezupełną położył, bo gdy przyszło w pośrzodek mówi: haec pontifex et infra i tak prowadzi do końca.

S. Dlatego, że wielka; przybyłoby mu było księgi wiele.

P. Wszak się wy też chwalicie, że wielkie księgi wydajecie, a włożywszy wszytkę bullę przybyłoby cokolwiek Ribadeneiry. A toż nie wiecie, socie , jakie jest w tym mysterium, a wątpię, abyś i Wmć wiedział, straciwszy niemały czas w zakonie.

J. Nie pytam się ja o tym; dość mnie to czynić, co starszy rozkaże.

P. Tak, ja wiem: dlatego, że jest u was caeca oboedientia. Słuchajże mnie Wmć teraz. Jest skryta księga u jezuitów, którą tylko starszy to jest, quinta essentia jezuicka czytają. Tytuł jej jest: Ordinationes, instructiones, formulae communes toti Societati authoritate V. Congregationis generalis recognitae. Drukowane są in Collegio Romano eiusdem Societatis, 1606. W tej książce fol. 5. są te verba formalia: Praeter bullam Iulii III de qua fit mentio in regula XIII „Magistri novitiorum", bulla etiam Pii V contra apostatas, constitutio Gregorii XIV, Gregorii item XIII, quae incipit: „Ascendente Domino", erit ostendenda novitiis tam in prima probatione, quam sexto quoque mense, omissa parte illa, qua agit de impugnatione instituti, ab illis verbis circa medium bullae: „Quia tamen non defuit temeraria quorundam audacia" etc. usque ad illa: „Nos universalis ecclesiae utilitati" etc. Nam ad hunc finem fuerunt olim impressa aliquot exemplaria sine ista parte et transmissa ad novitiatus. Similiter, qui vota simplicia sive etiam solemnia edituri sunt in Societate et qui ad tertium probationis annum accedunt, ut servent regulas et constitutiones, inter alia easdem bullas legere debebunt. Toś Wmć, ks. jezuita, abo o tym nie wiedział, abo jeśliś wiedział, tedyś tak zmyślał niewiadomość dla tego sociusa. Siła by tu przyszło wątpić. Naprzód, czemuście się ważyli tę bullę niedoskonałą i niezupełną drukować? Czy dlatego, aby się czyni nowicyuszowie nie zgorszyli? Ja rozumiem, że Ociec ś. nic tam zdrożnego nie pisał, abo jeśli co takiego było, czy było dozwolenie od Ojca ś., abyście przy pokazowaniu tej bulli zakrywali pewną część. Druga, czemuście osobliwie tę część, która ma de impugnatione instituti, opuścili? Żywot wszytek Pana naszego Jezusa Chrystusa od urodzenia aż do wniebowstąpienia cóż inszego był, jedno impugnatio instituti Christi, a przecię gdy apostoły po świecie rozesłał, wszytko to kazał narodom wszytkim opowiadać, i to, że go pojmano, że go biczowano, że go ukrzyżowano. Przetoż ś. Paweł mówi: Judaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt, nos autem praedicamus Christum crucifkum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam.

Mógłci bym był jeszcze więcej wątpić, bo ta bulla wydana jest po śmierci ś. Ignacego we 28 lat; a w niej jest siła o tym, którzy mają być przypuszczeni do czwartego ślubu i dziwuję się, że zrazu, póki fundator pierwszy żył, tego nie zordynowano. Bo pamiętam, że pierwszy socii w Paryżu, za miastem w kościele, zaraz wszytkie cztery vota ślubili, co rok śluby te powtarzając; aleć to pro commoditate wolno było potym inaczej ordynować, zwłaszcza, że consensus summi pontificis do tego przystąpił.

J. To już Wmć z nami, ks. plebanie, trzymasz. P. Trzymam to, com na ostatku powiedział; ale tamte pierwsze punkta, wierę, z wami nie trzymam. Nie podoba mi się to, że wszytkich zaraz reguł nowicyuszom nie pokazujecie, ale zawiódłszy je w lata, gdy się już na świat nie ma po co wrócić, abo że w lata zaszedł, abo że zdrowia naruszył pracą, abo że majętności swoje zakonowi zapisał dawno, to już w starości, choć też co obaczy, przez co by się był z młodu od waszego zakonu odraził, woli już tak cierpliwie głupstwo i porywczość swoje młodą znosić, aniżli w starości na nowo zaczynać. Ba, znam ci ja wielu, którzy wielkie sobie rzeczy obiecowali in Societate u was, a teraz obróciliście ich, aby we wsiach waszych gospodarstwa doglądali. Mógłci urzędnikiem zostać bez tak wielkich ceremonii, a kiedyby był wiosek swoich nie zapisował Societati, toby i panem sobie był i ojczyźnie służył, broniąc jej od nieprzyjaciół, jako szlachcicowi należy. Ale iż verba ligant homines trudno już nazad revocare gradum.

Z. Uśmiechać się sam, widzę, socius; obawiam się, aby się zawczasu nie rozmyślił.

J. Nu, musim też odejść do komnaty dla medytacyej. Wmć się tu, Mciwy Panie, zabaw jeszcze z ks. plebanem. Panu Jezusowi Wmć oddaję.

P. Aza ta rozmowa nie stanie Wmci za medytacyą?

J. Insze nam punkta starszy podał, gdyśmy odjeżdżali.

P. A nie godzi się o nich wiedzieć?

J. Cóż Wmci po tym?

P. Mógbym też tu z Jmcią cokolwiek o nich mówić.

J. Maszci Wmć, co innego dla zabawy z Jmcią. Podźcież, socie. Panu Bogu Wmć oddaję.

P. Dziękuję Wmć.

Z. Już tam niech medytują; ja jeszcze posiedzę z Wmcią, ks. plebanie. Zalecał mi ten starszy dowcip tego sociusa. Powiada o nim, że poeta dobry.

P. Może być; jam już tych rzeczy dawno poniechał.

Z. Pokazał mi nawet wiersze, które napisał jakoby do akademików, pokazując, żeby to było do kresu dobrego, jeśli by z sobą unią uczynili.

P. A gdzież są te wiersze?

Z. Owo są:

Religio mihi non regio, pax publica non res

Propria curatur, ius colo, non gero vim.

Insidiis caret haec pax, non fraus subdita nobis.

Fidere securum, non struo sendtium.

P. Powiedziałże, iż to socius ten pisał?

Z. Powiedział.

P. Dawne to wiersze na Hiszpany; ale jakieżkolwiek ingenium jest, ja widzę, że niedobre.

Z. Dlaczegożby niedobre miało być?

P. To Wmć nie widzisz chytrości w tych wierszach?

Z. Cóż tu za chytrość ma być w tych wierszach, miły ks. plebanie? Jasne są słowa wszytkie.

P. Otóż ja Wmci pokażę; czytaj je Wmć wspak.

Z. Jakoż to wspak?

P. Według słów.

Z.

  Servitium struo, non securum fidere nobis.

Subdita fraus, non pax haec caret insidiis.

  Vim gero, non colo ius, curatur propria res non

Publica pax, regio, non mihi religio.

P. A prawda, że to inaczej.

Z. Któż by się był takiej chytrości domyślił? Już widzę, iż każdemu ostrożnie potrzeba z jezuitami.

P. O przebóg i barzo. Powiem ci ja Wmci potym osobnie więcej o ich chytrościach.

Z. Ale oni mówią, przysięgając, że nic więcej w tych szkołach krakowskich nie pragną, tylko aby młodych ludzi ćwiczyli. Powiadają, że im krzywdę wielką wszyscy ci czynią, którzy ich udają, aby przez szkoły czegoś więtszego szukali.

P. Szukają pewnie nie tylko tu, ale też po wszytkim świecie.

Z. Konjekturą Wmć tego dochodzisz, czyli też Wmć masz tego jaki pewny dowód?

P. Pewny dowód mam. Chcą tego pewnie, aby z ich szkół i z subiektów byli potym papieże, biskupi, królowie, książęta i cokolwiek jedno zwierzchności na świecie jest.

Z. Jakoż tego Wmć dowiedziesz?

P. Toć mi Wmć Pan Bóg dał, już muszę ten sekret Wmci wyjawić. Czytaj Wmć Petrum Ribadeneiram, jezuitę (nie może być pewniejszy dowód, jako z nichże samych), który lib. 3. cap. 24 Vitae Ignatii, opisując swoje szkoły i pożytki z nich, przydaje to: Neque tamen adhuc perspicitur, quam late pateant harum scholarum fructus. Eflerent se aliquando et per omnes partes brevi se latius fundent ac tunc demum intehigent homines, quid boni iis in scholis lateat, cum haec semina adoleverint et ss. episcopos ecclesiae Dei, optimos atque sapientissimos gubernatores Christianae Reipublicae suppeditabunt. To już Wmć masz pewny dowód.

Z. Ba, wejże tych mędrców!

P. Nacóż to mówi: Neque tamen adhuc perspicitur? Któż nie wie, że z szkół zawsze pochodziły pożytki na kościół boży i Rzeczpospolitą? Na co to: Efferent se aliquando? Abo z inszych akademiej, także universitates (którym jezuici na głowę nieprzyjacielami są, z nich wyszedłszy, właśnie jako jaszczurki) przed jezuitami takie pożytki nie pochodziły? Jakciby to coś nowego obiecują, gdy mówią: Tunc demum intelligent homines. To osobliwa, że do tego czasu świat głupi był, dopiero się od jezuitów nauczyć ma. Ale czego się ma nauczyć? Słuchajcież go: Quid boni iis in scholis lateat, to jest, co się dobrego w ich szkołach pokrywa; to dobre rzeczy w nich są skryte. O lisowie chytrzy, czemu zaraz swojej intencyej nie powiadacie, czemu jej światu nie objawicie? Więc gdy obiecuje kościołowi sanctissimos episcopos, papieżów ci to on rozumie, którym sanctissimi tytuł należy. Spytałbym ja jezuitów o dawnych papieżach i biskupach, którzy z starych, niejezuickich szkół wychodzili, co rozumieją, co o cesarzach, także i królach? Czyto teraz dopiero od jezuitów będą sanctissimi, optimi atque sapientissimi? A jeśli rzeką, że też i przedtym byli z starych szkół, na cóż to pisze: Neque tamen adhuc perspicitur? Dlaczego ten pożytek światu jako nowy i niezwyczajny obiecuje, którego już tak dawno świat wszytek doznawał? Dalej mogłoby się co więcej pokazać, ale mi też już czas do domu.

Z. Wzdy się Wmć jeszcze napij.

P. Nie pragnę; przyślij mi Wmć flaszeczkę tego dobrego piwa jezuickiego.

Z. Dobrze. Chłopcze, idź, weź piwa konew garncową, a odprowadź z nią ks. plebana. Panu Bogu Wmć oddaję.

P. Dziękuję Wmci. Aleć to zapamiętał ksiądz jezuita dziękować Panu Bogu po obiedzie; odprawię ja zań gratias. Dobrą noc Wmci.

APOFTEGMATA

1. Zdarzenie, które opowiadał szarlatan na rynku padewskim o doktorze i jego słudze, który był wygnańcem. Odchodzącemu dał [pan] trzy przestrogi: 1) Idź cicho a zajdziesz cało; 2) Nie opuszczaj starej drogi dla nowej; 3) Nie pytaj o interesy innych. [1) Va pian, anderà san; 2) Non lascià vecchia strada per nova; 3) Non domanda fatti di altrui!].

2. Zaraz po przybyciu do Padwy zapytał mnie pewien pan, czy słuchałem filozofii. Ja — odrzekłem — ani nie widziałem jej, ani słuchałem. W jaki sposób   — zada mi ów — przystępujesz do medycyny. Ja — odrzeknę — słuchałem wielu rozprawiających o filozofii, którzy odmalowywali ją różnymi barwami i wydawali się mówić o niej, tak jakby jej nie widzieli. Zrozumiał ów, w jakim sensie było to powiedziane, widocznym jednak było, że przykro odczuł moją swobodną odpowiedź. Lecz nie zasługiwało na inne potraktowanie zarozumiałe zapytanie.

3. W komedii włoskiej kapitan wojak prosi mistrza sztuk wyzwolonych o napisanie na cześć swej umiłowanej epigramatu w sposób więcej niż najbardziej wytworny [più che esquisitissime], jeśli tak wolno wyrazić się w starodawnej mowie włoskiej, to jest łacińskiej i rzymskiej.

Na co mistrz odparł: „Wstrzymajcie się panie kapitanie!" I okazał zasadę, że nie istnieje wyższy stopień od superlatywu. Nie odważyłbym się przeciwstawić mego zdania  stanowisku kapitana czy mistrza, które z nich było trafniejsze, ale uważam, że z pewnością ponad te superlatywy, którymi my jakoby najuczeńsi pochlebiamy lub gratulujemy sobie, należy położyć stopień Sokratesa, który to jedno wiedział, że nic nie wie.

4. Powiedzenie Niemca po przybyciu do Padwy: tyle heter, tyle dzwonów, tyle świąt, tyle burz [tante puttane, tante campane, tante feste, tante tempeste].

5. Nie wszystko kupować, co dostępne, ale tylko bez czego człowiek nie może się obejść.

6. Już kapłani zamiast „Módlmy się" (Oremus) zmieniają głoskę i śpiewają: „Orzmy" (Aremus), oddani więcej pomnażaniu dobytku materialnego, jak pobożności.

7. Za najlepsze kazanie uważam takie, w którym słyszy się Pismo św., najmniej zaś kaznodziejów.

8. Epitafium [Adama] Romera ze Stężycy:

Zgasł Romer, któż powie prawdę i wesprze upadającą uczelnię [Akademię Krakowską].

9. Afektu przeciwko komu nie trzeba sądzić z pełnych, które wypije, bo to fałszywy znak. Bo takim sposobem ten by miał większy afekt mieć, który więcej wypije. A jeśli ten swemu zdrowiu złym jest przyjacielem, jako ma być szczerego afektu przeciw tobie? Qui sibi nequam, qui bonus?

10. Łaska Boża, dobre zdrowie — co trzeciego niech kto powie.

11. Pop ruski: będzie święto w ten tydzień, ale nie wiem którego dnia. Święćciesz wy cały tydzień! by diabłem beł, tedy go nie miniecie.

12. Mazur: Pożycz mi oszczepa na zwierza, z diabłem żebym szedł na Święty Krzyż: ita solent isti barbari incaute loqui (tak zwykli ci barbarzyńcy mówić niebacznie).

13. Niemiec Polaka, Niemca Włoch, Włocha Hiszpan, Hiszpana Żyd, Żyda diabeł oszuka.

14. Przygania kocioł garncowi a oba czernią.

15. Jadąc przez Mazowsze zgadałem się z jednym slachcicem w Warce o Moskwie. Między inszymi rzeczami pytał mie: jako tam lecie wielki dzień? Gdym począł opowiadać, drugi mie spytał: „a byliżeście tam?" Rzekę, żem nie był. A on na to: „a diabłas powiadas o tym".

16. Mniszki nie opuścieły świata i rozkoszy. Bo czego nie miały, jakoby opuścieły? a czego nie zażyły, jakoby miały? Trudno to pojąć. Nie pogardzam ja tego, czego nie mam.

17. Przed tym chwalono ludzi et ad chorum et ad forum. Jezuitom tego trudno przyznać, bo oni ad forum wprawdzie udają się, a któż tego nie widzi? ale ad chorum nie, bo godzin nie śpiewają, na jutrznię nie wstają! Tak wiele zakonów beło dotąd, żaden nie imał się takiej postroneriej, bo na cóż inszego jest zakon każdy, tylko aby P. Bogu służył? Na ostatek jezuicki nastał, który zaniechawszy śpiewania wziął to sobie co do powabienia ludzi jest nasposobniejszego.

Pomnię, gdym to jezuicie jednemu zadał, czemu by nie śpiewali godzin na chwałę Bożą, rzekł mi: nie dziwuj się, W M. Jako owo w brewiarzu przy inszych psalmach piszą: Gloria patri na końcu, przy drugich zaś nie masz, a mianowicie przy canticum Trium puerorum, znaczą owo: Hic non dicitur Gloria Patri neque Amen, tak też i w kościele Bożym jedne zakony są, które godziny śpiewają, a drugie zaś od tego wolne są. Obłapiełem go za te powieść, bo nie mógł nic niestateczniejszego powiedzieć do tej sprawej. Wszak też oni po trzech zwykli chodzić, a zwłaszcza z nowicyatu iuxta illud: tres faciunt collegium, ale to widzę, że nie mogę mówić tres faciunt canticum.

18. Dla Boga, gdy trzej jezuici idą, nie pusczaj ich do domu, aby nie rzekli: beło tu nasze kolegium, ponieważ to tak ważna reguła: „tres faciunt collegium".

19. Na rumorach jak na skale namoczniejszej budują swoje rzeczy jezuici.

20 „Głęboko tu?" —„O, aż do samego dna".— A utonąłby tu chłop?" — „Ba, by największy pan".

21. „Woytaszku, idzże do pana, idź, dobry to pan, dać jeść". Gdym z Prus jachał przez Mazowsze, ledwie kurczęcia dostałem i dzieci beło sześcioro, bez pasa w kosulech. Wszystkich do mnie wysyłano: „idzże też ty", etc.

22. Trzeba wierzyć panom, bo skoda się im przeciwić i każdy im wierzy choć — etc. Trzeba wierzyć starym, bo dawno pamiętają. Trzeba wierzyć daleko bywałym, bo widzieli sieła.

23. Sowizrzał do pana Piotrkowczyka, drukarza swego: „Bym miał chodzić od pana do pana, wychodziłbym sobie nogi po kolana". 24. Zjadła krowa hayduka, Pruteni dicunt.

25. Rotmistrz idąc do potrzeby pokazało się mu jakoby sto połciów.

26. Baba w okręcie płynąc do Swecyej: „O mój Miły Panie, na lądziem ci grzeszyła na lądziesz mię karz"!

27. Jakoby kij połknął, nie mogę się nagiąć.

28. Częstować kogo jednego jest z jednego dnia dwa uczynić, bo na jednym obiedzie dwaj tak wiele zjedzą jako jeden na dwu.

29. „Nie mocne to wino, jak woda". O, mocnać woda, bo koło młyńskie obraca, groblą przerwie.

30. Żyć w zdrowiu, jest to żyć zgodnie z naturą.

31. I Arystoteles powiedział: „Doświadczenie rodzi umiejętności, brak doświadczenia zaś płochość".

32. Odprawianie licznych świąt oznaką nie pobożności, lecz rozkoszy.

33. O dwuznacznikach w mowie: Kto tam u niego samsiedzie? jest dwuznacznikiem czy sam jeden siedzi, czy u niego sąsiadowie są. Nieraz znowu powstaje dwuznacznik z używania makaronizmów: np. gdy ktoś powie: nie masz tam nic generosum, inny zrozumie nie masz tam nic jeno rozum. A jakże daleko jest jedno od drugiego!

34. Marne jest położenie lekarza, którego dobrobyt zależy od nieszczęścia bliźniego.

35. Nie należy szybko dopuszczać do uszu, co się słyszy, nie należy szybko brać w rękę, co możesz, nie należy kłaść na język wszystkiego, co wiesz, nie należy szybko oceniać, co podpada na oczy. Nie należy też dawać od razu, co posiadasz w mieszku.