Thackeray William Makepeace

HISTORIA HENRYKA ESMONDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA I

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

KSIĘGA II

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

KSIĘGA III

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

HISTORIA HENRYKA ESMONDA

William Makepeace Thackeray

Do Wielce Czcigodnego
Williama Bingham,
lorda Ashburtona

Drogi Milordzie!

Autor książki, która odtwarza obyczaje i język czasów Królowej Anny, nie może pominąć dedykacji dla swego Protektora. Niech mi więc wolno będzie poświęcić Panu niniejszy tom przez pamięć na wielką łaskawość i przyjaźń, jaką darzył mnie Pan oraz Jego Rodzina.

Książka ta dojdzie rąk Pańskich w chwili, gdy jej autor będzie w drodze do kraju, w którym nazwisko Pana jest równie dobrze znane jak tutaj. Gdziekolwiek się znajdę, będę Go z wdzięcznością wspominał, a w Ameryce spotkani się pewnie z tym lepszym przyjęciem, że jestem

Pańskim zobligowanym przyjacielem i sługą

W. M. Thackeray

Londyn, 18 października 1852 r.

...servetur ad imum
Qualis ab’incepto  processent,
et sibi  constet.

ESMONDOWIE Z WIRGINII

Dobra Castlewood w Wirginii, nadane przodkom naszym przez króla Karola I w nagrodę za ofiary poniesione dla sprawy Najjaśniejszego Pana przez ród Esmondów, znajdują się w hrabstwie Westmoreland, pomiędzy rzekami Potomac i Rappahanock, i niegdyś dorównywały obszarem angielskiemu księstwu, jakkolwiek intraty z nich były początkowo skąpe. Albowiem w ciągu bez  mała ośmiu dziesiątków lat po objęciu tych ziem w posiadanie przez naszych pradziadów, plantacje pozostawały w rękach faktorów, którzy bogacili się jeden po drugim, chociaż przez długi czas po Restauracji jedynym plonem, jaki nasza rodzina otrzymywała z wirginijiskich włości, było kilkadziesiąt baryłek tytoniu.

Mój drogi i czcigodny ojciec, pułkownik Henryk Esmond, którego historia przez niego samego spisana, zawarta jest w książce niniejszej, przybył do Wirginii w roku 1718, zbudował dwór Castlewood i osiadł w nim na stałe. Po długim a burzliwym życiu w Anglii spędził tu resztę swych mnogich lat w spokoju i poczciwości. Nie potrzebuję nadmieniać, jak bardzo go kochali i szanowali współobywatele, jak niewymownie był drogi własnej rodzinie.

Cały jego żywot stanowił jedno pasmo dobrodziejstw dla wszystkich, co z nim się stykali. Przyjaciołom udzielał najwyborniejszego przykładu, najlepszych rad, najbardziej szczodrobliwej gościny; podwładnych otaczał najczulszą troskliwością, a swoich najbliższych darzył tak dobroczynnymi, ojcowskim afektem i opieką, że nam przynajmniej niesposób o tym myśleć bez czci i dziękczynienia. Dzieci mojego syna — czy to osiadłe tu, w naszej republice, czy w zawsze umiłowanym kraju ojczystym, od którego odgrodziła nas niedawna waśń, mogą z pewnością być dumne, ze wywodzą się od człowieka, który pod każdym względem tak rzetelną odznaczał się szlachetnością.

Kochana matka moja zmarła w roku 1736, wkrótce po naszym powrocie z Anglii, dokąd rodzice zawieźli mnie dla edukacji i gdzie poznałam pana Warringtona, którego dzieci moje nigdy nie widziały na oczy. Kiedy spodobało się Niebu odebrać mi go w kwiecie młodości — zaledwie po kilku miesiącach najszczęśliwszego pożycia — zdołałam przyjść do siebie po bólu zadanym mi przez to nieszczęście głównie dzięki tkliwości drogiego ojca oraz błogosławieństwu, jakie na mnie spłynęło w postaci narodzin dwóch moich umiłowanych chłopców. Wiem, że nieszczęsne różnice poglądów, które dzieliły ich w sprawach politycznych, nigdy nie rozłączyły ich serc, i podobnie jak mogę kochać obydwu, czy noszą barwy królewskie, czy republikańskie, tak też i oni z pewnością miłują mnie i siebie wzajemnie, a nade wszystko tego, co był zarówno moim, jak ich ojcem — najdroższego przyjaciela z dzieciństwa, szlachetnego pana, który od małego uczył ich poznawać i stosować w życiu zasady Prawdy, Miłości i Honoru.

Dzieci moje nigdy nie zapomną postaci i powierzchowności czcigodnego dziadka, a ja chciałabym mieć talenta do sztuki rysunku (którą ojciec posiadał w doskonałym stopniu), ażeby móc zostawić naszym potomkom wizerunek tak dobrego i szanowanego człowieka. Miał cerę smagłą, bardzo wysokie czoło i ciemne, piwne oczy ocienione brwiami, które pozostały czarne nawet wówczas, gdy włosy okryła mu siwizna. Nos miał orli, uśmiech nad podziw słodki. Jak dobrze go pamiętam, a jak niedostatecznie przywołują przed oczy jego obraz wszelkie moje opisy! Był raczej niskiego wzrostu, nie przekraczającego pięciu stóp i siedmiu cali; dworował sobie z mych synów mówiąc, że chociaż niegdyś nazywał ich swoimi kulami, przecie teraz nadto wyrośli, by mógł się na nich wspierać. Choć jednak nie wysoki, odznaczał się tak doskonałym wdziękiem i dostojeństwem postawy, jakiego w tym kraju nie oglądałam u nikogo, wyjąwszy może naszego przyjaciela, pana Waszyngtona. Gdziekolwiek się pojawił, wszędzie budził szacunek.

Celował we wszelkich ćwiczeniach cielesnych, był niezwyczajnie żwawy i zręczny. Osobliwie lubował się w szermierce i obu moich chłopców tak dalece w sztuce owej wydoskonalił, że kiedy przybyli tu Francuzi z Monsieur Rochambeau, żaden z jago oficerów nie zakasował mego Henryka, on zaś z  kolei nie równał się z biednym Jerzym, który stanął po stronie króla w naszej opłakanej lubo szczytnej wojnie o niepodległość.

Ani ojciec, ani matka nigdy nie posypywali włosów pudrem; jak daleko sięgnę pamięcią, głowy ich były zawsze bielutkie niczym mleko. Matka kochana miała do końca płeć nad wyraz czystą i świeżą; nikt nie chciał wierzyć, że nie używała różu. Licząc sobie sześćdziesiąt lat wciąż jeszcze wyglądała młodo i była zupełnie żwawa. Zapadła na zdrowiu dopiero później, po owym straszliwym oblężeniu domu naszego przez Indian, które mnie uczyniło wdową, nim jeszcze matką zostałam. Już nigdy nie przyszła do siebie po przerażeniu i grozie owej chwili, która dla minie, naówczas młodej, zaledwie przed pół rokiem poślubionej mężatki, skończyła się tak fatalnie. Zanim upłynął rok mego wdowieństwa, zmarła na rękach ojca.

Od tej pory aż po ostatni dzień życia tego drogiego i zacnego człowieka moją radością i pociechą było służyć mu za pokrzepicielkę i towarzyszkę. Z krótkich notatek, które matka tu i ówdzie umieściła w zeszytach zawierających skreślony przez ojca opis jego przygód w Europie, wnioskuję o jej najwyższym do niego przywiązaniu — przywiązaniu tak czułym i wyłącznym, iż bodaj nie była w stanie miłować kogokolwiek z równą siłą, ile że wszystkie jej myśli skupiały się na tym jedynym przedmiocie afektu i uwielbienia. Wiem, że ojciec nie okazywał przy niej miłości, jaką żywił dla własnej córki; moja droga i czuła rodzicielka w ostatnich, najwznioślejszych chwilach żywota wyznała mi, jako żałuje, iż dosyć mnie nie kochała, ba, nawet była zazdrosna o każde uczucie ojca do kogokolwiek poza nią, i w najtkliwszych a pięknych słowach, pełnych miłości i przestróg, przykazała mi nigdy go nie opuszczać i zająć opróżnione przez nią miejsce. Sądzę, z z czystym sumieniem i sercem niewymownie wdzięcznym powiedzieć mogą, że wypełniłam owe przedśmiertne nakazy i że do ostatniej gadziny żywota najdroższy ojciec nie mógł narzekać na brak miłości i przywiązania ze strony córki.

Kiedy go do głębi poznałam — albowiem za życia matki nigdy całkowicie nie otworzył przede mną serca — kiedy pojęłam całą wartość oraz bogactwo uczucia, którym mnie darzył, zrozumiałam nareszcie i wybaczyłam to, co — wyznaję — drażniło mnie za życia matki, a mianowicie jej zazdrość o afekt męża. Był to bowiem dar tak bezcenny, iż nic dziwnego, że ta, co go posiadła, pragnęła zachować go w całości i nie mogła odstąpić ni cząstki — nawet własnej córce.

Aczkolwiek nigdy nie słyszałam z ust ojca szorstkiego słowa, aż dziwno, jaki respekt czuli przed nim jego ludzie: służba na naszej plantacji — zarówno przywieziona z Anglii, jak i zakupieni Murzyni — słuchała go z gorliwością, której najsurowsi okoliczni przełożeni nie mogli wykrzesać ze swoich podwładnych. Nie był nigdy familiarny, choć zachowywał całkowitą prostotę i naturalność; zawsze taki sam dla najlichszego człeka i równie dworny wobec czarnej niewolnicy jak małżonki gubernatora. Nikomu nie przyszło do głowy pozwolić sobie na zbytnią z nim poufałość (wyjąwszy pewnego podpitego pana z Jorku, a wyznać muszę, że ojciec nigdy mu tego nie przebaczył); najskromniejszych ludzi od razu usposabiał swobodnie, a co zuchwalszych osadzał swoją poważną ironią, która sprawiała, że wielce się go obawiano. Nie przyoblekał się w uprzejmość niby w niedzielne szaty i nie zrzucał jej, kiedy goście odeszli; zawsze była ona ta sama, podobnie jak stale ubierał się jednako, czy to na obiad w gronie rodzinnym, czy tez na wielkie przyjęcie. Powiadają, że lubił być pierwszy w towarzystwie — ale w jakimże towarzystwie nie byłby pierwszym? Kiedy pojechałam do Europy dla edukacji i spędziliśmy zimę w Londynie u mego stryjecznego brata, milorda Castlewooda, i jego drugiej małżonki, widywałam u dworu Jej Królewskiej Mości niektórych najsławniejszych panów owego czasu i myślałam sobie, iż żaden z nich nie jest lepszy od mego papy. Słynny lord Bolinghroke, który przybył do nas z Dawley, mówił to samo i dodawał, że teraźniejsi ludzie nie są już tacy jak czasu jego młodości. „Gdyby twój ojciec, pani — powiedział — udał się w puszczę, Indianie wybraliby go Saczemem. Toteż lord jegomość chętnie nazywał mnie: Pokahontas.

Nigdy nie widziałam naszej drugiej krewnej, małżonki biskupa Tushera, o której tak często jest mowa w pamiętnikach ojca, atoli mama pojechała odwiedzić ją na wsi. Nie jestem pyszna (czego dowiodłam stosując się do prośby matki i poślubiając pana, który był zaledwie młodszym synem baroneta z Suffolk), wszelako przyznaję, że żywię przyzwoity szacunek dla mego nazwiska i dziwuję się, jak ktoś, kto je nosił, mógł je zamienić na miano pani Tomaszowej Tusher. Pomijam tu ohydne i niegodne wiary pogłoski (które słyszałam w Europie, będąc naówczas zbyt młodą, by je zrozumieć), jakoby ta osoba, porzuciwszy rodzinę, umknęła do Paryża, a przez zazdrość o Pretendenta zdradziła jego tajemnice milordowi Stairowi, który był ambasadorem króla Jerzego, i omal nie stała się przyczyną śmierci książęcia; jak potem przybyła do Anglii, wyszła za owego pana Tushera i wielką się stała ulubienicą króla Jerzego II, który jej męża dziekanem, a później biskupem uczynił. Nie widziałam tedy owej damy, wolała bowiem pozostać w swoim pałacu przez cały czas naszego pobytu w Londynie, lecz biedna mama mówiła po tej wizycie, że utraciła całą urodę; przestrzegła mnie też, bym nie przywiązywała zbytniej wagi do wdzięków, jakimi mnie obdarzyła natura. Podobno pani ta niezmiernie utyła, a pamiętam też, jak lady Castlewood, żona mojego brata, powiedziała: „Nie dziwota, że została faworytą, boć Najjaśniejszy Pan, podobnie jak jego ojciec, lubi niewiasty stare i szpetne.” Na to papa mój odrzekł, że wszystkie kobiety są takie same, ze nad nią nie było (urodziwszej i że mogłybyśmy jej wszystko wybaczyć, krom urody — co słysząc mama wyraźnie się zgryzła, a tord Castlewood począł się śmiać, ja zaś oczywiście, młodziutką będąc istotą, nie mogłam wyrozumieć, o czym mowa.

Po wydarzeniach opowiedzianych w trzeciej księdze niniejszych pamiętników ojciec i matka wyjechali za granicę, gdyż przyjaciele radzili im kraj opuścić z uwagi na wypadki opisane przy końcu tomu drugiego. Wszelako brat mój, zasłyszawszy, jak to przyszła małżonka biskupa porzuciła Castlewood i spotkała się z Pretendentem w Paryżu, wyruszył za nim i pewnie ubiłby go nie bacząc na godność książęcą, gdyby nie to, że tamtemu udało się zbiec. Podczas wyprawy do Szkocji, którą brat zaraz potem przedsięwziął, tak był rozżarty na księcia, że prosił, by mu zezwolono służyć na ochotnika, i zaciągnął się w Szkocji do armia diuka Argyle, której Pretendent nigdy nie odważył się stawić czoła. Potem milord pogodził się zupełnie z obecnie panującą rodziną, od której nawet otrzymał różne zaszczyty.

O tym czasie pani Tusher była nie mniej od swoich krewnych gniewna na Pretendenta, a jako słyszałam, miała we zwyczaju chełpić się, że nie tylko przyczyniła się do powrotu milorda na łono kościoła anglikańskiego, ale też wyrobiła mu angielskie parostwo, które obecnie ozdabia młodszą gałąź naszego rodu. Była serdeczną przyjaciołką sir Roberta Walpole’a i jak ze śmiechem mawiał mój ojciec, nie chciała spocząć, póki jej mąż nie zamieszka w Lambeth. Wszelako biskup zmarł nagle na apopleksję, a wdowa wystawiła mu wspaniały nagrobek. Oboje śpią teraz pod ową płytą, nad którą wznosi się baldachim z marmurowymi obłokami i amorkami; pierwsza pani Tusher spoczywa natomiast w Castlewood o mil sześćdziesiąt od tego miejsca.

Jednakże zarówno talenta, jak edukacja mojego ojca są większe niż te, które posiadać może jakakolwiek kobieta, a jego przygody w Europie znacznie bardziej zajmujące niźli życie w tym kraju, trawione na cichych służbach miłości i obowiązku. Przeto nie powiem nic więcej w charakterze wstępu do jego pamiętników, nie będę też dłużej powstrzymywać mych dzieci od zapoznania się z historią o wiele ciekawszą niż dzieje ich kochającej starej matki.

Rachela Esmond Warrington

Castlewood, Wirginia. 3 listopada 1778 r.

KSIĘGA I

WCZESNA MŁODOŚĆ HENRYKA ESMONDA, DO CHWILI OPUSZCZENIA PRZEZEŃ KOLEGIUM ŚW. TRÓJCY W CAMBRIDGE

Czytamy, że w starożytnych tragediach aktorowie skandowali swe jamby w takt muzyki, gadając spod maski, zaopatrzeni w koturny i olbrzymie przybrania głowy. Mniemano, że tych akcesoriów wymaga dostojeństwo Muzy Tragicznej, która inaczej poruszać się nie może, jak wedle rytmu i kadencji. Toteż królowa Medea mordowała swe dzieci przy dźwiękach powolnej melodii, a król Agamemnon ginął pośród końcowych akordów (ażeby się posłużyć słowami p. Drydena). Chór stał nie opodal w sztywnej posturze i rytmicznie a godnie lamentował nad losem owych potężnych, koronowanych osobistości.

Muza Historii, podobnie jak jej siostrzyca z Teatru, spętała się ceremoniałem. Ona też nosi maskę i koturny i przemawia miarowo. Ona też w naszych czasach zajmuje się jedynie sprawami królów, usługując im uroczyście a uniżenie, jak gdyby była tylko mistrzynią dworskich ceremonii i nie miała nic a nic wspólnego z opisywaniem spraw zwykłych ludzi. Oglądałem w całej jego zgrzybiałości sędziwego króla Francji, Ludwika XIV — ów ideał i wzór monarchy — który nigdy nie poruszył się inaczej jak w sposób odmierzony, który żył i umierał zgodnie z nakazami swego marszałka dworu, a za życia uparcie odgrywał rolę Bohatera. Obrany z poetyczności, był to jeno mały, pomarszczony, dziobaty staruszek w olbrzymiej peruce, chodzący na czerwonych obcasach, które miały go wyższym uczynić — być może, bohater dobry do (książki bądź na spiżowy pomnik lub malowiany plafon i bóg na rzymską modłę, ale cóż więcej niż zwykły człowiek dla Madame Maintenon albo balwierza, który go golił, czy dla Monsieur Fagom, nadwornego chirurga?

Ciekaw też jestem, czy historia zrzuci kiedyś perukę i pozbędzie się manii dworactwa? Czy nam ukaże coś z Francji i Anglii poza Wersalem oraz Windsorem? W Windsorze widziałem królową Annę uganiającą się po parkowych stokach za ogarami lub powożącą jednokonną kariolką; była to zgrzana, zaczerwieniona kobieta, ani krzyny nie przypominająca owego posągu, który odwraca się kamiennymi plecami do katedry Św. Pawła i spogląda na ekwipaże wspinające się na Ludgate Hill. Nie była ani lepiej wychowana, ani mądrzejsza od żadnego z nas, choć zginaliśmy kolano, by podać jej list lub miednicę do obmywania rąk. Dlaczego historia ma klęczeć po wsze czasy? Jestem za tym, by się z klęczek podniosła i przyjęła naturalną posturę, miast wiecznie odprawiać rewetranse i dygi niby nadworny szambelan i w przytomności monarchy wycofywać się tyłem przez próg. Jednym słowem wolałbym historię swojską niż heroiczną i sądzę, że pan Hogarth oraz pan Fielding o wiele lepsze dadzą pojęcie naszym potomkom o obyczajach obecnej epoki w Anglii niźli „Gazeta Dworska” i wszystkie dzienniki, jakie otrzymujemy.

O pewnym oficerze z regimentu Wabba, Niemcu, z którego stroiliśmy sobie krotochwile, krążyła w wojsku opowieść (ja sam byłem jej autorem), jakoby był najstarszym, synem dziedzicznego Wielkiego Cesarskiego Pachołka do Ściągania Butów tudzież spadkobiercą owej zaszczytnej funkcji, którą przodkowie jego wielce się chlubili, ile że przez dwadzieścia pokoleń kopani byli jedną cesarską stopą, kiedy ściągali but z drugiej. Słyszałem, że stary lord Castlewood — niniejsza książka jest kroniką (dziejów części jego rodziny — acz  pochodził z równie znamienitej krwi jak Stuartowie, którym służył (a którzy, jeśli idzie o parantelę, nielepsi są od tuzina angielskich i szkockich domów, jakie mógłbym wymienić), bardziej się pysznił swym stanowiskiem u dworu niż zaszczytami przodków, a otrzymane godności (był Nadwornym Piwnicznym oraz Podczaszym Koronnym) cenił tak wysoko, że ,z ochotą zrujnował się dla niewdzięcznego i marnotrawnego plemienia, które mu je nadało. Dla króla Karola I zastawił srebra stołowe, dla tejże sprawy obciążył hipotekami swe dobra, których większość zabrały mu grzywny i sekwestry. Wytrzymał oblężenie własnego zamku, gdzie brat jego, Tomasz, skapitulował (po czym wdał się w pakty z republikanami, czego mu starszy nigdy nie wybaczył) i gdzie drugi brat, Edward, który przywdział był suknię duchowną, zginął na baszcie Castlewood, czynny tamże jako kaznodzieja, a razem i puszkarz. Rezolutny stary lojalista, który znajdował się u boku króla, gdy jego zamek w ten sposób równano z ziemią, wymknął się za granicę z jedynym synem, naówczas chłopcem jeszcze, po to, aby powrócić i wziąć udział w walkach pod Worcesterem. Na tym nieszczęsnym polu bitwy padł Eustachy Esmond, a Castlewood ponownie zbiegł na wygnanie i odtąd już, także i po Restauracji, nigdy nie oddalił się od dworu monarchy, za którego powrót dzięki zanosimy z Modlitewnika, a który sprzedał swój kraj i brał porękawiczne od króla francuskiego.

Cóż może być bardziej dostojne od króla na wygnaniu? Któż jest bardziej godny szacunku od dzielnego człowieka w nieszczęściu? Pan Addison odmalował takową postać w swojej pięknej sztuce o Katonie. Atoli przypuśćmy, że wygnaniec Katon zalewa sobie pałę w tawernie, trzymając jedną dziewkę na jednym, a drugą na drugim kolanie, otoczony tuzinem wiernych a podchmielonych towarzyszy klęski, opodal zaś stoi oberżysta i domaga się zapłacenia rachunku. Wszelkie dostojeństwo nieszczęścia pierzcha natychmiast. Muza Historii odwraca od tego widoku zasromane lico i zamyka drzwi — na których zapisano kredą nie zapłacone przez wygnańca napitki — aby nie patrzeć na niego, jego kielichy i lulki, nie słyszeć pijackich śpiewów, które wraz z kompanami zawodzi. Takiego człeka jak Karol winni malować Ostade lub Mieris. Wszyscy Knellerowie i Le Brunowie bawią się jedynie w niezdarnie i nieprawdopodobne alegorie; zawsze uważałem, że jest bluźnierstwem domagać się Olimpu dla tak nasiąkniętego wińskiem bożyszcza.

Sądzę, że krewni winni zamilczeć o wicehrabim Castlewoodzie, stronniku króla, osieroconym przez syna, zrujnowanym przez swoją wierność, noszącym rozliczne blizny i znamiona dzielności, sędziwym i pozostającym na wygnaniu. Jeżeli zaś ów patriarcha obalił się gdzieś po pijanemu, nie trzeba nam wznosić okrzyków obrzydzenia ani zwoływać przechodniów, by natrząsali się z jego pokoraśniałego oblicza i siwych włosów. Jakże to? Czyliż strumień nie tryska z gór, swobodny i czysty, by patem toczyć swe wody przez piękne pastwiska, zasilać przeźrocze dopływy, a skończyć w wiejskim ścieku? Życie ludzkie, mające szlachetne początki, często nielepiej się kończy; obserwator kreślący dzieje takich istnień powinien je rozważać nie bez pewnej czci i respektu. W życiu widziałem zbyt wiele sukcesów, aby przed nimi obnażać głowę i wiwatować, gdy mnie mijają w swej pozłocistej karocy, natomiast chętnie spełnię swoją powinność i nakłonię mych pieszych sąsiadów, by nie gapili się z nadmiernym zadziwieniem ani nie przyklaskiwali zbyt głośno. Czy to Lord Mayor jedzie w paradzie, ażeby spożyć pasztet w Mansion House? A tam, czy to orszak biednego Jacka, skazańca z więzienia Newgate, zdążającego w otoczeniu szeryfa i oszczepników w ostatnią drogę na Tyburn? Zaglądam we własne serce i myślę, że jestem równie zacny jak Lord Mayor i równie zły jak Jack z Tyburnu. Dajcie mi łańcuch, szkarłatną szatę i postawcie przede mną pudding, a doskonale potrafię, odegrać rolę rajcy i po obiedzie wydać na Jacka wyrok. Wygłodźcie mnie, odsuńcie od książek i ludzi poczciwych, nauczcie miłować kości, gorzałkę i rozpustę, wyślijcie na

Hounslow Heath i pokażcie mi kieskę, a zabiorę ją na pewno. „I powieszą cię zasłużenie” — mówicie chcąc już położyć kres tej gadaninie. Nie przeczę. Muszę brać świat takim, jakim go znajduję, włącznie ze stryczkiem, jeżeli tylko jest w modzie.

ROZDZIAŁ I

O RODZIE ESMONDÓW Z CASTLEWOOD

Kiedy w roku 1691 Francis, czwarty wicehrabia Castlewood, otrzymał tytuł i wkrótce potem objął w posiadanie zamek Castlewood w hrabstwie Hampshire, nieledwie jedynym prócz służby mieszkańcem tego domu był chłopiec lat dwunastu, na którego nikt nie zwrócił uwagi, dopóki nie natknęła się nań wicehrabina zwiedzając z ochmistrzynią zamek w dniu swego przybycia. Chłopiec siedział w komnacie zwanej biblioteką lub żółtą galerią, gdzie ongiś wisiały rodzinne portrety, między innymi wyborne płótno pędzla sir Antoniusa Van Dycka, przedstawiające Jerzego, drugiego wicehrabię, a także portret dopiero co zmarłego trzeciego wicehrabi, malowany przez pana Dobsona. Wdowa po nieboszczyku nie uważała snadź za stosowne zabrać tego obrazu, kiedy przysłała po wykonany przez sir Petera Lely’ego własny wizerunek (na którym jej wielmożność wyobrażona była jako łowczyni z orszaku Diany) i kazała go przewieźć do swego domu w Chelsea pod Londynem.

Nowa i piękna pani na Castlewood zastała małego rezydenta tejże galerii siedzącego smutnie i samotnie nad wielką księgą, którą odłożył, gdy uświadomił sobie, że stoi przy nim ktoś obcy. Wiedząc zaś, kim musi być owa osoba, chłopiec powstał i skłonił się jej, oddając skromnie hołd pani tego domu.

Wyciągnęła doń rękę — zaiste kiedyż ta ręka nie wyciągała się, żeby spełnić dobry uczynek albo osłonić kogoś przed krzywdą i nieszczęściem?

— Więc to jest nasz krewniak — powiedziała. — Jakże cię zowią, kuzynie?

— Nazywam się Henryk Esmond — odparł chłopiec partrząc na nią z zachwytem i zdumieniem, przyszła doń bowiem niby dea certe, a wydala mu się najczarowniejszą istotą, jaką oglądał. Jej złote włosy błyszczały w słonecznej pozłocie, płeć olśniewała rozkwitem, usta uśmiechały się, a oczy promieniały dobrocią, która sprawiła, że serce Esmonda zabiło z podziwienia.

— W rzeczy samej nazywa się Henryk Esmond, milady — powiedziała ochmistrzyni, imć pani Worksop (stara tyranka, której Henryk Esmond bardziej się lękał, niż nienawidził). Za czym spojrzała znacząco na portret zmarłego wicehrabi, obecnie w rodzinie pozostający, na którym nieboszczyk wyglądał szlachetnie, lecz surowo, stojąc z ręką na szpadzie, w płaszczu przyozdobionym orderem nadanym, mu przez cesarza podczas naddunajskiej wojny w Turkiem.

Zauważywszy wielkie, niezaprzeczalne podobieństwo między owym portretem a chłopcem, nowa wicehrabina, która spoglądając na obraz wciąż jeszcze trzymała dłoń chłopca w swojej, zarumieniła się, puściła ją czym prędzej i ruszyła dalej galerią wraz z panią Worksop.

Kiedy wracała, Henryk Esmond stał w tymże samym miejscu, z ręką zwieszoną tak, jak opadła na jego czarne suknie.

Ponoć serce stopniało w milady (do czego zresztą później się przyznała) na myśl, że mogła wyrządzić przykrość jakiejś żyjącej istocie — wielkiej czy małej — albowiem wróciwszy odesłała ochmistrzynię pod pierwszym lepszym pozorem do drzwi znajdujących się w głębi galerii i podszedłszy z wejrzeniem pełnym bezmiernego współczucia i tkliwości ujęła Henryka ponownie za rękę, drugą dłoń położyła mu na głowie i wyrzekła kilka słów tak miłych i tak słodkim wypowiedzianych głosem, iż chłopak, który nigdy dotąd nie widział podobnej piękności, doznał wrażenia, że dotknięcie jakowejś wyższej istoty czy anioła przygina go do ziemi, i ucałował śliczną, opiekuńczą dłoń przyklękając na jedno kolano.

Do ostatniej gadziny swojego żywota pamiętał Esmond słowa i postać owej pani, pierścienie na jej pięknych dłoniach, ba, nawet zapach sukni, blask oczu jaśniejących dobrocią i zadziwieniem, wargi, co rozkwitały uśmiechem, i złotą aureolę słońca na włosach.

Gdy chłopiec jeszcze trwał w tej pokornej posturze, wszedł przez znajdujące się za nim drzwi postawny pan prowadząc za rękę czteroletnią dzieweczkę. Wybuchnął potężnym śmiechem na widok pani i tego jej hołdownika o drobnej, dziwacznej figurce, wybladłej twarzy i długich czarnych włosach. Milady spłonęła rumieńcem i, rzekłbyś, zganiła ową wesołość wymownym spojrzeniem posłanym mężowi, był to albowiem świeżo przybyły wicehrabia, którego Henryk znał, ile że raz go widział za życia zmarłego lorda.

— Więc to jest ten mały księżyk! — zawołał milord spoglądając na chłopca. — Witaj że mi, krewniaku!

— On się modli do mamy — zauważyła dziewczynka, która kręciła się u kolan ojca. Na to milord znowu parsknął niemniej potężnie, a kuzynek Henryk zrobił nader niemądrą minę. Wymyślił z pół tuzina przemówień w odpowiedzi, aliści stało się to dopiero w kilka miesięcy później, kiedy wspominał ową przygodę; na razie zaś zgoła zapomniał języka w gębie.

— Le pauvre enfant, il n’a que nous — odezwała się pani spoglądając na małżonka, a chłopiec, który to zrozumiał — czego z pewnością nie przypuszczała — podziękował jej w głębi serca za te łaskawe słowa.

— I nie zbraknie mu tutaj przyjaciół — rzekł milord łagodnym tonem. — Prawda, Trix, moja malutka?

Dziewczynka, której na imię było Beatrix, a którą ojciec nazywał tym zdrobnieniem, spojrzała z powagą na Henryka Esmonda swymi wielkimi oczami, uśmiech rozjaśnił jej buzię, śliczną niby twarz cherubina, za czym podeszła bliżej i wyciągnęła do chłopca rączkę.

Przejmujące, cudowne uczucie wdzięczności, szczęścia i roztkliwienia przepełniło serce sieroty, kiedy usłyszał od zesłanych mu przez niebiosa opiekunów te wzruszające słowa, rękojmię przyjaźni i dobroci. Ledwie godzinę temu czuł się zupełnie samotny na świecie; gdy tego rana słyszał wielkie bicie dzwonów z castlewoodzkiego kościoła, oznajmujące przybycie nowego pana i pani, dla niego dżwięczał w nim jeno lęk i niepokój, nie wiedział bowiem, jak potraktuje go nowy właściciel, ci zaś, u których dawniej szukał opieki, byli już zapomniani lub martwi. Duma i niepewność zatrzymały go w domu, gdy (pleban, mieszkańcy wsi oraz służba wylegli powitać nowego pana na Castlewood; albowiem Henryk Esmond nie był sługą, chociaż należał do czeladzi, a właściwie też nie członkiem rodziny, jakkolwiek nosił to samo nazwisko i brew tegoż rodu płynęła w jego żyłach. Wpośród rozgwaru oraz wiwatów towarzyszących przybyciu nowego pana (na którego cześć, rzecz jasna, urządzono uroczystość, palono z rusznic, a czynszownicy i służba wiwatowali, gdy jego ekwipaż zbliżał się i wtaczał na zanikowy dziedziniec) nikt nie zwracał najmniejszej uwagi na młodego Esmonda. Od wszystkich zapomniany, przesiedział tedy w bibliotece aż do popołudnia, kiedy to odnaleźli go nowi przyjaciele.

Gdy milord i milady mieli już odejść, dziewczynka, wciąż trzymając krewniaka za ręką, poprosiła, by poszedł z nimi.

— Zawsze porzucasz starego przyjaciela dla nowego, Trix — powiedział dobrotliwie jej ojciec, za czym podał żonie ramię i wyszedł. Minęli galerię muzyczną, od dawna już opustoszałą, dalej komnaty królowej Elżbiety w baszcie zegarowej i wyszli na taras, skąd roztaczał się piękny widok na zachodzące słońce i wielkie, mroczne bory, znad których nadlatywało właśnie stado gawronów, dalej równinę i rzekę, a za nią wieś Castlewood i piękne, fioletowe wzgórza. Mały spadkobierca tych włości, dziecię dwuletnie, był już na tarasie pod opieką piastunki. Zaledwie ujrzał matkę, wyrwał się i przybiegł do niej przez trawnik.

— Jeżeli tutaj nie potrafisz być szczęśliwa — powiedział rozglądając się milord — to znaczy, że trudno ci dogodzić, Rachelo.

— Jestem wszędzie szczęśliwa przy tobie — odparła — lecz najszczęśliwsi byliśmy w Walcote Forest.

Następnie milord jął opisywać żonie to, co mieli przed oczyma, a co mały Henryk prawdziwie znał lepiej od niego — mianowicie historię zamku. Opowiadał, jak przez widoczną stąd bramę zemknął paź z dziedziczką Castlewood, dzięki czemu dobra przeszły na ich rodzinę, i jak Okrągłe Głowy atakowały basztę zegarową, w której obronie poległ ojciec milorda.

— Miałem naówczas ledwie dwa lata — mówił — atoli jeśli odjąć czterdzieści sześć od dziewięćdziesięciu, to w jakim będę wieku, kuzynie Henryku?

— Trzydzieści — odparła jego żona ze śmiechem.

— O wielem za stary dla ciebie, Rachelo — powiedział milord spoglądając na nią czule. Zaiste wyglądała na dziewczynę, a miała wówczas zaledwie dwadzieścia lat.

— Sam wiesz, Frank — ona na to — że robię wszystko, by ci się przypodobać, a obiecuję, że co dzień będę starsza.

— Mamusiu, nie mów do taty: Frank. Teraz trzeba mówić: milordzie — wtrąciła panna Beatrix podrzucając dumnie główką. Na to uśmiechnęła się matka, roześmiał się dobrotliwy ojciec, nawet malutki, dreptający chłopaczek parsknął śmiechem nie wiedząc dlaczego — zapewne był radosny jak wszyscy dokoła. Jakże trwale utkwiły mi w pamięci te błahe wydarzenia i słowa, krajobraz, światło słońca i grupka uśmiechniętych, gwarzących z sobą ludzi.

Ponieważ słońce już zachodziło, młodego dziedzica odesłano na rękach piastunki do łóżka, dokąd się udał wyjąc wniebogłosy; natomiast małej Trix przyobiecano, że tego wieczora zasiądzie do kolacji.

— Ty też pójdziesz z nami, kuzynku, prawda? — spytała. Henryk Esmond zaczerwienił się.

— Ja jadam kolację z panią Worksop — odrzekł.

— Diabła tam! — zawołał milord. — Dziś będziesz wieczerzał z nami, Henryczku. Chyba nie odmówi damie, co, Trix?

Henryk wszystkich zadziwił swym apetytem; biedny chłopiec sprawił się zaiste nader gracko, ile że, prawdę powiedziawszy, nie jadł w ogóle obiadu, gdyż pośród ogólnej krzątaniny i przygotowań do przyjazdu nowego pana zapomniano o nim ze szczętem.

— Nie jadł obiadu! Biedne, kochane dziecko! — zawołała milady nakładając mu na talerz kopiastą porcję mięsiwa. Wicehrabia zaś napełniwszy jego szklenicę poprosił, aby wzniósł toast, na co imć Henryk zawołał: „Zdrowie najjaśniejszego pana!”, i wychylił wino. Milord zdradzał zaiste aż nazbyt wielką gotowość spełnienia zarówno tego, jak innych toastów. Nie chciał słyszeć, aby doktor Tusher, pleban z Casitlewood, który przybył na kolację, wycofał się w chwili, kiedy podano wety; oświadczył, iż tak długo nie miał kapelana, że prędko się nim nie znudzi. Jakoż jego wielebność przez kilka godzin dotrzymywał panu towarzystwa przy lulce i wazie z ponczem i odszedł do domu krokiem dość chwiejnym, oświadczywszy z tuzin razy, że uprzejmość lorda jegomości przeszła wszystko, czego dotąd doświadczył od jego szanownej rodziny.

Co zaś się tyczy młodego Esmonda, to wrócił do swojej komnaty z sercem przepełnionym zdumieniem i wdzięcznością dla nowych przyjaciół, którymi ten szczęsny dzień go obdarzył. Był już na nogach i czuwał na długo, nim dom się przebudził, i nie mógł się doczekać, kiedy ujrzy piękną panią, jej dzieci oraz dobrotliwego protektora i opiekuna. Lękał się tylko, aby serdeczne powitanie z poprzedniego wieczoru nie zostało mu jakimś sposobem cofnięte albo odmienione.

Niebawem jednak wyszła do ogrodu mała Beatrix, a za nią matka, która pozdrowiła Henryka równie serdecznie jak przedtem. Opowiedział jej długo i szeroko dzieje zamku, których nauczono go za czasów dawnego pana, a ona wysłuchała ich z wielkim zajęciem. Nawiązawszy zaś do ubiegłego wieczoru przyznał się, że rozumie po francusku, i podziękował pani za dobroć.

— Znasz francuski? — zapytała rumieniąc się. — W takim razie, mój panie, będziesz uczył mnie i Beatrix.

Następnie zadała wiele dalszych pytań na temat jego osoby, o tym jednakże należy zdać sprawę pełniej i bardziej szczegółowo, niż to uczynił chłopiec w swych zwięzłych odpowiedziach na zapytania opiekunki.

ROZDZIAŁ II

KTÓRY OPOWIADA O PRZYBYCIU DO CASTLEWOOD FRANCISA, CZWARTEGO WICEHRABI

Jak wiadomo, nazwisko rodowe Esmondów tudzież dobra Castlewood, położone w hrabstwie Hampshire, przeszły w posiadanie obecnie władającej nimi rodziny za pośrednictwem Doroty, córki i spadkobierczyni Edwarda, hrabi i margrabiego Esmonda oraz pana na Castlewood, która to dama w dwudziestym trzecim raku panowania królowej Elżbiety poślubiła szlachetnie urodzonego Henryka Poynsa, przy czym rzeczony Henryk był naówczas paziem w domu jej rodzica. Francis, syn oraz spadkobierca pomienionych wyżej Henryka i Doroty, przyjął nazwisko matki, które rodzina odtąd już nosi otrzymał tytuł sira i baroneta od króla Jakuba I, że zaś miał żyłkę do wojennego rzemiosła, przebywał długo w Niemczech, przy elektorze Palatynatu. W jego służbie sir Francis naraził się zarówno na ekspensa, jak i niebezpieczeństwa, ile że użyczał znacznych sum pieniężnych owemu nieszczęśliwemu książęciu i odniósł rozliczne rany w bitwach stoczonych z Cesarskimi.

Po powrocie do domu sir Francis wynagrodzony został za oddane usługi i mnogie ofiary przez nieboszczyka króla Jakuba I, który łaskawie obdarzył owego wypróbowanego sługę urzędem Nadwornego Piwnicznego i Podczaszego Koronnego. Te wysokie i konfidencjonalne funkcje pełnił on aa panowania owego monarchy oraz jego nieszczęśliwego następcy.

Wiek, liczne rany i dolegliwości zmusiły sir Francisa do wykonywania znacznej części swych obowiązków za pośrednictwem zastępcy. Syn jego, sir George Esmond, pasowany na rycerza i bannereta,  pełnił te funkcje nieomal przez całe panowanie króla Karola I, początkowo w zastępstwie ojca, następnie zaś jako spadkobierca jego tytułu i godności. Po nim objęli je dwaj jego synowie.

Sir George Esmond wszedł w związki małżeńskie z osobą nieco skromniejszego stanu niż ten, do którego mógłby aspirować człowiek jego godności i nazwiska, albowiem poślubił córkę Tomasza Tophama, złotnika i rajcy w mieście Londynie. Ów stanął po stronie Parlamentu w rozpoczynających się naówczas zamieszkach i sprawił zawód sir George’owi, ile że majątek, na który ten liczył po najdłuższym życiu teścia, zapisał drugiej swej niezamężnej córce, Barbarze.

Sir George Esmond ze swojej strony wyróżnił się przywiązaniem i lojalnością wobec sprawy oraz osoby monarchy, kiedy zaś w roku 1642 król bawił w Oksfordzie, sir George, za zgodą rodzica, który podówczas, już nader sędziwy i zniedołężniały, stale przebywał w swym zamku Castlewood, stopił całą rodową zastawę na potrzeby najjaśniejszego pana.

Za tę oraz inne ofiary i zasługi król jegomość patentem wystosowanym pod małą pieczęcią, a danym w Oksfordzie, w styczniu roku 1643, raczył podnieść sir Francisa Esmonda do godności wicehrabiego Castlewood z Shandon w Irlandii. Że zaś dobra jego wielce podupadły wskutek pożyczek udzielanych królowi, których miłościwy pan w tych niespokojnych czasach nie był w stanie spłacić, nadano tedy wicehrabiemu plantacje w Wirginii, które to ziemie częściowo po dziś dzień w posiadaniu rodziny pozostają.

Pierwszy wicehrabia Castlewood zmarł w sile wieku, w parę miesięcy po podniesieniu go do owych godności. Na jego miejsce wstąpił najstarszy syn, wyżej pomieniony George; zostawił on potomków: Tomasza, pułkownika w armii królewskiej, który później podporządkował się rządowi Uzurpatora, oraz Francisa, który przyjął święcenia kapłańskie i zginął podczas obrony zamku Castlewood przed wojskami Parlamentu, anno 1647.

George, lord Castlewood (drugi wicehrabia) żyjący za czasów Karola I, nie miał męskich potomków, poza jedynym synem, Eustachym Esmondem, który poległ wraz z połową swych ludzi w bitwie pod Worcesterem. Ponieważ Castlewood zamieszany był nieledwie we wszystkie spiski przeciwko Protektorowi  od śmierci króla aż do powrotu na tron Karola II, przeto dobra jego sprzedano i podzielono między republikanów. Milord, zrujnowany w służbie monarchy, udał się na wygnanie wraz z jego dworem. Miał jedyną córkę, która niewielką była dla ojca pociechą, ile że nieszczęścia nie nauczyły owych wygnańców powściągliwego życia; jakoż powiadano, iż książę Jorku pokłócił się z królem, swym bratem, o Izabelę Esmond. Była ona frejliną królowej Henrietty Marii, wcześnie przyjęła wiarę katolicką, a ojciec jej, człowiek słaby, niebawem poszedł w Bredzie za przykładem córki.

Po śmierci Eustachego Esmonda pod Worcesterem spadkobiercą tytułu został Tomasz Esmond, bratanek milorda Castlewood, wtedy jeszcze gołowąs. Ojciec jego stanął był podczas zamieszek po stronie Parlamentu i poróżnił się przez to z głową rodu. Milord Castlewood wpadł zrazu we wściekłość na myśl, że wicehrabstwo, aczkolwiek teraz było już tylko czczym tytułem, mogłoby przejść na szelmowską

Okrągłą Głową. Toteż byłby się ożenił po raz wtóry (a i zaiste już chciał pojąć córkę kupca winnego z Burges, któremu dłużny był kawał grosza za pomieszkanie z czasów pobytu króla w owym mieście), gdyby się nie bał pośmiewiska u dworu i gniewu córki. Czuł bowiem przed nią wielki mores, ponieważ miała usposobienie równie władcze i gwałtowne, jak on był osłabiony i wycieńczony ranami i pijaństwem.

Lord Castlewood chętnie by widział związek małżeński między tą swoją córką, Izabelą, a jej kuzynem, synem owego Francisa Esmonda, co zginął podczas oblężenia Castlewood. Mówiono, że dama upodobała sobie panicza młodszego od niej o kilka lat (czego zgoła nie poczytywała za wadę), wszelako kiedy już zaczął starać się o jej rękę i został dopuszczony do stałego bywania w domu, nagle porzucił konkury, nie podając po temu żadnej przyczyny, właśnie gdy zdawały się najpomyślniej rozwijać. Przyjaciele jęli sobie dworować z owej, jak ze śmiechem mówili, niewierności. Porucznik Jack Churchill, kolega Franka Esmonda z regimentu gwardii pieszej koronnej, otrzymał kompanię, która zawakowała, kiedy Esmond porzucił dwór i wyjechał do Tangeru rozzłoszczony odkryciem, że jego awans zależy od łaski starszawej narzeczonej. On i Churchill, dawni condiscipuli ze szkoły Św. Pawła, przemówili się na ten temat, a Frank Esmond powiedział mu z przekleństwem: „Jack, twoja siostra może sobie być taka-owaka, ale na Jowisza, żona moja podobną jej nie będzie!” Za czym dobyto szpad i krew się polała, nim skłóconych rozdzielili przyjaciele.

W owych czasach niewiele było ludzi tak drażliwych na punkcie honoru; panowie dobrej krwi i paranteli uważali, że królewska zmaza jest ozdobą ich rodowego klejnotu. Urażony Frank Esmond wycofał się początkowo do Tangeru, skąd po dwóch latach służby powrócił i osiadł w pobliżu Winchesteru na niewielkiej habendzie, którą wziął po matce; został ziemianinem, trzymał sforę ogarów i za czasów króla Karola nie zjawił się więcej na dworze. Stryj Castlewood nigdy się z nim nie pogodził, a odtrącona kuzynka także przez jakiś czas potem nie dawała się przebłagać.

Lordowi Castlewood, który w służbie królewskiej strawił młodość i fortuną, nie udało się w całości odzyskać tej ostatniej dzięki stanowiskom, pensjom i innym szczodrobliwościom pobieranym z Francji, tudzież podarkom królewskim, otrzymywanym w okresie, gdy córka jego cieszyła się faworami monarchy. Od śmierci syna nigdy nie miał ochoty odwiedzić Castlewood ani go podnieść z upadku, natomiast żył sobie dostatnio, bywał u dworu i zdołał zaoszczędzić pokaźną sumkę gotowizny.

Wówczas jego spadkobierca i bratanek, Tomasz Esmond, zaczął ubiegać się o łaski stryja. Tomasz służył był cesarzowi i Holenderczykom, kiedy król Karol musiał użyczyć wojsk Stanom Generalnym — a przeciw nim, kiedy miłościwy pan zawarł sojusz z królem francuskim. W owych kampaniach Tomasz Esmond wyróżnił się bardziej pojedynkami, burdami, rozpustą i hazardem niż jakąś wybitną odwagą w polu i wrócił do Anglii podobnie jak niejeden wojażujący szlachcic angielski: z charakterem bynajmniej nie poprawionym przez zamorskie doświadczenia. Roztrwonił otrzymaną po ojcu niewielką schedę, należną młodszemu bratu, i prawdę rzekłszy, właściwie tylko wałęsał się po szynkach i wyprawiał burdy w Alsatii i Friars, gdy wtem przyszedł mu do głowy sposób polepszenia własnego losu.

Kuzynka Izabela była już teraz więcej niż w średnim wieku i nikt okrom niej samej nie mógł zaświadczyć o tej urodzie, jaką wedle słów własnych miała się niegdyś odznaczać. Była chuda, żółta i przekwitła, a całe bielidło i róż ze wszystkich sklepów Londynu nie zdołałyby uczynić z niej piękności. Pan Killigrew zwał ją Sybillą, trupią czaszką wystawianą podczas królewskich biesiad jako memento mori, i tak dalej; krótko mówiąc, była niewiastą łatwą do zdobycia, ale tylko człowiek nader śmiały mógł ważyć się na ów podbój.

Tym śmiałkiem okazał się Tomasz Esmond. Miał chrapkę na oszczędności lorda Castlewood, których wysokość plotka ogromnie przesadzała. Mówiono, że pani Izabela posiada królewskie klejnoty wielkiej wartości, podczas gdy biedny Tom Esmond musiał był już zastawić swój przedostatni kubrak.

Milord miał o tym czasie piękny dom w Lincoln’s-Inn-Fields w pobliżu Książęcego Teatru i kaplicy ambasadora Portugalii. Tom Esmond, który uczęszczał do teatru, póki miał pieniądze na rozrzucanie między komediantki, teraz jął równie pilnie nawiedzać kościół. Był tak wychudły i obdarty, że bez trudu mógł uchodzić za skruszonego grzesznika, a nawróciwszy się obrał sobie, rzecz jasna, stryjowego księdza na duchowego doradcę.

Ten litościwy kapłan pojednał go ze starym stryjem, choć ów jeszcze niedawno nie chciał zagadać do Toma z okienka swej kolasy, którą jego wielmożność podążał paradnie do dworu, podczas gdy bratanek, w sfatygowanym kapeluszu z piórem, mając przy boku rapier sterczący z rozdartej pochwy, przemykał się do taniego szynku w Bell Yard.

Tomasz Esmond, pogodziwszy się ze stryjem, wprędce wyschludniał i począł objawiać skutki dobrodziejstw dostatniego życia i czystej bielizny. Ma się rozumieć, ściśle przestrzegał postu dwa razy w tygodniu, ale wetował to sobie innych dni; pan Wycherley mówił, że chcąc pokazać, jak wielki ma apetyt, połknął na koniec ten stary, upstrzony przez muchy, zjełczały kęsek — swoją kuzynkę. Na dworze królewskim krążyły nie kończące się krotochwile i facecje o tym małżeństwie, ale Tom przyjeżdżał tam obecnie karetą stryja, którego nazywał ojcem, a wygrawszy sprawę mógł sobie pozwolić na śmiechy.

Ślub odbył się na krótko przed śmiercią króla Karola, w którego ślady rychło podążył wicehrabia Castlewood.

Owocem tego związku był jedynak, nad którym rodzice czuwali z ogromną troskliwością i staraniem, który jednakże mimo pomocy pielęgniarek i medyków życie szybko zakończył. Zepsuta krew niezbyt długo krążyła w jego biednym, słabiutkim ciele. Wcześnie jął zdradzać niepokojące objawy, ale częścią wskutek pochlebstw, częścią przez zabobon, rodzice, a zwłaszcza milady, nie uspokoili się, póki nie zanieśli małego kaleki do kościoła, by go tam dotknął król jegomość. Zrazu już byli gotowi wieścić o cudzie (gdyż doktorowie i szarlatani bez przerwy pielęgnowali dziecię wypróbowując na jego biednym ciałku wszelkie możliwe medykamenta), atoli choć po dotknięciu malca przez najjaśniejszego pana zdawało się, że nastąpiła z jakiejś przyczyny znaczna poprawa, przecie w kilka tygodni później biedactwo wyzionęło ducha, wskutek czego dworscy dowcipnisie twierdzili, że król wypędzając zło z dziecięcia Toma Esmonda i jego małżonki Izabeli, wypędził zeń życie, które było samą zgnilizną.

Naturalny ból matki po stracie biednego dziecka musiał się potęgować, kiedy myślała o swej rywalce, żonie Francisa Esmonda; była ona bowiem ulubienicą całego dworu, na którym zaniedbywano nieszczęsną lady Castlewood, miała córeczkę, kwitnącą i piękną, i znowu oczekiwała rozwiązania.

Jako słyszałem, dwór natrząsał się tym bardziej z nieszczęsnej damy, że lubo dobrze już przekroczyła wiek, w którym panie zwykłe są rodzić dzieci, przecież postanowiła nie dawać za wygraną i nawet kiedy już osiadła w Castlewood, ustawicznie posyłała do Hexton po doktora i oznajmiała przyjaciołom, że spodziewa się potomka. To jej dziwactwo było jednym z licznych, z których dworowali sobie żartownisie. Jakoż pani wicehrabina do ostatniej chwili życia miała to pokrzepienie, że rozumiała się być piękną, i uparcie kwitła pośród zimy, malując sobie na policzkach róże, chociaż od dawna minęła ich przyrodzona pora, i strojąc się wiosennie, acz głowę jej przyprószył już śnieg.

Panowie ze dworu króla Karola i króla Jakuba opowiadali piszącemu niniejsze słowa wiele historii o tej przedziwnej starszej pani, lecz niekoniecznie trzeba nimi zabawiać potomność. Podobno język miała niezwykle dosadny, a że darła koty ze wszystkimi swoimi rywalkami o względy króla Jakuba, musiała z pewnością narobić sobie wielu wrogów. Była niewiastą nieulękłego ducha; podobno prześladowała i dosyć nużyła najjaśniejszego pana swoimi uroszczeniami. Jedni utrzymują, jakoby powodem opuszczenia przez nią dworu była zazdrość o żonę Francisa Esmon-da; inni, że zmuszona została do wycofania się po walnej batalii, stoczonej przez nią w Whitehallu z lady Dorchester, córką Tomasza Killigrew, którą król jegomość rad zaszczycał względami. W tych zmaganiach owa faworyzowana Estera wzięła jakoby górę nad naszą podstarzałą Vashti. Wszelako jej wielmożność ze swojej strony zawsze utrzymywała, ze wygnanie obojga na wieś spowodowały zatargi mężowskie, a nie jej własne, a także okrutna niewdzięczność monarchy. Odebrał on bowiem rodzinie funkcje Nadwornego Piwnicznego i Podczaszego Koronnego, które obaj ostatni lordowie Castlewood pełnili tak zaszczytnie, a które nadano obecnie lordowi Bergamotowi, co ledwie wczoraj łask pańskich dostąpił i był poplecznikiem owej obrzydłej Dorchester. „Nie byłabym w stanie patrzeć — mawiała wicehrabina — jak ktokolwiek poza którymś z Esmondów podaje puchar królowi jegomości. Gdybym zobaczyła Bergamota, wytrąciłabym mu go z ręki.” Ci, którzy znali jej wielmożność, wiedzą, że była osobą całkowicie zdolną do spełnienia owego czynu, gdyby się roztropnie nie usunęła z drogi.

Ponieważ to ona sprawowała nad trzosem rządy, którym zresztą lubiła podporządkowywać nieomial każdego, kto tylko znalazł się pod ręką, lady Castlewood umiała sobie tedy zapewnić posłuch małżonka. Jakoż zwinęła dom w Londynie, przeniosła się była bowiem z Lincoln’s-Inn-Fields do Chelsea, do ładnego, nowego pałacyku, który tam zakupiła. Teraz zabrała całe gospodarstwo — pokojówki, ulubione pieski, damy służebne, spowiednika tudzież samego lorda-małżonka — do zamku Castlewood, którego nie widziała na oczy, odkąd dzieckiem jeszcze opuściła go podczas zamieszek za panowania króla Karola I.

Mury starego zamczyska były wciąż jeszcze pogruchotane pociskami republikanów; część tedy odbudowano i urządzono używając po temu mebli, szpalerów i sreber przywiezionych z domu w Londynie. Wicehrabina zamierzała dokonać tryumfalnego wjazdu do wsi Castlewood i spodziewała się, że mieszkańcy przyjmą ją wiwatami, gdy będzie przejeżdżała wspaniałą poszóstną karocą, siedząc obok milorda i mając naprzeciw siebie damy służebne, pieski tudzież papużki, otoczona strojnymi pachołkami na koniach, otwierającymi i zamykającymi pochód. Działo się to jednak u zenitu antypapieskich manifestacji, mieszkańcy wsi i pobliskiego miasteczka wystraszyli się widoku umalowanych lic i powiek jej wielmożności, kiedy wytknęła głowę przez okno karocy mniemając zapewne, że wyda się nader wdzięczną. Jakaś stara kobieta krzyknęła: „To pani Izabela? Boże miłosierny, pewnikiem Jezabela!” — którym to mianem wrogowie jaśnie wielmożnej wicehrabiny zwykli ją byli później nazywać.

Kraj był naówczas wielce na papieża zażarty, toteż wiadome wszystkim przejście jaśnie pani oraz jej męża na katolicyzm, obecność księdza w orszaku oraz msza odprawiona w zamkowej kaplicy (chociaż kaplica owa wybudowana została na użytek tegoż kultu, zanim jeszcze o jakimkolwiek innym tu zasłyszano, i chociaż nabożeństwo odprawiono jak najciszej) — nie zjednały jej zrazu łask w okolicy czy we wsi. Większą część włości Castlewood niegdyś skonfiskowano i rozparcelowano między republikanów. Paru tych dawnych żołnierzy kromwelowskich żyło jeszcze we wsi i ci krzywo patrzyli na panią wicehrabinę, gdy tam się osiedliła.

Wystąpiła na asamblu w Hexton przyprowadziwszy ze sobą męża i oszołomiła wieśniaków splendorem swoich klejnotów, które zawsze nosiła publicznie. Powiadano, że nakładała je także w zaciszu domowym i spała z nimi na szyi, jakkolwiek piszący te sława może zaświadczyć, że jest to potwarz. „Gdyby je zdjęła — mawiała lady Sark — Tom Esmond, jej mąż, porwałby je i zastawił.” Była to jeszcze jedna kalumnia. Lady Sark także wydalona została ze dworu, przedtem zaś obie damy toczyły ze sobą wojnę.

Mieszkańcy wsi niebawem pogodzili się ze swą panią, która była hojna i dobrotliwa, chociaż kapryśna i wyniosła, a którą pleban dr Tusher głośno wychwalał wśród swoich owieczek. Co się tyczy wicehrabiego, to nikomu szczególnie nie wadził, ile ze uważano go właściwie za przyprzązkę do jejmości, którą — jako córkę dawnych panów na Castlewood i w mniemaniu wieśniaków posiadaczkę ogromnych bogactw (acz w dziewięciu dziesiątych istniały one jedynie w wieści gminnej) — poczytywano za prawdziwą władczynię zamku i panią wszystkiego, co ten zawierał.

ROZDZIAŁ III

O TYM, JAK ZA CZASÓW TOMASZA, TRZECIEGO WICEHRABI, ZOSTAŁEM PAZIEM IZABELI

Kiedy lord Castlewood wkrótce po wycofaniu się w wiejskie ustronie zawitał znów do Londynu, wyprawił zaufanego człowieka do wsi Ealing położonej nie opodal stolicy, gdzie w małym domku przebywał od dłuższego czasu stary uchodźca francuski nazwiskiem Pastoureau, jeden z tych, których wygnały do kraju naszego prześladowania hugonotów przez francuskiego króla.

Ze staruszkiem tym przemieszkiwał mały chłopiec, znany pod nazwiskiem Henryka Thomasa. Pamiętał on, że jeszcze niedawno temu bawił w innym miejscu, również w pobliżu Londynu, wpośród krosien, kołowrotków, wielkiego śpiewania psalmów, nabożeństw w kościele i całej kolonii Francuzów.

Miał tam bardzo drogą przyjaciółkę, która pomarła, a którą nazywał „ciotką”. Niekiedy nawiedzała go we śnie, jej twarz zaś, choć przeciętna, była mu po tysiąckroć droższa od oblicza pani Pastoureau, nowej małżonki Bon Papa Pastoureau, która z nim zamieszkała po zgonie ciotki. Tam też, w Spittlefields, jak miejsce to nazywano, żył wujaszek Jerzy, również tkacz, który opowiadał Henrykowi, ze jest on małym szlachcicem, że ojciec jego był kapitanem, matka zasię — aniołem.

Kiedy wujaszek to mówił, Bon Papa podnosił oczy znad krosien, na których haftował jedwabiem piękne kwiaty, i mruczał: „Anioł! Przecie należała do Babilońskiej Ladacznicy!”

Bon Papa stale gadał o Babilońskiej Ladacznicy. Miał małą izdebkę, w której zawsze wygłaszał kazania i śpiewał hymny przez swoje wielkie stare nosisko. Mały Henryczek nie lubił kazań; wolał piękne historie, które mu niegdyś opowiadała ciotka. Żona Bon Papa nie opowiadała nigdy nic ładnego i kłóciła się z wujaszkiem Jerzym, który w końcu odjechał.

Później Bon Papa osiedlił się w Ealing z małżonką i dwojgiem jej dzieci, które przywiozła ze sobą. Nowa żona dawała własnemu potomstwu wszystko co najlepsze, Henryczkowi natomiast częste plagi z niewiadomych dlań przyczyn. Okrom razów obsypywała go wyzwiskami, lecz nie potrzeba ich tu przytaczać przez wzgląd na starego pana Pastoureau, który nadal okazywał mu niekiedy życzliwość. Niedola owych czasów z dawna już została przebaczona, aczkolwiek rzuciła na młodość chłopca cień smutku, który zapewne będzie mu towarzyszył do końca życia; drzewo bowiem rośnie tak, jak przygięto pierwsze jego pędy, ten zaś, kto sam cierpiał za młodu, a nie został ze szczętem wypaczony w tej pierwszej szkole nieszczęścia, potrafi przynajmniej zdobyć się na łagodność i wyrozumiałość dla małych dzieci.

Henryk bardzo się uradował, kiedy pewnego dnia przybył konno jakiś jegomość w czerni, ze sługą również na koniu, ażeby zabrać go z Ealing. Noverca, czyli niesprawiedliwa macocha, która zaniedbywała go na korzyść dwojga własnych dzieci, dała mu obfitą kolację w przeddzień odjazdu i w bród jedzenia nazajutrz rano Nie uderzyła go ani razu, dzieciom zaś przykazała, aby go nawet nie tknęły. Z nich jedną była dziewczynka, a Henryk nigdy nie mógł się zdobyć na uderzenie dziewczynki, drugim zaś chłopiec, którego łacno mógł pobić, wszelako ów zawsze podnosił wrzask, a wtedy pani Pastoureau nadbiegała z odsieczą, grzmocąc rękami jak cepem.

W dzień wyjazdu tylko umyła twarz Henrykowi i ani razu nie wytargała go za uszy. Kiedy jegomość w czerni zjawił się po chłopca, zaczęła nawet pochlipywać, a stary pan Pastoureau udzielając dziecku błogosławieństwa łypnął przez ramię na obcego i mruknął coś na temat Babilonu i ladacznicy. Zestarzał się już był zupełnie, nieomal zdziecinniał, i pani Pastoureau ucierała mu nos zupełnie tak jak swemu potomstwu. Sama była rosłą, gładką młodą niewiastą, a chociaż udawała, że płacze, Henryk pomyślał sobie, że to jedynie oszukaństwo, i z wielką radością dosiadł konia, na którego podsadził go sługa.

Był to Francuz imieniem Blazjusz. Chłopak mógł się z nim doskonale porozumieć jego własną mową, znał ją bowiem lepiej niż angielszczyznę, ile że dotąd obracał się głównie pośród Francuzów, a chłopcy z Ealing przezywali go nawet Francuzikiem. Wrychle nauczył się wyśmienicie mówić po angielsku i nawet trochę zapomniał francuszczyzny; dzieci zapominają z łatwością. Zachował dawne, mgliste wspomnienia o innym kraju, o mieście, gdzie były wysokie białe domy, i o jakimś okręcie. To jednak zamazywało mu się w pamięci, podobnie zresztą jak niebawem i samo Ealing, a przynajmniej znaczna część doznanych tam cierpień.

Sługa, z którym jechał na jednym koniu, był nader ożywiony i gadatliwy, i powiadomił chłopca, że pan jadący w przedzie jest kapelanem milorda, ojcem Holtem., że on sam będzie się odtąd zwał paniczem Henrykiem Esmondem, że jaśnie wielmożny wicehrabia Castlewood jest jego parrain, że teraz zamieszka w wielkim zamku Castlewood, w prowincji ...shire, gdzie pozna madame wicehrabinę, która jest wielką panią. Tak to Henryk Esmond, siedząc na derce rozłożonej na przednim łęku siodła Blazjusza, przybył do Londynu, na piękny plac zwany Covent Garden, w pobliżu którego przemieszkiwał jego opiekun.

Ksiądz Holt wziął chłopca za rękę i zaprowadził go do owego arystokraty, okazałego, gnuśnego pana, który siedząc w wielkiej szlafmycy i kwiecistym robdeszanie ssał pomarańcze. Pogłaskał Henryka po głowie i ofiarował mu owoc.

— C’est bien ça — powiedział do księdza rzuciwszy okiem na chłopca. Pan w czerni ruszył ramionami.

— Niech Blazjusz zabierze go, żeby się wywczasował. Chłopiec wyszedł tedy ze sługą podskakując, gdyż bardzo był rad, że może odejść.

Do końca życia zapamięta rozkosze owych dni. Imć Blazjusz zaprowadził go na teatr, do gmachu po tysiąckroć większego i  wspanialszego od szopy na jarmarku w Ealing, a następnego szczęsnego dnia poszli pływać łodzią po rzece. Henryk obejrzał Most Londyński, który przypominał ulicę, bo były na nim domy i sklepy księgarzy, i zamek Towar z tarczami herbowymi, ogromnymi lwami i niedźwiedziami w fosach — a wszystko w towarzystwie imć Blazjusza.

Niebawem, pewnego wczesnego ranka wyruszyli na wieś wszyscy razem, a mianowicie wicehrabia z owym drugim panem, imć Blazjusz i Henryk, który jechał na poduszeczce za jego siodłem, oraz paru zbrojnych w pistolety ludzi, prowadzących konie juczne. Francuz przez całą drogę rozpowiadał małemu Henryczkowi historie o zbójcach, od których chłopcu włosy jeżyły się na głowie, i tak go nastraszył, że w wielkiej, ponurej oberży przydrożnej, gdzie popasali Henryk jął błagać, aby mu dozwolono spać w jednej izbie ze służącym. Dopiero ojciec Holt, ów pan podróżujący z wicehrabią, zlitował się nad nim i odstąpił mu małe łóżko w swoim pokoju.

Niewyszukana mowa i odpowiedzi chłopca snadź usposobiły dlań przychylnie owego jegomościa, albowiem nazajutrz ojciec Holt oświadczył, że Henryk pojedzie na jednym koniu z nim, a nie z francuskim lokajem. Przez całą drogę zadawał mu tysiące pytań o brata mlecznego i powinowatych z Ealing, o to, czego go uczył stary dziadek i jakie zna języki, czy potrafi czytać, pisać i śpiewać, i tak dalej.

Ojciec Holt dowiedział się, że Henryk umie czytać i pisać, że włada doskonale francuskim i angielskim, kiedy zaś spytał go o śpiewanie, chłopiec zaintonował hymn ułożony przez doktora Marcina Lutra, co sprawiło, ze ojciec Holt roześmiał się, a nawet sam grand parrain w ugalonowanym kapeluszu i peruce także wybuchnął śmiechem, kiedy ksiądz mu powiedział, co dzieciak nuci. Okazało się bowiem, że hymnów doktora Marcina Lutra nie śpiewa się po kościołach, w których ojciec Holt wygłasza kazania.

— Nie wolno ci nigdy więcej tego śpiewiać, słyszysz, mała kukiełko? — zwał się wicehrabia grożąc mu palcem.

— Postaramy się nauczyć cię czegoś lepszego, Henryku — powiedział ojciec Holt, a chłopiec, który był posłuszny i czułej natury, odrzekł, iż „lubi ładne pieśni i spróbuje nauczyć się wszystkiego, co ten pan mu rozkaże”.

To, co owego dnia mówił, tak podobało się obu panom, że zaprosili go do stołu w oberży i jęli zachęcać do  dalszej paplaniny, a imć Blazjusz, z którym jechał i obiadował dnia poprzedniego, teraz mu usługiwać musiał.

— Dobrze, dobrze — powiedział tego wieczora (w swoim języku) Blazjusz, kiedy znów zatrzymali się w oberży. — Teraz jesteśmy sobie tutaj jaśnie paniczem, ale zobaczymy, czym będziemy, jak się dojedzie do Castlewood, gdzie jest pani wicehrabina.

— A kiedy dojedziemy do Castlewood, monsieur Biaise? — zapytał Henryk.

— Parbleu! Milordowi nie śpieszno — odparł z uśmiechem Blazjusz.

Jakoż istotnie można by rzec, iż lord jegomość niezbyt się kwapił, gdyż strawił trzy dni na tę podróż, którą Henryk Esmond później częstokroć odbywał w dwanaście godzin. Przez dwa ostatnie dni Henryk jechał z księdzem, który okazywał mu tyle dobroci, że chłopiec ogromnie go polubił, spoufalił się z nim pod koniec podróży i bodaj nie miał w siwym małym serduszku żadnej myśli, z której nie zdążyłby się już zwierzyć nowemu przyjacielowi.

Nareszcie trzeciego dnia pod wieczór przybyli do bardzo ładnej wioski, położonej wśród łąk i okolonej wiązami. Tu wszyscy mieszkańcy zdejmowali kapelusze i bili pokłony wicehrabiemu, który kiwał im głową od niechcenia, a jakiś okazały personat w sutannie i kapeluszu z szerokimi kresami skłonił się niżej od innych — i z nim zarówno milord, jak ojciec Holt wymienili słów parę.

— Tam widzisz kościół w Castlewood, Henryku — ozwał się ojciec Holt. — A oto jego filar, uczony doktor Tusher. Zdejmij acan kapelusz i pokłoń się doktorowi.

— Przyjdź na wieczerzę, mój wielebny — powiedział wicehrabia, pastor zaś złożył jeszcze jeden niski ukłon, za czym wszyscy ruszyli ku widniejącemu przed nimi, wspaniałemu zamkowi z rozlicznymi, szarymi basztami, na których sterczały chorągiewki, oraz oknami gorejącymi w słońcu. Henryk zauważył ogromną armię gawronów, która zatoczywszy koło w górze uleciała ku lasom rozciągającym, się za zamkiem. Ojciec Holt powiedział mu, że i te ptaki także mieszkają w Castlewood.

Dotarli do zamku i przez sklepioną bramę wjechali na dziedziniec, pośrodku którego biła fontanna. Tu zbiegli się liczni pachołkowie, aby przytrzymać wicehrabiemu strzemię, gdy zsiadał z konia; także i ojcu Holtowi okazywano wielki szacunek.

Chłopcu wydało się, że służba spogląda nań ciekawie, wymieniając uśmiechy. Przypomniał sobie wtedy, co mówił mu Blazjusz w Londynie, gdy Henryk wspomniał o swoim chrzestnym. Wtenczas Francuz odrzekł: „Parbleu, od razu można poznać, że milord jest twoim ojcem chrzestnym” — a chłopiec nie pojął znaczenia tych słów, choć wkrótce potem zaczął domyślać się prawdy, a poznawszy ją zastanawiał się nad całą sprawą z niemałym uczuciem wstydu.

Gdy tylko zsiedli z koni, Holt wiziął Henryka za rękę i poprowadził go przez dziedziniec do niskich drzwi, którymi weszli do parterowych komnat. Ojciec Holt oświadczył, że jedną z nich zajmie chłopiec; jego własna znajdowała się po drugiej stronie korytarza.

Kiedy Henryk obmył już sobie twarz, a ojciec przyprowadził do ładu swoje suknie, przewodnik chłopca powiódł go znowu do drzwi, którymi wicehrabia wszedł był do sieni, za czym udali się po schodach na górę i przez antyszambr do saloniku wicehrabiny.

Henrykowi wydało się, że nigdy nie widział nic wspanialszego — nawet w zamku Tower, który niedawno zwiedzał. W rzeczy samej komnata była bogato ozdobiona na modłę czasów królowej Elżbiety; po obu końcach miała ogromne okna z różnofarbnymi szybkami, a na ścianach gobelinowe opony, które słońce przenikające przez kolorowe szkło malowało tysiącznymi barwami. Tutaj to, w całej okazałości, siedziała przy kominku dama, przed której oblicze ojciec Holt powiódł Henryka zgoła oszołomionego jej wyglądem.

Lica jaśnie wielmożnej wicehrabiny powleczone były bielidłem i różem aż po źrenice oczu, którym barwiczka przydawała niesamowitego blasku. Na głowie miała całą górę koronek, pod nimi zaś widniała gęstwa czarnych pukli — pukli sztucznych, rzecz jasna. Nic więc dziwnego, że mały Henryk Esmond przeraził się, gdy go przedstawiono tej damie po raz pierwszy (przy którym to uroczystym obrzędzie zacny ksiądz pełnił funkcje mistrza ceremonii) i wpatrzył się w nią oczyma nieledwie równie szeroko rozwartymi jak jej własne. Podobnie przyglądał się komediantce odgrywającej rolę złej królowej w tragedii, kiedy trupa histrionów zjechała na jarmark w Ealing.

Dama siedziała w wielkim fotelu przy kominku trzymając na kolanach spaniela, który jął wściekle ujadać, obok zaś, na małym stoliczku, leżała tabakierka oraz puzderko z cukrami. Ubrana była w suknię z czarnego aksamitu i spódnicę z płomienistego brokatu. Na palcach miała tyleż pierścieni co stara niewiasta z Banbury Cross, a ładne, drobne nóżki, które z ochotą pokazywała, obute były w białe pantofle na czerwonych karkach oraz pończochy z wielkimi złocistymi strzałkami. Szaty jej rozsiewały woń piżma za lada ruchem, osobliwie gdy opuszczała komnatę wsparta na szylkretowej laseczce, z biegnącą w tyle, rozszczekaną małą furią.

Pani Tusher, żona pastora, siedziała z wicehrabiną. Za życia nieboszczyka lorda była przy jego małżonce damą służebną, a całym sercem lubiąc te obowiązki podjęła je naturalnie, gdy wicehrabina Castlewood wróciła, aby zamieszkać w domu rodzica.

— Przedstawiam waszej miłości krewniaka i pazia honorowego, imć pana Henryka Esmonda — powiedział ojciec Holt składając niski ukłon z nieco krotochwilną pokorą. — Pokłoń się grzecznie jaśnie wielmożnej pani, Monsieur; a potem, już nie tak nisko, madame Tusher, nadobnej kapłance Castlewood.

— Gdzie mam nadzieję żyć i umierać, mój panie — dokończyła pani Tusher obrzucając chłopca przenikliwym spojrzeniem, które następnie przeniosła na wicehrabinę.

Cała (uwaga Henryka skupiła się przez chwilę na jejmości. Nie mógł od niej oderwać swych wielkich oczu. Od czasu cesarzowej z jarmarku w Ealing nie widział nic równie imponującego.

— Czy ci się podobam, paziku? — spytała dama.

— Trudny byłby do ukontentowania, gdyby było inaczej! — zawołała pani Tusher.

— Dajże spokój, niemądra Mario! — powiedziała lady Castlewood.

— Jak się do kogoś przywiążę, to jużem przywiązana, i prędzej bym umarła, niźli zmilczała o tym.

— Je meurs où je m’attache — wtrącił ojciec Holt z uprzejmym uśmiechem. — Bluszcz te właśnie słowa wypowiada na obrazku przywierając do dębu, jak na czułego pasożyta przystało.

— Pasożyta? Cóż znowu! — wykrzyknęła pani Tusher.

— Cicho, księże. A ty zawsze się sprzeczasz z ojcem Holłem! — zawołała wicehrabina. — Podejdź bliżej, drogie dziecko, i ucałuj mą rękę.

Tu dąb wyciągnął konar do małego Henryka Esmonda, ten zaś ujął i posłusznie ucałował starą, chudą dłoń, na której suplastych knykciach błyszczało sto pierścieni.

— Pocałowanie tej ręki uszczęśliwiłoby niejednego gładkiego młodzieńca! — wykrzyknęła pani Tusher, na co wicehrabina zawołała: — A idźże, niemądra! — i trzepnęła ja ogromnym wachlarzem, pani Tusher podskoczyła zaś, by chwycić i ucałować jej dłoń. Furia zerwała się i zaczęła wściekle ujadać, a ojciec Holt przyglądał się tej osobliwej scenie kpiąco-poważnym wzrokiem.

Respekt okazany jej przez chłopca widać spodobał się damie, która była przedmiotem tego niewymyślnego pochlebstwa, gdy bowiem Henryk przyklęknął na jedno kolano (w myśl wskazań ojca Holta tudzież mody owego czasu) i złożył jej hołd, powiedziała:

— Paziu Esmondzie, mój pokojowiec pouczy cię o twoich obowiązkach w służbie milorda i mojej, a zacny ojciec Holt oświeci tak, jak przystoi panu noszącemu nasze nazwisko. Będziesz mu we wszystkim posłuszny; proszę Boga, byś mógł wyrosnąć na człeka równie dobrego i uczonego jak twój wychowawca.

Pani żywiła snadź najwyższy szacunek dla ojca Holta i bała się go tak jak niczego na świecie. Choćby była nie wiedzieć jak rozzłoszczona, uspokajało ją jedno słowo albo spojrzenie księdza. Zaiste miał on ogromny dar oddziaływania na wszystkich, którzy się z nim zetknęli; między innymi i nowy wychowanek oddał się z całkowitą ufnością i przywiązaniem w ręce dobrego ojca, którego stał się ochotnym niewolnikiem nieledwie od pierwszego wejrzenia.

Odchodząc po tej prezentacji wsunął drobną dłoń w rękę księdza i zanucił go pytaniami w swój prostoduszny, dziecinny sposób:

— Kto to, ta druga kobieta? — pytał. — Jest tłusta, okrągła i ładniejsza od milady Castlewood.

— To pani Tusher, żona pastora z Castlewood. Ma syna w twoim wieku, ale większego.

— Dlaczego ona tak lubi całować milady w rękę? To wcale nie jest przyjemne.

— Różne są gusta, mój mały. Pani Tusher jest przywiązana do wicehrabiny, ile że za czasów panieńskich była jej damą służebną, gdy jeszcze żył stary lord. Potem wyszła za kapelana, doktora Tushera. W Anglii duchowni domowi często poślubiają służebne.

— Ale ojciec nie ożeni się z tą Francuzką, prawda? Widziałem, jak chichotała z Blazjuszem w piwnicy.

— Ja należę do kościoła, który jest starszy i lepszy od anglikańskiego — odparł ojciec Holt (czyniąc na czole i piersi znak, którego znaczenia Esmond naówczas nie pojął). — W naszym kościele kapłani się nie żenią. Niedługo lepiej zrozumiesz te rzeczy.

— Alboż święty Piotr onde był głową waszego kościoła? Tak nam prawił doktor Rabbits z Ealing.

— I owszem — odrzekł ojciec.

— A święty Piotr był żonaty, boć właśnie ostatniej niedzieli słyszeliśmy, że matka jego żony cierpiała na febrę.

Na to ojciec roześmiał się znowu i powiedział, ze te rzeczy niedługo zrozumie, po czym jął mówić na inny temat i zabrawszy Henryka Esmonda oprowadził go po wielkim, starym domu, w którym chłopiec miał zamieszkać.

Zamek stał na wysokim, zielonym wzgórzu, za nim były pełne gawronach gniazd lasy, w których ptaki z rana i po wieczornym powrocie rozgłośnie krakały. U podnóża wyniosłości płynęła rzeczka, przez nią był przerzucony stromy, staroświecki most, a dalej rozciągała się szeroka, ładna, zielona równina, na której leżała i do dziś leży wioska Castlewood z kościołem pośrodku, plebanią tuż obok oraz oberżą, przy której stała kuźnia, a na drzewie wisiał szyld ze znakiem „Trzech Zamków”. Gościniec do Londynu biegł ku wschodowi, na zachód zaś piętrzyły się wzgórza i szczyty, za którymi nieraz skrywało się w oazach Esmonda to samo słońce, na które obecnie spogląda oddalony o tysiące mil od tego miejsca, za wielkim oceanem, w nowym Castlewood, połażonym nad inną rzeką i noszącym wzorem nowej ojczyzny wędrowcy Eneasza lube nazwy z krainy jego młodości.

Zamek Castlewood posiadał dwa podwórce, z których tylko jeden, ten z fontanną, był teraz używany, jako że drugi zburzono podczas kromwelowskich wojen. Z pierwszego dziedzińca, który był nadal w dobrym stanie, wchodziło się do wielkiej sieni nie opodal kuchen i komory. Kilkanaście komnat mieszkalnych wychodzących na północ łączyło się z małą kaplicą, wystawioną od wschodu, oraz zabudowaniami ciągnącymi się od niej aż do głównej bramy — a także z sienią zachodnią, wychodzącą na zniszczony teraz dziedziniec. Był on wspanialszy z dwóch istniejących, dopóki armaty Protektora nie zburzyły jednego jego boku przed szturmem i zdobyciem zamku. Oblegający wdarli się wtedy na taras pad wieżą zegarową i wycięli w pień załogę, a na jej czele Francisa Esmonda, milordowego brata.

Restauracja monarchii nie przysporzyła lordowi Castlewood dosyć pieniędzy, by odbudować zrujnowaną część domu, w której pod długą galerią muzyczną znajdowały się mniejsze bawialnie, a która wychodziła na ogród założony na tarasie. Teraz znów rosły tam kwiaty stratowane ongiś przez Okrągłe Głowy podczas szturmu, a przywrócone niewielkim kosztem i odrobiną starania przez obie panie, które zarządzały domem po drugim wicehrabi. Ogród na tarasie obwiedziony był niskim murem z furtką wiodącą ku zalesionemu wzniesieniu, zwanemu po dziś dzień Szańcem Cromwella.

Młody Henryk Esmond nauczył się obowiązków domowych, dość zresztą prostych, od pokojowca jej wielmożności. Zgodnie z powszechnym obyczajem czasów swego pacholęctwa miał usługiwać wicehrabinie jako paź, który winien był stawać za jej krzesłem, (przynosić po obiedzie perfumowaną wiodę i srebrną miseczkę do obmywania rąk, siadywać na stopniu kolaski przy uroczystych okazjach albo wprowadzać gości w dni przyjęć. Rekrutowali się oni głównie z katolickiej szlachty, dość licznej w okolicy i pobliskim mieście, a nierzadko przybywającej do Castlewood, by pokosztować tamecznej gościnności. Zwłaszcza w drugim roku pobytu towarzystwo pomnożyło się najwyraźniej. Milord i milady rzadko kiedy nie mieli u siebie odwiedzających, w których przytomności ciekawe było zestawiać zachowanie się ojca Holta, spowiednika rodziny, i doktora Tushera, plebana miejscowej parafii. Ojciec Holt poruszał się między najmożniejszymi jak równy pośród równych, a nawet górował nad nimi; natomiast biedny doktor Tusher, który zaiste miał trudną sytuację — jako że niegdyś był kapelanem państwa, teraz zaś tylko protestanckiej służby — wydawał się raczej sługą niż człekiem równej kondycji i z reguły wstawał od stołu po pierwszym daniu.

Podówczas także i do ojca Holta zjeżdżali rozliczni goście, w których Henryk Essmond niebawem bez większego trudu rozpoznawał duchownych tegoż samego wyznania, nie bacząc na ich stroje (a przybierali wszelkie możliwe). Ci osobnicy zamykali się ustawicznie z ojcem, a często przyjeżdżali i odjeżdżali nie składając uszanowania milordowi i milady — czy raczej milady i milordowi, ile że ten był w domu właściwie zerem, doszczętnie zahukanym przez swoją władczą towarzyszkę życia.

Nieco strzelania do ptaków, trochę polowania) z psami, bardzo dużo snu i długi czas trawiony przy kartach i za stołem wypełniały dzień za dniem lordowi jegomości. Kiedy w drugim roku zaczęły się zebrania — często za zamkniętymi drzwiami — paź znajdował potem kartkę papieru, którą wicehrabia miał przed sobą, zasmarowaną rysunkami psów i koni. Mówiono, że milord z wielką biedą powstrzymywał się od zaśnięcia na tych naradach, którym przewodniczyła jejmość, przy czym on sam fungował właściwie jako sekretarz małżonki.

Ojca Holta wprędce do tego stopnia pochłonęły owe zebrania, że zaczął po trosze zaniedbywać edukację chłopca, który tak ochotnie oddał się pod rozkazy dobrotliwego księdza. Zrazu czytywali sporo i regularnie zarówno po łacinie, jak po francusku, a ojciec nie pomijał niczego, aby zaszczepić swą wiarę wychowankowi. Nie zmuszał go jednak przemocą, ale traktował z delikatnością i łaskawością budzącą podziw i przywiązanie w chłopcu, zawsze łacniej ulegającym takim metodom niż surowemu wykonywaniu władzy. Podczas spacerów najbardziej lubił rozpowiadać Henrykowi o chwale swego zakonu, o jego męczennikach i bohaterach, o braciach, co nawracali pogan dziesiątkami tysięcy, przemierzali pustynie, odważnie szli na stos, rządzili dworami i radami albo stawiali czoło torturom zadawanym przez królów. Toteż Henryk Esmond uznał, że przynależność do zakonu jezuitów jest rzeczą najcenniejszą w życiu, najwspanialszym ukoronowaniem wszelkich ambicji — największą karierą na ziemi i najpewniejszą nagrodą w niebiesiech — i począł wyczekiwać dnia, kiedy nie tylko dopuszczony zostanie do jedynego kościoła i przyjmie pierwszą komunię, ale też będzie mógł wstąpić do tego cudownego bractwa, istniejącego wszędzie jak świat długi i szeroki, a zaliczającego do grona swych członków najmędrszych, najdzielniejszych, najwyżej urodzonych i najwymowniejszych z ludzi.

Ojciec Holt przykazał mu zachować w tajemnicy owe poglądy i ukrywać je jak skarb ogromny, który może mu się wymknąć z rąk, jeżeli zostanie ujawniony. Chłopiec, dumny z owego zaufania oraz powierzonego mu sekretu, przywiązał się serdecznie do przełożonego, który dopuścił go do tajemnicy tak cudownej i straszliwej zarazem. Kiedy zaś mały Tam Tusher, jego sąsiad, przyjechał na wakacje ze szkół i opowiadał, jak to on także kształcić się będzie na anglikańskiego kapłana, jak dostanie zapomogę ze szkoły, a zaś stypendium roczne i kolegium i wreszcie dobrą prebendę, trzeba było całej powściągliwości Esmonda, by nie powiedzieć młodemu koledze: „Kościół? Kapłaństwo? Tłusta prebenda? Kochany Tomaszku, więc ty to nazywasz kościołem i kapłaństwem? Czymże jest tłusta prebenda w porównaniu do nawrócenia stu tysięcy pogan jednym kazaniem? Czymże jest stypendium na naukę w kolegium Św. Trójcy przy wieńcu męczeństwa, kiedy to aniołowie czekają na cię w chwili, gdy ma spaść twoja głowa? Czyliż twój nauczyciel ze szkół mógłby przepłynąć Tamizę na własnej opończy? Czy macie w swoim kościele posągi, które potrafią krwawić, przemawiać, stąpać i łzy wylewać? Mój dobry Tomasaku, w kościele drogiego ojca Holta te rzeczy są na porządku dziennym. Wiesz przecie, że święty Filip od Wierzb ukazał się lordowi Castlewood i sprawił, że ten zwrócił się do jedynego kościoła. Was nigdy nie nawiedzają święci.”

I Henryk Esmond, bacząc na daną ojcu Holtowi obietnicę, ukrywał te skarby wiary przed Tomem Tusherem, niemniej przeto zwierzył się z nich po prostu samemu ojcu, który pogładził go po głowie, uśmiechnął się z nieprzeniknionym wyrazem twarzy i powiedział, że dobrze czyni rozmyślając nad tymi wielkimi sprawami i nie gadając o nich bez wyraźnego nakazu.

ROZDZIAŁ IV

DOSTAJĘ SIĘ POD OPIEKĄ PAPISTOWSKIEGO KSIĘDZA I WYCHOWUJĄ W TEJ RELIGII. — WICEHRABINA CASTLEWOOD

Gdyby starczyło czasu, a dziecięce skłonności Henryka Esmonda otrzymały należną pożywkę, zostałby on jezuitą przed upływem następnych lat dwunastu i pewnie by życie zakończył jako męczennik w Chinach lub skazaniec na Tower Hill, albowiem w ciągu niewielu miesięcy, które spędzili razem w Castlewood, ojciec Holt uzyskał całkowitą władzę nad umysłem i uczuciami chłopca i natchnął go myślą — o czym sam był z całego serca przekonany — że nie masz żywota równie szlachetnego ni śmierci tak upragnionej jak ta, którą gotowi są ponieść rozliczni bracia z jego sławnego zakonu. Serdecznością, błyskotliwością dowcipu, humorem urzekającym wszystkich, autorytetem, którym umiał się posługiwać, milczeniem i tajemniczością, co otaczała go potęgując respekt, jaki dlań żywił chłopiec — zjednał sobie bezwzględną wiernopoddańczość Henryka i ani chybi byłby ją zachował, gdyby nie odwołały go sprawy większego pokroju i wagi niźli przyjęcie jakiegoś biednego chłopaczka do zakonu.

Przesiedziawszy w domu kilka spokojnych miesięcy (o ile można nazwać spokojem to, co w rzeczy samej było ustawicznymi swarami) wicehrabia i jego żona wyjechali ze wsi do Londynu zabierając z sobą spowiednika. Jego mały wychowanek ponoć nigdy w życiu nie wylał tylu gorzkich łez co przez wiele nocy po tym pierwszym rozstaniu z drogim przyjacielem, gdy leżał samotnie w komnatce sąsiadującej z tą, którą zajmował ojciec Holt. Henryk oraz kilkoro służby byli teraz jedynymi mieszkańcami wielkiego domu i lubo chłopiec pilnie wykonywał wszystkie zadania zlecone mu przez ojca, miał przecie wiele wolnych godzin i zaczytywał się w bibliotece oszałamiając swój mały mózg wielkimi foliałami, które tamże znajdował.

Po pewnym czasie przywykł do samotności i później wspominał ten okres swego życia jako bynajmniej nie przykry. Państwo wyjeżdżając do Londynu zabierali z sobą wszystkich domowników wyjąwszy odźwiernego — który był na dodatek ogrodnikiem, warzelnikiem i gajowym — oraz jego żonę i dzieci. Mieszkali oni przy bramie, w stróżówce mającej drzwi na dziedziniec; okno wychodzące na trawniki należało do pokoju kapelana, obok zaś była niewielka izdebka, w której ojciec Holt przechowywał książki, a Henryk Esmond miał swoje posłanie. Wschodnia strona zamku ocalała od armait kromwelczyków, których bateria stała na wyniosłości znajdującej się naprzeciw zachodniego podwórca; jakoż ta część nosiła nieliczne ślady zniszczenia z wyjątkiem kaplicy, gdzie republikanie powybijali witraże zachowane od czasów Edwarda VI.

Podczas pobytu ojca Holta mały Henryk Esmond był jego zaufanym towarzyszem i wiernym służką; trzepał mu suknie, składał szaty liturgiczne, przynosił ze studni wodą na długo przed świtem, gotów na wyskoki służyć umiłowanemu księdzu. Gdy ojciec wyjeżdżał, zamykał na klucz swój pokój, atoli owa izdebka z  książkami pozostawała otworem dla Henryka, który gdyby nie towarzystwo kapłana, byłby niewiele mniej osamotniony, kiedy lord Castlewood w domu przebywał.

Francuski żart powiada, że żaden bohater nie jest nim dla własnego valet-de-chambre; owóż nie trzeba było tak bystrych oczu jak te, którymi natura obdarzyła małego pazia, by zauważyć, że wicehrabina miała wiele przymiotów zgoła nie heroicznych, choć pani Tusher tak jej przypochlebiała i kadziła. Pod nieobecność ojca Holta, który miał wielki wpływ na oboje małżonków, wicehrabia i jego pani kłócili się i lżyli wzajemnie, aż śmiała się służba, a strachał mały paź pełniący swe obowiązki. Biedny chłopczyna drżał przed milady, ta bowiem obrzucała go setkami szkarradnych wyzwisk, o byle co targała za uszy i chlustała w twarz zawartością srebrnej miedniczki, którą musiał podawać jej po obiedzie. Późniejszą dobrotliwością powetowała ową surowość, która — co trzeba wyznać — dzieciństwo jego nader nieszczęśliwym uczyniła.

W owym czasie sama ona, biedaczka, była też nieszczęśliwa i pewnie dlatego zmuszała swą czeladkę do równie smętnego żywota. Sądzę, że wicehrabia lękał się żony nie mniej niż jej paź, jedyną zaś w domu osobą, która mogła ją okiełznać, był ojciec Holt. Henryk radował się nad wyraz, gdy ojciec zasiadał do obiadu; lubił też później wymknąć się z  nim i pogadać, czytać razem albo iść na przechadzkę.

Szczęściem jejmość wicehrabina nie podnosiła się z łóżka aż do południa. Nie daj Boże, co cierpiała biedna pokojowa mająca pieczę nad jej toaletą! Nieraz widywałem tę nieszczęśniczkę wychodzącą z zaczerwienionymi oczami z gotowalni, w której celebrowano długie a tajemnicze obrządki przystrajania jej wielmożności, zaś pudełko od warcabów często zamykało się z trzaskiem na palcach pani Tusher, jeśli ta źle zagrała albo partyjka niewłaściwy przyjęła obrót.

Błogosławiony niech będzie król, który wprowadził karty, oraz dobrotliwi wynalazcy pikiety i tryszaka, albowiem zabierały one co najmniej sześć godzin z dnia jej wielmożności, podczas których domownicy jako tako odetchnąć mogli. Pani często mawiała, że umarłaby bez tego zajęcia. Jej podwładni jeden po drugim dokonywali zmiany warty — gra z jaśnie panią nie należała do rzeczy bezpiecznych — i kolejno brali się do kart. Ojciec Holt godzinami przesiadywał z nią przy pikiecie, w którym to czasie zachowywała się przystojnie. Co zaś się tyczy doktora Tushera, to pewnie by odstąpił ad łoża konającego parafianina, gdyby go zawezwano do Castlewood, aby odegrał roberka z jaśnie panią.

Niekiedy, w chwilach jakiej takiej zgody z małżonką, sam wicehrabia siadaj do gry. Poza tym jejmość miała swą biedną, wierną panią Tusher i kilka dam, które Henryk Esmond zapamiętał z tych czasów. Nie mogły one zbyt długo wytrwać w owej wytwornej służbie; jedna po drugiej próbowała i odchodziła jak niepyszna. Te damy i ochmistrzyni miały osobny stół razem z Henrykiem. Biedaczki! Życie ich było o wiele cięższe niż pazia. On spał już twardo, opatulony w swym małym łóżku, podczas gdy one siedziały przy jaśnie pani czytając jej do snu „Nowiny” albo Wielkiego Cyrusa. Wicehrabina otrzymywała z Londynu nowe sztuki teatralne, lecz Henrykowi nie wolno było do nich zaglądać pod karą chłosty. Zdaje się, że dosyć często na nią zasługiwał, a i otrzymywał czasami. Ojciec Holt zastosował ją dwu- czy trzykrotnie, kiedy przydybał małego hultaja z uroczą, swywolną komedią pana Shadwella czy Wycherleya pod poduszką.

Utwory te były ulubioną lekturą wicehrabi, jeżeli w ogóle brał się do czytania. Przeciwny był wszelako zbyt pilnym studiom, a jak się wydawało jego małemu paziowi — i wszelkim zajęciom w większych ilościach.

Młody Esmond miał zawsze wrażenie, że milord traktuje go dobrotliwie pod nieobecność żony; niekiedy zabierał go na małe konne wyprawy myśliwskie lub polowania na ptaki, przepadał za graniem z nim w karty i tryk-traka, których to gier Henryk wyuczył się chcąc sprawić przyjemność swojemu panu. Ten z dniem każdym bardziej go lubił i objawiał szczególne ukontentowanie, gdy ojciec Holt chwalił chłopca; wtenczas gładził go po głowie i obiecywał, że zajmie się jego przyszłością. Natomiast w przytomności wicehrabiny milord nie okazywał mu takich łask, udawał, że odnosi się doń szorstko, i łajał go ostro za drobne przewiny — po czym, gdy pozostawali sam na sam, próbował niejako uzyskać przebaczenie młodego Esmonda tłumacząc, że gdyby nie gadał doń opryskliwie, uczyniłaby to jego żona, która ma język bardziej niż on niewyparzony — o czym chłopak, acz młody, był całkowicie przekonany.

Przez cały ten czas rozgrywały się wielkie publiczne wydarzenia, z których prostoduszny mały pazik nie bardzo zdawał sobie sprawę. Aliści pewnego dnia, gdy jechał do pobliskiego miasta na stopniu kolasy, w której siedział wicehrabia z małżonką i ojcem Holtem, obskoczyła ich wielka ciżba ludzi wznoszących szydercze okrzyki i wołających: „Niech żyją biskupi! Precz z papieżem! Precz z papiestwem! Koniec z papiestwem! Jezabel! Jezabel!”

Milord począł się śmiać, milady jęła toczyć gniewnym wzrokiem, była bowiem zuchwała jak lwica i nie lękała się nikogo; lecz ojciec Holt — jak zauważył Esmond ze swego miejsca na stopniu — cofnął się z dość niespokojną miną i krzyknął do wicehrabiny:

— Na miłość boską, pani, nie mów nic, nie wyglądaj przez okno i siedź spokojnie!

Ona jednak nie usłuchała tego roztropnego wezwania, wytknęła głowę przez okno kolasy i wrzasnęła do woźnicy:

— Utoruj sobie biczem drogę przez to bydło, Jakubie! Bierz się do bata!

Tłum odpowiedział rykiem śmiechu i ponownymi krzykami: „Jezabel! Jezabel!” Wicehrabia roześmiał się jeszcze głośniej: był człekiem ociężałym, zazwyczaj nic go nie mogło rozruszać, aczkolwiek bywałam świadkiem, że nader żwawo popędzał charty okrzykami; jego oblicze (pospolicie bardzo wybladłe i spokojne) rumieniło się i rozjaśniało podczas gonitwy za zającem po łąkach, umiał się też śmiać, przeklinać i wiwatować na walkach kogutów, w których to zawodach wielce się kochał. Teraz, kiedy pospólstwo przywitało szyderczymi okrzyki jego żonę, roześmiał się z nieco złośliwą miną, jak gdyby oczekiwał rozgrywki i uważał, że obie strony dobrały się w korcu maku.

Woźnica Jakub widać bardziej się bał swojej pani niż tłumu, bo zaciął konie, jak mu przykazano, a foryś jadący z pierwszą parą (milady bowiem zawsze wyjeżdżała poszóstną kolasą) smagnął rzemieniem przez ramię jednego z ludzi, który wyciągnął rękę, aby pochwycić cugle przedniego konia.

Dzień był targowy i wieśniacy zgromadzili się z koszykami drobiu, jaj i tym podobnych (towarów; toteż zaledwie foryś zdzielił człowieka, który chciał ucapić jego konia, do kolasy wpadła wirując jak bomba potężna głowa kapusty, co widząc wicehrabia parsknął jeszcze rozgłośniej, albowiem pocisk wytrącił milady wachlarz z ręki i wyrżnął w brzuch ojca Holta. Po nim sypnął się grad marchwi i ziemniaków.

— Spokojnie, na Boga! — zawołał ojciec Holt. — Jesteśmy o parę kroków od austerii „Pod Dzwonem”, a tam zatrzasną za nami bramę i nie dopuszczą tej canaille.

Mały paź znajdował się na zewnątrz pojazdu stojąc na stopniu; ktoś z tłumu cisnął weń ziemniakiem i trafił go w oko; chłopcu wydarł się okrzyk, a tamten, rosły czeladnik siodlarski z miasta, ryknął śmiechem.

— Ach, ty zatracony wyjcu, papistowski bękarcie! — zawołał i schylił się, by podnieść drugi ziemniak. Tłum stłoczył się teraz między końmi a wrotami austerii i pojazd musiał stanąć. Milord wyskoczył żwawo jak młodzieniaszek z drzwiczek kolasy, przyciskając nimi małego Henryka, błyskawicznie porwał za kołnierz tego, co cisnął ziemniak, i w następnej chwili pięty drągala znalazły się w powietrzu, a on sam grzmotnął ciężko na kamienie.

— Pokrako, tchórzu jeden! — krzyknął wicehrabia. — Bando wrzeszczących psubratów! Jak śmiecie napastować dzieci i znieważać kobiety? Spróbuj jeszcze coś cisnąć w tą kolasę, ty podły partaczu, a na Boga, przebiję cię rapierem!

Niektórzy w tłumie zawołali: „Wiwat nasz pan!” — albowiem go poznano, a siodlarski czeladnik był słynnym zawalidrogą, nieledwie dwa razy roślejszym od wicehrabiego.

— Z drogi! — krzyknął milord (a powiedział to donośnym, piskliwym głosem, lecz w sposób nakazujący posłuch). — Ustąpić z drogi i przepuścić karetę jaśnie pani!

Ludzie zgromadzeni między pojazdem a wrotami austerii rozstąpili się w samej rzeczy, konie wjechały do środka, a milord poszedł za nimi pieszo, z kapeluszem na głowie.

Właśnie gdy mijał bramę, przez którą dopiero co przetoczyła się kolasa, wybuchły nowe okrzyki: „Precz z papiestwem! Precz z papieżnikami!” Wicehrabia obrócił się i znowu stanął twarzą do tłumu.

— Boże, chroń króla! — wykrzyknął z całej mocy. — Kto tu ma czoło lżyć religię najjaśniejszego pana? Ty, ty przeklęty psalmowyjco, partaczu jeden! Jakem sędzia tego hrabstwa, tak cię skażę!

Tamten odskoczył, a wicehrabia zszedł z pola z honorem. Gdy jednak przeminęło drobne podniecenie, wywołane tą sceną, a rumieniec zniknął z jego twarzy, powróciła mu zwykła ospałość, jął bawić się ze swym małym pieskiem i poziewać, kiedy milady doń zagadała.

Tłum ów był cząstką wielu tysięcy ludzi, co naówczas krążyli po kraju domagając się głośno uniewinnienia siedmiu biskupów, których właśnie sądzono, a o których małemu Henrykowi Esmondowi niewiele było wiadomo. W Hexton odbywały się roki sądowe i „Pod Dzwon” zjechało wiele szlachty; ludzie wicehrabiego mieli na sobie nową liberię, a Henryk krótkie suknie błękitne ze srebrem, które oblekał na wielkie okazje. Różni panowie podchodzili, aby zamienić parę słów z milordem, a jakiś sędzia w czerwonej szacie, zdający się arcyważną być personą, szczególnie komplementował jego oraz małżonkę, która wielce górne przybierała tony. Henryk zapamiętał, że miała tren, niesiony przez damę służebną.

W wielkiej izbie austerii odbył się asambl i bal, któremu przypatrywali się podobnie jak Henryk młodzi panicze z rodzin osiadłych w hrabstwie. Jeden z nich jął przedrwiwać z podbitego oka chłopca, które opuchło po ciosie ziemniakiem, inny nazwał go bękartem, co słysząc Henryk rzucił się nań z pięściami. Obecny przy tym kuzyn wicehrabiego, pułkownik Francis Esmond z Walcote, wysoki pan o przystojnej, dobrotliwej twarzy, rozdzielił obu chłopców. Henryk nie wiedział naówczas, jak ścisłe więzy złączą go z pułkownikiem Esmondem w późniejszymi życiu i jak wiele będzie mu miał do zawdzięczenia.

Obie gałęzie rodziny nie darzyły się wzajem zbyt wielkim afektem. Wicehrabina nie szczędziła w rozmowie pułkownika Esmonda z przyczyn, o których wyżej wspomniano, których wszelako Henryk nie mógł znać w tak młodocianym wieku. Wkrótce patem wicehrabia z. żoną i ojcem Holtem wyjechał do Londynu pozostawiając wszakże pazia w domu. Malec miał teraz cały wielki zamek Castlewood dla siebie albo raczej dzielił się nim z ochmistrzynią, panią Worksop, starą damą, która była jakąś daleką krewną rodziny i protestantką, lecz zagorzałą toryską i rojalistką, jak zresztą wszyscy Esmondowie. Kiedy przebywał w domu, chodził na naukę do doktora Tushera, choć i ten bywał bardzo zajęty.

Wszędzie panowało ogromne poruszenie, nawet w małej, cichej wiosce Castlewood. Przybyli tam jacyś ludzie z miasta i byliby powybijali szyby w kaplicy, gdyby ich nie przepędzili miejscowi, a wraz z nimi nawet kowal, stary republikanin Sieveright. Albowiem wicehrabina, acz papistka i po trosze dziwaczka, była dobra dla czeladzi, a w zamku Castlewood zawsze znajdowało się pod dostatkiem mięsiwa, koców i leków dla ubogich.

Podczas gdy jaśnie państwo przebywali poza domem, królestwo przeszło z rąk do rąk; król Jakub uciekł, nadciągali Holenderczycy, a stara pani Worksop rozpowiadała małemu pazikowi straszliwe historie o nich i o  książęciu Orańskim.

Miła  mu była pustka wielkiego zamku. Mógł czytać wszystkie zabawne książki, a nie było księdza Holta, który by go wychłostał; sto innych dziecięcych zajęć i rozrywek, tak w domu, jak i na powietrzu, czyniło dlań okres ten wielce przyjemnym.

ROZDZIAŁ V

MOI PRZEŁOŻENI WDAJĄ SIĘ W SPISKI ZMIERZAJĄCE DO PRZYWRÓCENIA NA TRON KRÓLA JAKUBA 11

Pewnej nocy Henryk leżał w swym małym łóżku nie mogąc zasnąć, rozmyślał bowiem o wędkach na węgorze, które zarzucił poprzedniego wieczora, i czekał godziny otwarcia bramy, by pobiec nad staw ze swym kolegą Hiobem Lockwoodem, synem odźwiernego, i zobaczyć, co im los zdarzył. Hiob miał go zbudzić o świcie; wszelako zapal rybacki od dawna już posłużył chłopcu za pobudkę — od tak dawna zaiste, iż  zdawało mu się, że dzień nigdy nie nadejdzie.

Mogła być godzina czwarta nad ranem, kiedy usłyszał skrzypnięcie drzwi przeciwległego pokoju kapelana oraz głos jakiegoś mężczyzny pokasłującego na korytarzu. Henryk wyskoczył z łóżka pewien, że to rabuś, a mając też po trosze nadzieję, że może duch jakowyś, i rozwarłszy drzwi na oścież ujrzał otwartą komnatę kapelana, w niej światło, na progu zaś sylwetkę człowieka stojącego pośród ogromnych kłębów dymu, dobywających się z wnętrza.

— Kto tam? — wykrzyknął chłopak, pełen animuszu.

— Silentium! — szepnął nieznajomy. — To ja, chłopcze — i wyciągnął rękę, a wtedy Henryk bez trudu rozrpoznał swego wychowawcę i przyjaciela, ojca Holta. Okno pokoju kapelana, wychodzące na podwórze, przesłonięte było kotarą, Henryk zaś wchodząc zauważył, że dym pochodzi z wielkiego stosu papierów płonących w żelaznym koszyku. Przywitawszy śpiesznie i pobłogosławiwszy chłopca uradowanego widokiem swego wychowawcy, ojciec jął dalej palić papiery, wyjmując je z umieszczonej w ścianie nad kominkiem skrytki, której Henryk nigdy przedtem nie widział.

Ojciec Holt (roześmiał się spostrzegłszy, że chłopiec wpatruje się bacznie w ów otwór.

— Nic nie szkodzi, Henryczku — powiedział. — Wierni mali famuli widzą wszystko, a nie gadają nic. Ja zaś wiem, ześ wierny.

— Na stos bym poszedł za ojca — rzekł Henryk.

— Nie trzeba mi twojej głowy — mówił ksiądz gładząc go po niej. — Musisz tylko trzymać język za zębami. Spalmy te papiery i nie mówmy nikomu ani słowa. Miałbyś chęć je przeczytać?

Henryk Esmond pokraśniał i spuścił oczy; w rzeczy samej zerknął był mimowiednie na papier, lecz chociaż go miał przed oczami, nie mógł wyrozumieć ni słowa ile że litery, acz całkiem wyraźne, nie układały się w żaden sens. Spalili tedy papiery w koszyku i rozgnietli popiół tak, że prawie nie zostało śladu.

Henryk przywykł widywać ojca Holta w różnych ubiorach, jako że dla papieskich duchownych noszenie właściwej im sukni nie było rzeczą  bezpieczną ani wartą narażania własnej osoby; toteż nie dziwił się zgoła, że ksiądz zjawił się przed nim w stroju do karanej jazdy, wysokich bawolich butach i z piórem u kapelusza, wprawdzie skromnym, lecz takim, jakie nosiła szlachta.

— Znasz teraz sekret tej skrytki — powiedział ojciec ze śmiechem — i musisz być przygotowany na inne tajemnice. — To mówiąc otworzył, już nie utajoną skrytkę tym razem, lecz szafę, którą zazwyczaj trzymał zamkniętą, a z której teraz wydobył kilka peruk i ubiorów w różnych barwach, parę szpad pięknej roboty (ojciec Holt był doświadczonym praktykiem w szermierce i kiedy przebywał na zamku, co dzień się ćwiczył w tej sztuce z chłopcem, który w niej doszedł do znacznej biegłości), dalej wojskowy kolet i płaszcz oraz wieśniaczą opończę — za czym wsunął to wszystko do dużego otworu nad kominkiem, z którego wyjmował był papiery.

— Jeżeli nie trafią do skrytki — powiedział — to nie znajdą tych rzeczy, a jeśli znajdą, nic się stąd nie dowiedzą krom tego, że ojciec Holt nosił niejedno ubranie. Wszyscy jezuici to czynią. Dobrze wiesz, jakie z nas przechery.

Henryk zaniepokoił się na myśl, ze przyjaciel zamierza go opuścić, wszelako ksiądz zaprzeczył mówiąc:

— Bardzo możliwe, że za kilka dni wrócę tu z milordem. Mają nas tolerować, a nie prześladować. Może im jednak strzelić do głowy, aby odwiedzić Castlewood przed naszym powrotem, a że ludzie noszący te co ja suknie są podejrzani, tamtym mogłaby przyjść ochota przetrząsnąć moje papiery, które nikogo nie powinny obchodzić — a zwłaszcza ich.

I po dziś dzień Henryk Esmond nie ma najmniejszego pojęcia, czy owe szyfrowane dokumenty dotyczyły polityki, czy też spraw tajemniczego stowarzyszenia, którego ojciec Holt był członkiem.

Resztę swych rzeczy, skromną garderobę i tym podobne, Holt pozostawił nietkniętą na półkach i w szafie, natomiast wyjął teologiczne rozprawki, które pisał przeciwko duchownym anglikańskimi, i ze śmiechem rzucił je w ogień bacząc, by spłonęły tylko do połowy.

— Teraz — ozwał się — Henryczku, mój synku, możesz z czystym sumieniem zaświadczyć, jako ostatnim razem, kiedyś mnie widział przed mym odjazdem do Londynu, paliłem tu łacińskie kazania. Zaraz będzie świtało, więc muszę ruszać w drogę, nim Lockwood się obudzi.

— A czy nie będzie musiał wypuścić ojca z zamku? — zapytał Esmond.

Holt zaśmiał się; nigdy nie był weselszy ani w przedniejszym humorze niż pośród działania albo niebezpieczeństwa. — Zważ, iż Lockwood nie ma pojęcia, że tutaj jestem — odparł. — A i ty byś o tym nic nie wiedział, mały hultaja, gdybyś spal lepiej. Musisz zapomnieć, żem tu był, a teraz żegnaj. Zamknij te drzwi, wracaj do siebie i nie wychodź, dopóki... czekajże! Dlaczego nie miałbyś poznać jeszcze jednej tajemnicy? Wiem przecie, że mnie nigdy nie zdradzisz.

W pokoju kapelana były dwa okna: jedno wychodzące na zachodni dziedziniec z fontanną, drugie zaś — małe, gęsto zakratowane okienko — na trawniki przed zamkiem. Znajdowało się nazbyt wysoko, aby go można było dosięgnąć z podłogi, wszelako ojciec Holt wszedłszy na stojący wpodle zydel pokazał, jak za naciśnięciem podstawy okna, całe jego obramowanie wraz z ołowianymi kratkami, szkłem i żelaznymi sztabami opuszcza się w wykute poniżej zagłębienie, z którego można je podnieść z zewnątrz na zwykłe miejsce. W tym celu jedna z szybek była umyślnie wybita, by móc  przesunąć dłoń i pocisnąć sprężynę maszynerii.

— Kiedy odejdę — mówił ojciec Holt — możesz odsunąć zydel, ażeby nikt nie odgadł, że tędy ktoś wychodził. Zamknij drzwi, a klucz włóż — gdzież położymy klucz? — pod Chryzostoma, na półkę; jeśli zaś cię spytają, powiedz, że go tam trzymam i objaśniłem, gdzie masz go znaleźć, gdybyś chciał wejść do mego pokoju. Nie trudno spuścić się po murze do fosy; a zatem żegnaj raz jeszcze i do zobaczenia, synu mój drogi.

Z tymi słowy nieustraszony zakonnik nader żwawo i dziarsko wskoczył na zydel, przelazł przez okno i zanim podniósł je z drugiej strony, dał rękę do pocałowania Esmondowi, który wspiął się na palce. Następnie okienko zatrzasnęło się, a jego obramowanie utkwiło w górnym kamiennym łuku tak twardo, jak gdyby nic się nie stało. Kiedy ojciec Holt powrócił następnym razem do Castlewood, zajechał konno, bramą ogólną i nawet nie wspomniał Henrykowi o istnieniu owego potajemnego wyjścia; zrobił to tylko na wypadek, gdyby mu był potrzebny sekretny emisariusz z wewnątrz, w którym to celu zapewnie pouczył młodego wychowanka o tym sposobie opuszczania zamku.

Ojciec Holt dobrze wiedział, że Esmond, choć młody, prędzej by skonał, niż wydał swego przełożonego i przyjaciela; wypróbował go bowiem nieraz, podsuwając mu różne pokusy. Chciał mianowicie przekonać się, czy chłopiec im ulegnie, a potem rzecz wyzna, czy może wytrzyma, jak to niekiedy bywało, czy też skłamie, czego nigdy nie czynił. Wszelako Holt pouczył go również, że choć zachowanie milczenia to z całą pewnością nie kłamstwo, wszakże milczenie jest bądź co bądź równoznaczne z przeczeniem. Dlatego też proste „nie” w interesie sprawiedliwości lub przyjaciela i w odpowiedzi na pytanie mogące zaszkodzić jednemu albo drugiemu nie jest zbrodnią, ale przeciwnie, rzeczą godną pochwały tudzież równie prawowitym jak każdy inny sposobem wyminięcia szkodliwej indagacji. Na przykład (mówił ojciec) gdyby uczciwego obywatela, który widział, że najjaśniejszy pan tu się schronił, spytana: „Czy król Karol siedzi na tym dębie?”, obowiązkiem jego nie byłoby odpowiedzieć „tak” — po to, by kromwelczycy pojmali jego królewską mość i zamordowali jak ojca — ale „nie”, ile że pan miłościwy siedząc w ukryciu na drzewie nie musiał być widoczny dla oczu wiernego poddanego. Chłopiec gorliwie i chętnie przyjmował od wychowawcy wszystkie owe wskazówki religijnej i moralnej natury, zarówno jak rudymenta języków obcych i różnych nauk. Kiedy przeto Holt zniknął i przykazał Henrykowi, żeby go nie widział, było to tak, jakby ksiądz w ogóle nigdy się nie pojawił. Toteż Esmond miał gotową odpowiedź, gdy go spytano w kilka dni później.

Książę Oranii przebywał podówczas w Salisbury, co młody Esmond zmiarkował widząc doktora Tushera w najlepszej sutannie (lubo drogi były rozmokłe, on zaś dosiadając konia nigdy nie nakładał jedwabnej, a tylko sukienną) z wielką, oranżowego koloru kokardą u kapelusza o szerokich kresach; także i jego kleryk, Nahum, przystrojony był podobnie. Mały Esmond ujrzał pastora przechadzającego się przed plebanią i usłyszał, jak mówił, że jedzie ofiarować swe służby jego wysokości książęciu. Za czym dosiadł podjezdka i ruszył w drogę z Nahumem.

Mieszkańcy wsi nałożyli również pomarańczowe kokardy, a przyjaciółeczka Henryka, mała śmieszka, córka kowala, przypięła mu takową do starego kapelusza. Zerwał ją z oburzeniem, gdy mu kazano wołać: „Boże, chroń księcia Orańskiego i protestancką religię!” — atoli ludzie roześmiali się tylko, chłopiec bowiem lubiany był we wsi, gdzie jego samotność budziła powszechne współczucie i gdzie w wielu domach znajdował serdeczne przyjęcie i życzliwe twarze. Ojciec Holt także miał tutaj wielu przyjaciół, bo nie tylko prowadził z kowalem teologiczne spory nigdy w złość nie wpadając i śmiejąc się przez cały czas w swój przyjemny sposób — ale też wyleczył go z febry chininą i zawsze znajdował dobre słowo dla każdego, komu było potrzebne. Jakoż mówiono we wsi, iż szkoda, że obaj są papistami.

Ojciec Holt i pleban z Castlewood zgadzali się z sobą doskonale; pierwszy był świetnie wychowanym panem, drugi zaś przyjął za zasadę zgadzać się ze wszystkimi. Doktor Tusher miał z żoną, byłą pokojową wicehrabiny, syna mniej więcej w wieku małego Esmonda; obu chłopców łączyła taka przyjaźń, jaka narodzić się musi z obustronnego zbliżenia, niejakiej życzliwości i pogody. Wszelako Tom Tusher wcześnie wysłany został do szkół w Londynie, gdzie ojciec zawiózł go razem z księgą kazań w pierwszym roku panowania króla Jakuba. Tom wracał do Castlewood tylko raz na rok przez wiele lat studiów w szkole i kolegium. Dzięki temu mniej mu groziło wypaczenie poglądów religijnych przez ojca Holta, który go prawie wcale nie widywał, niż Henrykowi przez pastora, z którym chłopiec ciągle przestawał. Doktor mawiał jednakże z powagą, że póki religia Henryka jest religią najjaśniejszego pana, milorda i milady, nie on będzie chłopca nękał czy niepokoił, daleki jest bowiem od myśli, że kościół króla jegomości nie stanowi odgałęzienia kościoła powszechnego. Słysząc to ojciec Holt śmiał się zgodnie ze swym obyczajem i mawiał, że święty kościół pański na całym świecie tudzież szlachetne zastępy męczenników wielce są zobligowane doktorowi.

Właśnie kiedy doktor Tusher przebywał w Salisbury, nadjechał oddział dragonów z pomarańczowymi szarfami i stanął kwaterą we wsi Castlewood. Kilku zjawiło się w zamku, który obsadzili nie plądrując wszelako nic prócz kurnika i piwnicy; uparli się tylko, że muszą przetrząsnąć dom w poszukiwaniu dokumentów.

Przede wszystkim zażądali, by im pokazano pokój ojca Halta; Henryk Esmond przyniósł klucz, oni zaś pootwierali szuflady i szafy, wyrzucili papiery i suknie, ale nie znaleźli nic okrom książek i ubrań oraz złożonych z osobna w sepecie szait liturgicznych, którymi jęli się zabawiać ku zgrozie Henryka. Na postawione mu pytania odpowiedział, że ojciec Holt był dlań bardzo dobry, że to człek wielce uczony i pewnie nie spowiadałby mu się ze swoich tajemnic, gdyby jakoweś posiadał. Henryk miał wówczas około lat jedenastu i wyglądał niewinnie jak wszyscy chłopcy w jego wieku.

Rodziny wicehrabiego nie było przez sześć miesięcy, wróciła zaś w stanie najsroższego zgnębienia, gdyż król Jakub musiał uchodzić na wygnanie, książę Orański zasiadł na tronie, wicehrabina zaś obawiała się najokrutniejszych prześladowań wobec tych, co wyznawali wiarę katolicką, mówiła bowiem, że nie wierzy, jakoby było słowo prawdy w udzielanych przez holenderskich diabłów obietnicach tolerancji ani w tym wszystkim, co gadał ów krzywoprzysiężczy bezecnik. Wicehrabiostwo byli do pewnego stopnia więźniami we własnym domu, jak oznajmiła jej wielmożność małemu paziowi, który o tym czasie dochodził już do wieku, kiedy mógł  wyrozumieć, co się dokoła dzieje, a także rozgryźć po trosze charaktery osób, z którymi przestawał.

— Jesteśmy więźniami — powiedziała. — Jesteśmy pod każdym względem więźniami, z tym jednym wyjątkiem, że nie nosimy łańcuchów. Niech sobie przychodzą, niech mnie wtrącają do lochu albo zetną mi głowę z tej mojej biednej szyjki! — (tu zacisnęła na niej długie palce). — Krew Esmondów będzie zawsze szczodrze płynęła dla ich królów. My nie  tacy jak Churchillowie — owe Judasze, co  to całują swojego pana i zdradzają go razem. Umiemy cierpięć, a nawet wybaczać dla sprawy (królewskiej. — (Jej wielmożność czyniła tu ani chybi aluzję do owiej fatalnej utraty urzędu Podczaszego Koronnego, o której wspominała pół tuzina razy na dzień.) — Niechże ten tyram orański łamie nas kołem i bierze na swe ohydne holenderskie tortury! Bestia! Łotr jeden! Plwam na niego, urągam mu! Z radością położę głowę na pień, z radością towarzyszyć będę milordowi na szafot; ostatnim tchem krzykniemy: „Niech żyje król Jakub!” i roześmiejemy się w twarz katowi. — Za czym co najmniej po raz setny opowiedziała paziowi przebieg ostatniej swojej rozmowy z najjaśniejszym panam.

— W Salisbury rzuciłam się do nóg mojego suzerena — mówiła. — Ofiarowałam siebie, męża, dom nasz dla jego sprawy. Być może, wróciły mu na pamięć dawne czasy, gdy Izabela Esmond była młoda i piękna; kto wie, czy nie wspomniał owego dnia, kiedy to nie ja klęczałam... dość, że przemówił głosem, który mnie w każdym razie przywiódł na myśl dawno minione chwile. „Przebóg! — powiedział miłościwy pan. — Powinnaś iść do książęcia Orańskiego, jeżeli ci czegoś potrzeba.” „Nie, sire — odrzekłam. — Nie klękłabym przed uzurpatorem. Esmond, który chętnie by służył waszej królewskiej mości, przenigdy nie będzie Podczaszym Koronnym zdrajcy!” Królewski wygnaniec uśmiechnął się wpośród swojej boleści i raczył mnie podnieść z ziemi wypowiadając słowa pociechy. Sam wicehrabia, małżonek mój, nie mógłby się pogniewać za to dostojne pozdrowienie, którym mnie król zaszczycił!

Nieszczęścia publiczne miały ten skutek, że milord i jego żona zbliżyli się do siebie bardziej niż kiedykolwiek od czasów narzeczeńskich. Wicehrabia wykazał zarówno lojalność, jak męstwo w czasie, kiedy były to rzadkie przymioty u zniechęconych zwolenników króla, a pochwały, jakie otrzymał, wywyższyły go niepomału w opinii małżonki, a może nawet we własnej. Otrząsnął się z odrętwienia i gnuśności, w jakich żył; wciąż jeździł z miejsca na miejsce naradzać się to z tym, to z tamtym stronnikiem króla. Paziowi, ma się rozwinięć, niewiele było wiadomo o jego poczynaniach; zauważył tylko, że pan jest teraz raźniejszy i że odmienił się jego sposób bycia.

Ojciec Holt ustawicznie przyjeżdżał do zamku, ale już nie sprawował jawnie funkcji kapelana; stale coś przywoził i odwoził; nieznajomi wojskowi i duchowni (których Henryk rozpoznawał, chociaż zjawiali się w najróżniejszych przebraniach) wciąż przybywali i odjeżdżali. Wicehrabia bywał długo nieobecny i wracał niespodzianie, przy czym niekiedy używał owego wyjścia, którym posłużył się ojciec Holt, aczkolwiek Henryk nie miał pojęcia, jak często małe Okienko w pokoju kapelana wpuszczało czy wypuszczało milorda i jego przyjaciół. Esmond niezłomnie dochowywał danej ojcu obietnicy, że nie będzie wścibiał nosa w nie swoje sprawy; i jeśli o północy usłyszał odgłosy świadczące, że ktoś przebywa w sąsiednim pokoju, obracał się do ściany i skrywał własną ciekawość pod poduszką, dopóki nie zasnął. Ma się rozumieć, nie mógł nie zauważyć, że wyprawy księdza powtarzają się stale, oraz nie wywnioskować z rozlicznych oznak, iż pochłaniają go jakoweś pilne, choć tajne materie. Czym one były, można bez trudu odgadnąć z tego, co wrychle przydarzyło się milordowi.

Po powrocie wicehrabiego nie osadzono w zaimku załogi ani warty, wszelako we wsi stała straż, a któryś z żołnierzy stale przechadzał się po trawnikach obserwując główną bramę wjazdową oraz wszystkich, co wchodzili i wychodzili. Lockwood powiadał, że osobliwie w nocy wystawione szyldwachy śledziły każdego, kto nawiedzał bądź opuszczał zamek. Szczęściem mieliśmy wyjście, o którym tym ichmościom nie było nic wiadomo. Milord i ojciec Holt zapewne musieli ustawicznie podróżować po nocy; parę razy mały Henryk służył im za gońca i potajemnego adiutancika. Pamięta jeszcze, że polecono mu udać się do wsi z wędką, zajść do niektórych domów, poprosić o łyk wody, oznajmić gospodarzowi, że „w najbliższy czwartek odbędzie się w Newbury jarmark koński”, i ponieść tę samą wiadomość do następnego z kolei domu.

Naówczas nie zdawał sobie sprawy, co by znaczyło to posłanie ani co się w ogóle działo; atoli dla jasności możemy to tutaj wyłuszczyć. Ponieważ książę Orański udał się do Irlandii, gdzie król ze znacznymi siłami gotów był wyjść mu na spotkanie, postanowiono, że w kraju wybuchnie wielka insurekcja stronników najjaśniejszego pana, przy czym milord miał stanąć na czele oddziałów w naszym hrabstwie. Ostatnio bardziej niż przedtem zajmował się kierownictwem spraw publicznych mając u baku niezmordowanego ojca Holta i przynaglany usilnie przez wicehrabinę. Że zaś lord Sark był osadzony w więzieniu Tower, a sir Wilmot Crawley z Queen’s Crawley przeszedł na stronę książęcia Orańskiego, przeto milord stał się najznaczniejszym rzecznikiem sprawy królewskiej w naszej części hrabstwa.

Ustalone zostało, że regiment Scots Greys i dragoni stacjonujący podówczas w Newbury opowiedzą się pewnego dnia za królem, a wtedy szlachta oddana sprawie najjaśniejszego pana zjedzie tam wraz z czeladzią i stronnikami swoimi, po czym pomaszeruje na stojące w Reading holenderskie oddziały pod Ginckelem. Mniemano, że rozbiwszy je nasi będą mogli ruszyć na sam Londyn, podczas gdy mały, nieugięty władca przebywać będzie w Irlandii, i  wysnuwano stąd wróżby o niewątpliwym zwycięstwie króla.

W obliczu owych wielkich wydarzeń milord wyzbył się swej ociężałości i,  rzekłbyś, poprawił na zdrowiu. Milady nie łajała go, ojciec Holt przyjeżdżał i odjeżdżał, wciąż czymś zajęty, a mały Henryk frasował się, że nie jest o parę cali większy, by dobyć szpady w obronie dobrej sprawy.

Pewnego dnia — musiało to być gdzieś w czerwcu 1690 — wicehrabia ubrany w obszerną kawaleryjską opończę, pod którą Henryk dostrzegł błysk stalowego napierśnika, zawezwał chłopca, odgarnął mu włosy z czoła, ucałował i oddał w opiekę boską tonem tak czułym jak jeszcze nigdy. Ojciec Holt też pobłogosławił Henryka, po czym obaj pożegnali się z wicehrabiną, która wyszła ze swoich komnat z chusteczką przy oku, podtrzymywana przez służebną i panią Tusher.

— A więc... ruszacie — powiedziała. — Och, gdybym i ja mogła jechać z wami! Ale w moim stanie nie wolno mi konia zażywać.

— Całujemy ręce jaśnie margrabiny — rzekł ojciec Holt.

— Niech Bóg cię prowadzi, mężu — mówiła podchodząc i z powagą milorda obejmując. — Ojcze, proszę cię o błogosławieństwo. — Za czym uklękła, co widząc pani Tusher potrząsnęła głową.

Ojciec Holt udzielił także błogosławieństwa małemu paziowi, który następnie poszedł przytrzymać strzemię dosiadającemu konia wicehrabi. Czekało tam już dwóch pachołków, a zaś wszyscy ruszyli przez bramą zamku.

Kiedy jechali przez most, Henryk zauważył, że przykłusował do nich jakiś oficer w szkarłatnym kolecie i podniósłszy rękę do kapelusza zagadnął milorda.

Tamci przystanęli, wywiązała się rozmowa czy dysputa, która skończyła się niebawem, a wicehrabia zdjąwszy kapelusz i skłoniwszy się oficerowi ruszył galopem. Tamten puścił się za nim krok w krok, natomiast towarzyszący mu dragon pozostał nieco w tyle, jadąc wraz z dwoma pachołkami wicehrabi. Przegalopowali przez trawniki, skryli się za wiązami (Henrykowi zdało się, że pan pomachał mu ręką) i zniknęli.

Tegoż wieczora mocno się nastraszyliśmy, albowiem w porze udoju zajechał pastuch na jednym z naszych koni, którego zdybał skubiącego trawę pod zewnętrznym murem parkowym.

Przez cały wieczór wicehrabina zachowywała ogromny spokój i powściągliwość. Nikomu nie przymawiała, przez sześć godzin grała w karty, a mały paź Esmond położył się spać. Nim przymknął oczy, pomodlił się na intencję milorda i dobrej sprawy.

Było jeszcze szaro, kiedy zadzwonił dzwonek u odźwiernego, a stary Lockwood zbudziwszy się wpuścił jednego ze sług wicehrabi, który wyruszył był rano ze swoim panem, a teraz wracał przynosząc żałosne wieści.

Okazało się, że ów oficer, który podjechał do milorda, oświadczył, jako ma obowiązek uwiadomić jego wielmożność, że wprawdzie nie jest on aresztowany, niemniej znajduje się pod nadzorem, oraz upraszać, by tego dnia nie opuszczał zamku.

Wicehrabia odparł, że konna przejażdżka robi mu dobrze na zdrowie i że jeśli kapitan zechce mu towarzyszyć, będzie mile widziany; wtedy to skłonił mu się, za czym ruszyli w skok.

Gdy dojechali do pastwisk Wansey, milord nagle ściągnął wodze i wszyscy zatrzymali się u rozstajnych dróg.

— Mości panie — powiedział wicehrabia do oficera. — Jest nas czterech na dwóch; czy raczysz łaskawie udać się tą drogą, mnie zaś pozwolić, bym pojechał swoją?

— Pańska droga jest moją, milordzie — rzecze oficer.

— A zatem... — zaczął wicehrabia, wszelako nie zdążył dokończyć, gdyż oficer dobył pistoletu i pociągnął za cyngiel mierząc do jego wielmożności. Strzał jednak nie padł, a w tejże chwili ojciec Holt wyjął swój pistolet i przeszył kulą głowę oficerowi.

Wszystko to stało się błyskawicznie, oficer runął martwy, a luzak zerknąwszy nań z wystraszoną miną rzucił się co tchu cwałem do ucieczki.

— Ognia! Ognia! — krzyknął ojciec Holt posyłając za jeźdźcem następną kulę. Atoli obaj słudzy zbyt byli zaskoczeni, by użyć broni, że zaś milord powstrzymał ich, tamtemu udało się zemknąć.

— Ojciec Holt, qui pensait à tout — opowiadał Blazjusz — zsiada z konia, przetrząsa (kieszenie zabitego oficera w poszukiwaniu papierów, daje nam obu jego pieniądze i mówi: „Piwo nawarzone, monsieur le marquis (dlaczego powiedział marquis do monsieur le vicomte?) i trzeba je wypić.”

— Koń tego biednego pana był lepszy od mojego — ciągnął Blazjusz — więc ojciec Holt kazał mi przesiąść się nań, wobec czego zaciąłem moją białonóżkę, która pokłusowała do domu. Ruszyliśmy w stronę Newbury, koło południa usłyszeliśmy strzelaninę, a o drugiej, kiedyśmy poili nasze bydlątka w oberży, podjeżdża jakiś konny i powiada, że już po wszystkim. Les Écossais ruszyli się o godzinę za wcześnie i generał Ginckel siadł im na kark. Wszystko skończone.

,,A myśmy zastrzelili oficera na służbie i pozwolili zbiec jego luzakowi” — mówi milord.

„Blazjuszu — powiada ojciec Holt pisząc w notesie parę słów do milady i do panicza — musisz wracać do Castlewood i doręczyć te pisma.” No i jestem.

Podał Henrykowi oba kartelusze. Esmond odczytał ten, który był doń adresowany, a który zawierał tylko te słowa: „Spal papiery ze skrytki, spal także i to. Nie wiesz nic o niczym.” Henryk przeczytał, pobiegł na górę, do komnat pani, gdzie służebna spała nie opodal drzwi, polecił jej przynieść światło i zbudzić jejmość, której oddał papier do rąk własnych. W nocnym ubiorze wyglądała zadziwiająco: Henryk nigdy jeszcze nie widział czegoś podobnego.

Gdy tylko przeczytała doręczony karteluszek, Henryk zawrócił do pokoju kapelana, otworzył tajemną skrytkę nad kominkiem, spalił wszystkie znajdujące się w niej papiery, podobnie jak to czynił ksiądz w jego oczach, wyjął jedno z pisanych odręcznie kazań jego wielebności i nadpalił je do połowy w koszyku.

Świtało już, kiedy kończył niszczyć dokumenty. Pobiegł z powrotem do swej pani. Służebna, wpuściła go znowu do komnaty, a wicehrabim (zza firanek małżeńskiego łoza) rozkazała mu sposobić kocz i oświadczyła, że zaraz wyjeżdża.

Wszelako misteria toalety jej wielmożności były tak samo okrutnie przewlekłe tego dnia jak każdego innego i milady wciąż jeszcze stroiła się, kiedy kocz już czekał od dawna. I oto właśnie w chwili, gdy wicehrabina ukazała się na progu komnaty, gotowa do odjazdu, przygnał ze wsi młody Hiob Lockwood z wiadomością, że jakiś jurysta, trzech oficerów i dwudziestu czy dwudziestu czterech żołnierzy maszerują stamtąd na zamek. Hiob wyprzedził ich tylko o dwie minuty i zanim dokończył relacji, cały oddziałek zajechał na dziedziniec.

ROZDZIAŁ VI

WYNIK SPISKU. — ŚMIERĆ TOMASZA, TRZECIEGO WICEHRABIEGO CASTLEWOOD, I UWIĘZIENIE JEGO MAŁŻONKI

Zrazu jejmość postanowiła umrzeć wzorem Marii Stuart, królowej szkockiej (którą w swoim mniemaniu przypominała z urody) i gładząc się po wychudłej szyi oświadczyła:

— Przekonają się, że Izabela Castlewood potrafi godnie znieść swój los.

Dama służebna, Victoire, wyperswadowała jej jednak, że skoro nie może uciec, najroztropniej będzie przyjąć wojskowych jak gdyby nigdy nic, a najlepszym po temu miejscem jest jej komnata. Wobec tego czarny japoński sepecik, który Henryk miał odnieść do kocza, zabrano z powrotem do pokoju jej wielmożności, gdzie też schroniła się pani ze służebną. Niebawem wyszła Victoire, która przykazała paziowi, by powiedział, że jej pani leży w łóżku złożona reumatyzmem.

O tym czasie żołnierze dotarli już do zamku. Henryk

Esmond zoczył ich przez okno bawialni gobelinowej; kilku szyldwachów postawiono u bramy, pół tuzina żołnierzy ruszyło ku stajniom, a paru innych, mających na czele dowódcę oraz jakiegoś człeka w czerni — zapewne jurystę — prowadził jeden z pachołków w stronę schodów wiodących do tej części domu, którą zajmował wicehrabia z małżonką.

Kapitan, przystojny, uprzejmy mężczyzna, wszedł wraz z prawnikiem przez antyszambr do bawialni gobelinowej, gdzie w owej chwili nie było nikogo, krom pazia — młodego Henryka Esmonda.

— Powiedz swej pani, mój miały — rzecze łagodnie kapitan — ze musimy się z nią rozmówić.

— Pani moja chorzeje i leży w łóżku — pazik na to.

— Na cóż narzeka? — pyta kapitan.

— Na reumatyzm — odpowiada chłopiec.

— Reumatyzm? Przykra to dolegliwość — ciągnie pogodny kapitan. — A ten kocz na dziedzińcu, to pewnie ma jechać po doktora?

— Nie wiem — powiada chłopiec.

— Dawno tak jej wielmożność słabuje?

— Nie wiem.

— A kiedy wyjechał milord?

— Wczoraj wieczorem.

— Z ojcem Holtem?

— Tak jest.

— No, a w którąż udali się Stronę? — pyta jurysta.

— Ja z nimi nie jechałem — mówi paź.

— Musimy zobaczyć się z lady Castlewood.

— Mam rozkaz nie dopuszczać nikogo do jej wielmożności, bo jest cierpiąca — rzecze paź. Atoli w tymże momencie wchodzi Victoire.

— Cicho! — powiada i jakby nie wiedząc, że jest tu ktoś obcy: — Co to za hałasy? Czy ten pan to doktor?

— Dość tego! Musimy się widzieć z lady Castlewood — mówi jurysta odsuwając ją.

Zasłony w komnacie wicehrabiny były zaciągnięte, panował tu mrok, ona sama zaś w nocnym czepcu leżała na łożu, wsparta na poduszkach, a wyglądała tym niesamowiciej, że wciąż jeszcze miała na policzkach róż, bez którego za nic nie mogła się obejść.

— Czy to doktor? — spytała.

— Nie ma co udawać, pani — rzekł kapitan Westbury (takie bowiem nosił nazwisko). — Mam powinność pojmać osobę Tomasza, wicehrabiego Castlewood, niezaprzysiężonego para, a także Roberta Tushera, plebana z Castlewood, tudzież Henryka Holta, znanego pod rozmaitymi innymi mianami i przezwiskami, jezuitę, który sprawował tu funkcje kapelana za panowania poprzedniego króla, a ninie stoi na czele spisku uknutego w tym kraju przeciwko władzy ich królewskich mości Wilhelma i Marii. Mam rozkaz przeszukać dom w celu wykrycia mogących się tu znajdować papierów bądź śladów konspiracji. Wasza miłość raczy oddać mi klucze; lepiej będzie dla niej, jeżeli pod każdym względem dopomoże nam w poszukiwaniach.

— Mości panie, wszak widzisz, że cierpię na reumatyzm i nie mogę się podnieść — odparła dama siadając na łóżku. Była przy tym niepospolicie wybladła, lubo miała umalowane policzki i nowy czepiec na głowie, chciała bowiem przynajmniej wyglądać jak najkorzystniej, kiedy przyjdą oficerowie.

— Pozwolę sobie postawić wartownika w komnacie, ażeby wasza miłość miała się na kim wesprzeć w wypadku, gdyby chciała wstać z łoża — powiedział kapitan Westbury. — Służebna pani wskaże mi, gdzie mam zajrzeć.

Madame Victoire, paplając coś na poły po francusku, na poły po angielsku, jęła otwierać jedną szufladę po drugiej, kapitan zaś przeszukiwał je, ale jak się wydało Esmondowi, dosyć pobieżnie, z uśmiechem na twarzy, jak gdyby przeprowadzał rewizję tylko dla formy.

Przed jedną z szaf Victoire poskoczyła naprzód i zasłoniwszy ją rozkrzyżowanymi rękami krzyknęła przeraźliwie:

— Non, jamais monsieur l’officier! Jamais! Raczej umrę, niż pozwolę panu zajrzeć do tej szafy!

Wszelako kapitan Westbury otworzył szafę, wciąż z uśmieszkiem, który przemienił się w serdeczny wybuch śmiechu, gdy drzwi stanęły otworem. Szafa zawierała bowiem nie dokumenty tyczące się spisku, ale peruki, barwiczki oraz słoiki z różem jaśnie pani. Kiedy kapitan podjął dalsze poszukiwania, Victoire oświadczyła, że mężczyźni są potworami. Westbury opukał tylną ściankę szafy, by się przekonać, czy nie jest wydrążana, kiedy zaś wetknął rękę do środka, jejmość zakrzyknęła z łoża tonem, który zgoła nie przypominał głosu ciężko chorej niewiasty:

— Czy kapitan masz za zadanie znieważać damy równie jak aresztować panów?

— Te rzeczy są niebezpieczne jeno wtenczas, gdy wasza miłość masz je na sobie — odparł kapitan z niskim ukłonem i drwiąco uprzejmym uśmiechem. — Jak dotąd, nie znalazłem nic, co by rząd obchodzić mogło, a tylko broń, którą piękność ma prawo zabijać — ciągnął wskazując jedną z peruk ostrzem szpady. — Teraz trzeba nam przejść do obszukania reszty domu.

— Chyba pan nie zostawisz ze mną w pokoju tego hultaja? — zawołała milady wskazując żołnierza.

— A cóż mogę począć, pani? Ktoś ci jest potrzebny, aby poprawiać poduszki, przynosić medykamenty... Za pozwoleniem...

— Mości panie! — krzyknęła wicehrabina.

— Pani, jeżeli jesteś za słaba, aby wstać z łoża — powiedział kapitan nieco surowo — będę zmuszony zawołać czterech mych ludzi, żeby cię podnieśli wraz z prześcieradłem. Jednym słowem muszę przeszukać to łóżko, bo papiery mogą być równie dobrze ukryte w nim jak gdzie indziej. Wiemy o tym doskonale i...

Tu jaśnie pani wrzasnęła, albowiem kapitan, obmacując pięścią poduszki i wałki, na koniec dotarł do miejsca, gdzie było „gorąco”, jak to się mówi w znanej zabawie, i wyszarpnąwszy jedną z poduszek powiedział:

— Widzicie? A nie mówiłem? Otóż i poduszka wypchana papierami.

— Jakiś łotr nas zdradził! — wykrzyknęła milady siadając na łóżku i ukazując swą postać całkowicie ubraną pod nocną koszulą.

— Widzę, że teraz wasza miłość może się już poruszać. Zezwól mi, pani, podać ci rękę, abyś mogła się podnieść. Będziesz musiała przed wieczorem ujechać kawałek drogi, a mianowicie do twierdzy Hexton. Czy życzysz sobie podróżować własnym koczem? Jeżeli taka jest twoja wola, możesz zabrać służebną... i to japońskie puzderko.

— Mój panie! Przecież nie uderzyłbyś leżącego mężczyzny — odparła milady z niejaką godnością. — Czyliż nie mażesz oszczędzić niewiasty?

— Wasza miłość raczysz wstać i pozwolić, bym obszukał łóżko — rzekł kapitan. — Nie ma co tracić czasu na czcze słowa.

Stara, wychudła dama wstała bez dalszych ceregieli. Henryk Esmond do końca życia zapamiętał tę podnoszącą się z łoża postać w brokatowej sukni pod białą nocną koszulą, w szkarłatnych pończochach ze złotymi strzałkami i białych trzewiczkach na czerwonych obcasach. Spakowane kufry stały gotowe do drogi w antyszambrze, konie w uprzęży czekały przy stajni — a o tym wszystkim kapitan najwyraźniej wiedział z takiego czy innego źródła. Jakie zaś ono było, Esmond mógł dość przebiegle odgadnąć w późniejszym czasie, kiedy to doktor Tusher uskarżał się, że rząd króla Wilhelma nikczemnie go potraktował za wyświadczone usługi.

Henryk może tu właśnie opowiedzieć (acz wówczas był jeszcze za młody, by pojąć wszystkie te wydarzenia), co zawierały papiery przychwycone przez kapitana Westbury, a przeniesione z japońskiego puzdra do łoża, kiedy przybyli oficerowie.

Otóż była tam własnoręcznie spisana przez ojca Holta lista miejscowej szlachty, przyjaznej panu Freemanowi (którym to mianem oznaczano króla Jakuba). Podobny dokument znaleziono wśród papierów sir Johna Fenwicka i pana Coplestone’a, którzy dali gardło za udział w owym spisku.

Był patent nadający tytuł margrabi Esmonda milordowi Castlewood oraz jego męskim potomkom, a dalej nominacja na lorda Komisarza królewskiego oraz regimentairza hrabstwa.

Były też różne listy w sprawach króla od arystokracji i ziemiaństwa, poniektóre żarliwe, inne pełne zwątpienia, a także (nader dla niego szczęśliwie) dwa dotyczące pułkownika Francisa Esmonda. Jeden, pisany ręką ojca Holta, brzmiał: „Odwiedziłem pułkownika w jego domu w Wal” cote pod Wells, gdzie od wyjazdu króla przebywa, i mocno nań nastawałem w sprawie pana Freemania, wykazując wielkie korzyści, jakie by odniósł, gdyby nawiązał handel z owym kupcem, oraz zaofiarowałem mu znaczne profity zgodnie z tym, co między nami ustalone zostało. On jednak odmawia; uznaje pana Freemana za głowę przedsięwzięcia, nie zamierza z jego uszczerbkiem prowadzić handlu ani też wdawać się z inną kompanią kupiecką, atoli uważa, że dopełnił swych obowiązków, kiedy pan Freeman Anglię opuścił. Pułkownik zdaje się więcej dbać o żonę i ogary niźli o interesa. Usilnie minie wypytywał o młodego H. E., owego bastarda, jak go nazywał, i widać miał wątpliwości w rzeczy intencji, jakie milord żywisz względem niego. Uspokoiłem pułkownika w tej mierze opowiadając, co mi wiadomo o chłopcu i naszych zamiarach w stosunku do jego osoby, natomiast w sprawie pana Freemana był nieugięty.”

W drugim liście pułkownik Esmond donosił swemu krewnemu, iż zjawił się u niego niejaki kapitan Holton ofiarowując znaczne porękawiczne za połączenie się „wiesz z kim” oraz twierdząc, że głowa rodu Castlewoodów mocno jest po tejże stronie zaangażowana. Co do niego jednak, to złamał szpadę, kiedy K. kraj opuścił, i więcej w tym sporze za broń nie chwyci. Ks. Or. jest człekiem bądź co bądź szlachetnym i dzielnym, obowiązkiem zaś pułkownika — a jak mniema, i wszystkich Anglików — jest utrzymać spokój w kraju i nie dopuścić doń Francuzów. Na zakończenie pisał, że z całym planem nie chce mieć nic wspólnego.

O istnieniu tych dwóch listów oraz zawartości poduszki dowiedział się Henryk dopiero później od pułkownika Francisa Esmonda, który został następnym wicehrabią Castlewood. Wtedy pokazano jego wielmożności owe listy, on zaś winszował sobie — i nie bez dobrej racji — że nie przystąpił do spisku, który okazał się tak fatalny w skutkach dla wielu uczestników. Ale chłopiec, rzecz jasna, mało co wiedział o tych wydarzeniach, kiedy rozgrywały się pod jego okiem; świadom był tylko, że opiekun i opiekunka są w jakichś opałach, które spowodowały ucieczkę jednego oraz pojmanie drugiej przez oficerów króla Wilhelma.

Po skonfiskowaniu papierów oficerowie ci nie przeprowadzali już nazbyt ściśle dalszej rewizji w zamku Castlewood. Obejrzeli jeszcze pokój ojca Holta, dokąd powiódł ich jego wychowanek, który pokazał w myśl polecenia ojca miejsce, gdzie przechowywano klucz od komnaty, otworzył tym panom drzwi i wprowadził ich do wnętrza.

Kiedy natrafili na wpół spalone papiery, jęli oglądać je bardzo gorliwie; młodego przewodnika trochę rozbawiły ich zakłopotane miny.

— Co to jest? — pyta jeden.

— Coś w obcym języku — rzecze jurysta. — A ty z czego się śmiejesz, szczeniaku? — dorzuca obracając się i widząc uśmiech chłopca.

— Ojciec Holt mówił, że to kazania, i kazał mi je spalić — odpowiedział chłopiec, co zresztą było prawdą.

— Kazania, a jakże! Poszedłbym o zakład, że w tym tkwi zdrada! — woła jurysta.

— Przebóg! To dla mnie chińszczyzna — mówi kapitan Westbury. — Potrafisz to przeczytać, mały?

— I owszem, panie. Coś niecoś — Henryk odpowie.

— Więc czytaj, a po angielsku, mój łaskawco, i na własne ryzyko — mówi jurysta.

Henryk począł tłumaczyć:

— „Zaliż jeden z pisarzów waszych nie powiedział: Dzieci Adama nie mniej odeń trudzą się ninie przy drzewie wiadomości dobrego i złego, gałęzie otrząsając w poszukiwaniu owocu, niepomni drzewa żywota. O pokolenie ślepców! Do tego to drzewa wiadomości przywiódł was wąż...” — Tu chłopiec musiał przerwać, ile że reszta kartki strawiona była przez ogień, i zapytał jurysty: — Czy mam czytać dalej, panie?

— Ten chłopak jest bardziej szczwany, niżby się wydawało — rzekł prawnik. — Kto wie, czy z nas nie podrwiwa?

— Wezwijmy Dicka Szkolarza! — krzyknął ze śmiechem kapitan Westbury, po czym zawołał przez okno do jednego z dragonów: — Hej, Dick, chodź no tu coś przetłumaczyć!

Na to wezwanie zjawił się przysadzisty żołnierz o kanciastej, wesołej twarzy i zasalutował oficerowi.

— Powiedz nam, co to znaczy, Dicku — rzecze jurysta.

— Nazwisko moje brzmi: Steele, mości panie — żołnierz na to. — Mogę być Diakiem dla przyjaciół, ale nie liczę między nich ichmoścdów pańskiej profesji.

— Niechże więc będzie: Steele.

— Panie Steele, jeśli łaska. Kiedy pan zwracasz się do szlachcica z gwardii konnej koronnej, zechciej nie gadać tak poufale.

— Nie wiedziałem, kim jesteś, panie — mówi prawnik.

— Bo i skąd miałbyś pan wiedzieć? Miarkuję, żeś nie przywykł przestawać ze szlachtą — odrzecze dragon.

— Nie gadaj ,za wiele, tylko przeczytaj ten tu papierek — powiada kapitan Westbury.

— To po łacinie — mówi Dick rzucając okiem na kartkę i znów kłaniając się oficerowi. — Kawałek kazania pana Cudwortha.

Za czym przetłumaczył owe słowa nader podobnie jak Esmond.

— Ależ z ciebie mały uczony! — ozwał się kapitan do chłopca.

— Wierzaj mi pan, że więcej wie, niż gada — wtrącił jurysta. — Myślę, że warto go zapakować do kocza razem ze starą Jezabel.

— Za to, że przetłumaczył kawałek łaciny? — spytał pogodnie kapitan.

— Równie chętnie pojadę tam, jak gdzie indziej — powiedział z prostotą Henryk Esmond — bo tu nie masz, kto by się mną zaopiekował.

Musiało być coś wzruszającego w głosie chłopca czy w tym napomknięciu o jego samotności, kapitan bowiem spojrzał nań bardzo życzliwie, a dragon nazwiskiem Steele położył przyjaźnie rękę na głowie chłopca i powiedział kilka słów po łacinie.

— Co on gada? — odezwał się jurysta.

— Przebóg, zapytaj pan samego Dicka! — zawołał kapitan Westbury.

— Powiedziałem, że i minie nie jest obca niedola i że nauczyłem się wspomagać nieszczęśliwych, co nie jest twoim rzemiosłem, mości Wołowaskóro — rzekł dragon.

— Poniechaj pan lepiej Dicka Szkolarza, mości Corbet — wtrącił kapitan, a Henryk Esmond, którego zawsze wzruszała życzliwa twarz i dobre słowo, uczuł wdzięczność dla tego zacnego obrońcy.

O tym czasie konie były już zaprzężone do kocza, przeto wicehrabina zeszła wraz z Victoire, po czym obydwie wsadzono do pojazdu. Służebna, która zazwyczaj przez cały dzień wykłócała się z Esmondem, zmiękła przy pożegnaniu, nazwała go „drogim aniołkiem”, „biednym dziecięciem” i stoma innymi mianami.

Wicehrabina dała mu chudą rękę do pocałowania i przykazała, by zawsze był wierny domowi Esmiondów.

— Gdyby coś złego stało się milordowi — powiedziała — ufam, że znajdzie się jego następca, który otoczy cię opieką. Teraz nie ośmielą się chyba wywierać na mnie zemsty z uwagi na mój stan.

Tu pocałowała z wielkim ferworem medalion, który nosiła na szyi. Henryk Esmond nie miał najmniejszego pojęcia, co by znaczyły jej słowa, atoli później dowiedział się, iż choć tak już leciwa, ustawicznie spodziewała się, że dzięki wstawiennictwu świętych oraz relikwiom wyda na świat dziedzica tytułu Esmondów.

Henryk Esmond jako zbyt młody, nie mógł być wtajemniczony w materie polityczne, w które zamieszani byli jego opiekunowie; jakoż chłopcu (który odznaczał się małym wzrostem i zgoła nie wyglądał na swoje lata) zadano tylko parę pytań. Odpowiedział na nie dosyć roztropnie, udając jeszcze większą niż w rzeczywistości nieświadomość, czemu dość chętnie uwierzyli ci, co go przepytywali. Nie pisnął ani słowa o oknie ani o skrytce nad kominkiem, toteż owe sekrety ze szczętem uszły oka rewidujących.

Tak tedy wicehrabinę zapakowano do kocza i wysłano do Hexton w towarzystwie służebnej oraz prawnika, pod konwojem kilku dragonów, którzy kłusowali po obu stronach ekwipażu. Henryk natomiast pozostał w domu, niejako niczyj i całkiem samotny na świecie. Zamek obsadził kapitan z oddziałem swych ludzi; żołnierze, bardzo dobroduszni i poczciwi, pałaszowali baraninę milorda, spijali jego wino i rozgościli się doskonale, czemu sprzyjała tak przyjemna kwatera.

Kapitan kazał podawać sobie obiad w gobelinowej bawialni milorda, a biedny mały Henryczek uznał, że ma obowiązek stawać za krzesłem kapitana Westbury, podobnie jak zwykł był to czynić usługując swojemu panu, gdy ów tamże zasiadał.

Po odjeździe wicehrabiny Dick Szkolarz wziął Esmonda pod swoją szczególną opiekę, egzaminował go z humaniorów, ugadywał się z nim po francusku i po łacinie, w których to językach — jak chłopiec się przekonał, a jego nowy przyjaciel ochotnie przyświadczył — Henryk był jeszcze bieglejszy od Diaka. Ten, usłyszawszy, że uczył go pewien jezuita, którego cnót i dobroci Henryk nigdy nie mógł dość się nachwalić, wykazał w rozmowie pokaźną wiedzę teologiczną oraz znajomość punktów spornych między obydwoma kościołami. Zaskoczyło to nieco chłopca, nad wiek rozwiniętego umysłowo jak wiele dzieci wychowywanych w pojedynkę. Tak więc całymi godzinami wiedli dysputy, w których Henryk niewątpliwie ulegał argumentom tego osobliwego dragona.

— Nie jestem prostym żołnierzem — mawiał Dick, a jako żywo, łatwo to było poznać po jego wiedzy, wychowaniu i wielu innych przymiotach, że nim nie jest. — Pochodzę z jednego z najstarożytniejszych rodów w królestwie, edukację odebrałem w słynnej szkole i słynnym uniwersytecie; pierwszych podstaw łaciny uczyłem się w Londynie, nie opodal Smithfieldu, gdzie przypiekano męczenników.

— Wyście też wielu naszych obwiesili — wtrącił Henryk. — A co się tyczy prześladowań, to ojciec Holt opowiadał mi, jak jeden młody pan z Edynburga, lat osiemnastu, studiujący w tamecznym kolegium, poszedł zeszłego roku na szubienicę za herezję, chociaż wyparł się swoich błędów i uroczyście prosił o przebaczenie.

— Dalibóg, za dużo było prześladowań po obu stronach, ale to wyście nas tego nauczyli.

— Nie; zaczęli poganie! — zawołał chłopiec i jął wymieniać różnych świętych kościoła poczynając od pierwszego męczennika. — Temu ogień zagasł pod stopami; tamtemu rozpalony olej wystygł w kotle; świętą głowę trzeciego mistrz odrąbywał po trzykroć, bo nie chciała odejść od kadłuba. Pokażże md w swoim kościele świętych, dla których takie by cuda czyniono.

— Nie — odrzekł z powagą dragon. — Cuda trzech pierwszych wieków należą równie do mojego, jak twojego kościoła, mości papisto. — Za czym przydał z lekkim uśmiechem, rzucając Henrykowi szczególne spojrzenie: — A jednak, mój mały kaznodziejo, myślałem sobie czasem o onych cudach, że w nich niewiele było dobrego, boć głowa ofiary zawsze w końcu odłaziła za trzecim czy czwartym dziabnięciem, a kocioł, choć się nie zagotował jednego dnia, wrzał przecie następnego. Wszelako w naszych czasach kościół utracił tę wątpliwą korzyść polegającą na odraczaniu kaźni. Deszcz nie zagasił stosu Ridleya, anioł nie odwrócił ostrza topora, który ściął Campiona. Koło tak samo łamało kości jezuity Southwella jak protestanta Sympsona. Dla wiary wszędy ochotnie umierają rzesze. Czytałem w Historii Turków monsieur Rycauta o tysiącach mahometan pędzących w bitwie na śmierć niczym do raju pewnego; w dziedzinach Wielkiego Mogoła ludzie rokrocznie setkami rzucają się pod wozy bóstw, zasię dobrze wiadomo, że wdowy pozwalają się spalić przy zwłokach mężów. Umieranie dla wiary nie jest ciężkie, mości Henryku; czynili to ludzie wszystkich nacji. Trudne jest życie dla wiary, o czym się przekonałem na własnej skórze — dorzucił z westchnieniem. — Ach, mój biedny chłopcze! — przydał. — Nie dostaje mi siły, aby ci świecić własnym przykładem, lubo śmierć dla religii byłaby mi największą radością. Miałem jednak w kolegium Magdaleny w Oksfordzie drogiego przyjaciela i chciałbym, żeby tu był Joe Addison, bo ten by cię migiem przekonał, albowiem myślę, że wart jest całego zakonu jezuitów, a co więcej, życiem swoim tego dowodzi. W tymże kazaniu doktora Cudwortha, które twój ksiądz cytował, a które dostąpiło męczeńskiego całopalenia — ciągnął Dick z uśmiechem — (bo trzeba ci wiedzieć, że zamyślałem oblec suknię duchowną, alem się wstydził swojego żywota, przywdziałem tedy, pożal się Boże, tę szkarłatną, a często myślę o Joe Addisonie) — w tymże więc kazaniu doktor Cudworth powiada: „Czyste sumienie najprzedniejszym jest zwierciadłem niebios.” A w twarzy mojego przyjaciela jest zawsze spokój, będący jego odbiciem. Chciałbym, żebyś go mógł zobaczyć, Henryczku.

— Czy on panu wyświadczył wiele dobrego? — zapytał z prostotą chłopiec.

— Mógł mi wyświadczyć — odrzekł tamten. — Przynajmniej nauczył mnie dostrzegać i oceniać rzeczy zacne. Własna to moja wina, że deteriora sequi.

— Mnie się pan wydaje bardzo dobry — powiedział chłopiec.

— Niestety! Nie jestem takim, na jakiego wyglądam — odparł dragon. A i zaiste okazało się, że biedny Dick prawdę powiadał, bo tegoż wieczora podczas kolacji w sieni zamkowej, gdzie jadali panowie wojskowi i większą cześć dnia spędzali na grze w kości, paleniu tytoniu, śpiewach oraz przekleństwach przy castlewoodskim piwie, Henryk Esmond znalazł Dicka Szkolarza w żałosnym stanie opilstwa. Wyczkał był właśnie jakoweś kazanie, a jego roześmiani kamraci prosili, by odśpiewał hymn, na co Dick klnąc się, że przebije szelmę, który znieważa jego religię, poskoczył do wiszącej na ścianie szpady i pod nią rymnął plackiem na podłogę, a Henrykowi, który mu nadbiegł w sukurs, rzekł: „Ach, mały papieżniku! Że też tu nie ma Józefa Addisona!”

Aczkolwiek wszyscy dragoni z królewskiej gwardii przybocznej należeli do szlachty, przecie wydali się Esmondowi ciemnymi i prostackimi gburami z wyjątkiem poczciwego kaprala Steele’a-Szkolarza, kapitana Weatbury’ego i porucznika Tranta, którzy zawsze byli dla chłopca łaskawi. Kwaterowali w Castlewood przez parę tygodni czy miesięcy, Henryk zaś od czasu do czasu dowiadywał się przez nich o tym, jak traktowana jest jego pani w zamku Hexton, oraz o wszelkich szczegółach jej życia w więzieniu.

Wiadomo, że król Wilhelm skłonny był odnosić się nader pobłażliwie do szlachty, która pozostała wierna sprawie dawnego monarchy; żaden książę uzurpujący sobie koronę, jak o nim mówili wrogowie (a prawowicie ją przejmujący, jak teraz sądzę), nigdy nie spowodował mniejszego krwi rozlewu. Jeżeli idzie o kobiety-konspiratorki, to nasyłał szpiegów na mniej niebezpieczne, inne zaś osadzał w zamknięciu. Lady Castlewood miała najlepsze komnaty w zamku Hexton i mogła przechadzać się po ogrodzie strażnika więziennego; a lubo wielokrotnie wyrażała życzenie, by ją poprowadzono na egzekucję wzorem królowej Marii Stuart, przecie nikt nigdy nie miał zamiaru ścinać jej starej, umalowanej głowy ni czynić czegokolwiek krom zatrzymania jej osoby w bezpiecznym miejscu.

Okazało się też, że poniektórzy ludzie, uważani przez  nią w okresie pomyślności za najgorszych wrogów, są dla niej przyjaciółmi w nieszczęściu. Pułkownik Francis Esmond, kuzyn wicehrabiego i wicehrabiny, który pojął był za żonę córkę dziekana z Winchesteru i od wyjazdu z Anglii króla Jakuba przemieszkiwał nie opodal Hexton, dowiedział się o opresji, w którą popadła krewniaczka, a że przyjaźnił się z pułkownikiem Brice, tamże dowodzącym, oraz z miejscowymi dygnitarzami kościelnymi, przyjechał tedy odwiedzić ją w więzieniu ofiarowując córce swojego stryja wszelkie przyjazne usługi, jakie były w jego mocy. Przywiózł tez z sobą żonę oraz córeczkę, dziecię nad podziw urodziwe i ujmujące, w którym stara wicehrabina niepomału się rozlubowała, aczkolwiek między jej wielmożnością a matką dziewczynki niewiele Więcej było afektu niż dawniej. Istnieją uchybienia, których kobiety nigdy sobie nawzajem nie wybaczają, a żona Francisa Esmonda, wychodząc za kuzyna lady Castlewood wyrządziła wicehrabinie jedną z takich niepowetowanych krzywd. Ponieważ jednak milady była teraz upokorzona i nieszczęśliwa, pani Esmond mogła pozwolić sobie na zawieszenie broni i choćby chwilowo okazać życzliwość byłej narzeczonej męża, którą ten niegdyś wzgardził. Tak tedy dozwoliła małej Beatrix, swojej córce, często nawiedzać uwięzioną wicehrabinę, która przynajmniej przez wzgląd na dziecko i jego ojca musiała chcąc nie chcąc ostygnąć w gniewie na ową gałąź rodu Castlewoodów. Kiedy zaś, jako się rzekło, wyszły na jaw listy pułkownika Esmonda, a jego postępowanie dotarło do wiadomości rady królewskiej, pułkownik zyskał większą niż przedtem łaskę w oczach istniejącego rządu, rozwiały się wszelkie podejrzenia co do jego lojalności, wobec czego mógł lepiej przysłużyć się swojej krewniaczce niż  w innych warunkach.

Ale oto przydarzył się wypadek, za którego sprawą owa dama odzyskała wolność, zaimek Castlewood otrzymał nowego pana, a mały, osierocony Henryk Esmond — najlepszego opiekuna i przyjaciela. Jakakolwiek była owa tajemnica, którą miał usłyszeć z ust wicehrabiego, nie dowiedział jej się wtedy, albowiem tamtej nocy, gdy przybył ojciec Holt i zabrał ze sobą milorda, Henryk widział go po raz ostatni.

Można tu pokrótce opowiedzieć, co przydarzyło się wicehrabiemu. Znalazłszy konie do zmiany w miejscu, gdzie popasali, obaj z ojcem Holtem puścili się razem do Chatteris, gdzie przejściowo schronili się u jednego z tamecznych penitentów księdza. Ponieważ jednak pościg następował im na pięty, a nagroda za ujęcie jednego albo drugiego była znaczna, uznali za właściwe rozdzielić się. Ksiądz poszukał innej znanej mu kryjówki, a milord przeprawił się z Bristolu do Irlandii, gdzie król Jakub miał dwór i armię. Wicehrabia niezbyt pomnożył owe siły, ile że przywiózł jeno swą szpadę i te kilka sztuk złota, które miał w kieszeni; niemniej miłościwy pan przyjął go nader łaskawie i godnie mimo tak nędznej kondycji, potwierdził świeżo nadany tytuł margrabi, dał mu regiment i przyobiecał dalsze awanse.

Jednak tytuły czy zaszczyty nie miały mu się już na nic przydać. Milord został ranny w owej nieszczęsnej bitwie nad rzeką Boyne, a uszedłszy z pola (czego przykład dał mu był grubo wcześniej jego władca) ukrywał się czas pewien w bagnistej okolicy nie opodal miasta Trim i bardziej od kataru i febry, której nabawił się na moczarach, niźli od wrażego żelaza, zaniemógł i wyzionął ducha. Niech ziemia lekką będzie Tomaszowi Castlewood. Piszący te słowa musi pomnieć na miłosierdzie, jakkolwiek pan ów wyrządził jemu i jego bliskim dwie ciężkie krzywdy. Jedną byłby może powetował, gdyby pozostał przy życiu, lecz drugiej nie był w mocy naprawić, acz należy ufać, że Władza potężniejsza od kapłana udzieliła mu za nią rozgrzeszenia. Atoli dostąpił również i tej pociechy, jaką daje absolucja, gdyż list zawiadamiający wicehrabinę o tym nieszczęściu napisał ksiądz z miasta Trim.

Jednakże w owych czasach listy chodziły powoli, a temu trzeba było przeszło dwóch miesięcy, by zawędrować z Irlandii do Anglii. Kiedy zaś doszedł, nie zastał wicehrabiny w jej własnym domu, ile że przebywała w domu należącym do króla, a mianowicie w twierdzy Hexton; otworzył go natomiast oficer dowodzący załogą w Castlewood.

Henryk Esmond dobrze zapamiętał chwilę otrzymania tego listu, który przyniósł Lockwood, właśnie kiedy kapitan Westbury grał z porucznikiem Trantem w kręgle na trawniku, chłopiec zaś przypatrywał się temu siedząc z książką w altanie.

— To ci nowina dla Francisa Esmonda! — powiedział kapitan Westbury. — Henryczku, widziałeś kiedy pułkownika Esmonda? — To mówiąc kapitan Westbury spojrzał przenikliwie rua chłopca.

Henryk odparł, że widział go tylko raz jeden, kiedy był w Hexton na balu.

— I mówił coś wtedy?

— Powiedział rzeczy, których wolałbym nie powtarzać — odrzekł Henryk. Chłopiec miał bowiem wówczas lal dwanaście, znał historię swego sromotnego urodzenia i nie czuł afektu do człowieka, który wedle wszelkiego prawdopodobieństwa splamił honor jego i matki.

— Miłowałeś wicehrabiego Castlewood?

— Zaczekam z odpowiedzią do chwili, gdy poznam moją matką, panie — odparł chłopiec, a oczy napełniły mu się łzami.

— Coś się zdarzyło wicehrabiemu — powiedział kapitan bardzo poważnym tonem. — Coś, co  zdarzyć się musi wszystkim. Umarł z ran, które odniósł w bitwie nad Boyne walcząc za króla Jakuba.

— Rad jestem, że milord walczył za dobrą sprawę — rzekł chłopiec.

— Lepiej, że znalazł śmierć na polu bitwy, jak na mężczyznę przystało, niźli na wzgórzu Towar, jak poniektórzy — ciągnął pan Westbury. — Mam nadzieję, że sporządził jakiś testament lub zabezpieczył cię w ten czy inny sposób. W liście stoi, że poleca unicum filium suum dilectissimum swojej małżonce. Ufam, że pozostawił ci coś więcej.

Henryk powiedział, że nic mu o tym nie wiadomo. Był w rękach niebios i losu, ale wydało mu się, że jest teraz bardziej opuszczony niż kiedykolwiek w życiu. Owej nocy, leżąc w małej izdebce, którą nadal zajmował, rozmyślał z bolesnym uczuciem wstydu i smutku o swojej dziwnej sytuacji i osamotnieniu — o ojcu, którego miał i nie miał zarazem, o bezimiennej matce, zapewne pohańbionej przez tegoż ojca, do którego mógł się przyznać jeno w sekrecie i z rumieńcem wstydu, nie będąc w stanie darzyć go miłością ani szacunkiem. Zamierał na myśl, że ojciec Holt, człowiek obcy, oraz paru żołnierzy poznanych w ciągu ostatnich sześciu tygodni to jedyni przyjaciele, jakich ma na całym szerokim świecie, na którym pozostał teraz zupełnie sam. Duszę chłopca przepełniała mdłość; leżąc w ciemnościach marzył o jakiejś istocie, na którą mógłby ją przelać.

Pamięta jeszcze i pamiętać będzie do śmierci tę długą noc, pełną rozmyślań i łez, przemijającą zwolna, godzina po godzinie. Kimże i czym był? Dlaczego znajdował się właśnie tu, a nie gdzie indziej? „Trzeba mi jechać do tego księdza z Trim — myślał — i dowiedzieć się, co mój ojciec wyznał mu na łożu śmierci. Czyż jest na całym świecie dziecko równie jak ja opuszczone? Gzy nie powinienem wstać, uchodzić stąd i zbiec do Irlandii?” Na takich myślach i łzach mijała chłopcu noc, póki nie zasnął, zmożony płaczem.

Nazajutrz wojskowi z załogi, dowiedziawszy się, co go spotkało, okazali Henrykowi więcej niźli zazwyczaj dobroci, osobliwie przyjaciel jego, Dick Szkolarz, który opowiedział o śmierci własnego ojca, kiedy on sam był jeszcze niespełna pięcioletnim dzieckiem w Dublinie.

— To było pierwsze uczucie bólu, jakiego zaznałem — mówił Dick. — Pamiętam, jak wszedłem do pokoju, gdzie zwłoki jego leżały, a matka siedziała przy nich zapłakana. Miałem w ręku kijankę i zacząłem bębnić nią po trumnie wzywając tatę. Na to matka chwyciła mnie w objęcia i wylewając strumienie łez powiedziana, że tato nie może mnie już usłyszeć i że więcej nie będzie się ze mną bawił, bo go zakopią w ziemi, skąd nigdy już do nas nie wróci. I przez to właśnie — ciągnął Dick dobrotliwie — zawsze litowałem się później nad wszystkimi dziećmi i pokochałem ciebie, biedny sieroto bez ojca i matki. Jeżeli kiedykolwiek będziesz potrzebował przyjaciela, znajdziesz go w Ryszardzie Steele’u.

Henryk Esmond podziękował i bardzo mu był zobowiązany. Ale cóż mógł dlań uczynić kapral Steele? Zabrać go na wolnego konia, by usługiwał żołnierzom? Aczkolwiek pas na tarczy herbowej Henryka przebiegał z lewa na prawo, była ona przecie szlachecka. Obaj przyjaciele doradzili mu, żeby nie ruszał się z miejsca i czekał swego przeznaczenia, Esmond przeto został w Castlewood wyglądając z nie lada frasunkiem niewiadomego losu, jaki mu przyszłość gotowała.

ROZDZIAŁ VII

OSIEROCONY PRZEBYWAM W CASTLEWOOD I ZNAJDUJĄ TAM NAJCZULSZYCH OPIEKUNÓW

Podczas pobytu żołnierzy w Castlewood zacny Dick Szkolarz był stałym towarzyszem małego, samotnego sieroty, Henryka Esmonda. Razem czytywali książki, razem grywali w kręgle, a jeśli innym dragonom albo ich oficerom język rozwiązywał się przy kielichu (jak to było obyczajem owego czasu, kiedy ani mężczyźni, ani niewiasty nie przestrzegali zbytnio przystojności) i zaczynali wobec dziecka gadać nieskromnie o swych amorach i awanturach miłosnych — Dick, który zwykł był rozśmieszać całą kompanię, uciszał żarty wezwaniem maxima debetur pueris reverentia, a raz nawet o mało nie dobył szpady na innego dragona, zwanego Tomem Drągalem, który chciał zadać Esmondowi sprośne pytanie.

Dick widząc również, że chłopiec jest, jak mówił, nad wiek wrażliwy i wielce a chwalebnie dyskretny, zwierzył mu się ze swego afektu do córki pewnego winiarza z okolic Westminsteru, którą w rozlicznych układanych przez siebie poemach zwał Sacharyssą utrzymując, że nie podobna mu dalej żyć bez niej. Zaklinał się na to po tysiąc razy dziennie, acz Henryk z uśmiechem obserwował, że ów usychający z miłości kochanek cieszy się równie tęgim zdrowiem i apetytem jak najmniej kochliwy dragon w regimencie. Diak kazał mu poprzysiąc tajemnicę, której chłopak skrupulatnie dochowywał, póki nie stwierdził, że ów dopuścił do konfidencji wszystkich oficerów i żołnierzy oraz że raczy ich swymi wierszami. Trzeba też wyznać, że Dick wzdychając do swej Sacharyssy przebywającej w Londynie pocieszał się jakoś na wsi, albowiem pewna dziewka z Castlewood, która mu prała bieliznę, srodze się rozbeczała usłyszawszy, że odjechał. Nie zapłacił jej też (rachunku, co Henryk Esmond wziął na siebie ofiarowując dziewczynie srebrną monetę, którą Dick dał mu na szczęście, kiedy wśród wielu uścisków i życzeń pomyślności rozstawał się z nim po odwołaniu z Castlewood załogi wojskowej.

Diak Szkolarz oświadczył, że nigdy nie zapomni swego młodego druha, czego też w samej rzeczy dotrzymał. Henrykowi smutno było, kiedy poczciwi żołnierze opuścili Castlewood. Z niemałym niepokojem oczekiwał losu, jaki miał mu przypaść w udziale, gdy nowi państwo zamieszkają w zamku, albowiem troski i samotność nad wiek go myślącym uczyniły. Skończył już lat dwanaście, a nigdy nie miał przyjaciela z wyjątkiem tego płochego dragona i ojca Holta; jego tkliwe i czułe serce, wrażliwe na niedolę, chętnie przywiązałoby się do kogoś i snadź nie mogło zaznać spokoju, pókiby nie znalazło przyjaciela, który wziąłby je w posiadanie.

Instynkt nakazujący Esmondowi podziwiać i miłować ową uroczą postać, nadobne zjawisko, którego piękność i łagodność tak go poruszyły od pierwszego wejrzenia, rychło przemienił się w serdeczne oddanie i żarliwe uczucie wdzięczności, do ona wypełniając jego młode serce, które jak dotąd — z wyjątkiem drogiego ojca Holta — niewiele zaznało dobroci. „O Dea certe” — myślał przypominając sobie słowa Eneidy, której go ojciec Holt uczył. Wydawało się chłopcu, że każde spojrzenie czy gest tej cudnej istoty ma w sobie iście anielską- miękkość i dobrotliwość; w ruchu czy też w spoczynku była na równi wdzięczna, a brzmienie jej głosu, choćby wypowiadała słowa najbłahsze, napawało go rozkoszą nieledwie bliską bólu. Niesposób nazwać miłością uczucia, którym chłopiec dwunastoletni, imało o lepszy od sługi, darzył swą opiekunkę, wysoko postawioną damę; była to jednak adoracja. Pochwycić spojrzenie pani, odgadnąć i spełnić jej wolę, nim jeszcze została wypowiedziana, wpatrywać się w nią, chodzić za nią krok w krok i wielbić — oto co stało się treścią jego życia. Tymczasem zaś, jak to często bywa, bożyszcze chłopca miało własne bóstwa i nawet nie domyślało się ani podejrzewało owej czci małego, pigmejskiego adoratora.

Nowa milady ze siwej strony miała trzy bóstwa: pierwszym i głównym, Jowiszem i władcą najwyższym, był jej małżonek, przełożony Henryka, niedawny pułkownik Francis Esmond, a teraz wicehrabia Castlewood. Wszystkie jego życzenia były dla niej prawem. Jeżeli cierpiał na ból głowy, i ona czuła się chora. Gdy zmarszczył brwi — drżała. Gdy zażartował — uśmiechała się oczarowana. Jeśli wyjeżdzał na ławy, zawsze spoglądała za nimi z okna trzymając na ręku gaworzącego synka albo wypatrywała jego powrotu. Przyrządzała mu własnoręcznie potrawy, przyprawiała napitki, szykowała na śniadanie grzanki do wina, uciszała dom cały, gdy zdrzemnął się w fotelu, szukała wzrokiem jego spojrzenia, kiedy się budził. O ile milord był niepomału dumny ze swej urody, to milady wręcz go wielbiła. Gdy się przechadzał po tarasie, tuliła się do jego ramienia oplatając drobnymi, ślicznymi dłońmi masywną rękę męża, a oczu jej nigdy nie nużyło wpatrywanie się w twarz milorda i podziwianie jej doskonałości.

Jej synek jego był synem, miał ojca twarz i kręte, kasztanowate włosy. Jej córka, Beatrix, jego była córką i miała takie same oczy — zaliż istniały kiedykolwiek na świecie oczy tak cudne? Cały dom nastawiono na to, by milordowi zapewnić wygodę i przyjemność. Pani cieszyła się, gdy drobna, okoliczna szlachta zjeżdżała, aby mu służby swoje ofiarować; sama nigdy nie dbała o zachwyty — ci, którzy chcieli dobrze z nią żyć, musieli admirować męża. Nie troszczyła się o stroje; potrafiła dodzierać do ostatka jakąś suknię dlatego tylko, że niegdyś mu się podobała, a jeśli podarował jej broszkę lub wstążkę, przekładała ją nad najkosztowniejsze rzeczy ze swojej garderoby.

Milord corocznie udawał się do Londynu na sześć tygodni, że zaś rodzina była nazbyt uboga, aby móc godnie wystąpić u dworu, jeździł więc sam jeden. Dopiero gdy zniknął już z oczu, na twarzy pani pojawiał się smutek — a jakaż radość, kiedy wracał! Jakież przygotowania powrót ów poprzedzały! Ta czuła istota stawiała przed kominkiem fotel męża, sadzała na nim dzieci i przypatrywała im się z upodobaniem. Nikt nie zajmował miejsca małżonka u stołu, a jego srebrny puchar stał tam tak samo jak wtedy, gdy milord w domu przebywał.

Przyjemnie było patrzeć, jak podczas nieobecności milorda albo w któryś z rozlicznych poranków, kiedy to sen czy ból głowy zatrzymał go w łóżku, nadobna młoda pani Castlewood, mając u kolan córkę, odczytywała zebranej służbie ranne modlitwy anglikańskie. Esmond długo pamiętał jej postać i słowa, kiedy ze czcią klękała przed świętą księgą, a słońce padając na pozłociste włosy tworzyło wokół niej aureolę. Kilkanaścioro służby domowej klęczało szeregiem naprzeciw pani. Henryk Esmond zrazu nie brał udziału w tych obrządkach, ponieważ jednak doktor Tusher wykazał mu, że odczytywane modlitwy należą do kościoła wszystkich czasów, a własne skłonności chłopca przynaglały go do stałego przebywania jak najbliżej pani i uznawania za dobre wszystkiego, co czyniła — przeto niebawem przeszedł od wysłuchiwania modłów z przedpokoju do klękania w bawialni wraz z resztą domowników, a nim minęło lat kilka, milady nawróciła go całkowicie. Zaiste chłopiec tak bardzo miłował swą katechetkę, że byłby się podpisał pod wszystkim, co by mu nakazała, i nigdy się nie nużył słuchaniem jej lubej mowy i prostych komentarzy do księgi odczytywanej mu głosem, którego słodkiej perswazji i czułej, powabnej łagodności trudno było się oprzeć.

Owe przyjazne dysputy i zażyłość, jaka się dzięki nim Wytwarzała, związały chłopca tym serdeczniej z opiekunką. Okres ten był najszczęśliwszym w jego życiu; młoda matka, jej córka, syn oraz sierota, którym się opiekowała, po społu czytali, pracowali i zabawiali się jak dzieci. Jeżeli pani rozmyślała o przyszłości — a jakaż kochająca niewiasto tego nie czyni? — nie snuła nigdy planów, w których Henryk Esmond byłby pominięty, on zasię po tysiąckroć poprzysięgał w swój namiętny, gwałtowny sposób, że żadna siła nie zdoła go rozłączyć z opiekunką, i tylko marzył, by nadarzyła się jakaś okazja wykazania swojej wierności. Obecnie, u schyłku żywota, kiedy tu siedzi wspominając w spokoju przeróżne szczęsne i pełne ożywienia momenty, może nie bez ukontentowania stwierdzić, że dopełnił owych dawnych ślubów. Życie tego rodzaju bywa tak niezawiłe, że kronika lat całych pomieścić się da w kilku wierszach. Wszelako stała pomyślność cechuje drogę życiową tylko niewielu ludzi, toteż ów spokój, o którym tu mowa, miał wrychle dobiec końca.

W miarę jak Esmond dorastał i zaczynał samodzielnie obserwować, znajdował z konieczności wiele tematów lektury i rozmyślań wykraczających poza to lube koło krewnych, co przyjęli go między siebie. Czytywał liczne książki, których nie zamierzali po społu z nim wertować, toteż często czuł się samotny, noce zaś trawił na pracach, być może jałowych, lecz takich, w których tamci nie mogli się z nim połączyć. Droga pani chłopca odgadywała jego myśli ze zwykłą sobie zazdrosną, tkliwą czujnością i zaczynała lękać się chwili, gdy Henryk zapragnie ulecieć z rodzinnego gniazda, a na jego żarliwe zaprzeczenia wzdychała tylko i kiwała głową. Zanim spełnią się w życiu wyroki przeznaczenia, zawsze je poprzedzają tajemne przeczucia i ostrzegawcze wróżby. Chociaż na pozór wciąż jeszcze panuje spokój, świadomi jesteśmy, że nadciąga burza. Nim przeminęły owe szczęsne dni, dwoje przynajmniej z tej grupki rodzinnej czuło, iż dobiegają one kresu, i z pomieszaniem wyglądało chmury, co miała przesłonić ich spokój.

Jakkolwiek pani chłopca trwała w posłuszeństwie i admiracji dla małżonka, Henrykowi nietrudno było postrzec, że milordowi obrzydło to ciche życie, a delikatne więzy, którymi żona chciała go omotać, zaczynają go nużyć, potem zaś drażnić. Jak dalajlama w Tybecie, podobno setnie zmęczony nadaną mu boskością, ziewa na ołtarzu, gdy bonzowie czczą go na klęczkach — tak i niejedno domowe bożyszcze zaczyna mieć serdecznie dość rewereneji, jaką go prześladują rodzinni czciciele, wzdycha za swobodą i dawnym życiem, marzy, by zejść z piedestału, na którym domownicy chcieliby go po wsze czasy umieścić wielbiąc go, obsypując kwieciem, hymnami pochwalnymi, kadzidłami, oraz pochlebstwy. Toteż po kilku latach małżeństwa zacny lord Castlewood począł odczuwać znużenie; wszystkie górnolotne zachwyty i bałwochwalcze ceremonie, którymi otaczała go żona, jego arcykapłanka, zrazu przyprawiały go o senność, później zaś jęły wypędzać z domu. Trzeba bowiem w imię prawdy powiedzieć, że milord był panem wesołym, mającym w naturze niewiele dostojeństwa czy boskości, aczkolwiek zakochana małżonka obstawała przy oddawaniu mu czci — prócz tego zaś musiał za ową miłość płacić cenę, którą ludzie jego pokroju rzadko wypłacać lubią; jednym słowem miał wprawdzie żonę rozkochaną, ale też srodze zazdrosną i wymagającą. Wreszcie zmęczyła go owa zazdrość, potem jął od niej uciekać, następnie ani chybi przyszły wymówki i narzekania, później, być może, nie spełniane obietnice poprawy, po nich wyrzuty niewiele przez to przyjemniejsze, że milczące, przekazywane jeno smutnymi spojrzeniami i załzawionymi oczyma. W końcu zapewne para owa dotarła do stadium, zgoła nierzadkiego w życiu małżeńskim, kiedy to mianowicie kobieta postrzega, iż bóg miodowego miesiąca nie jest już bogiem, lecz zwykłym śmiertelnikiem jako my wszyscy; wtedy zagląda we własne serce i otóż vacuae sedes et mania arcana. A teraz przypuśćmy, ze pani ta posiada wyborne talenta i dowcip błyskotliwy, wyzwala się natomiast spod magicznego czaru i zadurzenia, które nakazywały jej oddawać cześć boską nader pospolitemu śmiertelnikowi — cóż dzieje się wówczas? Mieszkają razem, jadają razem, mówią sobie jak dawniej: „mój drogi” i „moja lubciu", ale każde z nich żyje z osobna, sen o miłości kończy się jak wszystko w tym życiu: kwiaty i pasja, żal i rozkosze.

Wielce jest prawdopodobne, że łady Castlewood przestała adorować męża na długo przed tym, nim podniosła się z klęczek i dozwoliła domownikom poniechać otaczania go uwielbieniem. Należy milordowi oddać sprawiedliwość, ze nigdy nie domagał się owego wiernopoddaństwa; śmiał się i dowcipkował, osuszał butelkę, a kiedy był gniewny, klął nazbyt swojsko jak na człowieka roszczącego sobie pretensje do wzniosłości i czynił, co było w jego mocy, by unicestwić ów ceremoniał, którym żonie podobało się go otaczać. Esmondowi zaś nie trzeba było nadmiernego zarozumialstwa, by postrzec, że ma umysł tęższy od opiekuna, który zresztą ani do chłopca, ani do innych swoich podwładnych nigdy nie gadał z góry, wyjąwszy wypadki, kiedy był z czegoś nieukontentowany. W takich razach nader szczodrobliwie wyrażał swe myśli przekleństwami, natomiast zazwyczaj raczej psuł „plebana Henryczka”, jak zwał młodego Esmonda, ustawicznym wychwalaniem jego talentów i podziwem dla chłopięcego zasobu wiadomości.

Może się wydać niewdzięcznością, że człowiek, który doświadczył setek łask od swego opiekuna, mówi o starszych inaczej niż z uszanowaniem. Wszelako piszący te słowa ma własnych potomków, których wychował z możliwie najmniejszą dozą owej służalczości, jakiej obecnie rodzice od dzieci wymagają (a często pod maską obowiązku kryje się tam obojętność, pogarda lub bunt), i podobnie jak nie chciałby, żeby wnukowie wyobrażali go sobie bądź przedstawiali komuś jako człeka choćby o cal wyższego, niźli go uczyniła natura — tak też pragnie opowiadać o dawnych przyjaciołach bez gniewu, lecz zgodnie z prawdą, o ile ją znać może, niczego nie łagodząc ani nie podkreślając złośliwie.

A zatem póty, póki świat kręcił się zgodnie z życzeniami lorda Castlewood, zachowywał on pogodne usposobienie, z natury bowiem był wesół i prosty, lubiący pożartować, osobliwie z niższymi od siebie, i zachwycony, jeśli mu za to wypłacali śmiechem. Celował we wszelkich ćwiczeniach cielesnych — w strzelaniu do tarczy i ptactwa, w układaniu koni, gonitwie do pierścienia, rzucaniu krążkiem — a wszystkie gry z wielką uprawiał zręcznością.

I nie tylko robił to dobrze, ale uważał, że osiągnął w tym doskonałość; dlatego też często go oszwabiano przy zakupie koni, na których w swoim mniemaniu znał się lepiej od wszystkich ujeżdżaczy, a do gry w piłkę lufo bilard dawał się wciągać filutom, którzy go obierali z pieniędzy. Przeto po każdej wyprawie do Londynu wracał znacznie uboższy, niż wyjeżdżał, jak 0 tym zaświadczył stan jego interesów, gdy zdarzył się ów niespodziany wypadek, który położył kres jego karierze.

Lubił paradować w pięknych strojach i dzień w dzień spędzał w gotowalni tyleż godzin, co podstarzała kokietka. Jedną dziesiątą dnia trawił na szczotkowaniu zębów i nacieraniu olejkami włosów, które miał kręte, kasztanowate, i których nie chciał skrywać pod peruką, noszoną podówczas nieledwie przez wszystkich. (Obecnie przywrócono nam prawo do własnych włosów, lubo przydano puder i pomadę. Ciekaw też jestem, kiedy zniesione zostanie owo potworne pogłówne naszej epoki, a ludziom wolno będzie ukazać barwę czarną, czerwoną czy popielatą — taką, jaką ich obdarzyła natura.) Ponieważ zaś lubił, gdy żona ładnie się nosiła, nie szczędziła przeto trudów w tej mierze, byleby mu się podobać; zaiste, gdyby rozkazał, równie chętnie odcięłaby sobie głowę, jak ją przyozdobiła.

Młody Esmond, usługujący państwu w charakterze pazia, dziwował się słysząc, jak milord dzień po dniu opowiada komu popadło te same pieprzne historie, przy których żona jego nigdy nie omieszkała uśmiechnąć się lub spuścić głowy, a doktor Tusher brać się za boki we właściwym momencie, bądź krzyknąć: „A pfe, milordzie! Miejże wzgląd na moją suknię!” — atoli z tak słabymi oznakami sprzeciwu, że to jedynie tym bardziej podniecało milorda. Dykteryjki jego zaostrzały się stopniowo, nabierały soczystości po porterze wypitym przy obiedzie i wysuszonej później flaszce wina. Spełniwszy pierwszą szklenicę za pomyślność kościoła i króla milady niezmiennie wymykała się pozwalając panom dopić reszty toastów we własnym gronie.

Jako że Henryk Esmond był jej paziem, odwoływała co wtenczas również. „Milord obcował w wojsku z żołnierzami — mawiała — między którymi dozwolona jest wielka swoboda. Tyś inną otrzymał edukację i ufam, że te rzeczy odmienią się, w miarę jak będziesz dorastał; jednakże żadne zło nie ima się milorda, który jest jednym z najgodniejszych i najreligijniejszych ludzi w królestwie.” I pewnie tak właśnie myślała. Rzecz osobliwa: mężczyzna może Bóg wie co nabroić, a kobieta i tak będzie go uważała za anioła. Ponieważ Esmond obrał sobie prawdę za dewizę, trzeba więc wyznać, co się tyczy jego anielskiej pani, że miała pewną wadę charakteru, będącą skazą na jej doskonałości. Z gruntu wyrozumiała i łagodna dla płci przeciwnej, o swoją własną niezmiennie bywała zazdrosna, a za dowód, iż posiadała tę przywarę, niechaj posłuży fakt, że dostrzegając w sobie tysiąc ułomności, od których była wolna, za nic nie chciała przyznać się do tej właśnie. Ilekroć zawitała do Castlewood kobieta odznaczająca się choćby pozorami urody, było z góry tak pewne, iż pani wynajdzie w niej coś złego, że milord, śmiejąc się wesoło, często dworował sobie z tej słabostki.

Gładkie pokojówki mogły się zgłaszać do zgody, lecz żadna nie została przyjęta do Castlewood. Ochmistrzyni była leciwa, służebna samej milady miała zeza i dzioby po ospie, pokojówki i pomywaczka były pospolitymi dziewkami wiejskimi, z którymi lady Castlewood obchodziła się łagodnie, bo taka była z natury nieledwie dla każdego; gdy tylko jednak miała do czynienia z ładną kobietą, stawała się zimna, daleka i wyniosła.

Okoliczne damy dostrzegały w niej tę przywarę i lubo wszyscy mężczyźni admirowali milady, ich żony i córki utyskiwały na jej chłód i górne tony mówiąc, że w Castlewood przyjemniej bywało za czasów pani Jezabel (jak nazywano wicehrabinę-wdowę) niżeli teraz. Tylko kilka z nich trzymało stronę mej pani. Stara lady Blenkinsop Jointure, która bywała u dworu za panowania króla Jakuba I, zawsze ją brała w obronę, to samo sędziwa pani Crookshank z Hexton, córka biskupa Crookshanka, która razem z innymi jej podobnymi damami głosiła, że milady jest aniołem. Atoli urodziwe panie nie były tego zdania i panowała powszechna opinia, że milord trzyma się fartuszka małżonki, która nad nim władzę sprawuje.

Drugą swą bitkę stoczył Henryk Esmond w wieku czternastu lat z Bryanem Hawkshaw, synem sir Johna Hawkshaw z Bramblebrook, który wypowiedział zdanie, że milady jest zazdrosna i dręczy męża. To wprawiło Henryka w taką furię, że rzucił się zaciekle na starszego odeń o dwa lata i znacznie roślejszego chłopaka. Ten byłby poniósł klęskę w owym natarciu, gdyby nie przerwał bójki doktor Tusher, który właśnie wychodził z jadalni.

Bryan Hawkshaw pozbierał się brocząc krwią z nosa, ile że zaskoczyła go furia ataku, co mogło snadnie się przygodzie niejednemu silniejszemu mężczyźnie.

— Ty bękarcie, żebraku jeden! — powiedział. — Ukatrupię cię za to!

A i zaiste był po temu dość krzepki.

— Czym bękart, czy nie — odparł Esmond zgrzytając zębami — mam przecie dwie szpady i jeśli zechcesz spotkać się ze mną jak mężczyzna dzisiaj wieczorem na tarasie...

Tu właśnie zjawił się doktor, co zakończyło wymianę zdań między obu młodymi zapaśnikami. Najprawdopodobniej Hawkshaw, choć rosły, nie kwapił się do podjęcia walki z tak zajadłym przeciwnikiem.

ROZDZIAŁ VIII

PO SZCZĘŚCIU PRZYCHODZI ZŁO

Odkąd lady Maria Wortley Montagu przywiozła z Turcji do Anglii zwyczaj szczepienia (wielu uważa, że to praktyka ryzykowna i tylko niepotrzebne rzucanie się w paszczę niebezpieczeństwa), surowość ospy, onej straszliwej plagi świata, bodajże trochę sfolżała w naszej jego części. Pamiętam bowiem, że za moich czasów setki młodych i gładkich osób szły do grobu albo w najlepszym razie podnosiły się z posłania okrutnie pokiereszowane i zeszpecone przez ową chorobę. Niejedno słodkie lico zostawiło swe różaności na łożu, na którym złożyła je ta straszna, wyniszczająca niemoc. Za czasów mojej młodości zaraza owa wdzierała się do wsi niszcząc połowę mieszkańców; łacno imaginować sobie można, że kiedy się zbliżała, niepokój ogarniał nie tylko urodziwych, ale i najsilniejszych, i kto żyw rzucał się do ucieczki.

Pewnego dnia roku 1694 (mam dostateczne powody, by to pamiętać) do zamku Castlewood wpadł doktor Tushor z konsternacją widoczną na obliczu i oznajmił, że choroba pojawiła się we wsi, w domu kowala, oraz że jedna z dziewcząt zapadła tam na ospą.

Oprócz kuźni i warsztatu wyrabiającego podkowy kowal miał też piwiarnię dla mężczyzn, którą prowadziła jego żona; pijący zasiadali tam na ławach przed drzwiami i spoglądając na kuźnię pociągali piwo. Owóż w tej karczmie była gładka dziewczyna — wołano ją Nancy Sievewright — żywa, świeżutka, o liczku rumianym niczym malwy rosnące za sztachetami ogródka na tyłach karczmy. Henryk Esmond miał wtedy lat szesnaście, a podczas spacerów i wędrówek często zdarzało mu się ujrzeć ładniutką twarz Nancy. Jeżeli nie miał czegoś do załatwienia w kuźni, to zachodził na piwo „Pod Trzy Zaimki” bądź znajdował taki czy inny pretekst, by się zobaczyć z dziewczyną. Henrykowi ani w głowie były jakoweś złe zamiary wobec tego biedactwa, jej to zapewne również przez myśl nie przeszło, ale faktem jest, że spotykali się stale — to na uliczkach, to u  strumyka, przy płocie ogrodowym lub nie opodal zamku — i mówili sobie: „Dzień dobry, panie Henryku” i „Jak się masz, Nancy” — po wiele, wiele razy w tygodniu.

Zadziwiające jest owo magnetyczne przyciąganie, które zbliża nawet najbardziej oddalonych ludzi. Jeszcze teraz czerwienię się, gdy myślę o biednej Nancy, o jej kwitnących, rumianych policzkach, krasnym staniku i płóciennej spódnicy; wspominam, jakem to układał plany, zastawiał pułapki i wygotowywał w duchu przemowy, które rzadko miałem odwagę wypowiedzieć w obecności tej skromniutkiej czarodziejki, co nie umiała nic poza dojeniem krów i otwierała ze zdziwienia czarne oczy, kiedym występował z piękną oracją cytując Wallera czy Owidiusza. Biedna Nancy! Z pomroki odległych lat promienieje twoja poczciwa, wieśniacza twarzyczka, a luby głos twój pamiętam, jak gdybym go słyszał wczoraj.

Kiedy doktor Tusher przyniósł wieść, że „Pod Trzema Zamkami” wybuchła ospa, którą podobno zawlókł tam jakiś przybłęda, pierwszą myślą Henryka Esmonda był niepokój o biedną Nancy, a potem wstyd i obawa, czy nie przyniósł owej zarazy rodzinie Castlewoodów. Albowiem prawdę rzekłszy przesiedział owego dnia całą godzinę w tylnej izdebce, gdzie Nancy pilnowała małego braciszka, który skarżył się na ból głowy i leżał odrętwiały i spłakany to na fotelu przy kominie, to w objęciach Nancy, to wreszcie na rękach Henryka.

Mała imć panna Beatrix krzyknęła usłyszawszy wieści doktora Tushera, a milord zawołał: „Boże, zmiłuj się nad nami!” Był człekiem dzielnym i nie lękał się żadnego rodzaju śmierci krom tego właśnie. Wielce się pysznił swoją rumianą cerą i pięknymi włosami, toteż myśl, że może umrzeć na ospę, przerażała go ponad wszelką miarę.

— Zabieramy dzieci — powiedział — i jutro jedziemy do Walcote. — Był to odziedziczony po matce mały dom milorda w pobliżu Winchestera.

— Najlepsze to będzie schronienie, gdyby zaraza miała się rozprzestrzenić — rzekł doktor Tusher. — Straszna rzecz, że to się zaczęło w piwiarni; połowa ludzi z wioski była tam dzisiaj — albo też w kuźni, co na jedno wychodzi. Mój kleryk Nahum u nich przemieszkuje. Nie będę mógł wejść na kazalnicę, mając świadomość, że stoi przy mnie. Więcej go do siebie nie dopuszczę.

— A gdyby zawezwał cię któryś parafianin umierający na ospę, czy nie poszedłbyś do niego, księże pastorze? — spytała milady podnosząc spokojne, błękitne oczy znad robótki.

— Przebóg! Ja tam bym nie poszedł! — wtrącił milord.

— Nie żyjemy w kraju papistowskim i choremu nie jest bezwzględnie konieczna spowiedź i absolucja — odparł doktor. — Prawda to, iż są dlań one pokrzepieniem i pomocą, kiedy ich można udzielić z nadzieją, że osiągnie się coś dobrego. Atoli tam, gdzie życie plebana pośród owieczek jest dla nich samych nader cenne, nie ma on obowiązku wystawiać go na szwank (a razem i życia, przyszłości tudzież doczesnego, ba, nawet duchowego dobra własnej familii) dla pojedynczego człowieka, który najpewniej nie zdoła nawet pojąć religijnej pociechy, jaką mu kapłan przynosi, ile że jest nieoświecony, a choroba wprawia go w otumanienie i delirium. Gdyby jej wielmożność czy pan, milordzie, mój najprzezacniejszy przyjacielu i opiekunie, mielibyście się zarazić...

— A Boże broń! — wykrzyknął milord.

— Amen — dokończył doktor Tusher. — Amen po tej modlitwie, dobrotliwy panie! Ale dla was oddałbym życie. — Sądząc po zalęknionym wyrazie zsiniałego oblicza doktora, można było mniemać, że lada chwila zażądają odeń tej ofiary.

Instynktem raczej niźli zaletą Henryka Esmonda była miłość do dzieci i chęć czułego z nimi obcowania, toteż nieomal ze wstydem myślał o tym swoim upodobaniu i o słabości, do jakiej go przywiodło. Albowiem tego dnia biedak nie tylko trzymał był na kolanach swego młodego przyjaciela, braciszka dojarki, ale także rysował obrazki i opowiadał różne historie małemu Frankowi Castlewood, który zajmował toż samo miejsce przez całą godzinę po obiedzie, ile że nigdy nie miał dość jego bajań czy rysunków żołnierzy i koni.

Szczęście chciało, że owego wieczora Beatrix nie zasiadła tam, gdzie zwykle z radością się sadowiła, a mianowicie na kolanach wychowawcy. Beatrix bowiem od samego początku była zazdrosna o każdą pieszczotę, jaką obdarzano jej braciszka, małego Franka. Wyrywała się nawet z objęć matki, jeśli postrzegła, iż ta przedtem tuliła Franka; toteż lady Castlewood zmuszona była nie okazywać przy małej miłości do syna i pieścić każde z osobna. Beatrix na przemian bladła i kraśniała z gniewu, jeśli zauważyła oznaki porozumienia lub czułości między Frankiem a matką; siadała na uboczu i przez cały wieczór nie puszczała pary z ust, jeśli jej zdaniem chłopiec dostał lepsze owoce lub większe ciastko niż ona; odrzucała precz wstążkę, jeżeli i on taką otrzymał, a od najmłodszych lat, usadowiwszy się w swym foteliku przed ogromnym kominem naprzeciw lady Castlewood, zwykle zajętej haftowaniem, wypowiadała dziecinnie sarkastyczne uwagi na temat faworów okazywanych braciszkowi. Jeśli lord Castlewood był wówczas obecny, śmieszyło go to i bawiło ogromnie; udawał, że bardziej kocha Franka, huśtał go na kolanach, całował i brał się za boki widząc zazdrość Beatrix.

Jednakże prawdę mówiąc milord nieczęsto bywał świadkiem owych scen ani też zbytnio nie zakłócał spokojnych rozmów przy kominku, przy którym żona jego wiele długich spędzała wieczorów. Jeśli pogoda na to pozwalała, polował przez dzień cały, jeździł na wszystkie walki kogutów i jarmarki, jakie urządzano w okolicy, potrafił przebyć dwadzieścia mil, byleby obejrzeć bijące się koguty albo dwóch błaznów roztłukujących sobie łby w walce na pałki, i wolał przesiadywać w swojej bawialni spijając piwo i poncz z Jackiem czy Tomem niźli w salonie małżonki, do którego jeśli zachodził, to aż nazbyt często krokiem chwiejnym, z przekrwionymi oczyma i czkawką.

Zarządzanie domem i majątkiem, opieka nad nielicznymi czynszownikami i ubogimi ze wsi, jak również rachunki z dóbr spoczywały w rękach milady i jej młodocianego sekretarza, Henryka Esmonda. Milord zajmował się stajnią, psiarnią i piwnicą, którą napełniał i opróżniał na przemian.

Tak się więc złożyło, że owego dnia, gdy biedny Henryk Esmond trzymał na kolanach zarówno syna kowala, jak syna para, mała Beatrix, która zazwyczaj chętnie przychodziła do wychowawcy z książką albo wypracowaniem, widząc, że miejsce zajęte jest przez brata, poniechała tego zamiaru i szczęściem dla siebie usiadła z daleka w przeciwległym końcu komnaty, gdzie jęła się bawić ze swoim spanielom (dla którego czasem ni stąd ni zowąd zaczynała pałać ogromnym afektem). Udając, że gładzi psa, mówiła przez ramię Esmondowi, że Fido będzie ją kochał i ze ona będzie kochała Fida, tylko Fida, i nikogo innego do końca życia.

Kiedy natenczas przyszła wiadomość, że „Pod Trzema Zamkami” chłopiec zapadł na ospę, nieszczęsny Henryk Esmond drgnął z przerażenia nie tyle o siebie, co o synka swej pani, pomyślawszy, że go naraził na niebezpieczeństwo. Beatrix, której znudziły się już fochy (a która nieledwie od dziecka zaczynała się wdzięczyć, by zwrócić na siebie uwagę, ilekroć zjawił się ktoś obcy), widząc, iż brat poszedł do łóżka, postanowiła zająć miejsce na kolanach Esmonda. Choć bowiem pastor wielce był dla niej uniżony, nie lubiła go, ponieważ miał grube buty i brudne łapy (jak twierdziła zuchwała panienka) oraz dlatego, że nie cierpiała uczyć się katechizmu.

Gdy jednak szła ku Esmondowi z kącika, gdzie się dotąd dąsała, ten odskoczył i odgradzając się od niej wielkim fotelem, na którym przedtem siedział, rzekł po francusku do lady Castlewood, z którą dużo czytywał i znacznie ją w języku tym wydoskonalił:

— Pani, dziecko nie powinno się do mnie zbliżać. Muszę ci wyznać, ze byłem dziś u kowala i trzymałem na kolanach jego chłopaczka.

— A potem posadziłeś tam sobie mego syna! — zawołała gniewnie lady Castlewood stając w pąsach. — Dziękuję ci, mój panie, że taką mu dajesz kompanię. Beatrix! — powiedziała po angielsku. — Zabraniam ci dotykać pana Esmonda. Odejdź, dziecko. Idź do swojego pokoju. Tak, do pokoju... Życzę dobrej nocy waszej wielebności — a ty, mój panie, może byś lepiej wrócił do swoich przyjaciół z piwiarni.

Oczy jej, zazwyczaj tak łagodne, miotały błyskawice gniewu, gdy to mówiła; podrzuciła też głową (którą na ogół trzymała zwieszoną) z miną księżniczki.

— Hola! — odezwał się milord stojący przy kominku (a był już zaiste w stanie, w jakim się zwykle znajdował o tej godzinie). — Hola, Rachelo, czemu to tak się unosisz? Damy nie powinny nigdy wpadać w pasję, prawda, księże pastorze? Chociaż właściwie miło jest widzieć Rachelę w pasji. Do diaska, moja droga, diablo ci do twarzy z gniewem.

— Milordzie, pan Henryk Esmond nie wiedząc, co tutaj począć ze swoim czasem, i nie mając gustu do naszej kompanii nawiedzał piwiarnię, gdzie ma pewnych przyjaciół.

Milord wybuchnął śmiechem i przekleństwem.

— A tuś mi, przechero! Byłeś u Nancy Sievewright! Do paralusza, to ci dopiero miały hipokryta! Kto by się tego po nim spodziewał? Słuchaj no, pastorze, on latał na...

— Dosyć, milordzie — przerwała pani. — Nie obrażaj mnie taką mową.

— Daję słowo — zawołał biedny Henryk, bliski płaczu ze wstydu i rozżalenia — że honor tej młodej osoby jest bez skazy.

— Oczywista, oczywista — przytaknął milord coraz bardziej rozbawiony i podpity. — Na jego honor, doktorze, Nancy Sieve...

— Zabierz pannę Beatrix do łóżka! — krzyknęła w tej chwili milady do swej damy służebnej, pani Tucker, która właśnie przyniosła jej herbatę. — Zaprowadź ją do mego pokoju... nie, do swojego! — dorzuciła szybko. — Idź, moje dziecko; idź, mówię, i ani słowa!

Beatrix całkowicie zaskoczona tak nagłym, władczym tonem osoby nie nawykłej do podnoszenia głosu wyszła z wystraszoną miną i nawet zaczekała z wybuchem płaczu do chwili, gdy znalazła się z panią Tucker przy drzwiach.

Tym razem matka niewielką zwróciła uwagę na jej szlochanie i dalej ciągnęła zapalczywie:

— Milordzie, ten młody człowiek... twój pupil... powiedział mi właśnie po francusku — bo wstydził się mówić we własnym języku — że cały dzień spędził w piwiarni, gdzie trzymał na kolanach tego małego nieszczęśnika, który teraz zachorował na ospę. I oto przychodzi, jeszcze cały cuchnący tym miejscem — tak, cuchnący! — bierze bezwstydnie mojego chłopca na kolana i sadowi się tu, przy mnie, właśnie przy mnie! Kto wie, czy nie zabił naszego Franka — naszego dziecka? Czemuż zjawił się tutaj, by dom nasz pohańbić?... Dlaczego tu przebywa? Niech idzie precz, niech idzie precz dziś jeszcze, powiadam, i więcej domu naszego nie bruka!

Nigdy dotychczas nie powiedziała nic przykrego Esmondowi, toteż jej okrutne słowa tak poraziły biedaka, że przez chwil parę stał osłupiały z bólu i gniewu na niesprawiedliwość takiego ciosu, taką zadanego ręką. Rumieniec zniknął mu z twarzy i Henryk pobladł jak ściana.

— Nie mogę nic poradzić na swoje urodzenie, pani — powiedział — ani na inne nieszczęścia. Co zaś się tyczy twojego syna, to jeśli... jeśli moja obecność bruka go teraz, przecie nie zawsze tak było. Dobrej nocy, milordzie. Niechaj Bóg błogosławi tobie i twoim za dobroć, jaką mi okazaliście. Wyczerpała się łaskawość milady dla mnie, więc odejdę. — Tu Henryk Esmond osunął się na kolana, ujął szorstką dłoń swego dobroczyńcy i złożył na niej pocałunek.

— Chce iść do piwiarni, niechże więc idzie! — krzyknęła milady.

— Diabła zjem, jeśli pójdzie — rzekł milord. — Nie myślałem, że możesz być tak piekielnie niewdzięczna, Rachelo.

W odpowiedzi zalała się łzami i wybiegła z pokoju rzucając Esmondowi szybkie spojrzenie. Natomiast milord nie bacząc na nią i będąc nadal w wybornym humorze, podniósł młodego podwładnego, który wciąż klęczał (albowiem tysiączne łaskawości kazały chłopcu czcić wicehrabię jak ojca) i położył szeroką dłoń na ramieniu Esmonda.

— Zawsze była taka — powiedział. — Sama myśl o innej kobiecie doprowadza ją do szału. Na Jowisza, wszak z tej to właśnie przyczyny zacząłem pić, boć przecież chyba nie może być zazdrosna o baryłkę piwa czy flaszkę rumu, no nie, doktorze? Dalipan, przyjrzyjcie się dziewkom służebnym — no, tylko popatrzcie na te, co są w tym domu — (milordowi splątały się wszystkie te słowa: tylko — poaczcie — nate — cosą — wtym — domu; wijeliście — kiedy — takie?”) — Nie znalazłbyś sobie teraz żony w Castlewood, co, doktorze? — I wybuchnął śmiechem. Pastor, który przyglądał mu się spod oka, rzekł:

— Odłóżmy żarty na bok, milordzie; jako kapłan nie mogę poruszać tego tematu w sposób krotochwilny, a jako pasterz tej trzódki wiernych, muszą z frasunkiem myśleć, że owieczka tak młoda zbłądziła na manowce.

— Mości pastorze! — wybuchnął z oburzeniem Esmond. — Sama mówiła mi, że jesteś obrzydłym staruchem i żeś usiłował skraść jej całusa w mleczami!

— Hańba ci, Henryku! — krzyknął doktor Tusher kraśniejąc niczym indyk, podczas gdy milord nadal pokładał się ze śmiechu. — Jeżeli dajesz posłuch fałszom opuszczonej dziewki...

— Dla mnie nie masz poczciwszej ani czystszej niewiasty w całej Anglii! — zawołał Henryk. — Ani tak miłej, ni dobrej! Tobie hańba, że ją oczerniasz!

— Jestem najdalszy od tego! — wykrzyknął doktor. — Daj Boże, bym się mylił co do dziewczyny i co do ciebie, mój paniczu, który naprawdę nad wiek jesteś przemyślny! Ale nie o to nam teraz idzie. Wyszło na jaw, że ów chłopaczek „Pod Trzema Zamkami” dostał ospy, że miał ją, kiedy nawiedziłeś piwiarnię z sobie tylko znanych powodów, żeś przez czas jakiś siedział z dzieckiem, a bezpośrednio potem z młodym lordem. — Doktor podnosił głos coraz bardziej i zerkał na milady, która właśnie wróciła bardzo wybladła, z chusteczką w dłoni.

— Wszystko to święta prawda — powiedziała spoglądając na młodzieńca.

— Lękać się trzeba, że mógł ze sobą przynieść zarazę,

— Z piwiarni... tak — dorzuciła milady.

— Do kaduka! Zapomniałem o tym, kiedym cię obłapił, chłopaku! — wykrzyknął milord cofając się. — Odejdź no trochę, mój Henryczku, boć sam rozumiesz, że nie warto leźć w paszczę wilka.

Milady spojrzała nań z niejakim zdziwieniem, za czym natychmiast podeszła do Esmonda i wzięła go za rękę.

— Przepraszam cię, Henryku — rzekła. — Powiedziałam tu rzeczy bardzo nieładne. Nie mam prawa wtrącać się do ciebie... do twoich...

Milord wyrzucił z siebie przekleństwo.

— Nie możesz odejść od niego?

Poczerwieniała nieco i puszczając dłoń chłopca ścisnęła ją leciutko.

— Nie warto, milordzie — odrzekła. — Kiedy Henryk rysował, Frank siedział mu na kolanach i ustawicznie biegał od niego do mnie. Jeżeli zło się stało, to już się nie odstanie.

— Nie mnie, do kroćset, bom palii! — krzyknął milord i znowu przytknął do fajki węgielek. — A to nie dopuszcza zarazy.  Ponieważ zaś we wsi jest choroba — bodaj to licho! — musicie stąd wyjechać. Jutro jedziemy do Walcote, milady.

— Ja się nie lękam — odparła. — Mogłam zarazić się będąc dzieckiem jeszcze, bo wtedy choroba wybuchła u nas w domu. A kiedy na dwa lata przed naszym ślubem miały ją cztery moje siostry, przecie jakoś się uchroniłam, chociaż dwie z nich pomarły.

— Ja tam nie będę hazardował — oświadczył milord. — Nie jestem mniej śmiały od innych, ale tego nie zniosę.

— Weź z sobą Beatrix i jedź — powiedziała wicehrabina. — Dla nas już klamka zapadła; Tucker będzie nas mogła doglądać, bo przechodziła tę chorobę.

— Starasz się sobie dobrać jak najszpetniejsze służebne! — powiedział milord, na co jego małżonka zwiesiła winowajczo głowę, a milord odwoławszy Tushera zabrał go z sobą na fajkę do dębowej bawialni.

Doktor skłonił się nisko jej wielmożności (owych salamów miał bowiem zawsze pod dostatkiem) i wyszedł za swoim panem skrzypiąc trzewikami o kwadratowych nosach.

Kiedy milady została sam na sam z młodzieńcem, przez kilka chwil trwało milczenie; on stał przy ogniu spoglądając w zamierający żar otępiałym wzrokiem, ona zaś pochyliła się nad swym tamburkiem i igiełkami.

— Przykro mi — powiedziała po dłuższej przerwie twardym, oschłym głosem. — Powtarzam: przykro mi, że w imię bezpieczeństwa syna taką okazałam niewdzięczność. Ma się rozumieć, nie było zgoła moim życzeniem, byś nas opuszczał, chyba żeby gdzie indziej miało ci być przyjemniej. Musisz wszelako zrozumieć, mości Esmond, że w twoim wieku i z twymi skłonnościami nie podobna, byś dłużej pozostawał na tej samej poufałej stopie, na jakiej żyłeś w naszej rodzinie. Pragnąłeś wstąpić na uniwersytet i sądzę, że dobrze będzie, jeżeli cię tam poślemy. Nie piliłam z tą sprawą mniemając, żeś dzieckiem jeszcze — jako zaiste jesteś latami: dzieckiem zupełnym — i nigdy by mi w głowie nie postało, że winnam inaczej cię traktować, gdyby... gdyby nie wyszły na jaw te okoliczności. Poproszę męża, by cię wyprawił jak najrychlej; nauką Franka zajmę się sama, najlepiej jak potrafię (ojcu mojemu winna jestem wdzięczność za podstawy, jakie mi dał, tobie zaś oczywiście za wiele rzeczy, których mnie nauczyłeś) i... i życzę panu dobrej nocy, mości Esmond.

Z tymi słowy złożyła mu wykwintny dyg i wziąwszy świecę wyszła przez zasłonięte oponą drzwi wiodące na jej pokoje.

Esmond stał przy kominku bezmyślnie za nią spoglądając. Zaiste nie widział tego, co miał pirzed oczyma, dopóki nie odeszła, lecz wtedy obraz jej wyrył mu się w pamięci i pozostał w niej utrwalony na zawsze. Ujrzał ją odchodzącą, z marmurowym licem oświetlonym płomieniem świeczki, z drgającymi, pąsowymi usty i lśniącymi złociście włosami.

Poszedł do siebie, położył się do łóżka i spróbował czytać, jak to miał we zwyczaju, ale nie rozumiał nic zgoła. Dopiero później przypomniał sobie litery książki (były to Eseje Montaigne’a) i przed oczami przesunęły mu się wydarzenia owego dnia — to znaczy jego ostatnie godziny, bo o poranku i biednej dójce nie pomyślał ni razu. Nie mógł też zasnąć; zdrzemnął się dopiero, gdy już świtało, a przebudził z gwałtownym bólem głowy, zgoła nie wypoczęty.

Jakoż okazało się, że przyniósł był zarazę spod „Trzech Zaimków” i niebawem rozchorował się na ospę, która nie bardziej oszczędziła pańską siedzibę niż chatę.

ROZDZIAŁ IX

CHORZEJĘ NA OSPĘ I GOTUJĘ SIĘ DO OPUSZCZENIA CASTLEWOOD

Gdy Henryk Esmond przebył kryzys choroby i wracał do zdrowia, dowiedział się, że mały Frank również na nią cierpiał i teraz odzyskuje siły, matka zaś jego wraz z kilkorgiem służby jeszcze leży złożona tąże niemocą.

— Toć to zrządzenie opatrzności, za które winniśmy być wdzięczni — mówił doktor Tusher — że milady i syn jej zastali oszczędzeni, podczas gdy śmierć zabrała biednych służących! — I napominał Henryka, który w swój bezpośredni sposób pytał, za co winniśmy wdzięczność: czy za to, że poginęli służący, czy że ocaleli szlachetnie urodzeni?

Młody Esmond nie mógł też zgodzić się z żarliwymi zapewnieniami, jakich pastor udzielał milady odwiedziwszy ją podczas rekonwalescencji, że choroba w najmniejszym stopniu nie przyćmiła jej wdzięków i nie była tyle nieokrzesana, aby uszkodzić nadobne rysy wicehrabiny Castlewood. Mimo tych pięknych oracji Henryk uważał, że ospa mocno nadwerężyła urodę jej wielmożności.

Gdy ustąpiły ślady choroby, na twarzy milady nie pozostały wprawdzie nijakie brózdy czy blizny (wyjąwszy może jedną, na czole, nad lewą brwią), atoli delikatna różaność lica i kompleksji znikła, oczy straciły ogień, włosy poczęły wypadać, cała twarz niejako się postarzała. Było to tak, jakby czyjaś brutalna dłoń starła aż do samego gruntu subtelne barwy z onego słodkiego obrazu, podobnie jak to nieraz czynią nieudolni odnowiciele malowideł. Należy także wyznać, że przez  rok czy dwa po chorobie nos milady był obrzmiały i zaczerwieniony.

Nie warto byłoby wspominać o tych błahostkach, gdyby nie fakt, że wywarły one wpływ na wiele istnień ludzkich, co zdarza się na świecie, gdzie komar częstokroć większą niż słoń rolę odgrywa, a jak wiemy z przypadku króla Wilhelma, kretowisko może obalić imperium. Kiedy Tusher swą dworną manierą (która zawsze drażniła Henryka Esmonda i skłaniała go do szyderczych uwag) zaklinał się i upewniał, że lica milady zgoła nie ucierpiały, chłopak wybuchnął: ,,A właśnie, że ucierpiały; pani moja nie jest już wcale tak piękna jak niegdyś!” Na to biedna wicehrabina uśmiechnęła się żałośnie i spojrzała w weneckie zwierciadełko. Powiedziało jej ono zapewne, że słowa niemądrego chłopaka aż nazbyt są prawdziwe, albowiem odwróciła głowę, oczy jej zaś napełniły się łzami.

Ich widok zawsze niecił w sercu Esmonda jakiś zaciekły żal, toteż zoczywszy łzy na twarzy pani, którą nade wszystko miłował, młody głuptas rzucił się na kolana i począł ją błagać o przebaczenie mówiąc, że jest cymbałem i durniem i że postąpił jak bestia, skoro będąc przyczyną jej choroby, mógł rzec coś podobnego. Doktor Tusher powiedział mu, że jako żywo jest niedźwiedziem i niedźwiedziem zostanie, co słysząc biedny Esmond tak oniemiał, że ani mruknął.

— Mój to niedźwiadek, doktorze, i nie pozwolę go szczuć — rzekła milady głaszcząc łagodnie po głowie chłopca, wciąż jeszcze u jej stóp klęczącego. — Jakże ci włosy powychodziły! A i mnie też — przydała z nowym westchnieniem.

— Nie dla siebie martwię się tym — powiedziała do Henryka po odejściu pastora. — Ale czy rzeczywiście bardzo jestem zmieniona? Niestety, obawiam się, że to aż nazbyt prawdziwe.

— Pani, uważam, że masz najdroższą, najmilszą i najsłodszą twarz na świecie — odparł chłopiec, który zaiste tak myślał i nadal myśli.

— Czy milord też będzie tego zdania, gdy wróci? — pytała pani z westchnieniem, znowu zerkając w weneckie zwierciadełko. — Jeśli uzna podobnie jak ty, że jestem odrażająca — tak, powiedziałeś: odrażająca — przestanie mnie miłować. Boć przecie mężczyźni kochają w niewiastach tylko to jedno — tę naszą nieszczęsną urodę. Czemuż mnie właśnie wybrał spośród sióstr moich? Jedynie z tej przyczyny. Królujemy jeno przez dzień czy dwa. Nie ma co mówić: Vashti wiedziała, że po niej przyjdzie Estera.

— Pani — rzekł Esmond. — Ahaswer był bisurmańskim monarchą, a zmiana żony zgodna była z obyczajem i prawami jego kraju.

— Wszyscyście bisurmanami, gdy o to idzie — odparła milady — albo bylibyście nimi, gdybyście tylko mogli. Chodź, Franku, dziecię moje. Już ci lepiej. Niebu niech będą dzięki. Twoich pukli nie przerzedziła ta straszna ospa ani nie pokiereszowała ci biednej twarzyczki, prawda, aniołku?

Frank jął krzyczeć i zawodzić na myśl o podobnym nieszczęściu. Matka od najwcześniejszych czasów uczyła młodego lorda admirowania własnej urody, toteż szacował ją nie mniej wysoko niż jakaś podziwiana pięknotka.

Pewnego dnia, gdy Esmond wracał do sił po gorączce i chorobie, pierś przeszyło mu coś na kształt ukłucia wstydu, uprzytomnił sobie bowiem, że przez cały ten czas nie poświęcił ani jednej myśli nieszczęśliwej dziewczynie od kowala, której rumiane policzki oglądał tak chętnie jeszcze miesiąc temu. Biedna Nancy! Lica jej podzieliły los róż i były już zwiędnięte. Zaraziła się chorobą tego samego dnia co Esmond; oboje z bratem pomarli na ospę i leżeli teraz pochowani pod castlewoodskimi cisami. Promienna twarzyczka nie spozierała już z  ogrodu, nie radowała starego kowala siedzącego samotnie przy ogniu. Esmond chętnie ucałowałby ją, spowitą śmiertelnym całunem (na podobieństwo dzieweczki z pięknego poematu Priora), lecz spoczywała na wiele stóp pod ziemią, gdy po raz pierwszy wyszedł na powietrze po chorobie.

Doktor Tusher przyniósł wieść o tym nieszczęściu, o które Esmond pragnął, lecz nie śmiał, zapytać. Pastor oznajmił, że cała wieś dotknięta została zarazą, i wymienił nazwiska siedemnastu zmarłych osób, wśród nich biednej Nancy i jej braciszka. Nie omieszkał też powiedzieć, jak bardzo wdzięczni powinni być ci, co przeżyli. Ponieważ jego profesją było prawienie pochlebstw i kazań, należy przyznać, że wielką w tym okazywał pilność i przez dzień cały czynił jedno lub drugie.

Tak więc nie było już Nancy, a Henryk Esmond rumieniąc się, że nie uronił nad nią ani jednej łzy, rozpoczął komponowanie rymowanej elegii łacińskiej o małej wiejskiej piękności. Driady pogrążył w żałobie, a rzecznym nimfom przykazał zgon Nancy opłakiwać. Ponieważ ojciec dziewczyny parał się rzemiosłem Wulkana, Henryk więc pisał, jako zaiste przypominała córę Wenery, chociaż pamięta, iż później słyszał, że żona Sievewrighta była szkaradną jędzą. Przybierał wyraz zgnębienia, wszelako po prawdzie niewiele więcej czuł żalu niż płaczka na pogrzebie. Te pierwsze uczucia mężczyzn i niewiast najczęściej bywają poronione i umierają, nieledwie nim się narodzą. Esmond do swej ostatniej godziny mógł przytaczać liche wiersze, w których jego muza lamentowała nad gładką dzieweczką, i nie bez wstydu wspominać, jak marne były w istocie, a za jak dobre je poczytywał — jak fałszywy był żal, a przecie jak bardzo czuł się zeń dumny.

Z całą pewnością błędem jest mówić o prostocie młodzieży. Sądzę, że nie ma większych hipokrytów ni łudzi traktujących się wzajem z większą afektacją niż młodzi. Oszukują samych siebie i jedno drugie sztuczkami, które nie działają na osoby światowe, bo ponoć zaczynajmy lepiej pojmować prawdę i stajemy się prostsi w miarę przybywania lat.

Kiedy milady usłyszała o losie, który przypadł w udziale biednej Nancy, nie odezwała się ani słowem, dopóki Tusher był w pobliżu, natomiast po jego wyjściu ujęła Esmonda za rękę i rzekła:

— Henryczku, przepraszam cię za okrutne słowa, które powiedziałam tamtego wieczora, kiedy zachorowałeś. Wstrząśnięta się czuję losem tej biednej istoty i pewna jestem, że nie zdarzyło się zgoła nic z tego, o co cię w gniewie posądzałam. Zaraz pierwszego dnia, jak tylko wyjdziemy, musisz mnie zaprowadzić do kowala, bo trzeba zobaczyć, czy nie mogłabym w jakiś sposób pocieszyć biednego staruszka. Nieszczęśnik! Utracić jedno i drugie dziecko! Cóż ja bym poczęła bez moich?

I w samej rzeczy tam ich zawiodła pierwsza przechadzka, na jaką milady, wsparta na ramieniu Esmonda, wyszła po chorobie. Ale jej odwiedziny nie przyniosły pociechy staremu ojcu; nie okazał żadnego rozczulenia ani chęci rozmowy. „Bóg dał, Bóg wziął” — rzekł tylko; snadź znał obowiązki Jego sługi. Niczego nie potrzebował — teraz mniej jeszcze niż przedtem, ile że mniej było gąb do wyżywienia. Pożegnał jej wielmożność i panicza Esmonda, który się bardzo wyciągnął w chorobie, a na twarzy miał nieliczne ślady — i z tymi słowy oraz nachmurzonym czołem,  przeszedł z kuźni do domu pozostawiając u drzwi jaśnie panią, po trosze oniemiałą i zawstydzoną. Dzieciom wystawił piękny nagrobek, który po dziś dzień można oglądać na miejscowym cmentarzu, a zanim rok upłynął, także i jego własne imię znalazło się na płycie. W obliczu śmierci, owej najwyższej władczyni, truchleje kokieteria niewiasty, a zazdrość jej niezdolna jest przekroczyć granic onego posępnego królestwa. Namiętność ta wszystka do świata należy i zamiera w zimnych, błękitnych przestworach poza jego strefą.

Kiedy nareszcie niebezpieczeństwo ostatecznie minęło, oznajmiona, że milord powraca z córką Esmond dobrze ten dzień zapamiętał. Pani jego miotała się w przypływie lęku; nim mąż nadjechał, pobiegła do pokoju i wróciła z uróżowanymi policzkami. Los jej miał się rozstrzygnąć. Uroda jej zniknęła — czyliż i panowanie też było zakończone? Następna minuta nalała przynieść odpowiedź.

Milord przejechał przez most — z wielkiego okna widać go było strojnego w szkarłaty, siedzącego na swoim siwku, a obok na lśniącym kasztanie kłusowała córeczka w świetnym błękitnym stroju amazonki. Milady z dłonią przyłożoną do serca oparła się o wielki kominek; czerwone plamy na obu policzkach tym bardziej uwydatniały jej bladość. Podniosła do oczu chusteczkę i cofnęła ją śmiejąc się histerycznie: jedwab był cały czerwony od różu, gdy go odjęła od twarzy. Znowu pobiegła do swego pokoju i wróciła z bladymi policzkami, a zaczerwienionymi oczyma prowadząc za rękę synka — właśnie w chwili, gdy milord zajechał i stanął przed młodym Esmondem, który wyszedł był, aby powitać opiekuna i strzemię mu przy zsiadaniu przytrzymać.

— No, cóż, Henryczku! — powiedział dobrotliwie wicehrabia — Chudyś jak chart. Ospa nie przysporzyła ci urody, a już to twoja gałąź rodziny nigdy jej nie miała do zbytku, ha-ha-ha!

Roześmiał się, zeskoczył na ziemię z niemałą zwinnością, przystojny i rumiany niczym gwardzista, z twarzą wesołą i ciemną czupryną. Kiedy zsiadł, Esmond przyklęknął, złożył mu hołd, po czym ruszył powitać małą Beatrix i pomóc jej zejść z konia.

— A pfe, jakiś ty żółty! — powiedziała. — O, i masz jedną, dwie czerwone dziury w twarzy! — co istotnie bardzo było prawdziwe, ile ze surowa twarz Esmonda poty nosiła znaki po chorobie, póki pozostała ludzkim obliczem.

Milord zaśmiał się znowu; był w wyśmienitym humorze.

— Do paralusza! — zaklął jak zwykle. — Ta smarkata wszystko wypatrzy. Niedawno zauważyła barwiczkę na twarzy wicehrabiny-wdowy i zapytała, dlaczego nosi takie czerwone coś, pamiętasz, Trix? A Widziała też Tower i pałac Św. Jakuba, i teatr, i księcia Jerzego, i księżnę Annę, co, Trix?

— Oboje są strasznie tłuści i pachną gorzałką — odrzekło dziecię.

Ojciec zaryczał śmiechem.

— Gorzałką? A ty skąd to wiesz, mości Zuchwalińska?

— Bo pan ojciec też pachnie gorzałką po kolacji, kiedy mu daję buzi przed pójściem do łóżka — odparowała młoda dama, która zaiste była zuchwała, jak to słusznie określił rodzic, a śliczna niczym najgładsza Cyganeczka, jaką sobie można wyobrazić.

— No, teraz pójdziemy do mojej żony — powiedział milord, za czym podążył schodami na górę i wszedł do salonu unosząc kotarę, którą drzwi były zawieszone. Esmond pamięta jego szlachetną sylwetkę, pięknie przystrojoną w szkarłaty. Sam Henryk w ciągu ostatnich paru miesięcy przeobraził się był z chłopca w mężczyznę, a razem z jego postacią dojrzał też umysł i stał się teraz prawdziwie męski.

Oblicze milady, którego zmiany Henryk Esmond przywykł był obserwować dostrzegając i tłumacząc sobie z czułym afektem wszelkie oznaki radości czy troski, nosiło przez wiele tygodni po powrocie milorda wyraz smutku i przygnębienia. Zdawało się, że w ciągu tego czasu usiłowała karesami i zaklęciami odpędzić od męża jakowyś zły humor, z którego nie myślał się otrząsnąć. W swej gorliwej chęci przypodobania mu się praktykowała setki kunsztów, które niegdyś go zniewalały, teraz jednakże straciły snadź moc całą. Jej piosenki go nie bawiły; przerywał je, a dzieci uciszał, kiedy znalazły się w jego obecności. Przy obiedzie siedział milczący i tęgo popijał, mając naprzeciw żonę, która ukradkiem zerkała na jego twarz, także nie mówiąc ni słowa. Milczenie jej drażniło go równie jak mowa; rozeźlony pytał klnąc, dlaczego nabrała wody w usta i ma taką ponturą minę, albo też szorstko przerywał jej, gdy się odezwała, i przykazywał, by nie gadała bredni. Rzekłbyś, że od czasu powrotu nic, co by uczyniła bądź powiedziała, nie mogło mu się spodobać.

Gdy pan i pani domu powaśnią się ze sobą, członkowie rodziny stają po stronie jednego albo drugiego. Henryk Esmond taki czuł respekt przed milordem, że boso pognałby milę, byleby rozkaz pana wykonać, atoli jego przywiązanie do lady Castlewood było czcią tak namiętną i pełną wdzięczności, że każdej chwili oddałby życie, aby jej zaoszczędzić przykrości albo wyświadczyć przysługę. I otóż właśnie dzięki mocy i głębi owego uczucia począł domyślać się, jak nieszczęśliwe jest życie uwielbianej pani, i odgadywać, że ciąży jej troska tajemna (albowiem sama nigdy nic nie mówiła o swoich zgryzotach).

Czyliż ktokolwiek, kto żył na świecie i zna naturę mężczyzn i kobiet, może wątpić, co gej się przygodziło? Ma się rozumieć, widziałem ludzi, którzy aż w wiek sędziwy ponieśli rozkwit młodzieńczej miłości, ale wiem też, że imć Tomasz Parr doczekał lat stu sześćdziesięciu. Mimo to zwykłym wiekiem człowieczym jest siedem dziesiątków lat i tylko nieliczni go przekraczają. To pewne także, iż mężczyzna, który się żeni jeno dla beaux yeux, jak to uczynił milord, uważa, że przyjęte przezeń (zobowiązania wygasają, jeśli kobieta przestaje wypełniać swoje, toteż jego miłość nie trwa dłużej niż jej uroda. Jak mówię, wiadomo mi, że często bywa inaczej; przypominam też sobie (jako i większość ludzi z własnego doświadczenia) niejeden dom, gdzie święta lampa miłości, zapalona w dawnych latach, przenigdy nie zagasła. Ale tak samo wiemy, że istnieje imć Parr czy wielki olbrzym z jarmarku, mający osiem stóp wzrostu, i ze są to wyjątki wśród ludzi — a owa biedna lampa, o której mowa, zrazu rozświetlająca małżeńską komnatę, gaśnie od setek podmuchów i przeciągów, dolatujących, z komina, lub skwierczy z braku paliwa. A potem — potem mamy Chloe, czuwającą wśród mroku, i Strephona, co chrapie, na nic nieczuły; albo znów vice versa to biedny Strephon bierze za żonę bezduszną kokietkę i budzi się z niedorzecznego snu o małżeńskiej szczęśliwości, która trwać miała wiecznie, a mija jak każdy sen. Jedno i drugie samo posłało sobie łoże i przeto musi w nim spać aż do owego ostatecznego dnia, gdy kończy się życie, a oni z osobna do snu się układają.

Gdzieś o tym czasie młody Esmond, który miał wenę do składania wierszy, ujął w rymy kilka epistoł Owidiusza i przyniósł je swojej pani, ażeby ją udelektować. Zauważył, że te, które traktowały o porzucanych kobietach, wzruszyły ją ogromnie, kiedy zaś Aenona wzywała Parysa, a Medea nawoływała Jazona do powrotu, pani na Castlewood westchnęła i rzekła, że jej zdaniem ta część jest najbardziej udana. I w samej rzeczy pokrajałaby w kawałki własnego starego ojca, dziekana, byleby przyciągnąć na powrót męża. Aliści jej piękny Jazon odszedł, jak zwykli odchodzić piękni Jazonowie, i biedna czarodziejka nie miała już zaklęć, które by go zatrzymały.

Milord był nasępiony tylko dopóty, póki stroskana twarz żony albo jej zachowanie zdawały się być dlań wyrzutem. Kiedy zdołała się opanować i na zewnątrz pokazywać wesołe oblicze i pogodę, mężowi częściowo powrócił dobry humor. Już nie klął ani nie burczał przy obiedzie, ale śmiał się czasami i ziewał niepowściągliwie; często wyjeżdżał z domu, spraszał coraz liczniejszą kompanię, a większą część dnia trawił jak dawniej na łowach lub przy butelce, wszelako z tą różnicą, że biedna żona nie mogła już tek jak dawniej dostrzec w jego oczach gorejącego ognia miłości. Mąż był z nią, ale ów płomień zagasł i światło niegdyś tak lube nie błyszczało już więcej.

Co przeżywała ta pani, kiedy chcąc nie chcąc musiała uznać fakt, o którym wieszcze zwierciadło aż nadto prawdziwie ją ostrzegało — a mianowicie, że wraz z pięknością skończyło się jej panowanie i czas miłości przeminął? Cóż czyni pośród burzy marynarz, gdy fale zmiotą mu maszt i rudel? Stawia maszt tymczasowy i steruje wiosłem, jak może. A co się dzieje, gdy nawałnica zerwie dach czyjegoś domu? Po pierwszym oszołomieniu klęską poszkodowany zbiera się, sprawdza po omacku, czy dzieciom nic się nie stało, i uprowadza je spod deszczu do szopy. Jeżeli pałac płonie, chronimy się do stodoły. Czyjegoż życia nie nawiedza taki czy inny huragan, który nas spycha z kursu i rzuca na skały, abyśmy szukali ocalenia, jak potrafimy?

Kiedy lady Castlewood stwierdziła, że wielki jej okręt zatonął, i przyszła do siebie po wstrząsie, jakim była ta strata, poczęła, najlepiej jak umiała, szukać po trosze szczęścia w czym innym spodziewając się stąd drobnych zysków i korzyści, wzorem kupca, który indocilis pauperiem pati, straciwszy tysiące, lokuje kilka gwinei w następnym statku.

Postawiła mianowicie wszystko, co miała, na dzieci, rozpieszczając je ponad wszelką miarę, co było nieuniknione u osoby o jej sercu i charakterze. Każdą myśl poświęcała ich dobru, uczyła się, ażeby móc je uczyć, i doskonaliła własne wrodzone zalety oraz cnoty niewieście, aby przekazać je potomstwu.

Czynienie dobra bliźnim jest treścią życia większości zacnych kobiet. Dobroć przepełnia je niejako i muszą ją na kogoś przelać. Milady wyuczyła się doskonale włoskiego, francuszczyzny i łaciny, (których podstawy dał jej za młodu ojciec. Umiejętności te ukrywała przed mężem, być może z obawy, aby go nie urazić, ile że milord nie był molem książkowym — fukał na samą myśl o uczonych darniach i rozzłościłby się widząc, iż żona potrafi tłumaczyć z łacińskiej książki, z której sam dwóch słów by nie skleił.

Młody Esmond był repetytorem, to znów nauczycielem domowym podlegającym pani albo jej przełożonym, zależy, jak się zdarzyło. Podczas rozlicznych wyjazdów milorda owe zajęcia szkolne trwały bez przerw; matka i córka uczyły się nad podziw szybko, ale Beatrix jedynie dorywczo, w miarę jak to dogadzało jej kapryśnym humorom. Co zaś się tyczy małego lorda, to wyznać trzeba, że wdał się w ojca, jeżeli idzie o naukę: o wiele bardziej niż Corderiusa i Lily’ego lubił gry i zabawy, dużego konia i kuca, które podarował mu ojciec i na których zabierał go na polowania; musztrował wsiowych chłopaków tworzących wokół niego rodzaj małego dworu, już ich chłostał i wodził za nos z przepysznym, władczym wigorem, co widząc ojciec pękał ze śmiechu, a matka nie szczędziła czułych przestróg. Kucharz miał jednego syna, leśniczy dwóch, a wielki dryblas ze stróżówki przyjmował od młodego pana kuksańce i rozkazy. Doktor Tusher mawiał, że mały lord jest szlachcicem tęgiego ducha, a Henryk Esmond, wychowawca panicza i o lat osiem od niego starszy, niekiedy tylko z wielką biedą potrafił się opanować i utrzymać na wodzy niesfornego młodego dziedzica i krewniaka.

Ogromne zmiany zaszły w umyśle lady Castlewood w kilka lat po tej klęsce, która zabrała jej odrobinę — maleńką odrobinę — urody oraz serce lekkomyślnego małżonka. (Albowiem prawdę rzekłszy, milady stwierdziła, że nie tylko skończyło się jej panowanie, ale że mianowano też następczynię, księżniczkę z jednego z owych godnych przybytków na Drury Lane, którą milord ulokował i nawiedzał w odległym o mil osiem miasteczku — pudet haec opprobria dicere nobis.) Mianowicie po zmaganiach wiadomych tylko jej samej, a już przynajmniej nikomu nie zdradzonych i nie podejrzewanych od człowieka, co był tych cierpień przyczyną — doszła do stanu, którego nie mogłaby uznać za możliwy jeszcze kilka miesięcy temu, nim zaczęły się jej nieszczęścia.

Postarzała się w ciągu owego czasu, jak to bywa z ludźmi doświadczającymi w milczeniu wielkiej duchowej boleści, i nauczyła się wielu rzeczy, których nigdy dotąd nie domyślała się nawet. Lekcji udzielił jej ów srogi nauczyciel — Nieszczęście. Ledwie przed dwoma laty będąc naówczas dzieckiem jeszcze — chociaż zarazem już matką dzieci — uważała męża za boga każde jego słówko za prawo, uśmiech za promień słońca. Gorliwie słuchała wypowiadanych przezeń banałów, jak gdyby to były słowa mądrości, a wszystkie życzenia i kaprysy spełniała ze służalczym oddaniem. Była milorda główną niewolnicą i ślepą czcicielką. Niektóre kobiety posuwają się jeszcze dalej i znoszą pokornie nie tylko zaniedbywanie, ale i zdradę — jednakże na to nie starczyło jej uległości. Dusza zbuntowała się w niej i odmówiła dalszego posłuszeństwa. Naprzód musiała przecierpieć w sekrecie utratę przedmiotu swej adoracji; potem dostąpiła dalszego wtajemniczenia stwierdzając, że uwielbiana istota jest jeno pokracznym bałwankiem, wreszcie przyszło jej milcząco uznać prawdę, iż to ona, a nie pan i władca, posiada wyższe przymioty, że miewa myśli, których mózg jego nigdy by objąć nie zdołał, i że z nich dwojga sama wyższą przedstawia wartość; że choć związana z mężem, żyje zupełnie z osobna i jak bodajże większość ludzi (z wyjątkiem nielicznych szczęśliwców) musi ułożyć sobie życie samotnie. Milord, rozparty w fotelu, zaśmiewał się po swojemu i z twarzą pokraśniałą od wina opowiadał facecje — tuż obok siedziała milady, a on nawet nie podejrzewał wyższej istoty w owej spokojnej, zrezygnowanej pani o chłodnym obejściu i spuszczonych oczach. Gdy sobie podochocił, żartował z jej chłodu i mawiał: „Do kata, milady wyszła, więc otworzymy następną butelkę!”

Miał zwyczaj dosyć szczerze wypowiadać swoje myśli. Niewiele było tajemniczości w słowach i czynach milorda. Jego nadobna Rozamunda nie przemieszkiwała w labiryncie wzorem owej damy z opery para Addisona, ale otoczona podchmieloną świtą paradowała z uróżowanymi licami po pobliskim miasteczku. Gdyby lady Castlewood zapragnęła pomsty, z łatwością mogłaby znaleźć drogę do pomieszkania rywalki, lecz jeśliby przyszła z trucizną i puginałem, nieprzyjaciel spędziłby ją z pola gradem ordynarnych wyzwisk, ile że ta nadobna osóbka zawsze je miała na podorędziu.

Tymczasem, jako się rzekło, słodka twarz dobrodziejki Henryka Esmonda nie utraciła dlań zgoła swych wdzięków. Miała dla niego zawsze najczulsze spojrzenia i uśmiechy — choć może nie tak już wesołe i naturalne jak te, które właściwe były lady Castlewood dawniej, gdy sama będąc jeszcze dzieckiem, igrała z synem i córką niebaczna na nic krom ukontentowania i autorytetu męża. Wszelako z jej trosk i zgryzot — jak to bywa, kiedy podobne cierpienia spadną na czułe serca, a nie są nazbyt nieznośne — wyrosło wiele myśli i cnót, które nigdy by się nie wykluły, gdyby ich nie zrodziło nieszczęście i smutek. Sposobność jest bez wątpienia rodzicielką większości tego, co w nas dobre. Podobnie jak zdarza się, że nieporadne palce i toporne narzędzia więźnia wycinają i kształtują najdelikatniejsze cacka snycerskiej rabaty lub dokonują najbardziej zadziwiających prac podziemnych, przebijają się przez lite mury, przepiłowują żelazne kraty i okowy — tak i nieszczęście pobudza pomysłowość, męstwo oraz wytrwałość w sercach, w których owe przymioty nigdy nie zbudziłyby się do życia gdyby nie okoliczności.

— Ani chybi, to wtedy gdy Jazon ją opuścił, Medea stała się kobietą uczoną i wielką czarodziejką — powiedziała raz lady Castlewood z uśmiechem młodemu Esmondowi, który jej odczytywał przekład paru wierszy z Eurypidesa.

— I potrafiła zaklinać gwiazdy z niebios — dorzucił młody preceptor — a nie umiała sprowadzić Jazona z powrotem.

— Co chcesz powiedzieć? — spytała milady, srodze rozgniewana.

— Doprawdy nic — odrzekł Henryk — okrom tego, com w książkach wyczytał. A cóż ja miałbym wiedzieć o takich materiach? Nie znam żadnej kobiety prócz ciebie, pani, małej Beatrix, żony pastora, mojej poprzedniej opiekunki i służebnej waszej miłości.

— Ci, co pisali te twoje książki — rzecze milady — wszyscy owi Horacjusze, Owidiusze i Wergiliusze, źle o nas trzymali, o ile miarkuję, podobnie jak nikczemnie nas traktowali opisywani przez nich bohaterowie. Zawsze wychowywane byłyśmy na niewolnice, ponieważ zaś tylko wy nadal dyktujecie prawa, więc nawet kazania najwyraźniej mówią, iż najlepszą niewiastą jest ta, która najwdzięczniej nosi nałożone jej przez pana i władcę okowy. Szkoda, że kościół nasz zakazał klasztorów; schroniłybyśmy się z Beatrix do któregoś z nich i tam w spokoju, z dala od was życie zakończyły.

— A czy w klasztorze nie ma niewolnictwa? — zapytał Esmond.

— Jeżeli nawet kobiety są tam niewolnicami, to przynajmniej nikt tego nie widzi — odparła pani. — Nie pracują na ulicach, gdzie byłyby narażone na drwiny gawiedzi, i jeśli cierpią — cierpią w ukryciu. Otóż i milord wraca z polowania. Zabierz te książki, bo nierad je widzi Na dzisiaj lekcje skończone, mości preceptorze. — I z uśmiechem oraz ukłonem zakończyła rozmowę.

Zaiste, „mości preceptor”, jak milady zwała Esmonda, miał teraz w zaimku Castlewood pełne ręce roboty. Kształcił troje uczniów: swą panią oraz jej dzieci, przy których lekcji zawsze bywała obecna; prócz tego pisał listy milorda i prowadził zań rachunki, o ile takowe można było wydobyć od tego gnuśnego zwierzchnika.

Z trojga pupilów dwoje młodych studiowało leniwie, że zaś milady nie dozwalała takiej dyscypliny, jaką naówczas stosowano, przeto jedynak wicehrabi uczył się tylko (tego, czego chciał, co było niewiele, i do końca żyda nie umiał przetłumaczyć więcej niż sześć linijek z Wergiliusza. Panna Beatrix od najwcześniejszych lat ładnie paplała po francusku i śpiewała słodko, to jednak były nauki matki, a nie Esmonda, który nie bardzo umiał rozróżnić Zielone rękawy od Lillibullero , acz nie znał w życiu większej radości od słuchania ich śpiewu. Teraz jeszcze widzi je obie (czyż kiedykolwiek je zapomni?), tak jak społem siadywały w letnie wieczory — dwie pozłociste główki pochylone nad stronicą; drobina dłoń dziecka i ręka matki wybija takt, a głosy wznoszą się i opadają unisono.

O ile jednak dzieci nie grzeszyły pilnością, matka nad podziw gorliwie uczyła się od młodego preceptora — i sama mu ze swej strony nauk udzielała. Pani ta posiadała niezmiernie szczęśliwą, instynktowną zdolność — a mianowicie umiejętność odnajdowania utajonego piękna i skrytych uroków książek, osobliwie poezji; podobnie na przechadzce umiała wypatrzyć kwiaty polne i składać z nich bukiety jak nikt inny. Była znawczynią nie przez rozum, lecz przez uczucie — najmilszą komentatorką książek, które razem czytali — toteż młody Esmond spędził bodaj najszczęśliwsze chwile swojego życia w towarzystwie tej dobrej pani i jej dzieci.

Owe dni szczęsne miały się jednak wrychle skończyć, a kresu dobiegły z mocy postanowienia samej lady Castlewood. Zdarzyło się gdzieś około świąt Bożego Narodzenia, gdy Henryk Esmond rozpoczął już siedemnasty srok życia, że dawny jego kolega, adwersarz i przyjaciel, Tom Tusher, powrócił ze szkół w Londynie jako przystojny, rozrośnięty i krzepki młodzian, który gotował się do kolegium, otrzymał stypendium na dalszą naukę i miał widoki na późniejsze awanse w kościele. Tom nie był teraz w stanie mówić o niczym innym prócz Cambridge, toteż chłopcy, blisko ze sobą zaprzyjaźnieni, poczęli gorliwie egzaminować się wzajem z poczynionych postępów w nauce.

Tom wyuczył się nieco greki i hebrajskiego nie mówiąc o łacinie, w której był dość biegły, a także oddawał się studiom matematycznym pod kierownictwem ojca, wprawnego w owych naukach, o których Esmond nie miał pojęcia. Henryk nie umiał też pisać po łacinie tak dobrze jak Tom, aczkolwiek mówił lepiej, ile że uczył go drogi przyjaciel, ojciec jezuita, którego chłopiec zawsze z najgorętszym wspominał afektem. Czytywał jego książki, utrzymywał w czystości szpady złożone przez ojca w owym małym schowku, który mu ksiądz pokazał podczas swej nocnej wizyty, i często przesiadując wieczorami w pokoju kapelana, gdzie teraz mieszkał, pochylony nad jego książkami, wierszami i wszelakimi bazgrołami, które wertował, zerkał na okno myśląc, że byłby rad gdyby się uchyliło, aby przepuścić zacnego zakonnika.

Przybył on i zniknął jak sen; Henryk mógłby nieledwie pomyśleć, że ojciec był wytworem jego imaginacji, gdyby nie szpady i książki, a także dwa nadesłane mu listy. Jeden przyszedł z  zagranicy, pełen rad i czułości, drugi zaś wkrótce po dokonanej przez biskupa Hexton konfirmacji Henryka. W liście tym ojciec Holt bolał nad jego odstępstwem, lecz Henryk Esmond tak bardzo teraz ufał w słuszność swojego postępku tudzież we własne zdolności kazuistyczne, iż mniemał, że mógłby stanąć do dysputy z samym ojcem i, kto wie, może nawet go nawrócić.

Dobra pani Esmonda, chcąc wywrzeć wpływ na przekonania religijne młodego pupila, sprowadziła książki z biblioteki swojego ojca, dziekana, który wyróżnił się w dysputach za panowania poprzedniego króla i teraz, już jako weteran, odłożył oręż polemiki. Chętnie go zdjął z półek dla młodego Esmonda, którego także obdarzył radami i pouczeniami. Nie trzeba było zbytniej perswazji, by skłonić chłopca do przyjęcia wiary jego umiłowanej pani, toteż zacny, stary, niezaprzysiężony dziekan chlubił się nawróceniem, które w rzeczywistości przypisać należało znacznie wdzięczniejszej i nadobniejszej katechetce.

Pod czułym okiem jej wielmożności (ile że oczy milorda na ogół sen sklejał) Esmond przeczytał wiele tomów zawierających dzieła słynnych duchownych brytyjskich z ubiegłego stulecia i zapoznał się z Wakiem i Sherlockiem, ze Stillingfleetem i Patriokiem. Pani jego zawsze niezmordowanie słuchała lektury albo sama czytała przydając do tekstu miłe swe komentarze, podkreślała miejsca najbardziej przemawiające do jej wyobraźni lub takie, które jej rozum za najważniejsze uznawał. Po zgonie dziekana dopuszczała w lekturze teologicznej pewną swobodę, na którą jej ortodoksyjny ojciec za nic by nie przystał. Ulubieni pisarze milady odwoływali się bardziej do rozsądku i dojrzałości niż do uczuć lub imaginacji czytelników, toteż dzieła biskupa Taylora, ba, nawet panów Baxtera i Lawa znalazły zaiste większą łaskę w oczach lady Castlewood niż bardziej surowe wolumina naszych wielkich scholastów.

Później na uniwersytecie Esmond wznowił dysputę i poprowadził ją na zgoła inną modłę, kiedy opiekunowie postanowili, że ma obrać karierę duchowną. Choć jednak pand jego była za tym, on sam nigdy nie miał zbyt wiele serca do owego powołania. Po pierwszym zapale naiwnej pobożności, którą go natchnął ukochamy jezuita, dociekania teologiczne nie przemawiały zbytnio do umysłu młodego człowieka. Kiedy dawna łatwowierność została podważona, a wszelacy święci i dziewice, wypadłszy z  orbity jego czci, stoczyli się nieledwie do rzędu bóstw z Olimpu, wiara Henryka stała się bardziej przyzwoleniem niż żarliwością; toteż zdecydował się oblec sutannę i koloratkę, podobnie jak ktoś postanawia nałożyć pancerz i buty palone albo też zasiąść przy kupieckim kantorku, po to, by zdobyć sobie utrzymanie i raczej z konieczności oraz przez posłuszeństwo niźli z wyboru. Za czasów pana Esmonda były na uniwersytetach dziesiątki takich ludzi, co wstępowali w szeregi duchowieństwa z nie większym niż on powołaniem.

Po odjeździe Tomasza Tushera napadło Esmonda niemałe przygnębienie i niepokój, którego przyczynę, choć na nic się nie uskarżał, musiała odgadnąć jego dobra pani, ile że wkrótce potem pokazała, iż nie tylko zna źródła melancholii Henryka, ale i posiada na nią lekarstwo. Taki już bowiem miała obyczaj, że obserwowała niepostrzeżenie tych, z którymi wiązał ją obowiązek lub afekt, i albo udaremniała ich dążenia, albo też je spełniała, jeżeli to było w jej mocy. Lubiła obmyślać różne łaski, po cichu przygotowywać szczodrobliwości i planować dobrodziejstwa dla tych, co ją otaczali.

Najczęściej przyjmujemy podobną dobroć jako coś należnego; owe Marie, przynoszące oliwę do namaszczenia stóp naszych, niewielką otrzymują podziękę. Niektórzy z nas w ogóle nie oceniają takiego poświęcenia ani nie poczuwają się do wdzięczności czy uznania; inni przypominają je sobie dopiero po latach, kiedy już dawno minęły dni, w których darzono ich tak słodką czułością, i spłacają swój dług żałosną, spóźnioną daniną łez. Wówczas to wraca nam na pamięć zapomniany już głos uczucia, a lube spojrzenia promieniują z przeszłości — ach, jakież jasne i czyste! tak utęsknione dlatego tylko, że niedosiężne niby świąteczna muzyka przenikająca przez mury więzienne lub światło słońca widoczne zza krat — tym bardziej cenne, że nieosiągalne, i tym jaśniejsze, że kontrastujące z teraźniejszym, mrokiem i samotnością, od których nie masz ucieczki.

Owóż jedyną oznaką, że lady Castlewood dostrzegła smutek Esmonda po wyjeździe Toma Tushera, była niezwyczajna u niej wesołość, którą usiłowała rozproszyć jego zgnębienie. Troje uczniów Henryka (sama była najgłówniejszym) natchnęła większą niż kiedykolwiek pogodą, a także pilnością; wszyscy uczyli się i czytali o wiele więcej, niż zwykli byli to czynić. „Boć przecie — mawiała pani — któż wie, co stać się może i czyli długo jeszcze zdołamy zatrzymać u siebie tak światłego preceptora?”

Frank Esmond odpowiadał na to, że ze swej strony wcale nie chce uczyć się więcej, a kuzyn Henryk może zamknąć książkę, kiedy mu się spodoba, jeżeli tylko pójdzie z nim na ryby; mała Beatrix zasię oświadczała, że jeśli Henryk uzna za wskazane wyjechać, ona pośle po Toma Tushera, który z radością przybędzie do Castlewood.

Na koniec zjawił się pewnego dnia posłaniec z Winchesteru przywożąc od tamecznego dziekana list opatrzony ogromną czarną pieczęcią, w którym ów oznajmiał, że siostra jego zmarła pozostawiając majątek w wysokości dwóch tysięcy funtów sześciu swym bratanicom, córkom dziekana. Henryk Esmond niejednokrotnie później wspominał zarumienioną twarz swej miłej pani i bystre spojrzenie, jakim go po otrzymaniu tej wieści obrzuciła. Nie udawała żadnego żalu po zgonie krewniaczki, od której tak ona, jak jej rodzina przez wiele lat żyła z daleka.

Kiedy milord usłyszał ową wiadomość, i jemu także twarz zbytnio się nie wydłużyła.

— Pieniądze bardzo się przydadzą na urządzenie salonu do muzyki i zaopatrzenie piwnicy, która zaczyna świecić pustkami — a także na kupno nowej kolaski dla ciebie, moja droga, i kilku koni sposobnych do jazdy wierzchem lub do zaprzęgu. Ty, Beatrix, dostaniesz szpinecik, ty, Franku, konika z jarmarku w Hexton, a Henryk otrzyma pięć funtów na książki — powiedział milord, który miał lekką rękę do własnych, a także i cudzych pieniędzy. — Chciałbym, żaby ciocia umierała raz na rok, Rachelo, bo wtedy moglibyśmy wydawać pieniądze twoje i wszystkich twych sióstr na dokładkę.

— Mam tylko jedną ciotkę i... i inne przeznaczenie dla tej rumy, milordzie — odrzekła pani silnie się czerwieniąc.

— Inne przeznaczenie, moja droga? A cóż ty wiesz o pieniądzach? — wykrzyknął wicehrabia. — Alboż, u diaska nie daję ci wszystkiego, czego ci trzeba?

— Zamierzam te pieniądze obrócić... nie możesz zgadnąć, na co, milordzie?

Małżonek zaklął się potężnie, że nie ma najmniejszego pojęcia, o co idzie.

— Przeznaczam je na to, by Henryk Esmond mógł pójść na naukę do kolegium. Kuzynie Henryku — rzecze milady — nie powinieneś dłużej tkwić w tym nudnym miejscu. Trzeba, byś sobie wyrobił imię — sobie, a także i nam.

— Do diaska! Henryczkowi wcale nie jest źle tutaj! — mówi milord, który przez chwilę zdawał się dość urażony.

— To Henryk wyjeżdża? Chyba niemożliwe, żebyś odjechał?! — wołają jednym tchem Frank i Beatrix.

— Ależ on wróci, a nasz dom zawsze będzie jego domem — mówi milady z oczyma pełnymi niebiańskiej dobroci. — I jego uczniowie zawsze go będą kochali, prawda?

— Przebóg, Rachelo, zacna z ciebie niewiasta! — zawołał milord chwytając żonę za rękę, na co ta mocno poczerwieniała i cofnęła się zasłaniając dziećmi — Winszuję ci wszystkiego dobrego, kuzynie — ciągnął klepnąwszy tęgo Esmonda po ramieniu. — Nie będę ci zawadą na drodze do szczęścia. Jedź do Cambridge, mój chłopcze, a kiedy Tusher umrze, dostaniesz tu prebendę, jeżeli przedtem nie będziesz lepiej opatrzony. Komnatę urządzimy i konie kupimy innego roku. Dam ci ze stajni podjezdka; bierz, którego chcesz, z wyjątkiem mojego siwka, kasztana-wałacha i koni cugowych — i niech cię Bóg prowadzi, chłopaku!

— Wleź gniadego, Henryczku, bo to dobry koń. Ojciec powiada, że najlepszy z całej stajni! — zawołał mały Frank klaszcząc w dłonie i zrywając się z miejsca. — Chodźmy go obejrzeć!

Esmond uniesiony radością i zapałem ruszył ku wyjściu, aby rozpocząć przygotowania do podróży.

Lady Castlewood posłała za nim smutne, przenikliwe spojrzenie.

— Już chciałby tu nie być, milordzie — rzekła do męża. Młodzieniec zatrzymał się stropiony.

— Jako żywo, chętnie bym na zawsze pozostał, gdybyś mi  wasza miłość przykazała — powiedział.

— I byłbyś głupi, kuzynku — dokończył milord. — No, no, mój kochany! Jedźże obejrzeć świat! Musisz się wyszumieć i brać szczęście, które los ci zsyła. Bodajbym sam mógł być znowu chłopcem, pojechać do kolegium i pokosztować trumpingtońskiego piwka!

— Nasz dom jest rzeczywiście taki nudny! — zawołała milady z odrobiną smutku, a może i ironii w głosie. — Stare, ponure domisko, część w ruinie, reszta tylko na poły urządzona; a niewiasta i dwoje dzieci (to licha kompania dla mężczyzn przywykłych do czegoś lepszego. Myśmy jeno zdatne na służebne waszych mości; rozrywek musicie, rzecz jasna, szukać poza domem.

— Niech mnie licho porwie, Rachelo, jeżeli wiem, czy gadasz poważnie — rzekł milord.

— Ależ poważnie, milordzie! — odparła, wciąż tuląc do siebie jedno z dzieci. — Czyż jest tu wiele materii do krotochwil? — To rzekłszy złożyła mężowi ceremonialny ukłon i rzuciwszy Esmondowi godne spojrzenie, które zdawało się mówić: „Pamiętaj: ty mnie rozumiesz w przeciwieństwie do niego”, wyszła z komnaty wraz z dziećmi.

— Zrobiła się z niej zupełnie inna kobita, odkąd zwiedziała się o tej całej nieszczęsnej historii z Hexton — rzekł milord. — Bodajby zabito tych, co jej donieśli! Ona, która była pokorna niczym dójka, teraz jest dumna jak księżna udzielna. Posłuchaj mojej rady, Henryczku, i trzymaj się z dala od kobiet. Odkąd zacząłem zadawać się z babami, nie mam z tego nic krom obrzydzenia. W Tangerze miałem jedną, z którą można się było spodziewać spokojnego życia, ile że nie gadała ani słowa w moim języku. No, to próbowała mnie otruć, bo była zazdrosna o pewną Żydóweczkę. Albo weź swoją ciotkę, Jezabel — boć przecie jest twoją ciotką — ładne z nią miał życie twój ojciec! A teraz znów moja żona. Kiedym ją pierwszy raz obaczył siedzącą na siodle za ojczulkiem, dziekanem, wydawała się — i była — takim berbeciem, iż myślałbyś, że uraduje ją sześciopensowa laleczka. A teraz widzisz, co się z niej zrobiło: nos do góry, fumy-dąsy, górna i chmurna — cesarzowa nie byłaby bardziej odęta. Podaj no dzban, mój chłopcze. „Póki piwo na kadzi, pić go nie zawadzi” — mówi przysłowie. „Pić nie zawadzi!” Do licha, nie ma jak dzban piwa zakropionego gorzałką!

Zaiste milord musiał je tak popijać, bo podczas obiadu często gęsto plątał mu się język, a przy wieczerzy siedział w ogóle bez słowa.

Kiedy wyjazd Esmonda zastał już postanowiony, lady Castlewood, rzekłbyś, ucieszyła się, ze go traci. Nieraz bowiem, gdy chłopiec, być może, zawstydzony, iż w głębi duszy rwie się do drogi (a w każdym razie zasmucony myślą, że oto opuszcza ludzi, którzy dali mu tyle dowodów uczucia i łaskawości bezcennej), próbował wyrazić swej pani całą wdzięczność oraz żal z powodu rozstania z tymi, co przygarnęli i otoczyli opieką bezimiennego i bezdomnego sierotę — lady Castlewood przerywała jego zapewnienia afektu i lamenty, nie chciała słyszeć o frasunku, mając jedynie na względzie sławę i perspektywy życiowe Henryka.

— Nasz mały zapis pozwoli ci żyć przez cztery lata jak na człowieka dobrze urodzonego przystało. Opatrzność boska, twe własne talenta, pracowitość i poczciwość muszą dokonać reszty. Castlewood zawsze będzie ci domem, a te dzieci, które uczyłeś i miłowałeś, nie zapomną cię kochać. A posłuchaj, Henryku — (tu raz jedyny przemówiła ze łzą w oku i drżeniem w głosie) — może się przygodzić, że naturalnym rzeczy porządkiem będę je musiała opuścić; wtedy zaś ich ojciec... wtedy... będą potrzebowały rzetelnych przyjaciół i opiekunów. Obiecaj mi, że pozostaniesz im wiemy jak... jak zdaje mi się, iż byłam wierna tobie... a będą ci towarzyszyły czułe modlitwy i błogosławieństwa matki.

— Tak mi dopomóż Bóg! — zawołał Henryk Esmond padając na kolana i całując dłoń swojej najdroższej opiekunki. — Jeżeli pani chcesz, bym teraz został, to zostanę. Alboż to ważne, czy utoruję sobie drogę w życiu, czy też nieszczęsny bastard umrze równie nieznany, jako jest w tej chwili? Wystarczy, że mam twój afekt i łaskawość; pierwszym mym obowiązkiem jest dbać o twoje szczęście.

— Szczęście! — powiedziała. — Przecież powinnam być szczęśliwa mając dzieci i...

— A więc nie szczęście! — wykrzyknął Esmond {gdyż wiedział, jak ułożyło się życie jego pani, acz nigdy nie rozmawiali ze sobą na ten temat). — Jeśli nie szczęście, tedy przynajmniej spokój. Pozwól mi zostać, pani, i pracować dla ciebie — zostać i być ci sługą!

— Prawdziwie lepiej będzie, jeżeli wyjedziesz — odrzekła ze śmiechem milady kładąc chłopcu rękę na głowie. — Nie możesz tkwić w tak nudnym miejscu. Wstąpisz do kolegium i wyróżnisz się, jak przystało człekowi twego nazwiska. W tym sposobie najlepiej mnie ukontentujesz, a jeżeli... jeżeli będziesz potrzebny mym dzieciom albo mnie samej, przyjedziesz do nas, bo wiem, że możemy liczyć na ciebie.

— Niechaj mnie Bóg opuści, jeśliby miało być inaczej! — powiedział Henryk wstając z klęczek.

— Mój rycerz już marzy o smoku, z którym by mógł stoczyć walkę — rzekła uśmiechając się milady, a Henryk Esmond drgnął i poczerwieniał słysząc te słowa, albowiem istotnie przemknęła mu przez głowę myśl, iż byłby (rad, gdyby natychmiast nadarzyła się jakaś sposobność wykazania, że wierny jest siwej pani. Miło też mu było, że nazwała go „swym rycerzem”, i później często, bardzo często wspominał to modląc się, aby naprawdę mógł owym wiernym rycerzem zostać.

Okna sypialni wicehrabiny wychodziły na okolicę i widać z nich było siniejące wzgórza hen, za wioską Castlewood, zielone pastwiska gminne miedzy nią a zamkiem i stary most, przerzucony przez rzekę. Gdy Esmond wyruszył do Cambridge, mały Frank odprowadził go, biegnąc przy koniu, aż do mostu, gdzie Henryk zatrzymał się chwilę i obejrzał na dom, w którym spędził najlepszą część życia. Zamek ukazał mu się wraz z dobrze znanymi, szarymi basztami; tu i ówdzie połyskiwała w słońcu wieżyczka, a szkarpy i mury tarasu rzucały na trawę wielkie, błękitne cienie. Henryk na całe życie zapamiętał swą panią w białej sukni, wyglądającą nań z okna, a u jej boku kasztanowate pukle Beatrix. Obie pomachały mu dłońmi na pożegnanie, miały Frank zaś jął szlochać rozstając się z Henrykiem. „Tak, będę wiernym rycerzem mej pani” — ślubował sobie w duszy Esmond i skłonił jej się kapeluszem.

Mieszkańcy wsi także chcieli serdecznie go pożegnać. Wszystkim było wiadoma, że panicz Henryk jedzie do kolegium, a większość miała dlań dobre słowo i spojrzenie na drogę.

Nie będę się tu zatrzymywał, by opowiedzieć, jakie przygody począł sobie roić czy jaką karierę życiową układać, zanim ujechał trzy mile od domu. Nie czytał wtedy jeszcze przemyślnych arabskich baśni monsieur Gallanda; wszelako pewne jest, że prócz zacnego Alnaschara zdarzają się też inni ludzie, co bujają w obłokach, żywią przepiękne nadzieje i także je porzucają.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA II

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA III

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej