Henry Fielding

HISTORIA ŻYCIA TOMA JONESA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO WIELCE CZCIGODNEGO PANA GEORGE'A LYTTLETONA LORDA SKARBNIKA

KSIĘGA PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

KSIĘGA DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

KSIĘGA TRZECIA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

KSIĘGA CZWARTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

KSIEGA PIĄTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

KSIĘGA SZÓSTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

KSIĘGA SIÓDMA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

KSIĘGA ÓSMA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

KSIĘGA DZIEWIĄTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

HISTORIA ŻYCIA TOMA JONESA CZYLI DZIEJE PODRZUTKA

Tom I

Fielding Henry

DO WIELCE CZCIGODNEGO PANA GEORGE'A LYTTLETONA LORDA SKARBNIKA

Czcigodny Panie,

Aczkolwiek stale spotykałem się z odmową, gdy prosiłem o  pozwolenie dedykowania Panu tej pracy, nalegam nadal i powołuję się na moje prawo do Pana wysokiego protektoratu.

Dzięki Panu zacząłem pisać tę historię. Na Pana życzenie pierwszy raz pomyślałem o tego rodzaju utworze. Tyle lat już minęło od tej pory, że 'Pan może o tym zapomniał; ale Pana życzenia były dla mnie zawsze rozkazem i po wsze czasy zachowam je w pamięci.

Nie doprowadziłbym też owej historii do końca bez Pana pomocy. Proszę się nie dziwić temu stwierdzeniu. Nie mam zamiaru rzucać tu posądzeń, że Pan pisze romanse. Chcę tylko powiedzieć, że głównie Panu zawdzięczałem moją egzystencję przez większą część tego okresu, który poświęciłem tworzeniu niniejszego dzieła. O tej sprawie również należy przypomnieć, ponieważ zalicza się ona do kategorii uczynków, o których Pan najchętniej zapomina, lecz co do których moja pamięć nigdy, mam nadzieję, nie zawiedzie.

I wreszcie dzięki Panu niniejsza historia przybrała taką formę ostateczną. Jeśli w tej mojej pracy udało mi się, jak uprzejmie twierdzą niektórzy, przedstawić doskonalszy od innych obraz człowieka prawdziwie szlachetnego — któż z Pana otoczenia mógłby wątpić, czyją szlachetność odmalowałem? Świat nie zaszczyci mnie takim komplementem, aby przypuszczać, że to miał być mój własny wizerunek. Nie dbam o to zresztą; ale nikt mi nie zaprzeczy, że ci dwaj ludzie, których tu w jednej postaci sportretowałem, dwaj najszlachetniejsi i najzacniejsi ludzie na świecie, są mymi niezachwianymi i gorącymi przyjaciółmi. Mógłbym się tym zadowolnić; ale jednak moja zarozumiałość każe mi dodać jeszcze trzeciego do ich liczby; męża, który wyróżnia się nie tylko swą wysoką rangą, lecz również wszelkimi obywatelskimi i osobistymi cnotami. W tym' miejscu, gdy moje serce wzbiera wdzięcznością dla księcia Bedfordu za jego prawdziwie wielkopańskie dobrodziejstwa, niech mi wolno będzie przypomnieć, że to Pan właśnie po raz pierwszy polecił mnie uwadze mojego książęcego patrona.

Ale jakież ma Pan obiekcje co do dedykacji, o której przyjęcie ośmielam się prosić? Skoro tak gorąco pochwalił Pan książkę, nie powinien Pan chyba się wstydzić swego nazwiska na tytułowej karcie. A jeśli dzieło dorówna pochwałom, to Pan nie ma powodu wstydzić się niczego, co mógłbym czy powinien bym tutaj napisać Nie chcę rezygnować z mego prawa do Pańskiej opieki i patronatu, dlatego że Pan pochwalił moją książkę; bo  chociaż mam wiele długów wdzięczności wobec Pana, jednak za te pochwały nie czuję się dłużny wiedząc, że nie przyczyniła się tu wcale przyjaźń. Na. Pana ocenę przyjaźń nie ma wpływu ani też nie może ona wypaczyć. Pańskiej niezależności i prawości. Wróg nawet może każdej chwili usłyszeć od Pana pochwałę pod warunkiem, że na nią zasłuży; a błędy Pana przyjaciół mogą co najwyżej liczyć na milczenie z Pana strony lub też jeśli są przez innych zbyt surowo potępione, na słuszne złagodzenie sądu.

Krótko mówiąc, podejrzewam, że tylko Pana skromność, unikająca publicznej pochwały, jest powodem Jego obiekcji co do zadośćuczynienia mojej prośbie. Zauważyłem, że nie lubi Pan — podobnie jak moi dwaj pozostali przyjaciele — słuchać o własnych cnotach; że jak mówi wielki poeta o jednym z moich dobroczyńców (a można by z całą słusznością powiedzieć to samo . o wszystkich trzech), Pan „czyni: dobro ukradkiem i rumieni się w obliczu chwały”.

Jeśli ludzie o takim charakterze unikają pochwał równie starannie, jak inni próbują uniknąć nagany, jakże słuszną jest Pana obawa, aby nie dostać się pod moje pióro: bo człowiek winien by oczekiwać najgorszego, gdyby go zaatakował autor, który tyle od niego doznał krzywd, ile ja dobrodziejstw od czcigodnego Pana.

I czyż ta obawa nagany nie wzrasta, w miarę jak świadomie dostarczamy żeru naszym krytykom? Ktoś na przykład, kto całym swym życiem daje doskonały temat do satyry, słusznie będzie drżał, gdy rozgniewany satyryk weźmie go na cel. Jeśli zaś to zastosujemy do Pana skromności i niechęci do panegiryków,. jak słusznie będzie Pan się obawiał mojej osoby!

A jednak mógł Pan zaspokoić moje ambitne życzenie zważywszy, że zawsze chętniej folgowałem Pana upodobaniom aniżeli moim własnym. Najlepszy tego przykład znajdzie Pan w niniejszej dedykacji, w której postanowiłem pójść śladem wszystkich innych dedykujących swe książki autorów i nie będę kierował się tym, na co istotnie mój patron zasługuje, lecz tym, co najchętniej sam o sobie przeczyta.

Zatem, bez dalszych wstępów, poświęcam Panu owoc pracy kilku lat mojego życia. Wiadomo już Panu, jakie zalety posiada to dzieło. I jeśli na podstawie Pana przychylnej oceny powziąłem dla tego dzieła pewne uznanie, nie należy tego składać na karb mojej próżności, ponieważ zgodziłbym się również bez zastrzeżeń z Pana opinią, gdyby Pan ocenił przychylnie twórczość innego autora. Wreszcie, od strony negatywnej rzecz biorąc, niech mi wolno będzie powiedzieć, że gdybym widział jakieś bardzo poważne niedostatki w tej pracy, nie ośmieliłbym się nigdy oddać jej pod Pański protektorat.

Nazwisko patrona na pierwszej karcie tej książki upewni czytelnika, jak się spodziewam, że nie znajdzie tu niczego, co by się sprzeciwiało ideałom religii i cnoty, niczego, co by było niezgodne z rygorami przyzwoitości lub co by mogło urazić najbardziej nawet niewinne oczy. Przeciwnie, oświadczam tutaj, że celem, moich szczerych wysiłków było złożyć hołd cnocie i. niewinności. To rzetelne zamierzenie, według Pana przychylnej opinii, udało mi się wypełnić: a rzekłszy prawdę, w podobnych książkach najłatwiej taki cel osiągnąć; bo przykład jest niby obraz, na którym odmalowana cnota budzi podziw i przyciąga nas swym urokiem. A jak mówi Platon, owa cnota urzeka nas w swej najprostszej postaci.

Oprócz uroków cnoty, która może  wzbudzić podziw całej ludzkości, próbowałem tu przedstawić jeszcze ważniejsze motywy ludzkich uczynków tłumacząc mym współbraciom, że podążanie ścieżkami cnoty leży w ich własnym, dobrze zrozumianym interesie. W tym celu dowodziłem, że żadne zdobycze okupione winą nie wynagrodzą utraty owego wewnętrznego spokoju, który jest nieodłącznym towarzyszem niewinności i cnoty; ani też nie mogą zrównoważyć w najmniejszym nawet stopniu zła, niepokoju i trwogi, które poczucie winy zaszczepia w naszej piersi. Na koniec wykazywałem, że owe zdobycze są same w sobie przeważnie bezwartościowe, a sposoby ich osiągnięcia nie tylko podłe i nikczemne, lecz zwykle niepewne, a zawsze niebezpieczne. I wreszcie, próbowałem ze Wszystkich sił przekonywać, że jedynie nieroztropna lekkomyślność może narazić na szwank cnotę i niewinność; nie chroni ich bowiem od pułapek, zastawianych przez oszustów i nikczemników. Nad tym morałem najbardziej pracowałem, ponieważ mam nadzieję, iż pod tym względem najprędzej osiągnę powodzenie; bo jak mi się zdaje, łatwiej dopomóc ludziom dobrym, by zmądrzeli, aniżeli złym, by wyszlachetnieli.

Dla tych celów, na ile tylko talentu i dowcipu mogłem się zdobyć, wszystkom tu włożył, bo pragnąłem śmiechem wyleczyć ludzkość z jej ulubionej głupoty i wad. W jakiej mierze mi się te uczciwe zamierzenia udały, niechaj osądza bezstronny czytelnik, do którego kieruję tylko dwie prośby: po pierwsze, aby nie spodziewał się tu znaleźć bezbłędnej doskonałości; a po drugie, aby wybaczył, jeśli niektóre fragmenty okażą się gorsze od innych.

Nie będę już Cię, Panie, zatrzymywał dłużej. W istocie napisałem przedmowę, gdy miałem zamiar napisać tylko dedykację. Lecz jak mogło być inaczej? Nie wolno mi Pana chwalić; a skoro myśl moja towarzyszy Panu stale, pozostaje mi jedynie milczeć albo też zająć się innym przedmiotem.

Proszę mi więc wybaczyć wszystko, co powiedziałem w tej dedykacji nie tylko bez Pana zgody, lecz wyraźnie wbrew Jego życzeniu; i proszę mi przynajmniej pozwolić oświadczyć tu publicznie z największym szacunkiem i wdzięcznością, że mam zaszczyt  pisać się

Pańskim najpokorniejszym i najbardziej oddanym sługą

Henryk Fielding

KSIĘGA PIERWSZA

Zawierająca tyle szczegółów o urodzeniu podrzutka, ile czytelnik powinien znać na początku naszego opowiadania

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Zawierający przedmowę, czyli jadłospis wręczony przed ucztą.

Autor nie powinien uważać się za gospodarza podejmującego darmo miłych gości we własnym domu, ale raczej za oberżystę, który chętnie wita każdego, kto gotów zapłacić. Albowiem wiadomo ogólnie, że gospodarz według własnego gustu dobiera potrawy i jeśliby nawet były one mdłe i niesmaczne, gościom nie wypada kaprysić, przeciwnie, grzeczność zniewala ich do chwalenia wszystkiego. Inaczej ma się sprawa z właścicielem oberży. Ludzie, którzy płacą za to, co zjedzą, żądają zaspokojenia kaprysów swego podniebienia, choćby bardzo wyrafinowanego i grymaśnego, i jeśli nie wszystko odpowiada ich wymaganiom, czują się w pra. wie zganić, potępić i skląć obiad bez żadnych ceremonii.

Ażeby wiec nie zrazić bywalców i nie dopuścić do takiego rozczarowania, uczciwi i przewidujący oberżyści przyjęli zwyczaj przedkładania spisu potraw każdemu wchodzącemu do gospody. Tak przeto dowiedziawszy się, jakiego przyjęcia może oczekiwać, gość pozostaje i raczy się tym, co dostanie, albo też udaje się do innej austerii, lepiej dostosowanej do jego gustów.

Nie gardząc pożyczaniem wiedzy i dowcipu od nikogo, kto mógłby nam go użyczyć, zniżyliśmy się do przyjęcia nauki od tych poczciwych mistrzów rożna i zamierzamy nie tylko przedstawić naszym czytelnikom ogólny jadłospis całej czekającej ich uczty, ale będziemy również podawać kartę potraw przed każdym daniem, tzn. na początku każdej księgi.

A zatem w uczcie, którą tu przygotowaliśmy, zamierzamy przedstawić ni mniej, ni więcej tylko naturę ludzką. Nie obawiam się wcale, aby rozważny czytelnik, choćby o podniebieniu najbardziej wyrafinowanym, miał się zniechęcić lub był urażony, ponieważ jeden tylko przedmiot wymieniłem. Z jednego żółwia — jak wiedzą z długoletniego doświadczenia rajcowie miasta Bristolu, znawcy wzniosłej sztuki kulinarnej — można przyrządzić nie tylko wyśmienite mięso, ale wiele innych i różnorodnych frykasów. Świadom rzeczy czytelnik wie także, iż w naturze ludzkiej, chociaż określonej tutaj jednym tylko ogólnym mianem, tyle się kryje rozmaitości, że prędzej by kuchmistrz wyczierpał rozliczne odmiany potraw z mięs i warzyw wszelkich, aniżeliby autorowi udało się opisać wszystkie oblicza natury ludzkiej.

Wytrawni smakosze mogliby się zastrzec, że taka potrawa jest nazbyt gminna i pospolita: bo cóż innego bywa treścią wszystkich romansów, powieści, sztuk i poematów,; których pełno po księgarskich kramach? Odpowiemy, że epikurejczyk musiałby zaniechać spożywania wielu wyśmienitych mięs, gdyby oskarżał je o gminność i pospolitość tylko dlatego, że pod tym samym mianem można je znaleźć i w najuboższych zaułkach. Zaiste, prawdę o ludzkiej naturze równie trudno spotkać u autorów jak szynkę z Bajonny lub bolońską kiełbasę u sklepikarzy.  

Wszystko  zależy od autorskiej kuchni, jeśli mamy trzymać się naszej metafory. Albowiem, jak poucza nas pan Pope:

Bo dowcip — to natura przystrojona cudnie. Nie trudno coś wymyślić, lecz wysłowić trudniej.

To samo zwierzę, które dostąpiło zaszczytu, że część jego mięsa spożyto przy stole księcia, mogło mieć mniej szczęścia w innych partiach swej doczesnej powłoki: niektóre jego członki były może poćwiartowane i zawieszone w najnędzniejszej jatce w mieście. Na czym więc polega różnica między jadłem magnata a stróża, gdy obaj zasiadają do obiadu z tego samego wołu czy cielęcia, jeśli nie na przyrządzeniu, doprawieniu, przybraniu i podaniu? Przy tej pomocy budzą się i ożywiają najbardziej nawet ospałe apetyty, a bez niej — mdłe są i najlepsze kąski.

Podobnie doskonałość uczty duchowej nie tyle zależy od obranego przez autora tematu, ile od umiejętności przedstawienia go. Czytelnik zatem dowie się z niewątpliwą satysfakcją, że postanowiliśmy w naszym dziele ściśle stosować wzniosłą maksymę, której twórcą był najsławniejszy kuchmistrz naszej ery, a może nawet epoki Heliogabala . Ten wielki człowiek miał zwyczaj, jak wiedzą miłośnicy kunsztu kulinarnego, na początku podawać swoim głodnym gościom skromne dania, stopniowo ulepszając doskonałość potraw — w miarę jak przypuszczalnie słabnie pierwotne zainteresowanie żołądków — aż do samej kwintesencji sosów i korzeni. Podobnie też my zamierzamy najpierw przedstawić świeżym apetytom naszych czytelników naturę ludzką w bardziej (prostych i zwyczajnych jej postaciach, spotykanych w życiu wiejskim, a później stopniowo doprawiać i zaostrzać ją francuskimi i włoskimi korzeniami wytwornych występków i obłudy życia dworskiego i miejskiego. Mamy nadzieję w ten sposób nakłonić naszego czytelnika, aby czytał wciąż dalej i dalej, jak ów wielki człowiek, o którym wspominaliśmy, umiał podobno nakłonić swych gości, alby bez końca jedli.

Zatem nie wystawiając na dłuższe próby cierpliwości tych, którym nasz jadłospis przypadł do gustu, przystępujemy bez dalszej zwłoki do podania pierwszej poprawy rozpoczynającej naszą ucztę.

ROZDZIAŁ DRUGI

W którym pokrótce przedstawiamy pana Allworthy i nieco dokładniej jego siostrą, panną Brygidę.

Na tych ziemiach zachodniej połaci naszego królestwa, które pospolicie zwane są hrabstwem Somerset, żył — a może nadal jeszcze żyje — szlachcic nazwiskiem Allworthy, którego śmiało można by nazwać ulubieńcem zarówno Fortuny, jak i Natury, bowiem obie zlały na niego najcenniejsze swe dary i błogosławieństwa. W tym turnieju dobrodziejstw Natura, mając wiele różnorodnych darów do rozdania, zwyciężyła — zdaniem niektórych— Fortunę, w której mocy jest tylko bogactwo. Natomiast, zdaniem innych, wszelkie dary Natury, z której łaski Allworthy otrzymał postać oku przyjemną, zdrowie czerstwe, umysł światły i dobroć serca, przeważyła jednak Fortuna, bo uczyniła go dziedzicem największych dóbr w całej okolicy.

Szlachcic ten w młodych latach pojął za żonę kobietę cnotliwą i piękną, którą kochał głęboko. Miał z nią troje dzieci, lecz poumierały w zaraniu życia. Odumarła go również ukochana żona mniej więcej na pięć lat przedtem, nim historia nasza się rozpoczyna. Bolesną tę stratę zniósł mężnie, jak przystało człowiekowi rozsądnemu i zrównoważonemu, choć wyznać trzeba, że mówił o tym dość zagadkowo: wspominał bowiem niekiedy, iż się nadal za żonatego uważa i że żona wyprzedziła go tylko w podróży, w którą on prędzej czy późnięj podąży za nią, a wówczas z pewnością spotkają się znowu tam, gdzie już nie będzie rozłąki. A gdy wygłaszał podobne poglądy, niektórzy z sąsiadów powątpiewali o jego rozsądku, inni o jego religijności, a jeszcze inni — o szczerości.

Usunął się na wieś, gdzie zamieszkał razem ze swą siostrą, do której był serdecznie przywiązany. Przed niejakim czasem przekroczywszy trzydziestkę dama ta osiągnęła wiek, kiedy jak twierdzą złośliwi, przysługuje już niewątpliwie tytuł starej panny. Należała do typu kobiet, które chwali się więcej za cnotliwość niż za urodę i o których inne niewiasty powiadają: „Zacna kobieta; tak zacna kobieta, proszę pani, że zacniejszej ze świecą nie znaleźć.”

Braku urody nie żałowała wcale, tak dalece, że nigdy inaczej jak z pogardą nie mówiła o tej rodu niewieściego zalecie, jeśli piękność można nazwać zaletą. Często też dziękowała Bogu, że nie uczynił jej równie urodziwą, jak na przykład pannę taką-a-taką, bo tę zapewne uroda sprowadziła na manowce błędów, których by inaczej może nie popełniła. Panna Brygida Allworthy (tak bowiem zwała się owa dama) bardzo słusznie mniemała, że wdzięki kobiety są tylko pułapką dla niej samej i dla innych. A tak była powściągliwa i skromna, jakby strzec się musiała przed wszelkimi, kiedykolwiek na płeć piękną zastawianymi zasadzkami. Zaobserwowałem wielokrotnie, chociaż to się może wydawać czytelnikowi niezrozumiałym, że owa pilnie strzegąca cnoty skromność najchętniej — na podobieństwo ochotniczych oddziałów milicji — pełni straż tam, gdzie niebezpieczeństwo jest najmniejsze. Często zdradziecko zaniedbuje obowiązku strzeżenia tych wybornych specjałów, do których mężczyźni wzdychają, za którymi tęsknią, dla których giną i na które zastawiają sieci, natomiast zawsze stoi czujnie na straży niewiast wyższego pokroju; te — płeć odmienna admiruje na odległość, z całym szacunkiem i (zapewne z góry zwątpiwszy o wyniku) nigdy nie ośmiela się do nich zbliżyć. Wydaje mi się właściwym powiadomić ciebie, o czytelniku, zanim przejdą do dalszego ciągu, że zamierzam; w trakcie tego opowiadania popełniać dygresje tyle razy, ile razy nadarzy się po temu sposobność, czego oczywiście jestem lepszym sędzią niż byle krytyk; i muszę tli nadmienić, że życzyłbym sobie, by krytycy pilnowali własnego nosa, a nie mieszali się do cudzych spraw, które ich nic a nic nie powinny obchodzić. Dopóki nie wykażą się autorytetem, który ich ustanowił sędziami, ja nie przyjmę tej jurysdykcji.

ROZDZIAŁ TRZECI

W którym opisane jest przedziwne wydarzenie, jakie przytrafiło się panu Allworthy po jego powrocie do domu. Wielce przykładne zachowanie jejmość Debory Wilkins wraz ze stosownymi rozważaniami na temat nieślubnych dzieci.

W poprzednim rozdziale powiedziałem czytelnikowi, Że pan Allworthy odziedziczył znaczny majątek, że miał dobre serce, a nie miał rodziny. Wielu stąd. wywnioskuje, że wobec tego żył przykładnie Jak człowiek uczciwy, nic nikomu nie winien; że prowadził dom otwarty, chętnie ugaszczał sąsiadów i był dobroczynny dla ubogich (to znaczy dla tych, którzy wolą żebrać niż pracować) ofiarowując im okruchy ze swego stołu, że wreszcie umarł jako bardzo bogaty człowiek ufundowawszy przedtem szpital.

I rzeczywiście uczynił wiele z tych rzeczy; ale gdyby nie uczynił nic więcej, pozostawiłbym w spokoju jego zasługi uwiecznione przez niego samego na marmurowej tablicy u wejścia do onegoż szpitala.

Wypadki bardziej niezwykłej natury będą przedmiotem tej opowieści, inaczej bym zmarnował czas poświęcony pisaniu księgi tak znacznych rozmiarów, a ty, mój rozważny przyjacielu, wywiódłbyś z tej księgi tyle samo korzyści i satysfakcji, co z onych tomów, które pewni krotochwilni autorzy w przystępie dobrego humoru ochrzcili „Historią Anglii”.

Pan Allworthy przez cały kwartał przebywał w Londynie, gdzie miał różne sprawy, nie wiem zresztą jakie, ale można przypuszczać, że ważne, jeśli tak długo zatrzymały go poza domem; jego, który przez lata całe nigdy nie wyjeżdżał na dłużej niż miesiąc. Przybył do domu późnym wieczorem i krótko z siostrą przy kolacji zabawiwszy, zmęczony podróżą, udał się do swego pokoju. Tutaj spędził chwil kilka na kolanach, pogrążony w modlitwie — obyczaj, którego nigdy pod żadnym pozorem nie zaniedbywał — po czym zamierzał już położyć się, gdy, odkrywając pościel, ze zdumieniem spostrzegł na posłaniu owinięte w zgrzebne płótno, słodko uśpione niemowlę. Czas jakiś stał oszołomiony tym widokiem. Ale wrodzona dobroć zawsze brała w nim górę, wprędce też, gdy wpatrywał się w tę biedną kruszynę, ogarnęło go  serdeczne współczucie. Sięgnął do dzwonka i kazał obudzić i przywołać swoją podeszłą już w leciech gospodynię. A tak był pogrążony w kontemplacji czaru niewinnego snu dziecięcia, że zapomniał o tym, iż jest w nocnej koszuli, gdy weszła przywołana matrona. Pozostawiła swemu panu doprawdy dość czasu na to, by się przyodział, bo z szacunku dla niego i przez wzgląd na przyzwoitość długą chwilą układała włosy przed zwierciadłem nie bacząc na to, że służący wezwał ją w wielkim pośpiechu i że może jej pan — bo przecież nie wiedziała, o co chodzi — umiera w ataku apopleksji czy innej nagłej choroby.

Zrozumiałe, że matrona o tak rygorystycznych zapatrywaniach na przyzwoitość co do własnej osoby musiała się zgorszyć naruszeniem tych zasad przez bliźniego. Gdy otworzyła drzwi i ujrzała swego chlebodawcą stojącego przy łóżku w koszuli, ze świecą w ręku, odskoczyła w tył w największym popłochu i byłaby zapewne zemdlała, gdyby on sam opamiętawszy się nie położył kresu jej trwodze. Polecił gospodyni zaczekać za drzwiami, dopóki się nie przyodzieje, alby nie gorszyć niewinnych oczu jejmość Debory Wilkins, która choć w pięćdziesiątej drugiej wiośnie życia, zaklinała się, że nigdy jeszcze nie oglądała mężczyzny bez surduta. Szydercy i cynicy będą się może śmiać z jej wielkiej trwogi, wszelako mój poważny czytelnik, gdy zważy porę nocną, wywołanie gospodyni z łóżka  i  sytuację, w jakiej swego pana znalazła, bez wahania usprawiedliwi i gorąco pochwali jej zachowanie; chyba że jego podziw dla bacznej ostrożności, która winna zawsze stać na straży panieńskiej cnoty, zmniejszy się z uwagi na nieco spóźnione lata dziewicy.

Gdy jejmość Debora wróciła do pokoju i dowiedziała się od swego pana o znalezieniu niemowlęcia, jej konsternacja była bodaj większa niż jego. Z wielkim wzburzeniem w głosie i obliczu wykrzyknęła:

— Och, jaśnie panie! Co tu robić?

Allworthy polecił jej zaopiekować się dzieckiem tej nocy, a z rana poszukać piastunki. —Dobrze, jaśnie panie — powiedziała gospodyni. — Jeno się spodziewam, że wasza wielmożność każe ująć tę ladacznicę matkę, bo przecież ona musi być z naszej okolicy, a rada bym ją zobaczyć prowadzoną do Bridewell i wychłostaną pod pręgierzem. Nie ma dość kar na takie dziewki! Ręczę, że sto nie jej pierwsze, boby taka nie była bezczelna, aby złożyć to na jaśnie pana!

— Złożyć to na mnie! Co ty mówisz, Deboro! — odrzekł Allworthy. — Wcale nie sądzę, żeby takie miała intencje. Przypłaszczam tylko, że w ten sposób chciała swojemu dziecku zapewnić opiekę i rad jestem, że nie uczyniła czegoś gorszego.

— Nie wiem — zawołała Debora — co by mogło być gorsze od takiej ladacznicy podrzucającej swoje grzechy pod drzwi uczciwego człowieka; bo chociaż wasza wielmożmość wie o swojej niewinności, ludzie pomawiają z  byle powodu; i na niejednego uczciwego człowieka przypadło, że go pomówili o dziecko, którego nigdy nie począł. I jeśli jaśnie pan będzie łożył na to niemowlę, ludzie tym łacniej będą posądzać. A wreszcie po co wasza wielmożność ma płacić, skoro to jest obowiązkiem gminy? Co do mnie — gdyby to było dziecko uczciwego człowieka, a to co innego, ale co do mnie, nie potrafię dotknąć takich w grzechu poczętych stworzeń, których nie uważam za swoich bliźnich. Pfuj! Jak to śmierdzi! To ma nawet zapach inny niż uczciwi chrześcijanie. Gdybym się ośmieliła poradzić coś waszej wielmożności, to bym rzekła, że najlepiej to-to włożyć do koszyka i kazać odesłać i położyć na progu zakrystii. Noe nienajgorsza, trochę tylko wietrzna i deszczowa; i jeśli będzie dobrze owinięte i włożone do ciepłego koszyka, to założyłabym się, że wyżyje do rana, gdy je znajdą. A jeśli nie wyżyje, to myśmy spełnili nasz obowiązek, bośmy się nim odpowiednio! zaopiekowali, a dla takich stworzeń to może i lepiej umrzeć w niewinności aniżeli wyrosnąć na podobieństwo ich matek; bo niczego lepszego nie można się po nich spodziewać.

W przemowie jej były pewne zwroty, które może obraziłyby pana Allworthy, gdyby słuchał uważniej. Ale właśnie niemowlę zacisnęło łapkę wokół jego palca, delikatnym uściskiem zdając się prosić o wstawiennictwo, co obaliłoby wszystkie argumenty jejmość gospodyni, gdyby nawet była dziesięć razy wymowniejsza. Allworthy uniósł głowę i kategorycznie polecił gospodyni zabrać dziecko ze sobą do łóżka i wezwać służącą, aby przyrządziła pokarm i inne potrzebne rzeczy na wypadek, gdyby maleństwo się zbudziło. Kazał też przygotować dlań pieluszki i bieliznę nazajutrz od rana i przynieść niemowlę, gdy tylko wstanie.

Pani Wilkins takie miała rozumienie rzeczy i taki respekt dla swego pana, u którego świetnie jej się żyło, że skrupuły jej natychmiast znikły wobec jego zdecydowanych rozkazów. Wzięła też dziecko na ręce beż widocznego wstrętu z powodu nieprawości jego urodzenia, przeciwnie — orzekła, że jest to słodkie maleństwo, i zaniosła je do swego pokoju.

Tymczasem Allworthy udał się na spoczynek, jakże miły dla serca, które zaspokoiło własny głód dobroci. A ponieważ sen taki słodszy jest od snu po jakimkolwiek innym smakowitym posiłku, przeto gdybym znał jaki lek na pobudzenie apetytu do dobrych uczynków, zadałbym sobie wszelki trud zalecenia go czytelnikowi.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Zawierający opis, który może przyprawić czytelnika o zawrót głowy; wybawienie czytelnika i wielka łaskawość panny Brygidy Allworthy.

Trudno o  szlachetniejszy wzór stylu gotyckiego niż dwór pana Allworthy. Imponował okazałością i zachwycał oko rywalizując harmonią proporcji z architekturą grecką, był też równie wygodny wewnątrz jak imponujący na zewnątrz.

Zbudowano go na połuidniowo-wschodnim zboczu wzgórza, raczej u jego stóp aniżeli szczytu; dość nisko, alby od północo-wschodu korzystać z osłony dębowego starodrzewu, który ciągnął się wznosząc stopniowo ku górze na przestrzeni pół mili prawie, jednocześnie zaś dość wysoko, alby dysponować czarującym widokiem na rozpostartą poniżej dolinę.

Otoczona dębowym lasem, rozkoszna polana łagodnie opadała w kierunku domu. U jej szczytu, spod skały porośniętej jedliną, tryskało źródło spadając z wysokości trzydziestu stóp, nie po sztucznych stopniach kamiennych, lecz naturalnym wodospadem po pokruszonych, omszałych głazach aż do podnóża skały. Stąd strumień przemykał się kamienistym wąwozem przerywany licznymi mniejszymi wodospadami kończąc wreszcie swą drogę w Wodach jeziora u stóp góry, około ćwierć mili poniżej dworu, po południowej stronie. Z każdego okna frontowych pokoi roztaczał się widok na jezioro wypełniające środek malowniczej doliny, upiększonej kępami wiązów i buków a także bielą pasących się owiec. Uchodziła zeń rzeka, przez wiele mil dalej wijąca się wśród czarownej różnorodności łąk i lasów, aż ginęła w morzu, którego błękitnawa linia, przecięta wyspą, zamykała widnokrąg. Na prawo od doliny otwierała się druga, mniejsza, ozdobiona kilkoma wioskami i ukoronowana spowitą bluszczem wieżą ruin starego opactwa, którego frontowa część zachowała się jeszcze w całości.

Po lewej stronie roztaczał się widok na piękny park, przyjemnie urozmaicony nierównością terenu i różnorodnością wzgórz, łąk, lasów i wody, rozplanowany z nadzwyczajnym smakiem, choć nie tyle zawdzięczał to sztuce, ile naturze. Za parkiem okolica stopniowo wznosiła się, uwieńczona pasmem górskiego pustkowia o szczytach osłoniętych chmurami.

 Było to w połowie maja, pewnego bardzo pogodnego: poranka. Pan Allworthy wyszedł na taras, gdzie wstający dzień otwierał przed jego oczami z każdą chwilą szerzej ten piękny widok, któryśmy próbowali opisać. Oto rozjaśnił się błękitny firmament i — wysławszy wprzód promienie światła jak halabardników poprzedzających uroczyste wejście — w pełnym majestacie blasku ukazało się słońce, od którego tylko jedna rzecz na całym świecie jest wspanialsza: człowiek taki, jakim był Allworthy, pełen dobroci i wielkoduszności, rozmyślający, jak mógłby się zbliżyć do Stwórcy, czyniąc dobro wśród stworzeń.

Czytelniku, bądź ostrożny. Nieopatrznie zawiodłem ciebie na zawrotne wyżyny doskonałości takiego ideału, jakim był pan Allworthy — i teraz sam dobrze nie wiem, jak mam cię stamtąd sprowadzić na dół nie narażając na skręcenie karku. Jednakże spróbujemy ześlizgnąć się w dół razem, albowiem panna Brygida już dzwoni i wzywa pana Allworthy na śniadanie, gdzie i ja muszę się znaleźć, i zapraszam cię uprzejmie, czytelniku, abyś mi. dotrzymał towarzystwa..

Po wymianie zwykłych powitań i po nalaniu herbaty, pan Allworthy wezwał jejmość Wilkins uprzedzając swą siostrę, że ma dla niej prezent, za co mu uprzejmie podziękowała wyobrażając sobie zapewne, że będzie to suknia czy jakaś ozdoba stroju. Otrzymywała bowiem od brata bardzo często podobne upominki i z uprzejmości dla niego wiele czasu poświęcała na przyozdobienie swej postaci. Powtarzam: z uprzejmości dla niego, ponieważ ona sama wyrażała się zawsze z  najwyższą pogardą o wszelkich strojach i o damach, które się stroić lubiły.

Lecz jeśli takie żywiła nadzieje, jakżeż musiała się rozczarować, gdy jejmość Wilkins, zgodnie z rozporządzeniem swego pana, przyniosła niemowlę! Wielkie zdumienie, jak nieraz zauważono, bywa milczące; milczała też panna Brygida, dopóki brat nie opowiedział jej całej historii, której nie będziemy tutaj powtarzać, gdyż jest już znana czytelnikowi.

Panna Brygida wyrażała zawsze tak wielkie poszanowanie dla tego, co damy zwykły nazywać cnotą, i sama była niewiastą tak surowych obyczajów, że można się było spodziewać — a zwłaszcza spodziewała się tego jejmość Debora — iż przy tej sposobności wyrazi wielkie oburzenie i zażąda wyrzucenia dziecka ze swego domu jak jakiegoś obrzydliwego zwierzątka. Tymczasem stało się inaczej: panna Brygida z wielką ludzkością wyraziła współczucie dla bezbronnej istotki i pochwaliła miłosierdzie brata.

Być może, czytelnik wytłumaczy sobie jej postępowanie siostrzaną pobłażliwością, zwłaszcza gdy go poinformujemy, że Allworthy zakończył opowiadanie decyzją zaopiekowania się dzieckiem i wychowania go, bo, prawdę mówiąc, panna Brygida była zawsze gotowa przyznać bratu słuszność i rzadko, prawie nigdy, nie oponowała mu. Niekiedy wprawdzie czyniła uwagi na temat uporu mężczyzn, których woli trzeba ulegać, i wyrażała życzenie posiadania własnego, niezależnego majątku, ale zrzędziła po cichu, właściwie tylko pomrukiwała pod nosem.

Jednakże jeżeli powstrzymała się w stosunku do niemowlęcia, ulżyła sobie za to bez ograniczeń na jego biednej, nieznanej matce, którą nazwała rozpustną ścierką, bezwstydną gamratką, występną nierządnicą, wszeteczną fryjerką, sprośną ździrą i wszelkimi innymi nazwami, których cnota nigdy nie szczędzi tym, co hańbią płeć niewieścią.

Następnie odbyła się walna narada nad sposobami wykrycia i odnalezienia matki podrzutka. Przeprowadzono dokładny rozbiór charakterów całej żeńskiej służby w domu, ale żadna z nich — zdaniem Debory Wilkins — nie mogła podlegać podejrzeniu. Miała zapewne słuszność jejmość gospodyni, bo sama je wszystkie wyszukiwała, najmowała i trudno by było znaleźć drugie takie zbiorowisko straszydeł.

Z kolei rozpoczęto przegląd mieszkanek okolicy; zwrócono się z tym również do jejmość Wilkins, zlecając jej, aby dokładnie się rozpytała i zakomunikowała po południu wyniki śledztwa.

Gdy w ten sposób załatwiono sprawy, pan Allworthy udał się do swego gabinetu, jak to było w jego zwyczaju, a dziecko pozostawił siostrze, która na jego życzenie podjęła się trudów opieki.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Zawierający kilka powszednich spraw i jedną bardzo niepowszednią obserwację.

Po odejściu swego chlebodawcy jejmość Debora stała w milczeniu wyczekując znaku od panny Brygidy; bo przezorna gospodyni nigdy nie polegała na tym, co działo się w obecności pana domu wiedząc, że opinie jej pani. za plecami brata nieraz różniły się krańcowo od tych, które wyrażała przy nim. Panna Brygida nie pozostawiła jej długo w niepewności. Przez chwilę spoglądała uważnie na dziecko uśpione w ramionach Debory, po czym nie mogąc się opanować serdecznie ucałowała maleństwo zachwycając się jego niewinnością i wdziękiem. Gdy to spostrzegła jejmość Debora, rzuciła się całować i ściskać niemowlę z takim uczuciem, jakim mogłaby leciwa dama, lat czterdziestu pięciu, darzyć swego młodego i mocarnego narzeczonego. Wykrzykiwała przy tym (piskliwym głosem:

— Och! Słodkie maleństwo! Czyż nie śliczniusi! Toć to najładniejszy chłopak, jakiegom kiedykolwiek widziała!

Długo by trwały zachwyty, lecz pani przerwała je i spełniając polecenie brata zarządziła przygotowanie wszystkiego, co potrzeba dla dziecka. Bardzo  ładny pokój na dziecinny wyznaczyła, a tak była hojna, że gdyby to był jej własny syn, nie mogłaby dać mu nic więcej. Lecz żeby cnotliwy czytelnik nie potępił jej za nadmiar troskliwości okazywanej nieślubnemu dziecku, W stosunku do którego wszelkie miłosierdzie jest według prawa niereligijne, uważamy za właściwe powtórzyć, co powiedziała na zakończenie, a mianowicie, że jeśli kaprysem pana brata było adoptować smarkacza, jej zdaniem, trzeba z paniczykiem obchodzić się z całą tkliwością. Ona ze swej strony uważa, że postępowanie takie tylko zachęca do grzechu, ale zna zbyt. dobrze męski upór, alby mu się sprzeciwiać.

Uwagi tego rodzaju, jak wspominaliśmy, zwykle czyniła, ilekroć ulegała woli brata i z pewnością nic bardziej nie mogło podnieść ceny jej posłuszeństwa niż podkreślenie, iż w pełni pojmowała szaleństwo i nierozsądek zaleceń, które spełniała. Niekoniecznie jesteśmy posłuszni wbrew naszej woli, jeśli posłuszni jesteśmy w milczeniu; lecz gdy żona, dziecko, krewny czy przyjaciel spełniają nasze życzenia z niechęcią i wyrzekaniem, z oznakami niezadowolenia, wówczas patrząc na ich wyraźny przymus czujemy się bardziej wobec nich zobowiązani.

Słowa powyższe należą do rzędu tych cennych złotych myśli, które bez wątpienia rzadko przychodzą do głowy czytelnikom, uważałem przeto za właściwe przyjść im w tym względzie z pomocą, ale tego faworu nie należy się po mnie często spodziewać. Zaiste, rzadko będę tak pobłażał, chyba w tym jednym wypadku, kiedy tylko natchnienie spływające na nas, pisarzy, może pomóc w dokonaniu podobnego odkrycia.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Jejmość Debora wraz z metaforą udają się na wieś. Krótka opowieść o Senny Jones oraz o kłopotach i rozczarowaniach, które bywają udziałem młodych kobiet żądnych wiedzy.

Jejmość Debora, umieściwszy dziecko zgodnie ze zleceniem, szykowała się do wyprawy na wieś, gdzie prawdopodobnie ukrywała się matka.

Gdy skrzydlata brać dostrzeże groźnego jastrzębia, zataczającego powolne kręgi wysoko na niebie, wówczas kochliwe turkawki i wszelkie inne bezbronne ptactwo podaje dalej sygnał trwogi i w popłochu ulatuje do swych kryjówek. On waży się na skrzydłach, świadom swej mocy, i zamyśla gwałt.

Podobnie, gdy na wsi gruchnęła wieść o zbliżaniu się jejmość Debory Wilkins wszyscy drżąc ze strachu chowali się do domów w obawie, że. przerażająca wizyta im przypadnie w udziale. Ona dumnie, z godnością sunęła naprzód; wysoko niosła zadartą głowę, pełna poczucia własnej wagi, w myśli układając plany przeprowadzenia swego zadania.

Niechaj rozważny czytelnik nie wnioskuje z tej metafory, że ci biedni ludzie mieli jakiekolwiek wyobrażenie o zamysłach, z jakimi szła do nich jejmość Debora. Ponieważ niebywałe piękno tej metafory może pozostać nie zauważone przez najbliższe sto lat, dopóki jakiś przyszły komentator nie weźmie niniejszego dzieła do ręki, uznałem więc za stosowne dopomóc tu czytelnikowi.

Zatem, zamiarem moim było podkreślić, że podobnie jak w naturze jastrzębia leży pożeranie małych ptasząt, tak samo w naturze osób pokroju Debory Wilkins leży obrażanie i tyranizowanie ludzi, którzy im podlegają. Tym sposobem mogą one powetować sobie własną służalczość i uległość wobec swoich zwierzchników, albowiem rzecz to jest wielce godziwa, aby niewolnicy i pochlebcy równej od swoich podwładnych żądali monety jak ta, którą sami płacą swoim panom.

Ilekroć jejmość Debora musiała w jakiejś szczególnej sprawie ulec życzeniom panny Brygidy, bywała wówczas ogromnie kwaśnego usposobienia i żeby poprawić sobie humor, szła na wieś i dawała upust złości wylewając na jej mieszkańców całą swą gorycz. Nie była więc nigdy gościem mile widzianym; rzekłszy prawdę, obawiano się jej powszechnie i nienawidzono szczerze.

Po przybyciu do wsi skierowała swe kroki do zagrody pewnej starszej niewiasty, którą wyróżniała z racji jej podobieństwa do siebie, zarówno z urody, jak i z wieku. Tej to matronie opowiedziała całe wydarzenie oraz zamiary, z jakimi tu przybyła. We dwie zaczęły roztrząsać obyczaje kilkunastu dziewcząt z sąsiedztwa i ostatecznie najsilniejsze podejrzenie padło na niejaką Jenny Jones, która jak obie uznały, najpewniej uczynek ten popełniła.

Owa Jenny Jones nie była urodziwa ani z twarzy, ani z postaci, ale natura wynagrodziła jej poniekąd ten brak obdarzając zaletą cenioną zwykle przez niewiasty, które osiągnęły już pełną stateczność sądu: Jenny mianowicie odznaczała się nieprzeciętną bystrością umysłu.

Wrodzone zdolności rozwinęło jeszcze wykształcenie. Przez kilka lat była służącą w domu nauczyciela, który odkrywszy niezwykłą pojętność i zapał do nauki dziewczyny, spędzającej każdą wolną chwilę na czytaniu poważnych ksiąg, zabrał się do uczenia jej — przez doboroć czy przez głupotę, jak nasz czytelnik woli to nazwać — z takim powodzeniem, że wkrótce władała biegle łaciną i tyle zapewne posiadała wykształcenia co większość szlachetnie urodzonych młodzieńców, jej rówieśników. Te nadzwyczajne zalety miały jednak — jak to zwykle bywa — i złe strony, bo młoda dziewczyna, co jest zupełnie zrozumiałe, nie znajdywała przyjemności w przestawaniu z tymi, którzy byli jej równi urodzeniem, ale od których wysoko odbiegła umysłem. Nie należy się więc dziwić, że wyższość Jenny na równi z jej zachowaniem, naturalną konsekwencją wykształcenia, budziła niechęć i zawiść tlejące po kryjomu w sercach wszystkich sąsiadów już od czasu jej powrotu ze służby.

Zawiść ta wyszła na jaw, gdy pewnej niedzieli biedna Jenny, ku ogólnemu zdziwieniu i złości wszystkich młodych kobiet z okolicy, ukazała się przystrojona w modną jedwabną suknię, koronkowy czepeczek i inne przynależne do całości stroju dodatki.

Płomyk, który dotąd tlił się tylko, buchnął ogniem. Bowiem Jenny, posiadłszy wykształcenie, zyskała dumę, której nikt z jej sąsiadów nie chciał respektować; tak jakby sobie tego życzyła. Teraz zaś miast szacunku i zachwytu naraziła się swoją elegancją na nienawiść i obmowę. Cała okolica zgodnie zdecydowała, że Jenny nie mogła uczciwą drogą dojść do tych wspaniałości, przeto rodzice nie tylko nie życzyli ich swoim córkom, ale winszowali sobie, że ich córki tego nie miały.

Stąd zapewne poszło, że cnotliwa matrona wymięniła imię biednej dziewczyny w rozmowie z jejmość Wilkins. Ale jeszcze inna okoliczność potwierdziła podejrzenie: oto Jenny ostatnio często zaglądała do dworu Allworthy'ch. Pielęgnowała pannę Brygidę w ciężkiej chorobie i wiele nocy przy łożu pani przesiedziała. Poza tym sama Debora Wilkins widziała ją we dworze w przeddzień powrotu pana Allworthy. Co prawda, nawet ta przenikliwa osoba żadnych początkowo nie żywiła podejrzeń z tej racji, albowiem jak sama rzekła; zawsze uważała Jenny za rozsądną dziewczynę (choć, prawdę rzekłszy, mało ją znała) i podejrzewała raczej którąś z tych rozpustnych gamratek, co to nosy do góry zadzierają, bo się uważają za piękność.

Przywołano więc Jenny przed oblicze jejmość Debory, która gdy dziewczyna nadeszła, z powagą sędziego, a surowością, na jaką żaden sędzia by się nie zdobył, rozpoczęła perorę słowami: „Ty bezwstydna dziewko!”, i w dalszych słowach wydała wyrok skazujący, zanim jeszcze oskarżyła.

Jejmość Debora była najzupełniej przekonana o winie Jenny dla wyżej wyłuszczonych powodów; możliwe jednak, że pan Allworthy potrzebowałby dowodów bardziej rzeczowych, zanimby dziewczynę potępił. Jenny wszakże oszczędziła swym oskarżycielom wszelkiego kłopotu, dobrowolnie przyznając się do  popełnienia uczynków, o które ją obwiniano.

Pełne skruchy wyznanie nie ułagodziło jejmość Debory, przeciwnie, gospodyni bezzwłocznie ponowiła wyrok lżąc dziewczynę jeszcze haniebniej. Nie znalazło ono też uznania u gapiów, których teraz zebrała się spora gromadka. Jedni wołali: „Wiadomo, jak się kończą jedwabne suknie!”, inni drwili z jej nauki. Nie było wśród obecnych ani jednej kobiety, która by nie wyraziła swego oburzenia. Biedna Jenny znosiła wszystko cierpliwie, dopóki jedna z dziewczyn nie rzekła zadzierając nosa: „Też, ślepy ten chłopak był czy jaki, żeby w takiej brzydocie zasmakować i jedwabne suknie jej dawać!” Jenny odpowiedziała na to z goryczą, która mogła zadziwić rozważnego widza, obserwującego spokój, z jakim znosiła obelgi rzucane na jej obyczajność; lecz być może, cierpliwość jej była na wyczerpaniu, bo ta. cnota łatwo się męczy nadmiernym ćwiczeniem. Jejmość Debora, odniósłszy sukces nad wszelkie swoje spodziewanie, powróciła z wielkim triumfem i o  wyznaczonej godzinie złożyła wierne sprawozdanie panu Allworthy, który bardzo się jej relacją zdumiał; słyszał bowiem o nadzwyczajnej pojętności i wykształceniu Jenny, zamierzał też wyposażyć ją i wydać za mąż za któregoś z młodych wikarych z sąsiedztwa. Jego strapienie przeto było co najmniej tak wielkie jak zadowolenie jejmość Debory, co wyda się zapewne niektórym czytelnikom znacznie bardziej właściwe.

Panna Brygida aż się przeżegnała ze zdumienia i rzekła, że jeśli o nią chodzi, to już nigdy nie będzie mieć o żadnej kobiecie dobrej opinii; albowiem przed tym zdarzeniem Jenny była u niej również w łaskach.

Roztropną gospodynię wysłano znowu, aby przywiodła winowajczynię do pana Allworthy; nie w tym celu — jak mieli nadzieję niektórzy, a przypuszczali wszyscy — żeby odesłać ją do domu poprawy, lecz by jej udzielić umoralniającej nagany, co ci, którzy lubują się w tego rodzaju pouczającej lekturze, będą mieli sposobność przeczytać w następnym rozdziale.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Zawierający opis rzeczy tak ważnych i poważnych, że czytelnik nie roześmieje się ani razu w ciągu całego rozdziału, chyba że przypadkiem będzie się śmiał z autora.

Gdy Jenny nadeszła, pan Allworthy zabrał ją do swego gabinetu i przemówił tymi słowy:

— Wiesz o tym, moje dziecko, że jako sędzia pokoju mam prawo ukarać cię bardzo surowo za twój występek i może będziesz się obawiała, że wykorzystam swą władzę, ponieważ złożyłaś owoc swego grzechu przed moimi drzwiami.

Ale być może — ciągnął dalej Allworthy — że to właśnie jest jednym z powodów, który skłonił mnie do większej łagodności względem ciebie. Albowiem prywatne względy nigdy nie powinny wpływać na opinię sędziego. Nie będę zatem uważał podrzucenia niemowlęcia w moim domu za czynnik obciążający, lecz przyjmę, że wynikło to z twego naturalnego przywiązania do dziecka; pragnęłaś w ten sposób zapewnić mu lepszą przyszłość, niż gdybyś zajęła się nim sama albo je powierzyła jego niegodnemu ojcu. Osądzałbym ciebie daleko surowiej, gdybyś rzuciła biedne maleństwo na pastwę losu, wzorem tych okrutnych matek, które odrzuciły wszelkie ludzkie uczucia równie łatwo jak swój wstyd dziewiczy. Dlatego też zamierzam skarcić ciebie za co innego, a mianowicie: za grzech przeciwko czystości. Chociaż przestępstwo to bywa lekko traktowane przez rozwiązłe osoby, jest to grzech wstrętny sam w sobie, a straszny w konsekwencjach.

Wstrętny charakter tego grzechu powinien być zupełnie jasny dla każdego chrześcijanina, ponieważ jest naruszeniem przykazań naszej religii i wyraźnych poleceń Tego, który jest naszej religii założycielem.

I dlatego straszne są konsekwencje tego grzechu; bo cóż może być straszniejszego od ściągnięcia na siebie gniewu bożego, od złamania boskich przykazań? I to tych przykazań, których przekroczyć nam nie wolno pod groźbą najsurowszej kary?

Sprawy te, chociaż zbyt lekko na ogół traktowane, tak są przecież oczywiste, że nie trzeba chyba tego ludziom tłumaczyć, dość będzie przypomnieć. Krótkie napomnienie, które by poruszyło twoje sumienie, powinno wystarczyć, gdyż moim zamiarem nie jest wpędzać cię w desperację, lecz obudzić w tobie skruchę.

Inne są jeszcze konsekwencje, nie tak straszne ani tak wstręt budzące. A jednak, jeśli im się uważnie przyjrzeć, powinny one powstrzymywać twoją płeć od popełniania tego grzechu.

Albowiem wskutek tego grzechu będziesz pozbawiona czci i wygnana, jak za dawnych czasów trędowaci, ze społeczeństwa, a przynajmniej ze społeczniości wszystkich ludzi oprócz zepsutych i złych; bo tylko tacy będą się do ciebie przyznawać.

Jeśli posiadasz jakieś środki materialne, nie będziesz odtąd mogła w pełni z nich korzystać; jeśli nie masz żadnych, nie będziesz mogła zarobkować, ba, nieomal nie będziesz mogła zapewnić sobie utrzymania. Żaden bowiem uczciwy człowiek nie weźmie cię do swego domu. Tak więc konieczność skieruje cię na drogę hańby i nędzy, które nieodmiennie prowadzą do zguby duszy i ciała.

Czyż może być przyjemność, która by wynagrodziła takie zło? Czyż może być pokusa tak silna, żeby swą złudą i fałszem nakłoniła do zawarcia tego niekorzystnego kontraktu? I czyż cielesne pokusy potrafią tak zaćmić, tak całkowicie uśpić twój rozsądek, żebyś nie zdołała uciec w popłochu i przerażeniu od przestępstwa, w ślad za którym idzie zawsze tak sroga kara?

Jakże nikczemna musi być taka kobieta, jakże pozbawiona godności, rozsądku i przyzwoitości, a wreszcie dumy — bez której nie zasługujemy na miano człowieka — jeżeli potrafi upodobnić się do zwierzęcia i poświęcić wszystko, co jest w niej szlachetnego i wzniosłego, całą boską część swego człowieczeństwa dla pożądań, które są wspólne najniższym stworzeniom! Dla żadnej kobiety bowiem miłość nie może być wymówką. Byłoby to przyznaniem się do roli bezwolnego narzędzia i igraszki w ręku mężczyzny. Miłość, jakkolwiek czasem niewłaściwie i po barbarzyńsku pojmowana, naprawdę jest pięknym i godnym pochwały uczuciem; największą namiętnością płonie dopiero wtedy, gdy jest odwzajemniona; bo — chociaż Pismo święte nakazuje nam miłować nieprzyjaciół — nie rozumie przez to owego gorącego uczucia, które żywimy w sposób naturalny dla naszych przyjaciół, i nie żąda poświęcenia życia ani też — co powinno być nam droższe — naszej czci. A za kogóż, jeśli nie za swojego nieprzyjaciela, może rozsądna kobieta uważać człowieka, który nakłania ją do ściągnięcia na siebie tych wszystkich nieszczęść, które ci przedstawiłem, w zamian za chwilę krótkiej, trywialnej, pogardy godnej uciechy, tak drogo przez nią okupionej? Albowiem, zgodnie z prawem obyczajowym, cała hańba i wszystkie straszne konsekwencje spadają wyłącznie na nią. Czyż miłość, pragnąca zawsze szczęścia ukochanego człowieka, mogłaby zdradziecko wciągnąć kobietę w sytuację tak dla niej krzywdzącą?

Jeśli więc ten nikczemnik ma czelność udawać prawdziwe przywiązanie, czyż kobieta nie powinna go uważać nie tylko za swego nieprzyjaciela, lecz za najgorszego ze wszystkich wrogów, fałszywego, spiskującego, podstępnego zdrajcę, który pragnie nie tylko upodlić jej ciało, ale zaćmić jej rozsądek zarazem?

Ponieważ Jenny w tym miejscu okazała wielkie wzruszenie, Allworthy zatrzymał się na chwilę, po czym tak mówił dalej:

— Moje dziecko, jeśli przemawiam do ciebie w ten sposób, to nie dlatego, aby cię znieważać za to, do się stało i jest nieodwołalne, lecz aby cię ostrzec na przyszłość i utwierdzić w dobrem. Nie zadawałbym sobie tego trudu, gdybym nie był dobrego mniemania o twoim rozsądku, pomimo tego strasznego błędu, któryś popełniła, i gdybym nie wierzył w twoją skruchę opierając się na szczerości i otwartości twego wyznania winy. Jeśli mnie. nie zawiedziesz, wyślę cię z tej okolicy, która była świadkiem twojej hańby, w inne strony, gdzie nie znana nikomu, unikniesz kary wyznaczonej za twój grzech na tym świecie. Mam nadzieję, że żalem i skruchą przebłagasz i ów znacznie cięższy wyrok, który by ciebie czekał na tamtym świecie. Bądź odtąd dobrą dziewczyną, a ja dołożę starań, aby niedostatek nie sprowadził cię na manowce. I wierz mi, że więcej zaznasz zadowolenia, nawet na tym świecie, prowadząc życie cnotliwe i bogobojne aniżeli rozpustne i występne.

Co do twego dziecka, niech ci żadna troska o nie głowy nie zaprząta. Zaopiekuję się nim lepiej, niżbyś mogła marzyć. A obecnie pozostaje tylko, abyś mi powiedziała, kim był ten podły człowiek, który cię uwiódł, bo on (bardziej od ciebie na gniew mój zasługuje.

Jenny, która trzymała dotąd wzrok wbity w podłogę, podniosła skromnie oczy i ujmującym głosem tak zaczęła:

— Kto by cię znał, panie, a nie podziwiał twojej dobroci, byłby człowiekiem zupełnie pozbawionym serca i rozumu. Gdybym nie odczuwała najgoręcej, jak wiele łaskawości zechciałeś mi okazać, byłaby to z mojej strony czarna niewdzięczność. Co do mojej przeszłości, wiem, że oszczędzisz mi wstydu mówienia o tym. Moje przyszłe postępowanie lepiej wytłumaczy moje uczucia od wszystkiego, co mogłabym teraz powiedzieć. Niech mi wolno będzie cię zapewnić, panie, że przyjmuję twoją radę z jeszcze większym wzruszeniem niż wielkoduszną obietnicę, którą zakończyłeś twoje słowa; bo jak sam powiedziałeś, jest to sprawa twojej dobrej opinii o mnie.

Tu łzy przerwały jej słowa. Po chwili mówiła dalej: — Twoja szlachetność, panie, wzrusza mnie do głębi, postaram się więc zasłużyć na dobrą opinię; bo jeśli posiadam choć trochę tego rozsądku, który mi przypisujesz z taką wspaniałomyślnością, nie zlekceważę i nie zapomnę nigdy twoich mądrych i słusznych rad. Dziękuję gorąco za dobroć, z jaką zamierzasz się zająć moim biednym, bezbronnym dzieckiem; ono jest niewinne i mam nadzieję, że kiedyś wywdzięczy się za okazaną mu opiekę. Ale teraz pragnę na klęczkach błagać cię, panie, abyś nie zmuszał mnie do wyjawienia, kto jest ojcem mego dziecka. Przyrzekam święcie, że nadejdzie dzień, gdy będziesz wszystko wiedział, lecz jestem związana najbardziej uroczystymi obietnicami i przysięgami na mój honor jak i na wszystko, co mi jest święte, abym do czasu nie wyjawiła jego nazwiska. A znam cię, panie, zbyt dobrze, abym mogła przypuszczać, że będziesz ode mnie wymagał poświęcenia mego honoru i mojej wiary.

Pan Allworthy, dla którego już sama wzmianka tych świętych zaklęć była wystarczająca, zawahał się przez chwilę, zanim odpowiedział, że źle uczyniła zobowiązując się takimi przysięgami wobec podłego człowieka; lecz jeśli już tak się stało, nie może nalegać, aby złamała swoje przyrzeczenia. Mówił dalej, że przecież nie zapytywał dla próżnej ciekawości, lecz aby winnego ukarać, a przynajmniej, aby w nieświadomości nie obdarzać względami człowieka, który na to nie zasługuje.

Jenny zapewniła go najsolenniej, że człowiek ten znajduje się poza zasięgiem jego władzy i według wszelkiego prawdopodobieństwa nie będzie przedmiotem jego łaskawości.

Szczerością obejścia zyskała Jenny tyle uznania w oczach tego zacnego człowieka, że chętnie uwierzył jej słowom, jako że wzgardziła kłamliwymi wymówkami i wolała raczej narazić się na jego niełaskę w tak trudnej dla siebie sytuacji, niżby miała złamać słowo. Ufał tedy, że nie zawini fałszem wobec niego.

Odprawił ją zatem z zapewnieniem, że w najkrótszym czasie wyśle ją z tej okolicy, gdzie się naraziła na ludzką nieprzychyłność, i zakończył jeszcze dodatkowymi napomnieniami, w których zalecał jej skruchę mówiąc:

— A zważ, moje dziecko, że jeszcze musisz się pogodzić z kimś kogo łaskawość jest dla ciebie o wiele ważniejsza od mojej.

ROZDZIAŁ ÓSMY

W którym opisana jest rozmowa panny Brygidy z jejmość Deborą — bardziej ku rozrywce, a mniej ku zbudowaniu czytelnika służąca aniżeli rozmowa w rozdziale poprzednim.

Gdy pan Allworthy zabrał Jenny, jak już powiedzieliśmy, do swego gabinetu, panna Brygida wraz z zacną gospodynią zajęły stanowisko w sąsiednim pokoju. Tam dzięki użyteczności dziurki od klucza, wysłuchały pouczającego kazania pana Allworthy i odpowiedzi

Jenny, nie pomijając żadnych opowiedzianych w poprzednim rozdziale szczegółów.

Ów otwór w drzwiach prowadzących do gabinetu brata był równie dobrze znany pannie Brygidzie i równie często przez nią używany, jak ongiś sławetny otwór w murze znany był Tysbe . Służył on wielu doskonałym celom. Przy jego pomocy panna Brygida często dowiadywała się o życzeniach brata nie sprawiając mu trudu mówienia jej o tym. Co prawda, zdarzały się przy tym pewne kłopoty i miała niekiedy powody, by wraz z bohaterką Szekspira wykrzyknąć: „O nieznośny, niepoczciwy murze!” Pata Allworthy bowiem, jako sędzia pokoju, prowadził czasem przesłuchania obfitujące w rozmaite szczegóły o dzieciach nieprawego łoża i w opisy, które mogły obrazić niewinne uszy dziewicy, zwłaszcza dobiegającej czterdziestej wiosny życia jak panna Brygida. Na szczęście, cieszyła się wtedy przywilejem ukrywania rumieńców przed ludzkimi oczyma. De non apparentibus et non existentibus eadem est ratio — powiada mądrość dawna, co da się przełożyć: „Gdy nikt nie widzi rumieńca kobiety, to tak jakby się wcale nie rumieniła.”

Obie czcigodne niewiasty zachowywały ścisłe milczenie przez cały czas rozmowy pana Allworthy z dziewczyną, ale gdy tylko skończył i głos jego już nie dochodził, jejmość Debora wybuchnęła oburzeniem z powodu pobłażliwości swego pana. Zwłaszcza zaś rozgniewało ją to, że nie nalegał na wyjawienie nazwiska ojca dziecka, i zaklinała się, iż wydobędzie tajemnicę z dziewczyny, jeszcze nim słońce zajdzie.

Na dźwięk tych słów na twarzy panny Brygidy pojawił się uśmiech — rzadki gość. Niech jednak czytelnik nie wyobraża sobie, że był to jeden z tych pustych uśmiechów rodzących się na wargach Wenus, zwanej przez Homera śmiech miłującą boginią; nie był to również uśmiech, jaki śle lady Serafina'z loży przy scenie, a za który Wenus oddałaby chętnie całą swą nieśmiertelność. Nie, był to raczej uśmiech, jaki mógłby ozdobić dołeczkami oblicze Tyzyfony lufa jednej z jej szanownych sióstr.

Z takim właśnie uśmiechem i głosem słodkim jak wieczorny podmuch Boreasza w przyjemnym miesiącu listopadzie, panna Brygida zwróciła się z łagodnym wyrzutem do jejmość Debory zarzucając jej zbytnią ciekawość — nie obcą jej wadę — którą panna Brygida surowo potępiła dodając:

— Przy wszystkich moich wadach nawet nieprzyjaciele moi nie mogą, dzięki Bogu, zarzucić mi wtrącanie się w cudze sprawy.

Po czym wielce chwaliła zachowanie Jenny i jej lojalność; powiedziała, że zmuszona jest zgodzić się ze zdaniem brata i przyznać, iż szczerość wyznania Jenny i lojalność wobec kochanka jest wielką zaletą; że zawsze uważała ją za uczciwą dziewczynę i nie wątpi, iż jakiś łajdak, którego by należało znacznie surowiej potępić od niej samej, uwiódł ją obietnicą małżeństwa lub innymi podobnie zdradzieckimi przyrzeczeniami.

Takie zachowanie panny Brygidy zadziwiło ogromnie jejmość Deborę, Ta dobrze wychowana osoba rzadko wypowiadała swoje zdanie w obecności swego pana lub jego siostry, zanim nie wybadała najpierw ich opinii, z którą zawsze się zgadzała. Tym razem jednakże osądziła, że może puścić się naprzód bezpiecznie i rozważny czytelnik nie powinien jej ganić za brak przezorności, lecz raczej podziwiać, jak zręcznie zawróciła spostrzegłszy, że steruje w niewłaściwym kierunku.

— Ależ nie, proszę jaśnie pani— rzekła ta niewiasta wielkich zdolności i talentu dyplomatycznego — muszę przyznać, że nie mogę nie podziwiać tej dzielnej dziewczyny tak właśnie jak jaśnie pani. Bo jak jaśnie pani powiada, jeśli jakiś łobuz ją oszukał, trzeba się nad biedaczką użalić. Całkiem na pewno, jak jaśnie pani powiada, dziewczyna zawsze się wydawała porządna, uczciwa, zwyczajnej urody i nie miała przewrócone w głowie jak te dziewki z okolicy.

— Słusznie mówisz, Deboro — rzekła panna Brygida. — Gdyby Jenny była jedną z tych lekkomyślnych ladacznic, których mamy aż zbyt wiele w naszej parafii, pierwsza bym potępiła mego brata za jego> pobłażliwość dla niej. Widziałam któregoś dnia w kościele dwie córki wieśniaków z obnażonymi szyjami; doprawdy, zgorszyły mnie. Jeśli dziewki wystawiają się na pokaz mężczyznom, niech potem cierpią za to. Nienawidzę takich stworzeń i byłoby dla nich O wiele lepiej, gdyby miały twarze zeszpecone ospą! Ale muszę przyznać, że nie widziałam nigdy, aby biedna Jenny zachowywała się tak rozpustnie. Jestem pewna, że jakiś sprytny nicpoń zawiódł jej zaufanie, może nawet zgwałcił ją, i lituję się nad biedaczką całym sercem.

Jejmość Debora była pełna zachwytu dla szlachetności uczuć swojej pani. Zgodnie zakończyły rozmowę surowym potępieniem wszelakiej piękności litując się nad brzydkimi, uczciwymi dziewczętami, sprowadzonymi na złe drogi podstępami zdradzieckich mężczyzn.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Zawierający rozważania, które zadziwią czytelnika.

Jenny powróciła do domu bardzo zadowolona z rozmowy z panem Allworthy, którego pobłażliwość zaczęła pilnie głosić i wychwalać wszędzie; może był to akt pokory, a może chciała uciszyć złe języki sąsiadów i zyskać ich przychylność. Lecz jeśli istotnie o to jej chodziło — co by było wcale dorzeczne — rzeczywistość nie spełniła tych nadziei. Gdy szła do dworu, ogólnie sądzono, że czeka ją dom poprawy, i chociaż niektóre z dziewcząt wykrzykiwały: „W sam raz dla niej!”, lubując się myślami, jak to Jenny będzie międliła konopie w swojej jedwabnej sukni — wiele zaczęto już litować się nad nią i współczuć jej. Natomiast gdy dowiedziano się, jak wielkodusznie postąpił pan Allworthy, sympatia ogółu od razu się od niej odwróciła. Ktoś rzekł: „Widzicie, jakie to jaśnie pani miała szczęście!”, ktoś drugi krzyknął: „Dobrze być w łaskach.!”, trzeci: „To dlatego, że jest taka uczona!” Wszyscy drwili, wymieniali uszczypliwe uwagi i poszeptywali O stronniczym wymiarze sprawiedliwości.

Zachowanie tych ludzi mogłoby się wydać niewdzięczne i niewłaściwe czytelnikowi, gdy uprzytomni sobie władzę i dobroć pana Allworthy. Ale on nigdy ze swej władzy nie korzystał, a dobrocią obdarzał tak hojnie, że zraził sobie wszystkich sąsiadów. Znany to wielkim ludziom sekret, że czyniąc dobrze nie zawsze zyskuje się przyjaciela, ale zawsze — wielu niechętnych.

Jenny. jednakże dzięki troskliwości i dobroci pana Allworthy znalazła się wkrótce poza zasięgiem wszelkich docinków. A że złośliwość ludzka nie mogła się skrupić na niej, zaczęła szukać innego obiektu napaści i znalazła go w osobie samego pana Allworthy, albowiem rozeszła się pogłoska, że on był ojcem podrzutka.

Podejrzenie to tak dobrze w oczach ogółu wyjaśniało zachowanie pana Allworthy, że plotka rozeszła się po całej okolicy i krytyka pobłażliwości szlachetnego człowieka zmieniła się rychło w oburzenie na jego okrucieństwo wobec biednej dziewczyny. Poważne i cnotliwe niewiasty gromiły z uniesieniem mężczyzn wypierających się własnych dzieci. Nie brakło nawet takich, którzy wkrótce po odjeździe Jenny mówili tajemniczo, że wywieziono ją w bardzo podejrzanych okolicznościach, i napomykali, że należałoby rozpocząć urzędowe śledztwo w całej sprawie, a pewne osoby zawezwać do okazania dziewczyny żywej i całej.

Oszczerstwa te mogły być dla kogo innego zgubne w skutkach, a przynajmniej spowodować poważne kłopoty. Ale człowiekowi o tak ustalonej opinii i tak niezależnym charakterze nie stało się nic złego. Allworthy odniósł się do tych potwarzy z głęboką pogardą i posłużyły one tylko za temat nieszkodliwych żartów zamiłowanym plotkarzom ż sąsiedztwa. Ponieważ jednak nie znamy charakteru i umysłowości naszego czytelnika, a upłynie sporo czasu, zanim powrócimy znowu do Jenny, czujemy się zobowiązani wyjaśnić od razu, że pan Allworthy nie miał, jak się dalej jeszcze okaże, żadnych zbrodniczych zamiarów. Popełnił tylko błąd taktyczny łagodząc sprawiedliwość litością i nie chcąc schlebiać humorom tłumu ani rzucać mu na pożarcie biednej Jenny, którą ten miły tłumek pragnął widzieć skazaną na hańbę i zagładę w domu poprawy w Bridewell, by móc się nad nią litować.

Pan Allworthy nie tylko nie zaspokoił tych pragnień, które by raz na zawsze zamknęły przed dziewczyną uczciwą drogę, gdyby zechciała na nią wstąpić, ale nawet próbował nakłonić Jenny do powrotu na tę drogę

Kiedykolwiek w dziele naszym znajdzie się wyraz „tłum”, będzie on oznaczał ludzi bez charakteru i rozumu ze wszystkich sfer, a często będziemy mieli na myśli osoby najwyższej rangi. (Przyp. aut.) jedynym możliwym sposobem; bo wiele kobiet zeszło ha dno upadku dlatego, że nie były w stanie naprawić swego pierwszego błędu. Obawiam się, że tak bywa zawsze, jeżeli pozostają one w swoim dawnym otoczeniu; mądrze zatem postąpił pan Allworthy wysyłając Jenny w inne strony, gdzie mogła cieszyć się znowu dobrą sławą poznawszy wprzód gorzki smak utraty czci.

Życzymy więc Jenny szczęśliwej podróży, dokądkolwiekby się  udawała, i na czas pewien rozstajemy się z nią i jej dzieckiem, małym podrzutkiem, mając inne ważne sprawy do zakomunikowania naszemu czytelnikowi.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

W którym jest mowa o gościnności pana Allworthy i pokrótce o charakterach dwóch braci, doktora i kapitana, gości we dworze.

Allworthy nie zamykał swego domu ani serca przed nikim, a najgościnniej witał ludzi zasłużonych. Prawdę rzekłszy, był to jedyny dom w całym królestwie, gdzie można było na pewno dostać obiad, o ile się nań zasłużyło.

Największymi łaskami gospodarza cieszyli się ludzie talentu i nauki, a miał trafny sąd w tych sprawach; bo choć sam nie zaznał dobrodziejstw wyższego wykształcenia, jednak dzięki wrodzonym zdolnościom tyle skorzystał ze swych pełnych zapału, choć spóźnionych studiów i z rozmów prowadzonych z wybitnymi ludźmi swojej epoki, że stał się wytrawnym sędzią różnego rodzaju literatury.

Naturalnym więc rzeczy porządkiem, w czasach gdy talenty tego rodzaju były niemodne i niepopłatne, obdarzeni nimi ludzie chętnie gromadzili się w domu, gdzie mogli być pewni przychylnego przyjęcia; gdzie zaprawdę mogli cieszyć się przywilejami fortuny nieomal tak, jakby mieli sami prawo do tego; bowiem Allworthy nie należał do tych wspaniałomyślnych osób, które gotowe są gościć pod swym dachem ludzi nauki i talentu, hojnie podejmować ich jadłem i napitkiem, ale żądają w zamian rozrywki, pouczenia, pochlebstw i uległości — słowem, chcą ich zaliczyć do służby domowej bez liberii i pensji.

W tym domu każdy był absolutnym panem swojego czasu i mógł do woli zaspokajać apetyt z jednym tylko zastrzeżeniem: poszanowania wymogów przyzwoitości, prawa i religii; mógł również — jeśli jego zdrowie tego wymagało lub upodobania skłaniały do wstrzemięźliwości czy abstynencji — nie pojawiać się podczas posiłków, o ile nie miał ochoty, nie narażając się na żadne nalegania, bowiem nalegania możnych tego świata mają wyraźny posmak rozkazów. Tutaj nikt nie był narażony na tego rodzaju impertynencje; nie tylko ci, których towarzystwo było zawsze i wszędzie mile widziane dzięki równości ich majątku, lecz nawet ci, których okoliczności zmuszały korzystać z każdego, choćby przelotnego schronienia i którzy zwykle niechętnie są widziani za pańskim stołem, bo tego bardziej potrzebują.

Do takich właśnie gości należał doktor Blifil. Nie mógł on rozwinąć przyrodzonych zdolności z powodu uporu własnego ojca, nalegającego na kształcenie syna w niemiłym chłopcu zawodzie. Posłuszny woli rodzica, doktor za młodu studiował nauki przyrodnicze, a właściwie tylko udawał, że studiuje, bo w rzeczywistości dzieła traktujące o tej dziedzinie nauk były prawie jedyne, których nie czytał. I nieszczęściem dla niego samego stał się mistrzem wszelkich nauk z wyjątkiem tej jednej, która miała mu zapewnić codzienny chleb; w rezultacie w wieku lat czterdziestu doktor wcale nie miał chleba.

Taki człowiek mógł być pewien dobrego przyjęcia w domu pana Allworthy, w którego oczach nieszczęścia były zawsze dobrą rekomendacją, jeśli spowodowała je cudza, a nie własna głupota lub podłość. Oprócz tej negatywnej zalety doktor posiadał jeszcze pozytywną: mianowicie wydawał się bardzo religijny. Czy religijność jego była prawdziwa, czy tylko zewnętrzna, nie podejmuję się osądzać, nie posiadając żadnego probierczego kamienia odróżniającego prawdę od obłudy.

Ta cecha jego charakteru podobała się panu Allworthy a zachwycała pannę Brygidę. Prowadziła z nim długie dyskursy religijne, przy czym z wielkim zachwytem wyrażała się o wiedzy doktora i z niemniejszym przyjmowała komplementy, których tenże jej nie szczędził. Panna Brygida rzeczywiście czytała wiele dzieł teoretyków kościoła anglikańskiego i zadziwiała niejednego pastora z sąsiedztwa. Zaiste, konwersacja jej była tak podniosła, wyraz oblicza tak cnotliwy, a całe zachowanie tak poważne i uroczyste, że zdawała się zasługiwać na miano świętej na równi ze swoją patronką czy jakąś inną niewiastą z rzymskiego kalendarza.

Miłość łatwo się rodzi na gruncie wspólnych zainteresowań, a jak nas uczy doświadczenie, szczególnie płodne są pod tym względem dysputy religijne między osobami płci odmiennej. Panna Brygida tak przychylnie spoglądała na doktora, że biedak zaczął użalać się w duchu nad nieszczęśliwym przypadkiem, który przytrafił mu się przed dziesięciu laty: miał na myśli swoje małżeństwo z mną kobietą, która żyła jeszcze, a co gorsza, wiedział o tym pan Allworthy. Było to poważną przeszkodą w osiągnięciu szczęścia, które jak przewidywał z wystarczającą dozą prawdopodobieństwa, mogło go czekać z młodą damą. Nigdy mu nie przyszły do głowy grzeszne pożądania. Zawdzięczał to zapewne swojej religijności, albo — co jest również prawdopodobne — czystości uczucia, skupionego na rzeczach, którymi tylko małżeństwo mogło go obdarzyć, nie zaś nieprawy stosunek.

Długo rozważał te sprawy, aż wreszcie przypomniał sobie, że posiada brata, który nie jest w tak nieszczęśliwym położeniu. Jego bratu bez wątpienia się powiedzie; bo doktor, jak sądził, zaobserwował wyraźną skłonność do małżeństwa u damy; a nasz czytelnik, gdy dowie się o kwalifikacjach owego braciszka, nie zgani zapewne optymistycznych nadziei, jakie doktor pokładał: w swoim planie.

Brat doktora liczył około trzydziestu pięciu lat. Był średniego wzrostu i jak to się mówi, dobrze zbudowany. Miał bliznę na czole, która go jednak nie szpeciła, wręcz przeciwnie, podkreślała jego waleczność (był spensjonowanym oficerem). Miał ładne zęby i gdy mu na tym zależało, ujmujący uśmiech. Wprawdzie zazwyczaj niejaka szorstkość cechowała jego postać, jak również głos i wyraz twarzy, mógł jednak każdej chwili pozbyć się jej i stać się uosobieniem pogody i dobroci. Nie był człowiekiem zupełnie nieszlachetnym ani też pozbawionym dowcipu, a chociaż z wiekiem spoważniał, w młodości odznaczał się przyjemną żywością usposobienia, do której, jeśli chciał, umiał powrócić. Miał wykształcenie uniwersyteckie jak doktor, ponieważ ojciec jego postanowił z tym rodzicielskim autorytetem, o którym już wspominaliśmy, że drugi jego syn poświęci się służbie bożej. Ale wobec tego, że stary tyran umarł, zanim syna wyświęcono, młodzik obrał sobie zawód wojskowy. Wolał szlify oficerskie od sukienki duchownej.

Kupił sobie szarżę porucznika dragonów i awansował potem na kapitana, lecz pokłóciwszy się z pułkownikiem zmuszony był sprzedać swoją szarżę. Od tej pory, osiadłszy na wsi, zabrał się do studiowania Pisma świętego i posądzano go poważnie o sympatie dla sekty metodystów.

Wydawało się bardzo prawdopodobne, że tego rodzaju człowiek będzie miał powodzenie u damy o tak świątobliwym usposobieniu, a przy tym przychylnej stanowi małżeńskiemu jako takiemu. Dość trudna jednak do rozwiązania jest sprawa, dlaczego doktor, który nie żywił szczególnej sympatii do swego brata, chciał dla jego dobra tak źle wywdzięczyć się za gościnę panu Allworthy.

Są, być może, ludzie, którzy znajdują przyjemność w czynieniu zła, tak jak dla innych rozkoszą jest czynić dobrze. A może to miło być przynajmniej wspólnikiem kradzieży, której nie można popełnić samemu?. Lub może powodem była owa satysfakcja, którą (jak uczy nas doświadczenie) sprawia gromadzenie zaszczytów dla własnej rodziny, nawet jeśli poszczególnych krewnych bynajmniej nie szanujemy ani nie kochamy.

Którą z tych pobudek kierował się doktor, nie potrafimy rozstrzygnąć. Ale faktem było, że posłał po brata i z łatwością wprowadził go do domu pana Allworthy, pod pozorem krótkiej wizyty familijnej.

Zaledwie tydzień pan kapitan przebywał we dworze, a już pan doktor miał powody, aby sobie powinszować szczęśliwego pomysłu. Kapitan był tak wielkim mistrzem w sztuce kochania jak sam Owidiusz . Otrzymał przy tym dyskretne wskazówki od swego brata, które potrafił doskonale wykorzystać.

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Zawierający wiele reguł i parę przykładów sztuki kochania. Opis urody i inne bardziej roztropne rady dla wstępujących w związki małżeńskie.

Różni mądrzy ludzie, nie pamiętam ich imion, zauważyli od dawna, że przeznaczeniem każdego jest zakochać się przynajmniej raz w życiu. O ile sobie dobrze przypominam, nie ma wyznaczonego ściśle wieku na to, lecz wydaje mi się, że wiek panny Brygidy nadawał się do tego celu równie dobrze jak każdy inny. Wiem, że to często zdarza się znacznie wcześniej. Jeżeli nie zdarzy się wcześniej, zaobserwowałem, że nigdy nie zawiedzie w późniejszych latach. Można by poza tym zauważyć, że miłość o jesiennej porze życia ma charakter poważniejszy i spokojniejszy aniżeli w młodości. Miłość dziewcząt jest niepewna, kapryśna i tak nierozsądna, że czasem nie można zrozumieć, o co właściwie młodej damie chodzi; niekiedy można nawet zwątpić, czy ona sama wie o  tym.

Otóż takich kłopotów nie miewa się z niewiastami, zbliżającymi się do czterdziestej wiosny życia; i ponieważ te poważne, zrównoważone i doświadczone damy dobrze znają swoje własne chęci, więc nawet człowiekowi o niewielkiej bystrości umysłu łatwo zrozumieć je z całą pewnością.

Panna Brygida jest doskonałym przykładem wszystkich powyższych obserwacji. Parokrotnie zaledwie przebywała w towarzystwie kapitana, a już uległa uczuciu; nie chodziła jednak po domu wzdychając i martwiąc się, jakby to uczyniła nierozsądna dzierlatka, nie znająca przyczyn własnych strapień. Panna Brygida uczuła w sercu miły sentyment, rozpoznała go i radowała się nim pewna będąc, że jest nie tylko niewinny, lecz owszem, chwalebny, i nie potrzebuje się go ani obawiać, ani wstydzić.

Mówiąc prawdę, istnieje pod każdym względem wielka różnica między rozsądnym uczuciem, które kobiety w tym wieku żywią do mężczyzn, a lekkomyślnymi i dziecinnymi sentymentami dziewcząt i chłopców, zrodzonymi częstokroć pod wpływem wdzięków czysto powierzchownych, 'błahych i nietrwałych, jak np. rumianych lic, drobnej białej ręki, oczu czarnych jak smoła, lśniących włosów, dołeczków w policzkach, zgrabnej postaci; a czasem nawet pod wpływem jeszcze bardziej bezwartościowych i bynajmniej nie związanych z człowiekiem zewnętrznych ozdób, które są zasługą krawca, koronkarki, perukarza, kapelusznika i modystki, a nie natury. Tego rodzaju uczuć dziewczęta powinny się wstydzić. Istotnie, przeważnie niechętnie się do nich przyznają i przed sobą, i przed innymi.

Miłość panny Brygidy była zupełnie inna. Kapitan nic nie zawdzięczał mistrzom stroju i nie miał za co dziękować naturze. Zarówno jego ubiór, jak i wygląd spotkałyby się z drwiną i pogardą wytwornych dam w każdym salonie i na każdym przyjęciu. Ubierał się schludnie, ale pospolicie i niemodnie. Postać jego opisaliśmy już poprzednio. Policzkom jego daleko było do rumianej barwy, tak daleko nawet, że trudno było rozróżnić, jakiego właściwie były koloru, ponieważ kryła je całkowicie gęsta, czarna broda, zarastająca twarz aż do oczu. Postać jego była proporcjonalna, lecz tak olbrzymich rozmiarów, że zdradzała siłę chłopu właściwszą niż bywalcowi salonów. Bary miał potężniejsze od kogokolwiek w okolicy, a łydki grubsze niż tragarze. Słowem, postaci jego nie cechowała owa wykwintna elegancja, która jest przeciwieństwem niezdarnej siły niedźwiedzia, a która tak przyjemnie wyróżnia naszych wytwornych szlachciców. Wytworność ową zawdzięczają po części miejskiej edukacji, a po części swej błękitnej krwi, to znaczy krwi, na którą złożyły się doskonałe wina i wyśmienite sosy, spożywane przez ich przodków.

Wprawdzie panna Brygida była kobietą o wytwornych gustach, lecz czar konwersacji pana kapitana był tak wielki, że kazał jej zapomnieć o defektach jego postaci. Osądziła wcale rozsądnie, że spędzi z kapitanem milsze chwile niż z jakimś przystojniejszym kawalerem i wyrzekła się satysfakcji oczu, dążąc do zapewnienia sobie bardziej realnych przyjemności. Gdy tylko pan kapitan dostrzegł uczucia panny Brygidy — a miał w tych sprawach wzrok bardzo bystry — natychmiast odwzajemnił je z całą lojalnością. Damy nie cechowała uroda w stopniu większym niż jej wybranego. Spróbowałbym nakreślić jej obraz, lecz uczynił to już mistrz O wiele wytrawniejszy — sam pan Hogarth , któremu pozowała przed laty. Na niedawnej wystawie rysunków tego artysty mogliśmy ją podziwiać, jak o zimowym poranku, który zaprawdę dobrze symbolizowała, idzie do kościoła w Covent Garden, a za nią zagłodzony pazik niesie książkę do nabożeństwa.

Również kapitan przekładał rozsądnie solidniejsze walory, których spodziewał się po tej damie, nad przemijającą urodę młodości. Należał on do tych rozważnych ludzi, w oczach których piękność niewieścia jest bezwartościową i powierzchowną zaletą;  aby powiedzieć całą prawdę, był człowiekiem, który by raczej wybrał dostatnie życie u boku brzydkiej kobiety niż żonę piękną, a ubogą. Obdarzony bardzo dobrym apetytem, lecz niewielką subtelnością smaku, osądził, że doskonale odegra on swą rolę na uczcie małżeńskiej bez przyprawy piękności.

Nie ukrywając przed czytelnikiem niczego musimy wyznać, że kapitan od chwili swego przyjazdu, a już co najmniej od chwili, gdy jego brat zaproponował mu to małżeństwo był bardzo zakochany, jeszcze zanim odkrył jakiekolwiek oznaki przychylności ze strony panny Brygidy; to znaczy, bardzo był zakochany w pięknym dworze i ogrodach pana Allworthy, w jego folwarku i całym gospodarstwie. A tak się nasz kapitan rozkochał, że byłby zawarł z nimi małżeństwo nawet i wówczas, gdyby na dokładkę miał dostać za żonę czarownicę z Endoru .

Gdy zatem pań Allworthy oświadczył doktorowi, że nigdy nie ożeni się po raz drugi, a jego siostra jest najbliższą jego krewną, i gdy doktor wybadał, że Allworthy zamierzał przekazać testamentem cały majątek dziecku jedynej siostry, które zresztą nawet bez testamentu byłoby spadkobiercą — doktor wraz z bratem uznali, że będzie prawdziwym aktem dobrodziejstwa dać życie ludzkiemu istnieniu, tak hojnie wyposażonemu w podstawowe środki do zdobycia szczęścia. Obaj bracia skoncentrowali zatem wszystkie wysiłki na zyskaniu przychylności damy.

Ale Fortuna, jak troskliwy ojciec, który dla swego ulubieńca więcej czyni, niż tenże oczekuje i na to> zasługuje, tak okazała się łaskawą dla kapitana, że podczas gdy on układał plany, jak osiągnąć swój cel, dama powzięła takie samo postanowienie i ze swej strony starała się odpowiednio zachęcić kapitana, nie ośmielając go jednak zbyt otwarcie, ponieważ ściśle przestrzegała wszelkich zasad przyzwoitości. Powiodło jej się łatwo, bo wobec czujności kapitana ani jeden jej ruch, spojrzenie czy słowo nie uszły jego uwagi. Przychylność panny Brygidy sprawiła kapitanowi żywe zadowolenie, które jednak przyćmiewała niejaka obawa: bo kapitan przypuszczał, że gdy dojdzie do ostatecznej rozmowy, pan Allworthy, pomimo zapewnień o bezinteresowności, pójdzie śladami zwykłych ludzi i nie da siostrze zezwolenia na związek tak niekorzystny pod względem majątkowym. Dlaczego kapitan tak sądził, pozostawiam domyślności czytelnika, ale jakim bądź sposobem do tego przeświadczenia doszedł, znalazł się w prawdziwym kłopocie, jak jednocześnie przekonać, O swoich uczuciach damę, a ukryć je przed oczami jej brata. Ostatecznie postanowił wykorzystać wszelkie sposobności intymnych rozmów, aby deklarować swoje uczucia pannie Brygidzie; w obecności pana Allworthy natomiast zamierzał zachowywać się z najwyższą rezerwą. Plan ten spotkał się z całym uznaniem jego brata.

Wkrótce znalazł okazję wyznania damie swoich afektów i otrzymał właściwą i przystojną odpowiedź, to znaczy odpowiedź po raz pierwszy udzieloną przed paru tysiącami lat, a potem przekazywaną drogą ustnej tradycji córkom przez matki. Gdybym miał tę odpowiedź podać po łacinie, użyłbym dwóch słów tylko: „Nolo episcopari” — powiedzenie zastosowane niegdyś  przy innej słynnej okazji.

Jak pan kapitan doszedł do właściwego zrozumienia owej odpowiedzi, nie wiadomo; dość, że doskonale odgadł intencje damy i wkrótce powtórzył swoją deklarację z jeszcze większym nakładem uczucia i powagi. Zgodnie z przyjętymi formami spotkał się po faz drugi z odmową, lecz o ile on zwiększył zapał swoich oświadczyn, o tyle dama zmniejszyła stanowczość odkosza.

Aby nie nużyć czytelnika opisywaniem wszystkich po kolei scen tych zalotów (które choć w opinii wielkiego autora stanowią najprzyjemniejsze chwile dla aktorów życia, bywają dla widzów równie nudne jak każde inne), powiem pokrótce, że kapitan prowadził oblężenie według przyjętych form, jego twierdza broniła się według przyjętych form i ostatecznie według , przyjętych form zdała się na łaskę i niełaskę zwycięzcy.

Przez cały czas trwania tych zabiegów, to znaczy przez miesiąc blisko, kapitan przestrzegał wielkiej powściągliwości w odniesieniu do damy w obecności jej brata. A im więcej powodziło: mu się na osobności, tym bardziej pełen był rezerwy przy świadkach. Również dama, gdy tylko upewniła się o uczuciach swego kochanka, zaczęła traktować go, w towarzystwie z największą obojętnością. Tak więc pan Allwotrthy musiałby mięć iście szatańską przenikliwość (i związane z tym inne cechy charakteru), aby mieć najlżejsze choćby wyobrażenie o całej sytuacji.

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Zawierający opis wypadków, których czytelnik może się już domyśla.

Przy wszelkich targach, poprzedzających wojnę, małżeństwo czy inne podobne sprawy, niewiele trzeba zachodu, aby doprowadzić rzecz do skutku, o ile obie strony mają poważne zamiary. Tak się rzeczy miały i tym razem; nie minął zatem miesiąc, a pan kapitan i jego dama byli mężem i żoną. Cały kłopot polegał teraz na tym, jak nowinę zanieść panu Allworthy. Zadania tego podjął się pan doktor. Pewnego więc dnia, gdy Allworthy przechadzał się po ogrodzie, doktor podszedł do niego i przybrawszy wygląd poważny, a nawet zatroskany, rzekł:

— Przyszedłem, aby powiadomić waszmość pana o pewnej sprawie wielkiego znaczenia; lecz, jak mam mówić o tym, o czym myśl sama doprowadza mnie prawie do rozpaczy!

Po czym zagłębił się w gorzkie rozważania oskarżając zarówno mężczyzn, jak i kobiety; mężczyzn o to, że troszczą się tylko o siebie, a kobiety o uleganie pokusom tak pochopnie, iż nie można im nigdy zaufać, gdy chodzi o płeć odmienną.

— Czyż mogłem przypuszczać — mówił — że dama tak roztropna, rozważna i wykształcona zechce pofolgować tak niewłaściwemu uczuciu! I czyż mogłem sobie wyobrazić, że mój brat — ale dlaczego nazywam go bratem? Nie, on nie jest już moim bratem!

— Ależ jest — odrzekł Allworthy. — Jest przy tym moim bratem również.

— Na miłość boską! — wykrztusił doktor. — Więc pan wie o tej haniebnej sprawie?

— Posłuchaj mnie, panie Blifil — odrzekł ten szlachetny człowiek. — Stałą i nieodmienną zasadą w moim życiu było brać każdą sprawę z dobrej strony. Moja siostra, chociaż o tyle młodsza ode mnie, jest już w każdym razie w tym wieku, który się zwykło nazywać wiekiem rozsądku. Gdyby brat pana narzucał się niedorosłej dziewczynie, niechętnie bym mu przebaczył, lecz kobieta po trzydziestce powinna wiedzieć, co jej da szczęście. Wybrała szlachcica, który choć może nie dorównuje jej fortuną, posiada widocznie w jej oczach zalety, brak ten zastępujące; nie widzę tedy powodu, dla którego miałbym potępić jej wybór, decydujący o jej własnym szczęściu, ani też nie wyobrażam sobie, aby szczęście zasadzało się tylko na niezmierzonym bogactwie. Mógłbym może wobec moich wielokrotnych zapewnień, że zgodzę się prawie na każdą propozycję, oczekiwać, iż siostra zasięgnie mojej rady. Ale to są sprawy bardzo delikatnej natury i być może, względy skromności odgrywają tu przemożną rolę. Co do pańskiego brata, nie żywię wcale gniewu do niego. Nie miał żadnych zobowiązań wobec mnie ani też nie uważam, aby musiał mnie prosić o przyzwolenie, ponieważ jego pani, jak już powiedziałem, jest sui iuris i w wieku, w którym odpowiada się za swoje postępowanie tylko przed sobą.

Doktor zarzucił panu Allworthy zbyt wielką pobłażliwość, powtarzał oskarżenia przeciwko swemu bratu i oświadczył, że nie chce go więcej widzieć na oczy i wyrzeka się wszelkiego z nim pokrewieństwa. Po czym puścił się na szerokie wody zachwytów nad dobrocią pana Allworthy; wysławiał pod niebiosy jego przyjaźń i zakończył mówiąc, że nigdy nie przebaczy swemu bratu narażenia na szwank tej tak wysoko cenionej przyjaźni.

Allworthy odpowiedział:

 — Gdybym powziął urazę do pańskiego brata, nigdy bym mej niechęci nie przeniósł na niewinnego; lecz zapewniam waćpana, że nie żywię żadnej urazy. Brat pana wydaje mi się człowiekiem rozsądku i honoru. Bynajmniej nie potępiam wyboru mojej siostry ani też nie wątpię, że i ona w równym stopniu jest przedmiotem jego skłonności. Zawszeni sądził, że miłość jest pierwszym warunkiem szczęścia w pożyciu małżeńskim, bo tylko miłość może zrodzić tę wzniosłą i czułą przyjaźń, która winna być trwałym zrębem owego związku. Według mnie, wszystkie małżeństwa z innych względów zawierane są przestępstwem; profanują święty ceremoniał i zazwyczaj kończą się niesnaskami i troskami; bo bez wątpienia można nazwać profanacją przeobrażenie uświęconej instytucji małżeństwa w zbrodniczą ofiarę, składaną na ołtarzu żądzy lub chciwości. A cóż innego można powiedzieć o tych związkach, które mężczyźni zawierają tylko pod wpływem pięknej powierzchowności swej wybranki albo jej wielkiej fortuny?:

Byłoby fałszem i głupotą zaprzeczać — ciągnął Allworthy — że piękność jest przyjemna dla oka, a nawet godna podziwu. O piękności często mówi się w Piśmie świętym i zawsze z poważaniem. Miałem szczęście ożenić się z kobietą, którą świat nazywał urodziwą, i szczerze przyznaję, żem ją dlatego jeszcze bardziej kochał.

 Ale uczynić urodę koniecznym warunkiem małżeństwa, pożądać jej tak gwałtownie, iżby z tej racji lekceważyć wszelkie wady lub też wymagać jej tak bezwzględnie, żeby wzgardzić religijnością, cnotą i rozsądkiem, zaletami z natury swojej o wiele wyższego rzędu, tylko dlatego że postaci brak elegancji, to byłoby bez wątpienia niezgodne z postawą rozumnego człowieka i dobrego chrześcijanina. I będzie zbytnią pobłażliwością przypuszczać, że dla takich ludzi małżeństwo jest czymś więcej aniżeli zaspokojeniem cielesnych pożądań, które to zaspokojenie nie jest, jak nas uczono, celem małżeństwa.

A teraz rozważmy kwestię majątku. Światowe względy wymagają, być może, zwrócenia uwagi na te sprawy;nie będę też absolutnie i kategorycznie potępiał tego. W takim świecie, w jakim żyjemy dzisiaj, potrzeby stanu, małżeńskiego i troska o potomstwo wymagają od nas uwzględnienia warunków materialnych. Ale próżność i głupota wyolbrzymiają te potrzeby ponad wszelki rozsądek, stwarzając ich; O wiele więcej, aniżeli natura tego wymaga, i wpisując na listę pierwszych potrzeb ekwipaże dla małżonki i wielkie majątki dla każdego z dzieci. A lekceważy się i pomija względy prawdziwie istotne, względy cnoty, religii, uczucia.

Wiele jest stopni tej głupoty — mówił dalej Allworthy. — Ostatni, najwyższy, niewiele się różni od szaleństwa. Mam na myśli tych ludzi ogromnych fortun, którzy związują się z niemiłymi sobie partnerami — głupimi lub podłymi — aby powiększyć, majątek, już i tak o wiele przewyższający ich potrzeby. Jeśli ludzie ci chcą, aby ich nie uważano za obłąkańców, muszą przyznać, że nie potrafią ocenić słodyczy najpiękniejszych uczuć albo też, że największe szczęście. poświęcają na rzecz próżnych, zmiennych i bezsensównych nakazów opinii pospólstwa, zawdzięczającej głupocie ludzkiej zarówno swą siłę, jak i swe pochodzenie. Na tym Allworthy zakończył kazanie, którego Blifil, wysłuchał z największą atencją, chociaż zachowanie powagi oblicza W niektórych momentach kosztowało go sporo trudu. Za czym jął chwalić każde poszczególne zdanie z uniesieniem młodego kleryka, który dostąpił zaszczytu spożywania obiadu w towarzystwie biskupa tego samego dnia, gdy jego przewielebność przemawiał z ambony.

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Na którym kończymy pierwszą księgę przytaczając niepowszedni, jak pragniemy wierzyć, przykład niewdzięczności

Ze słów naszych czytelnik mógł już wywnioskować, że pogodzenie (o ile w ogóle o pogodzeniu może być mowa) było tylko formalnością, pominiemy je zatem, spiesząc do ważniejszych spraw.

Doktor powtórzył swemu bratu rozmowę z panem Allworthy dodając żartobliwie:

— Mogę cię zapewnić, że bynajmniej ciebie nie oszczędzałem, nawet nalegałem, aby poczciwy stary ci nie przebaczył. Z człowiekiem o jego usposobieniu mogłem sobie śmiało pozwolić na tego rodzaju wystąpienia wtedy, kiedy już zdeklarował się po twojej stronie: a chciałem zarówno dla twego dobra, jak i mego własnego zapobiec wszelkim możliwym podejrzeniom.

Kapitan Blifil nie zwrócił na te słowa w pierwszej chwili uwagi. Później jednak przypomniał je sobie i zrobił z nich użytek.

Jedno z przykazań, które szatan podczas ostatniej wizyty na ziemi pozostawił swoim uczniom, brzmi: „Gdy już wylazłeś na górę, kopnij precz stołek, po którym się wspinałeś.” Mówiąc po prostu: gdy już zdobyłeś fortunę, odepchnij przyjaciela, którego usługom ją zawdzięczasz.

Nie mam zamiaru rozstrzygnąć, czy kapitan stosował tę maksymę; możemy jedynie zaobserwować, że jego uczynki mocno trąciły zapaszkiem owych szatańskich przykazań. W istocie trudno by znaleźć inny motyw jego postępowania, bo gdy już zdobył pannę Brygidę i pogodził się z panem Allworthy, od razu zaczął okazywać bratu oziębłość, która — z dnia na dzień wyraźniejsza — stała się w końcu grubiańską szorstkością widoczną dla wszystkich.

Doktor wytknął mu raz w cztery oczy jego nietakt, lecz spotkał się z następującą, niedwuznaczną repliką:

— Jeśli szanownemu panu nie przypada do gustu dom mego brata, to proszę bardzo — wolna droga!

Ta zdumiewająca, okrutna i chyba niewytłumaczalna niewdzięczność kapitana zupełnie załamała doktora. Niewdzięczność bowiem najbardziej boli, gdy spotyka nas ze strony osób, dla których sami uchybiliśmy cnocie. Rozważania o naszych własnych szlachetnych uczynkach, jakkolwiekby one były przyjęte i odwzajemnione, zawsze stanowią pewną pociechę; ale gdzież mamy szukać pociechy w takiej katastrofie jak niewdzięczność przyjaciela, gdy przy tym nieczyste sumienie wypomina nam, żeśmy się splamili dla takiego nicponia!

Sam pan Allworthy wstawiał się za doktorem zapytując kapitana, czym biedak się bratu naraził; na co ten zatwardziały oszust miał czelność powiedzieć, że nigdy mu nie przebaczy obrazy, którą kiedyś popełnić usiłował i która była taką podłością, że nie chce nawet o niej mówić.

Allworthy odpowiedział bardzo wzniosłym przemówieniem dowodząc, że tego rodzaju postępowanie nie przystoi szlachetnemu człowiekowi. Tak surowo potępiał zatwardziałość serca, że kapitan wreszcie udał, iż przekonały go argumenty pana Allworthy i pozornie pogodził się z bratem.

Jeżeli chodzi o pannę młodą, przeżywała ona obecnie miodowy miesiąc i była tak zakochana w swoim nowopoślubionym małżonku, że cokolwiek by uczynił, zawsze miał słuszność w jej oczach, a jego niechęć do kogokolwiek wystarczała, aby i ona tej osobie okazała nieprzychylność.

Za wstawiennictwem pana Allworthy kapitan na pozór, jak powiedzieliśmy, pogodził się z bratem, ale urazę zachował i tyle znajdował okazji, aby mu dać to odczuć, że nieszczęśliwy doktor nie mógł sobie znaleźć miejsca w domu. Wreszcie wybrał raczej niewygody i hazardy przygód na szerokim świecie aniżeli dalsze znoszenie przycinków okrutnego i niewdzięcznego brata, dla którego tak wiele uczynił.

Doktor nieraz zamierzał wyznać wszystko panu Allworthy, lecz nie mógł zdobyć się na spowiedź, w której musiałby przyjąć na siebie tak wielką część winy. Poza tym, w im gorszym świetle przedstawiłby brata, tym większa byłaby jego własna wina w oczach pana Allworthy i tym większy, jak sobie wyobrażał, byłby jego gniew.

Znalazł więc jakiś pretekst wyjazdu i obiecał wkrótce powrócić; przy czym żegnał się z bratem z tak dobrze udaną pogodą, w czym kapitan dopomagał mu tak zręcznie, że Allworthy mógł nadal wierzyć w szczerość ich pogodzenia się.

Doktor udał się prosto do Londynu, gdzie wkrótce potem zmarł ze zgryzoty. Choroba ta zabija więcej ludzi, niż się ogólnie przypuszcza, i miałaby pełne prawo figurować w statystykach śmiertelności, gdyby nie różniła się pod jednym względem od wszystkich innych chorób, a mianowicie tym, że żaden lekarz nie potrafi jej uleczyć.

Otóż po bardzo szczegółowym zbadaniu biografii obydwu braci znalazłem poza zdradziecką, zaiste piekielną maksymą, . O której już wspominałem, jeszcze jeden możliwy powód postępowania pana kapitana: oprócz innych cech charakteru, kapitan był człowiekiem pysznym i zarozumiałym i zawsze traktował z wyższością i lekceważeniem swego brata, któremu obu tych cech bardzo brakowało. Tymczasem doktor posiadał więcej wiedzy, wykształcenia i — zdaniem wielu— więcej rozsądku. Kapitan wiedział o tym i nie mógł tego przeboleć. Zawiść jest zawsze złośliwym uczuciem, ale gorzki jej posmak zwiększa się stokrotnie, gdy zmieszana jest ze wzgardą. A bardzo się obawiam, że jeśli do tych dwóch uczuć dodamy dług wdzięczności, rezultatem nie będzie przychylność, lecz nienawiść.

KSIĘGA DRUGA

Zawierająca obrazki szczęśliwości małżeńskiej wśród ludzi rożnych stanów i inne zajścia z okresu pierwszych dwóch lat po ślubie kapitana Blifila z panną Brygidą Allworthy

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Wyjaśniający rodzaj naszej powieści: do czego jest podobna, a do czego niepodobna.

Bardzo słusznie zatytułowaliśmy niniejszą naszą opowieść historią, a nie biografią czy apologią, jak to jest obecnie w modzie; jednakże mamy zamiar raczej stosować metodę pisarzy głoszących odkrycie wstrząsających krajami rewolucji aniżeli naśladować pedantycznych historyków, którzy — ściśle przestrzegając systematycznej regularności — zapełniają białe karty papieru szczegółowymi sprawozdaniami z miesięcy i lat, kiedy nie działo się nic ważnego, i dokładnie tyle samo miejsca poświęcają opisom największych wydarzeń. w historii ludzkości.

Takie dzieła podobne są w gruncie rzeczy do gazety, która musi zawierać codziennie dokładnie tę samą liczbę słów, niezależnie od tego, czy są ważne wiadomości, czy też ich nie ma. Można by je również porównać do dyliżansu pocztowego, który kursuje stale po tej samej drodze, pełny czy pusty. Pewni pisarze uważają, że obowiązkiem ich jest dotrzymywać kroku czasom, pod których dyktando piszą; i podróżują równie powoli poprzez wieki klasztornej nudy, gdy świat zdawał się

uśpiony, jak poprzez tę barwną i bujną epokę, o której tak pięknie mówi znamienity rzymski poeta:

Ad  confligendum venientibus undique poenis,

Omnia cum belli trepido concussa tumultu

Horrida contremuere sub altis aetheris auris:

In dobioque Suit sub utrorum regna cadendum

Omnibus humanis esset terraque marique.

Cieszylibyśmy się prawdziwie, gdybyśmy mogli przedłożyć naszym czytelnikom lepsze tłumaczenie tego utworu od poniższego, dokonanego przez pana Creecha:

Gdy straszliwa Kartagina Rzym orężem przeraziła

I świat cały alarmem wojennym nastraszyła,

Los nie odkrył jeszcze, kto zwycięzcą będzie,

Jaki naród ziemi krańce we władanie posiędzie.

Otóż naszym zamiarem jest zastosować wręcz odwrotną metodę w następnych księgach naszej historii. Gdy zdarzy się jakaś niezwykle ciekawa scena (a mamy nadzieję, że będzie to często miało miejsce), nie poskąpimy trudu ani papieru, by ją dokładnie przedstawić naszemu czytelnikowi. Pozostawimy zaś na uboczu długie lata, w ciągu których nie zdarzyło się nic godnego uwagi, nie obawiając się przerw w ciągłości naszego opowiadania, a spiesząc do zdarzeń istotnych.

Okresy te można by nazwać pustymi losami na wielkiej loterii życia. My zatem, kronikarze tej loterii, będziemy naśladować owych przezornych organizatorów losowań w Guildhall , którzy podczas ciągnienia nigdy nie kłopoczą publiczności pokazywaniem pustych losów, a za to, gdy padnie wielka wygrana, pełno o tym we wszystkich gazetach i cały świat jest poinformowany, w czyim sklepie sprzedano szczęśliwy los. Czasem nawet dwie lub trzy różne kolektury zgłaszają pretensje do tego zaszczytu, z czego można by wywnioskować, że ich właściciele są wtajemniczeni w zamiary pani Fortuny, a nawet bywają członkami jej przybocznej rady.

Niech więc mój czytelnik się nie zdziwi, gdy w książce tej napotka rozdziały krótkie obok bardzo długich; niektóre opisujące zdarzenia jednego tylko dnia, inne — obejmujące lata całe; jednym słowem, historia moja będzie czasem leciała na skrzydłach, a niekiedy będzie się zatrzymywać w miejscu. I nie mam zamiaru zdawać z tego sprawy przed żadnym sądem krytyków, ponieważ jestem twórcą nowej dziedziny pisarskiej i wolno mi ustanawiać prawa, jakie mi się podobają. Tym prawom czytelnicy, jako moi poddani, muszą być posłuszni i zapewniam ich — aby mogli być posłuszni z całą gotowością i pogodą ducha — że w moim prawodawstwie będę przede wszystkim brał pod uwagę ich korzyść i przyjemność. Nie jestem bowiem tyranem iure divino i nie wyobrażam sobie, że czytelnicy są moimi niewolnikami. Jestem tutaj dla nich i tworzę dla ich pożytku, a nie odwrotnie. Nie wątpię też, że dopóki moim naczelnym prawidłem i pierwszym obowiązkiem będzie zainteresowanie czytelników, zechcą mnie oni jednogłośnie podtrzymać i obdarzyć sławą, na jaką zasłużę.

ROZDZIAŁ DRUGI

Zawierający religijne przestrogi przed okazywaniem zbyt wielu wzglądów dzieciom nieprawego łoża oraz wielkie odkrycie jejmość Debory Wilkins.

W osiem miesięcy po ceremonii zaślubin kapitana Blifila z panną Brygidą Allworthy, młodą damą wielkiej piękności, cnót i majątku, oważ dama urodziła — przedwcześnie, z powodu przestrachu — zdrowego, pięknego chłopca. Było to doprawdy duże i śliczne dziecko. Akuszerka jednakże wykryła, że urodziło; się na miesiąc przed czasem.

Urodziny dziecka ukochanej siostry i dziedzica majątku uradowały szczerze pana. Allworthy, lecz nie zmieniło to w niczym jego przywiązania do małego podrzutka, którego był chrzestnym ojcem i któremu nadał własne imię — Tomasz. Odwiedzał go przynajmniej raz dziennie w dziecinnym pokoju i rzadko kiedy zaniedbał tej wizyty. Zapytał więc siostry, czy nie zechciałaby nowonarodzonego niemowlęcia wychować razem z małym Tomkiem; na co panna Brygida zgodziła się, aczkolwiek z pewnym wzdraganiem. Bardzo kochała swego brata i ze względu na niego odnosiła się do małego podrzutka z większą dobrocią, niż to czynią zazwyczaj damy wielkiej cnotliwości wobec dzieci, które chociaż niewinne, mogą być nazwane żywymi pomnikami niewstrzemięźliwości. Kapitan nie pogodził się tale łatwo z tym, co nazywał słabością pana Allworthy. Napomykał często, że adoptowanie owoców grzechu jest równoznaczne z zachęcaniem do grzechu. Przytaczał różne cytaty (ponieważ był dobrze oczytany w Piśmie świętym), jak np: „Na potomstwie ich nawiedzać będę grzechy ojców” ' i „Ojcowie jedli jagodę kwaśną, a zęby synów ścierpnęły.” Wyciągał z tego wnioski o legalnym karaniu nieślubnych dzieci za grzechy rodziców. Mówił:

— Wprawdzie prawo nie zaleca zgładzania dzieci nieprawego łoża, lecz uważa je za dzieci niczyje; rów. nież Kościół uważa je za dzieci niczyje. W najlepszym więc wypadku powinny być chowane dla spełniania najcięższych i najniższych posług.

Pan Allworthy na wszystkie w tym przedmiocie wywody-kapitana odpowiadał:

— Chociaż rodzice mogli być winni, dziecko jest bez wątpienia niewinne; a co do przytoczonych cytat, to pierwsza była oskarżeniem Żydów o grzech bałwochwalstwa o zaparcie się wiary w króla niebios, a druga, to przypowieść, która raczej wskazuje na pewne nieodzowne konsekwencje grzechu, ale nie wydaje o nim sądu. Natomiast przedstawianie Wszechmocnego jako mściciela win grzeszników na niewinnych jest wręcz niewłaściwe, jeśli nie bluźniercze. Nie można występować przeciwko najpierwszym zasadom naturalnej sprawiedliwości, przeciwko wrodzonemu poczuciu słuszności i niesłuszności, które Bóg sam wyrył w naszych umysłach i którym powinniśmy się kierować nie tylko przy ocenie spraw nie Objawionych, lecz i prawdy samego objawienia.

Mówił dalej, że zdaje sobie sprawę, iż wiele osób żywi podobne przekonania co kapitan; lecz on sam jest głęboko przeświadczony o słuszności swego punktu widzenia i ma zamiar zaopiekować się biednym dzieckiem tak samo, jak gdyby podrzucono mu niemowlę poczęte w małżeńskiej łożnicy.

Podczas gdy kapitan korzystał z każdej okazji wysuwania podobnych argumentów, bo zaczynał już być zazdrosny o przywiązanie pana Allworthy do małego podrzutka, jejmość Debora uczyniła odkrycie, które zagroziło losom biednego Tomka o wiele bardziej od wszystkich wywodów pana kapitana.

Nie będę rozstrzygać, czy skłoniła ją do tego jej własna wścibska ciekawość, czy też chciała się wkraść w łaski pani Blifil, która na pozór przychylna Tomkowi, często jednak na stronie uskarżała się na dziecko i dziwiła nadmiernemu przywiązaniu swego brata; dość, że — jak oświadczyła — odkryła z całą pewnością, kto był ojcem podrzutka.

Ponieważ jest to odkrycie o wielkim znaczeniu, słusznym będzie prześledzić je od samego źródła. Przedstawimy zatem z drobiazgową dokładnością okoliczności poprzedzające odkrycie i w tym celu ujawnimy wszystkie tajemnice pewnej rodziny, której nasz czytelnik jeszcze nie zna; tajemnice tak niezwykłe i niespotykane, że zapewne osoby związane małżeńskim węzłem z trudnością uwierzą w nasze opowiadanie.

ROZDZIAŁ TRZECI

Zawierający opis stosunków rodzinnych, opartych na zasadach wręcz przeciwnych teoriom Arystotelesa.

Nasz czytelnik niewątpliwie przypomina sobie, że Jenny Jones przebywała parę lat w domu pewnego nauczyciela szkolnego, który na jej gorące życzenie nauczył ją łaciny, przy czym należy nadmienić, oddając sprawiedliwość jej talentom, że w nauce tej tak się wydoskonaliła, iż przewyższała swojego mistrza.

Zaprawdę, biedny ten człowiek, chociaż jął się zawodu, przy którym wykształcenie jest koniecznością, nie zdradzał jednak żadnych w tym kierunku zdolności. Był jednym z najpoczciwszych ludzi na świecie, a przy tym odznaczał się taką wesołością i humorem, że zyskał sobie reputację pierwszego żartownisia w okolicy. Panowie z sąsiedztwa ogromnie polubili jego towarzystwo, a że odmawianie nie było jego silną stroną — przepędzał w ich domach wiele czasu, który mógłby z większą korzyścią dla siebie zużytkować w szkole.

Łatwo pojąć, że pedagog o takich kwalifikacjach i upodobaniach nie przedstawiał groźnej konkurencji dla renomowanych szkół w Eton czy Westminster. Mówiąc otwarcie — uczniowie jego dzielili się na dwie klasy: w wyższej znajdował się syn pewnego szlachcica z sąsiedztwa, który w wieku lat siedemnastu właśnie wypromował się z infimy do gramatyki, a w niższej był drugi syn tego samego dziedzica, który razem z siedmiu chłopcami ze wsi uczył się czytać i pisać.

Dochody pana bakałarza z tych źródeł nie pozwoliłyby mu na rozkoszowanie się wygodami życia, gdyby nie dorabiał sobie jako pisarz gminny i balwierz i gdyby pan Allworthy nie powiększał jego zarobków o dziesięć funtów szterlingów, wręczanych mu zawsze na Boże Narodzenie, za które biedaczysko mógł się rozweselić w czasie tych tradycyjnych świąt.

Bakałarz posiadał między innymi skarbami żonę, którą wziął z dworu pana Allworthy dla jej fortuny, mianowicie dwudziestu funtów szterlingów uzbieranych na służbie w kuchni dworskiej.

Niewiasta ta nie miała przyjemnego usposobienia. Nie potrafię określić z całą pewnością, czy pozowała memu przyjacielowi Hogarthowi, lecz była zdumiewa jąco podobna do młodej kobiety, która nalewa swej pani herbatę na trzecim rysunku z cyklu Kariera kurtyzany . W dodatku była gorącą wyznawczynią zasad głoszonych w starożytności przez Ksantypę, dzięki czemu bano się jej w szkole o  wiele więcej niż samego (nauczyciela. Prawdę rzekłszy, w jej obecności jego autorytet spadał do. zera.

Chociaż powierzchowność jej zdradzała brak przyrodzonej słodyczy usposobienia, być może jednak, że z latami niewiasta ta zgorzkniała jeszcze bardziej z powodu, który często zatruwa szczęście małżeńskiego pożycia; słusznie bowiem nazywa się dzieci rękojmią miłości. Jej małżonek zaś — chociaż żyli ze sobą już dziewięć lat — nie dał jej dzieci i nie mógł znaleźć na to wytłumaczenia ani z tytułu wieku, ani zdrowia, miał bowiem zaledwie trzydzieści lat i był, jak to się mówi, chłopem na schwał.

Poczęły się stąd. kłopoty, które były przyczyną wielu trosk dla biednego bakałarza, gdyż małżonka jego stała się tak zazdrosna, że nie pozwalała mu nawet przemówić do. żadnej kobiety z sąsiedztwa. Najmniejsza uprzejmość okazywana jakiejkolwiek istocie płci żeńskiej ściągała natychmiast na oboje gniew jego strasznej połowicy.

Aby zabezpieczyć się przed naruszeniem świętości instytucji małżeńskiej w swym własnym domu, zazdrosna, żona zawsze starannie wybierała takie służące których twarze można było uważać za gwarancję ich cnoty. A wspomnieliśmy już naszemu czytelnikowi, że do takich kobiet należała Jenny Jones.

Ponieważ, według podanej wyżej zasady, twarz młodej dziewczyny była dobrą gwarancją, a zachowanie jej cechowała zawsze skromność, zwykły u kobiet rezultat wykształcenia, przebyła więc cztery lata w domu Partridge'a (bo tak się zwał nauczyciel) nie budząc najlżejszych podejrzeń swojej pani. Więcej nawet: traktowano ją z niezwykłą dobrocią i pani zezwoliła swemu małżonkowi Uczyć ją, o czym już była mowa.

Ale zazdrość jest podobna do podagry: gdy się ma tę chorobę we krwi, nie ma żadnego ratunku przed nowymi atakami, zdarzającymi się przy lada okazji i w najbardziej nieoczekiwanych chwilach.

Podobnie było i z panią Partridge, która przez cztery lata zgadzała się, aby jej mąż uczył dziewczynę, i nawet pozwalała jej często na zaniedbywanie codziennych obowiązków dla nauki. Aż pewnego dnia, gdy Jenny czytała, a nauczyciel stał pochylony nad nią, zobaczyłaprzechodząc, że dziewczyna, nie wiadomo z jakiego powodu, nagle zerwała się z miejsca. I oto po raz pierwszy zakradło się podejrzenie do serca pani Partridge.

Podejrzenie to nie ujawniło się jednak od razu, lecz kryło się gdzieś w zakamarkach jej mózgu jak zamaskowany nieprzyjaciel, który czeka na przybycie posiłków, nim wyjdzie z ukrycia i otwarcie rozpocznie działania wojenne. Te dodatkowe posiłki wkrótce przybyły, aby potwierdzić jej przypuszczenia; bo w jakiś czas później, gdy oboje małżonkowie siedzieli przy stole, nauczyciel rzekł do dziewczyny: „Da mihi aliquid potum”, na co biedaczka uśmiechnęła się— może z powodu jego kiepskiej łaciny — i pod spojrzeniem swej pani zaczerwieniła się; może dlatego, że czuła się winną z racji śmiechu ze swego pana. Na to pani Partridge wpadła w pasję i cisnęła talerz, z którego właśnie jadła, na głowę biednej Jenny, krzycząc:

— Ty bezwstydna ladacznico, w moich oczach chcesz mnie oszukiwać do spółki z tym łajdakiem, moim mężem?

Z nożem w ręku porwała się z krzesła i byłaby zapewne dokonała tragicznej zemsty, gdyby dziewczyna nie umknęła przed jej wściekłością korzystając z tego, że była bliżej drzwi. Nieszczęśliwy małżonek znieruchomiał ze zdumienia czy też może z przerażenia (co było bardziej prawdopodobne) i nie zdobył się na żaden gest sprzeciwu. Siedział na krześle patrząc i trzęsąc się ze strachu; nie poruszył się ani nie przemówił, dopóki powrót żony z pościgu za Jenny nie zmusił go do podjęcia akcji dla własnej obrony; wtedy i on również za przykładem dziewczyny po prostu zrejterował.

Zacna, ta niewiasta mogła, jak Otello, powiedzieć o sobie:

Życie na zazdrości strawię

I niby księżyc zmieniać będę nowe

Wciąż podejrzenia.

Ona również była zdania, że:

Choć raz zwątpić,

To rzecz rozstrzygnąć.

Kazała więc Jenny spakować manatki i odprawiła ją natychmiast, nie zgadzając się za żadną cenę, aby dziewczyna choć jedną jeszcze noc spędziła pod jej dachem.

Doświadczenie nauczyło pana Partridge'a nie wtrącać się do konfliktów podobnej natury. Przywołał więc na pomoc cały swój zasób cierpliwości. Albowiem chociaż nie był wybitnym znawcą łaciny, jednakże pamiętał i rozumiał dobrze radę, zawartą w następujących słowach: Leve fit, quod bene fertur onus, co znaczy: „Ciężar staje się lżejszym, gdy się go cierpliwie dźwiga.”

Sentencję tę stale powtarzał i trzeba przyznać, że często miał możność sprawdzić jej wiarogodność.

Jenny próbowała tłumaczyć się i dowodzić swej niewinności, ale burza była zbyt gwałtowna i zagłuszyła jej słowa. Zabrała się więc do pakowania manatków, na co wystarczyła jej niewielka ilość szarego papieru, i otrzymawszy swą skromną wypłatę powędrowała do domu.

Nauczyciel i jego żona spędzili bardzo niemiły wieczór, lecz nim nadszedł następny poranek, zdarzyło się widocznie coś takiego, co złagodziło  gniew pani Partridge. Zgodziła się nareszcie wysłuchać tłumaczeń małżonka, którym uwierzyła tym łatwiej, że nauczyciel, miast żądać przywołania Jenny z powrotem, wyraził zadowolenie z powodu jej odejścia. Mówił, że niewielki był z niej jako ze służącej pożytek, ponieważ większość czasu przepędzała na czytaniu, a w dodatku stała się uparta i krnąbrna. Rzeczywiście Jenny i nauczyciel sprzeczali się ostatnio dość często z powodu różnicy zdań co do literatury, w znajomości której jak już mówiliśmy, Jenny przewyższyła swego mistrza, czego on w żadnym wypadku nie chciał jej przyznać, i gdy obstawała przy swoim słusznym zdaniu, nazywał to uporem, aż wreszcie znienawidził ją.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Zawierający opis jednej z najkrwawszych batalii czy raczej pojedynków w dziejach małżeńskiego pożycia.

Z wymienionych w poprzednim rozdziale powodów i wobec pewnych, dobrze znanych większości mężów koncesji matrymonialnych, które jak tajemnice lóż masońskich, nie powinny być wyjawiane osobom nie należącym do tej wielce szanownej konfraterni, pani Partridge czuła się uspokojona i była przekonana, że potępiła męża bez przyczyny. Starała się więc drobnymi uprzejmościami wynagrodzić mu swoje krzywdzące podejrzenie. Jej humory były równie krańcowe, na którąkolwiek stronę się przechylały. Potrafiła wpadać w furię, ale umiała być także bezgranicznie czuła.

Nastroje te zwykle zmieniały się kolejno i rzadko mijały dwadzieścia cztery godziny, w ciągu których bakałarz nie byłby obiektem obu krańcowych uczuć swej połowicy. Jednakże przy nadzwyczajnych okazjach, gdy wpadała w wyjątkową wściekłość, reakcja trwała dłużej. To właśnie miało miejsce obecnie. Pani Partridge po wybuchu zazdrości tonęła w czułościach dłużej niż kiedykolwiek przedtem i gdyby nie pewne drobne ćwiczenia dla wprawy, którym wszystkie spadkobierczynie Ksantypy codziennie folgują, pan Partridge mógłby się rozkoszować doskonałą familijną sielanką trwającą całe miesiące.

Doświadczeni marynarze wiedzą, że cisza na morzu zazwyczaj poprzedza burzę. Znam też wiele osób, które nie będąc na ogół przesądne są zdania, że wielki i niezwykły spokój zawsze ustępuje miejsca zjawisku krańcowo przeciwnemu. W takich wypadkach starożytni składali ofiary bogini Nemezis, która podobno zawistnym okiem patrzyła na ziemskie szczęście i lubowała się w plątaniu ludzkich losów.

Jesteśmy bardzo dalecy od wiary w pogańskie boginie i od pochwalania zabobonów, pragnęlibyśmy więc, aby pan John Fr... lub inny jaki filozof zadał sobie nieco trudu i zgłębił prawdziwą przyczynę tych nagłych, a tak częstych zmian fortuny, których przykład tu podamy. Albowiem naszą sprawą jest opisywać zdarzenia, a szukanie przyczyn pozostawiamy osobom o większych talentach.

Ludzkość od dawna znajdowała wielką przyjemność w obserwowaniu i krytykowaniu postępków swoich bliźnich. Stąd we wszystkich epokach i krajach istniały specjalne miejsca publicznych zgromadzeń, gdzie ciekawscy mogli się spotykać i zaspokajać głód wiadomości. Wśród nich pierwszeństwo należy się słusznie balwierni. U Greków „nowiny od golibrody” stały się przysłowiowe, a Horacy w jednym ze swych listów wychwala rzymskie balwiernie za te same zalety. Balwiernie angielskie bynajmniej nie pozostały w tyle za swoimi greckimi czy rzymskimi poprzedniczkami. O polityce zagranicznej dyskutuje się tam niegorzej niż w kawiarniach, a sprawy domowe są omawiane nawet szerzej i swobodniej niż w jakiejkolwiek kawiarni. Ale to się odnosi tylko do mężczyzn. Zważywszy, że nasze niewiasty, zwłaszcza te z niższych sfer, mają większą skłonność do plotkowania niż kobiety w jakimkolwiek innym kraju, uznalibyśmy nasze urządzenia socjalne za wadliwe, gdyby nie istniała żadna instytucja przeznaczona dla zaspokojenia ich zamiłowania do plotek; bo dlaczegóżby miały być gorsze od brzydszej połowy rodzaju ludzkiego?

W Anglii płeć piękna powinna się uważać za szczęśliwszą od swoich zagranicznych sióstr, ponieważ posiada takie miejsce codziennych spotkań. Nie przypominam sobie natomiast, abym kiedykolwiek słyszał lub też widział w czasie swoich podróży za granicą cokolwiek w tym rodzaju.

Miejscem takim w każdej wiosce angielskiej jest sklepik świecarza, znane źródło wszelkich wiadomości lub mówiąc zwyczajnie — plotek.

Pewnego dnia w tym miejscu spotkań wszystkich niewiast sąsiadka zapytała panią Partridge, czy nie słyszała ostatnich nowin o Jenny Jones. Otrzymawszy odmowną odpowiedź, sąsiadka oznajmiła z uśmieszkiem, że cala  parafia jest jej wdzięczna za przepędzenie Jenny na cztery wiatry.

Pani Partridge, której zazdrość, jak czytelnikowi wiadomo, od dawna przycichła i która nie miała innych pretensji do swojej służącej, odrzekła ostro, że nie rozumie, o jakiej wdzięczności parafii jest mowa, ponieważ jest przekonana, że Jenny nie ma równej sobie.

— O, pewno, nie ma — rzekła plotkarka — chociaż ladacznic mamy dosyć. Toście nie słyszały, sąsiadko, że. ona właśnie dwa bękarty porodziła? Ale ponieważ nie urodziły się tutaj, mój stary i drugi opiekun gminy powiadają, że utrzymywanie ich nie będzie do nas należało.

— Dwa bękarty! — odrzekła pośpiesznie pani Partridge. — Niesłychane! Nie wiem, czy musimy je utrzymywać, ale jestem pewna, że były poczęte tutaj, bo jeszcze nie ma dziewięciu miesięcy, od kiedy stąd odeszła. Nic nie dorówna lotności ludzkiej myśli, zwłaszcza gdy nadzieja, obawa lub zazdrość, które zwykle chodzą w parze, wpływają na przyśpieszenie naszego rozumowania. Pani Partridge przypomniała sobie w mgnieniu oka, że gdy Jenny przebywała u nich, rzadko kiedy w ogóle wychodziła z domu. Przed oczami jej stanęły tysiączne szczegóły: owo pochylanie się nad krzesłem, nagłe zmieszanie, łacina, uśmieszek i wiele innych scen. Zadowolenie jej męża po odejściu Jenny teraz wydało jej się tylko grą. W sekundę później osądziła znów, że było ono prawdziwe, jeszcze bardziej jednak spotęgowało jej zazdrość, jako zjawisko rodzące się z nasycenia i zaspokojenia. Słowem, nabrała od razu przekonaniao winie swego małżonka i bezzwłocznie opuściła w zmieszaniu i popłochu zgromadzenie sąsiadek.

Zielonooka kotka, chociaż najmniejsza z wielkiej rodziny kotów, w okrucieństwie nie ustępuje żadnemu ze swoich większych kuzynów, a drapieżnością dorównuje nawet wspaniałemu tygrysowi. Gdy mysz, którą długo męczyła dla zabawy, wymknie się na chwilę z jej łap, kocica złości się, jeży i prycha; a gdy skrzynia czy pudło, za którymi myszka znalazła schronienie, zostaną odsunięte, rzuca się jednym skokiem na swą ofiarę i z zaciekłością gryzie, drapie, i rozdziera małe zwierzątko.

Z niemniejszą wściekłością rzuciła się pani Partridge na biednego bakałarza. Nie tylko zalała go potokiem wymysłów, lecz dopomogła sobie zębami i paznokciami. W ciągu minuty zdarła mu z głowy perukę i koszulę z pleców, a z twarzy jego popłynęło pięć strumyczków krwi — śladów po pazurach, którymi natura, niestety, uzbroiła napastniczkę.

Pan Partridge przez czas pewien ograniczył się do zachowania postawy obronnej, próbował tylko osłaniać twarz rękami, lecz gdy wściekłość napastnicy bynajmniej się nie zmniejszała, osądził, że powinien przynajmniej spróbować ją rozbroić i obezwładnić jej ręce; w utarczce czepek spadł jej z głowy, a włosy, zbyt krótkie, by opaść na ramiona, stanęły dęba; stanik o jednym tylko zapięciu pękł i piersi, obfitsze od włosów, zwisły aż do pasa. Twarz miała umazaną krwią małżonka, z pasji zgrzytała zębami i paliła ogniem rozgniewanych oczu niegorzej niż kowal, gdy sypie iskrami z paleniska kuźni. Widok tej bohaterskiej amazonki mógł przerazić człowieka nawet o wiele odważniejszego od Partridge'a.

Udało mu się wreszcie uchwycić jej ręce i unieszkodliwić drapieżną broń na końcach palców. Gdy to spostrzegła, kobieca słabość wzięła górę nad wściekłością i pani Partridge rozpłynęła się we łzach, a po chwili zemdlała.

Niewielka doza rozsądku, którą dotąd Partridge zachował podczas tej sceny, zupełnie dla niego niezrozumiałej, opuściła go teraz do reszty. Wypadł na ulicę wołając, że jego żona jest w agonii, i błagając sąsiadów o pomoc. Kilka uczynnych sąsiadek wysłuchało jego wezwań i przybiegło z pomocą stosując zwykłe w takich wypadkach sposoby trzeźwienia, którymi ostatecznie ocucono panią Partridge ku wielkiej radości jej męża.

Gdy tylko odzyskała przytomność i pokrzepiła się kordiałem, od razu zaczęła informować zebranych o różnorodnych napaściach i obelgach, które ją spotkały ze strony małżonka. Ten człowiek — mówiła — nie tylko krzywdził ją w łóżku, lecz wobec jej sprzeciwu potraktował ją z najsroższym okrucieństwem, wydzierał jej włosy z głowy, poszarpał czepek i stanik zadając jej przy tym takie ciosy, że ślady po nich będzie zapewne nosiła aż do grobu.

Biedny człowiek, na którego twarzy widniały o wiele wyraźniej ślady gniewu jego połowicy, stał w milczącym zadziwieniu wobec takiego oskarżenia, które jak czytelnik mógłby poświadczyć, dalekie było od prawdy, bo w rzeczywistości nie uderzył jej ani razu. Sąd zgromadzonych przyjął jego milczenie jako przyznanie się do winy i jął zgodnie potępiać go i ganić powtarzający że tylko tchórz może uderzyć kobietę.

Partridge znosił to wszystko cierpliwie. Dopiero gdy jego połowica wskazała krew na swojej twarzy, jako świadectwo jego barbarzyństwa, ośmielił się zauważyć z całą słusznością, że to jego krew. Sądził bowiem, iż byłoby to wbrew naturze, gdyby zemściła się na nim jego własna krew. Powiadają, że tak się często dzieje z krwią zamordowanego.

Na to kumoszki odpowiedziały, że żałują, iż, jest to krew z jego twarzy, a nie z serca, zgodnym chórem oświadczając, że gdyby ich mężowie podnieśli na nie rękę, wypuściłyby tym barbarzyńcom serdeczną krew z żył.

Po wielu naganach i wielu dobrych radach, udzielonych na przyszłość panu Partridge'owi, kumy poszły sobie wreszcie i pozostawiły małżonków na rozmowie, w trakcie której bakałarz dowiedział się o przyczynie całego zajścia.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Dostarczający czytelnikowi wiele tematów do rozważań.

Słuszne jest chyba spostrzeżenie, że niewiele tajemnic pozostało tajemnicami, gdy je powierzono jednej chociażby osobie. Otóż bez wątpienia graniczyłoby to z cudem; gdyby podobna wiadomość, znana całej wsi, nie rozeszła się dalej.

W ciągu paru dni o nauczycielu z Little Baddingtoh plotkowała cała okolica. Mówiono, że pobił swoją żoną w najokrutniejszy sposób, ba, tu i ówdzie zapewniano, nawet, że ją zamordował; gdzieniegdzie, że połamał jej ręce; tam znowu, że połamał nogi. Słowem, oskarżano małżonka pani Partridge o wszystkie krzywdy, jakie tylko można wyrządzić istocie ludzkiej.

O przyczynach tej kłótni również rozmaicie mówiono. Jedni twierdzili, że pani Partridge przyłapała małżonka w łóżku ze służącą, drudzy podawali znów inne najrozmaitsze powody. Niektórzy nawet przerzucili winę na żonę, a zazdrość na męża.

Jejmość Debora Wilkins słyszała o tych plotkach od dawna, ponieważ jednak uszu jej doszła nieprawdziwa przyczyna zajścia, wolała milczeć, a to tym bardziej, że na ogół obwiniano Partridge'a, a jego żona, gdy jeszcze była na służbie we dworze Allworthych, obraziła czymś jejmość Deborę, która nie miała usposobienia skłonnego do zapominania uraz.

Wszelako jejmość Wilkins odznaczała się dalekowzrocznością, umiała przewidywać przyszłość na. parę lat naprzód i wyliczyła sobie, że według wszelkiego prawdopodobieństwa po pewnym czasie kapitan Blifil będzie jej pracodawcą. Ponieważ zaś doskonale wiedziała o niechęci kapitana do małego podrzutka, osądziła więc, że zyska sobie jego względy, jeżeli potrafi jakimś odkryciem osłabić serdeczne przywiązanie, które pan Allworthy najwidoczniej powziął do dziecka, a które budziło w kapitanie tak wyraźny niepokój, że nie umiał go ukryć nawet przed samym panem Allworthy. Żona kapitana o ,wiele lepiej grała swoją rolę i często zalecała mężowi, siebie mu za wzór stawiając, aby traktował pobłażliwie szaleństwa pana brata, które jak mówiła, ona również przynajmniej w tym samym stopniu dostrzega i potępia co ktokolwiek inny.

Gdy więc jejmość Wilkins przypadkiem trafiła na prawdziwe wytłumaczenie opowiedzianego powyżej zajścia, chociaż to się stało o wiele później, powiadomiła kapitana — upewniwszy się najpierw co do wszystkich szczegółów — że wreszcie odkryła prawdziwego ojca podrzutka. Nadmieniła na końcu, jak cierpi nad tym, że jej chlebodawca traci swą dobrą sławę między ludźmi obdarzając dzieciaka tak wielkim przywiązaniem.

Kapitan złajał ją za zakończenie owej przemowy uznając za rzecz wręcz nieprzystojsną, aby osądzała postępowanie swego pana. Bo o ile jego honor i rozsądek zgodziłyby się zapewne na zawarcie przymierza z jejmość Wilkins, to jego duma nigdy by mu nie pozwoliła tak się poniżyć. Rzekłszy prawdę, nie ma bardziej niebezpiecznej polityki jak wchodzić w konszachty ze sługami twego przyjaciela, gdyż w ten sposób wydajesz się w ich ręce i narażasz każdej chwili na zdradę. Może więc z tego względu kapitan Blifil nie pokumał się z gospodynią ani nie zachęcał jej do oczerniania pana Allworthy.

Ale chociaż przed Deborą nie okazał zadowolenia na wieść o odkryciu, w głębi serca uradował się niepomału i postanowił jak najlepiej wykorzystać wiadomość.

Przez pewien czas trzymał sprawę w tajemnicy mając nadzieję, że pan Allworthy dowie się o tym od kogo innego; ale jejmość Wilkins, czy to obrażona zachowaniem kapitana, czy też nie mogąc przeniknąć jego chytrych planów i sądząc, że odkrycie nie przypadło mu do gustu, nigdy już nikomu ani słówkiem o całej sprawie nie wspominała.

Gdym to sobie rozważył, wydało mi się dziwnym, że jejmość Wilkins nie opowiedziała nowiny pani Blifil, jako że kobiety skłonne są dzielić się wszelkimi informacjami z przedstawicielkami własnej płci. Jedynym, jak sądzę, sposobem wytłumaczenia tej wątpliwości jest niejakie oziębienie stosunków między panią a jej gospodynią, które ostatnio dało się zauważyć, a być może, miało swą przyczynę w zazdrości pani Blifil, niechętnym okiem obserwującej zbyt wielki szacunek, jaki Debora okazywała małemu znajdzie; bo gospodyni knując zgubę dziecka, aby się przypodobać kapitanowi, jednocześnie coraz bardziej wychwalała je przed panem Allworthy, ponieważ jego przywiązanie do podrzutka z każdym dniem wzrastało. Przy tym zaś bardzo uważała, aby w cztery oczy z panią Blifil mówić rzeczy wręcz przeciwne. Może to obraziło uczuciową damę, która z całego serca nie cierpiała teraz jejmość Debory i chociaż nie odprawiła jej — czy też nie mogła odprawić — zatruwała jej życie bardzo skutecznie. Jejmość Wilkins czuła się tym tak dotknięta, że zaczęła otwarcie okazywać jak największe przywiązanie i szacunek małemu Tomkowi, na złość pani Blifil.

Kapitan zatem, obawiając się, że cała historia może pójść w zapomnienie, postanowił wreszcie skorzystać z najbliższej sposobności i opowiedzieć ją samemu.

Pewnego dnia zagłębił się z panem Allworthy w dyskusję o miłosierdziu wywodząc bardzo uczenie, że słowo „miłosierdzie” nigdzie w Piśmie świętym nie wyraża pojęcia dobroczynności ani hojności.

— Religia chrześcijańska — mówił — została ustanowiona dla celów o wiele wyższych aniżeli powtarzanie dawnych nauk pogańskich filozofów, które choć można je nazwać umoralniającymi, w nieznacznym tylko stopniu noszą cechy tego wzniosłego ducha chrześcijańskiego, tej podniosłości myśli, zbliżonej do anielskiej doskonałości, która może być osiągnięta, wyrażona i odczuta jedynie dzięki łasce. Ci najbardziej się zbliżają do zrozumienia Pisma świętego, którzy pobłażliwie formułują opinie o swoich bliźnich i wydają łagodny wyrok o ich postępkach. Jest to cnota o wiele wznioślejsza aniżeli drobne rozdzielanie jałmużny, której — chociażbyśmy zrujnowali swoją rodzinę — dla niewielu tylko starczy, podczas gdy miłosierdzie w prawdziwym znaczeniu obejmuje całą ludzkość.

Rozważając, kim byli pierwsi uczniowie — ciągnął dalej — absurdem byłoby mniemać, że doktryna hojności i dawania jałmużny była dla nich stworzona. Zatem, ponieważ nie możemy przypuścić, aby tę doktrynę głosił jej boski Twórca ludziom, którzy nie mogli jej stosować, tym mniej można przypuszczać, że jest ona w ten sposób rozumiana przez ludzi, którzy mogą ją praktykować, ale tego nie czynią.

Chociaż jednak niewiele jest — rozprawiał — zasługi w dobroczynności, przyznaję, że bywa ona wielką przyjemnością dla zacnego chrześcijanina, o ile jej nie pomniejsza jeden wzgląd — mam na myśli to, że często naszą łaską obdarzamy najmniej na to zasługujących, jak na przykład stało się, musi pan przyznać, w wypadku dobrodziejstw, którymi pan obdarzał tego nicponia Partridge'a. Dwa lub trzy takie przykłady osłabiają poważnie ową wewnętrzną satysfakcję, jaką moglibyśmy znajdować we własnej dobroczynności; ba, mogą nawet krępować hojność w obawie, abyśmy się nie stali winnymi zachęcania do grzechu; jest to przestępstwo bardzo ciężkie i fakt, że nie zamierzaliśmy udzielić tego rodzaju zachęty, w żadnym razie nie będzie wystarczającą wymówką. Musimy więc z największą ostrożnością wybierać obiekty naszych dobrodziejstw. Nie wątpię, że zastrzeżenie to niejednokrotnie bardzo hamowało hojność wielu zacnych i pobożnych ludzi.

Na to pan Allworthy odpowiedział, że nie będąc w stanie dyskutować z kapitanem w języku greckim, nie może mówić o właściwym znaczeniu pojęcia, które się tłumaczy wyrazem „miłosierdzie”, ale że zawsze sądził, iż właściwa jego interpretacja polega na uczynkach, a udzielanie jałmużny stanowi jedną przynajmniej formę tej cnoty.

— Co do wartości zasługi — rzekł Allworthy — chętnie zgadzam się z panem kapitanem. Bo jakaż może być zasługa w samym wypełnianiu obowiązku, który jakkolwiekbyśmy interpretowali słowo „miłosierdzie”, wypływa wyraźnie z nauk Nowego Testamentu. I jest to nie tylko najpierwszy obowiązek nałożony i przez kanony chrześcijańskie, i przez prawo natury, ale tak przy tym miło jest go pełnić, że o żadnym innym obowiązku nie można z równą słusznością powiedzieć, iż jest nagrodą sam w sobie.

Rzekłszy prawdę — mówił Allworthy — istnieje pewien stopień wielkoduszności (ja bym to nazwał właśnie miłosierdziem), który jak mi się wydaje, jest zasługą, a mianowicie, gdy z dobroci serca, z miłości chrześcijańskiej obdarzamy innych tym, czego sami naprawdę potrzebujemy; gdy aby zmniejszyć udręki bliźniego, decydujemy się podzielić je oddając to, czego brak sami będziemy odczuwać z przykrością. To jest według mnie zasługą. Lecz gdy wspomagamy bliźnich tylko z tego, na czym nam zbywa, gdy jesteśmy miłosierni (muszę użyć tego słowa) raczej kosztem naszej sakiewki aniżeli nas samych, gdy ratujemy kilka rodzin od skrajnej nędzy zamiast zawiesić w salonie jakiś nadzwyczajny obraz lub zaspokoić śmieszną próżność — to mi się wydaje tylko i po prostu ludzkie. Pójdę jeszcze dalej: jest to pewnego rodzaju epikureizm; bo czegóż więcej mógłby sobie życzyć największy epikurejczyk, niż by mógł jeść i smakować wielu ustami zamiast jednymi tylko. A sądzę, że można by to powiedzieć o każdym człowieku, którego szczodrości wielu ludzi zawdzięcza chleb.

Obawa, iż naszymi dobrodziejstwami obdarzymy ludzi niegodnych — ciągnął Allworthy — ponieważ ktoś się kiedyś okazał niegodnym, na pewno nie zniechęci do dobroczynności rozumnego człowieka. Nie wyobrażam sobie, aby jeden czy parę przykładów niewdzięczności mogły usprawiedliwić znieczulenie serca na nieszczęścia współbraci; nie przypuszczam również, aby istotnie przykłady te kiedykolwiek wywarły taki wpływ na ludzi prawdziwie wspaniałomyślnych. Tylko przekonanie o nieprawości całego świata mogłoby zabić dobroczynność, a takie przekonanie musiałoby, jak sądzę, doprowadzić człowieka albo do ateizmu, albo do entuzjazmu. Byłoby jednak oczywistym błędem wnioskować o powszechnej nieprawości na podstawie paru grzesznych jednostek. I nie zdarzyło się chyba nikomu, kto dobrze poszukał w pamięci, aby nie znalazł choć jednego wyjątku z takiej ogólnej reguły.

Pan Allworthy zakończył pytając, kim był ten Partridge, którego kapitan nazwał nicponiem.

— Miałem na myśli — rzekł kapitan — Partridge'a cyrulika czy bakałarza szkolnego, jakżeż go nazywacie? No, ten Partridge, który jest ojcem małego podrzutka znalezionego w pańskim łóżku.

Pan Allworthy zadziwił się bardzo na tę wieść, a pan kapitan jeszcze bardziej z powodu jego nieświadomości, ponieważ, jak rzekł, słyszał o tym już chyba przed miesiącem. W końcu przypomniał sobie z wielkim trudem, że posłyszał o tej nowinie od jejmość Debory Wilkins.

Przywołano natychmiast gospodynię, która potwierdziła słowa kapitana. Pan Allworthy wobec tego za wiedzą i poradą kapitana wyprawił ją do Little Baddington, ażeby sprawdziła wiarygodność informacji, bo kapitan wyrażał wielką niechęć do wszelkich pośpiesznych poczynań w sprawach kryminalnych mówiąc, że nie chciałby za nic, aby Allworthy powziął jakąkolwiek decyzję na niekorzyść dziecka lub jego ojca, zanim się nie przekona o winie tego ostatniego. Pan kapitan upewnił się wprawdzie osobiście o wszystkim u jednego z sąsiadów Partridge'a, był jednak zbyt wspaniałomyślny, aby wyniki swoich dochodzeń przekazać panu Allworthy.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Opisujący sąd nad Partridge'em, bakałarzem wiejskim, za wiarołomność. Zeznania jego żony. Krótkie rozważania o mądrości naszych ustaw i inne ważne sprawy, którymi czytelnik tym bardziej się zainteresuje, im lepiej je zrozumie.

Można by się dziwić, dlaczego o tak powszechnie znanej i tylokrotnie omawianej historii nigdy nie dowiedział się pan Allworthy, który był zapewne jedyną w okolicy osobą nie poinformowaną o całej sprawie.

Aby to przynajmniej częściowo naszemu czytelnikowi wytłumaczyć, musimy mu zakomunikować, że nie było w całym królestwie nikogo mniej zainteresowanego w negowaniu doktryny o znaczeniu miłosierdzia, którąśmy wyłożyli w poprzednim rozdziale, aniżeli ten szlachetny człowiek. Zaiste, Allworthy pełnił miłosierdzie według obu pojęć tej cnoty. Nikt nie był bardziej czuły na potrzeby i troski bliźnich i nikt chętniej nie służył pomocą, a zarazem nikt nie był łagodniejszy w ocenie cudzego charakteru ani mniej skłonny do dawania posłuchu obmowie.

Dlatego też nie plotkowano o skandalach za stołem w jego domu. Od dawna już zaobserwowano, że każdego można poznać po jego przyjaciołach i kompanach, ja zaś pozwolę sobie powiedzieć, że słuchając rozmów toczących się przy stole wielkiego człowieka można poznać jego religijność, jego poglądy polityczne, jego zamiłowania i w ogóle jego usposobienie. Bo chociaż paru dziwaków wszędzie będzie wyrażało swoje własne przekonania, jednakże przeważna większość ludzi ma w sobie tak wiele z dworaków, że w rozmowie ze swymi możnymi gospodarzami dostosowuje się do ich upodobań i zamiłowań.

Ale powracając do jejmość Wilkins, która spełniła zlecenie z wielkim pośpiechem, chociaż na odległość piętnastu mil — przyniosła ona tak zdecydowane potwierdzenie winy bakałarza, że pan Allworthy postanowił posłać po niego i wybadać go vivâ voce . Tak więc zawezwano pana Partridge'a aby się sam bronił (o ile potrafi) przeciwko oskarżeniom.

O wyznaczonym czasie, jeszcze przed przybyciem pana Allworthy; w wielkiej sieni dworskiej, zwanej Rajską, stawił się Partridge z żoną Anną i jejmość Wilkins w roli oskarżycielki.

Gdy pan Allworthy zasiadł na sędziowskim krześle, przywiedziono przed niego Partridge'a. Usłyszawszy oskarżenie z ust jejmość Wilkins, Partridge nie przyznał się do winy namiętnie protestując i dowodząc swej niewinności.

Następnie przesłuchano panią Partridge, która wygłosiwszy pełne skromności usprawiedliwienie tłumacząc się, że musi zeznawać prawdę przeciwko własnemu mężowi, przedstawiła wszystkie okoliczności, które czytelnik już zna, i zakończyła oświadczeniem że jej mąż przyznał się do winy.

Nie ośmielę się decydować, czy mu przebaczyła, czy nie, lecz bez wątpienia była nieprzychylnym świadkiem. Możliwe, że z pewnych względów nie byłaby nigdy złożyła swoich zeznań w takiej formie, gdyby jejmość Wilkins nie wyciągnęła z niej sprytnie w jej własnym domu wszystkich szczegółów i gdyby nie przyrzekła w imieniu pana Allworthy, że ukaranie Partridge'a w żadnym razie nie dotknie jego rodziny.

Partridge nadal obstawał przy swojej niewinności, choć nie przeczył, że przyznał się do winy. Tłumaczył, że zmuszony był do tego wyznania nieustanną dokuczliwością żony, która przysięgała — będąc przekonana o jego winie — iż nigdy nie przestanie go dręczyć, dopóki się nie przyzna, a obiecała solennie, że gdy się przyzna, nigdy już więcej ani słówkiem o  całej tej sprawie nie wspomni. Przeto oświadczył, że go podstępem nakłoniono do wyznania winy wbrew jego niewinności, i twierdził, że dla tych samych racji byłby się przyznał do morderstwa nawet.

Pani Partridge nie mogła ścierpieć takich zarzutów, a nie mając w tych okolicznościach innej broni oprócz łez, przywołała je na pomoc w wielkiej ilości, po czym zwracając się do pana Allworthy wyrzekła (a raczej wypłakała):

— Przysięgam waszej wielmożności, iż nie było nigdy tak nieszczęśliwej kobiety, tak obrażanej jak ja przez tego łobuza, a to nie jeden przykład jego oszukaństw. Jeśli mi wolno powiedzieć waszej wielmożności, on mnie obrażał i krzywdził w moim własnym łóżku, i to bardzo często. Mogłam ścierpieć jego pijaństwo i zaniedbywanie obowiązków, ale on złamał jedno ze świętych przykazań. I jeszcze gdyby to było gdzieś dalej, poza domem, może by to mniej mnie obeszło, ale z moją własną służącą, w moim własnym domu, pod moim własnym dachem, hańbiąc moje własne czyste łoże, co na pewno robił z tymi przeklętymi, śmierdzącymi gamratkami! Tak, ty hultaju, zhańbiłeś moje łoże, a teraz śmiesz mnie jeszcze oskarżać, żem cię przymusiła do wyznania prawdy. Całkiem możliwe, proszę waszej wielmożności, żem go dręczyła — i dlaczegobym go dręczyć nie miała — mam na całym ciele dosyć śladów jego okrucieństw. Gdybyś był mężczyzną, ty łotrze, nie byłbyś krzywdził uczciwej kobiety, ale ty nie jesteś nawet pół-mężczyzną, sam o tym wiesz, aniś nie był pół-mężem dla mnie. Uganiasz się za ladacznicami, tak, podczas gdy... A że mnie prowokuje, to jestem gotowa, proszę waszej wielmożności, powiedzieć pod przysięgą, że znalazłam ich razem w łóżku. Co, tyś pewno już zapomniał, jakeś mnie pobił do nieprzytomności i zakrwawił mi twarz, ponieważ ja tylko grzecznie oskarżyłam cię o wiarołomstwo! Ale ja mogę dowieść tego mogę wezwać na świadków wszystkich sąsiadów! Tyś mnie prawie zabił!

Tu pan Allworthy przerwał jej prosząc, by się uspokoiła, i obiecując, że sprawiedliwość będzie wymierzona, po czym zwracając się do Partridge'a, oniemiałego na wpół ze zdumienia, na wpół ze strachu, oświadczył, że przykro mu oglądać własnymi oczyma człowieka tak podłego. Dodał, że jego kłamstwa i wykręty powiększają jeszcze winę, którą jedynie pełne przyznanie się i skrucha mogłyby zmniejszyć. Zawezwał go więc, aby poprawę rozpoczął od bezzwłocznego wyznania winy zamiast upierać się i zaprzeczać temu, o co jawnie oskarżyła go jego własna żona.

W tym miejscu, o czytelniku, poproszę cię o cierpliwość, gdyż złożę należny hołd wielkiej mądrości i przenikliwości naszych ustaw, które odmawiają prawa składania zeznań żonie przeciwko mężowi czy też na jego korzyść. Jak powiedział pewien uczony autor, którego o ile wiem, nie cytują nigdzie poza dziełami prawniczymi, byłoby to źródłem wiecznej niezgody między małżonkami. Byłoby to zaiste powodem wielu fałszywych oskarżeń, wielu grzywien, chłost, więzień, zesłań i egzekucji.

Partridge stał przez chwilę w milczeniu, aż wreszcie, przynaglony do mówienia, odrzekł, że powiedział już prawdę, i zawezwał niebo na świadka swej niewinności, a ostatecznie powołał się na dziewczynę prosząc, aby jego wielmożność przywołała ją natychmiast; albowiem nie wiedział lub przynajmniej udawał, że nie wie, iż Jenny opuściła już te strony.

Pan Allworthy, którego przyrodzone poczucie sprawiedliwości w połączeniu ze spokojem i opanowaniem sprawiało, że był najsprawiedliwszym z sędziów i wysłuchiwał wszystkich świadków powołanych przez oskarżonego dla swej obrony, zgodził się na odłożenie ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy aż do przybycia Jenny, po którą bezzwłocznie wysłał gońca; po czym zaleciwszy małżonkom zachowanie spokoju (chociaż zwracał się głównie do niewłaściwej osoby) nakazał im stawić się ponownie trzeciego dnia, bowiem wysłał był Jenny w odległe okolice o cały dzień drogi do swego domu.

O oznaczonym czasie, gdy wszyscy zebrali się znowu, powracający goniec przyniósł wiadomość, że nie mógł znaleźć Jenny, albowiem przed kilku dniami opuściła miejsce swego zamieszkania w towarzystwie oficera prowadzącego zaciągi w okolicy.

Pan Allworthy oświadczył zatem, że zeznanie takiej ladacznicy, jaką okazała się Jenny, nie zasługuje na wiarę, ale dodał, iż jest głęboko przekonany, że gdyby tu nawet była i chciała zeznać prawdę, musiałaby potwierdzić to, co jest dostatecznie wyjaśnione tyloma okolicznościami wraz z własnym zeznaniem Partridge'a i oświadczeniem jego żony o przyłapaniu go na gorącym uczynku. Przeto jeszcze raz wezwał Partridge'a, aby przyznał się do winy, a gdy tenże wciąż obstawał, przy swej niewinności, pan Allworthy oświadczył, że jest przekonany o jego winie i uważa go za człowieka do gruntu zepsutego, nie zasługującego na żadną łaskę. Pozbawił go więc pensji wypłacanej mu corocznie, zalecił skruchę z obawy kary na tamtym świecie i doradzał pracować pilnie, aby utrzymać siebie i żonę na tym świecie.

Niewielu było chyba ludzi na tej ziemi bardziej zgnębionych od Partridge'a w owej chwili. Utracił pensję dzięki świadectwu własnej żony, która w dodatku codziennie mu wypominała między innymi, że pozbawiona jest tego dochodu z jego winy; taki już był wszakże jego nieszczęsny los i musiał mu się poddać.

Chociaż nazwałem go biednym i nieszczęśliwym Partridge'em, nie chciałbym, aby czytelnik wywnioskował, że w słowach tych przychylam się do zdania, jakoby był niewinny. To tylko współczucie, właściwe mojej naturze, kazało mi go tak nazwać. A czy był w istocie winny, okaże się może później; skoro bowiem powierzona mi jest tajemnica, nie będę jej odsłaniał, nim mi na to nie zezwoli moja historyczna Muza.

Nie zaspokoję więc na razie ciekawości czytelnika. Jedno jest pewne: jakkolwieklby się przedstawiała prawda, dość było dowodów, aby go pogrążyć w oczach pana Allworthy. Zaprawdę, o wiele mniej wystarczyłoby ławie przysięgłych do wydania wyroku o nieprawym ojcostwie. A jednak, wbrew gotowości pani Pairtridge złożenia zeznań pod przysięgą, istnieje możliwość, że bakałarz był najzupełniej niewinny. Bo chociaż z obliczenia czasu od odejścia Jenny z Little Baddington do chwili rozwiązania wynikało jasno, że poczęła dziecko jeszcze przed opuszczeniem domu nauczyciela, jednakże niekoniecznie Partridge musiał być ojcem. Albowiem, pominąwszy inne szczegóły, w tym samym domu mieszkał osiemnastoletni wyrostek, którego łączyła z Jenny zażyłość wystarczająca do obudzenia podejrzeń. Jednakże zaślepiona zazdrością żona ani razu nie pomyślała o tej okoliczności.

Nie wiadomo, czy Partridge — zgodnie z radą pana Allworthy — żałował swoich postępków, czy też nie. Pewne jest natomiast, że jego żona serdecznie żałowała zeznań, które złożyła przeciwko niemu, zwłaszcza gdy odkryła, że jejmość Debora nie dotrzymała obietnicy i nie wstawiła się za nią do pana Allworthy. Powiodło   się jej jednak nieco lepiej z panią Blifil, która jak to nasz czytelnik niewątpliwie już zaobserwował, była niewiastą łagodniejszego usposobienia i z całą dobrocią podjęła się wpłynąć na swego brata, aby przywrócił im pensję; choć dobroć miała w tym pewien udział, istotnym motywem był inny, silniejszy i naturalniejszy powód, który wyjdzie na. jaw w następnym rozdziale.

Próby ułagodzenia pana Allworthy okazały się wszelako bezskuteczne. Chociaż pan' Allworthy nie sądził, jak niektórzy pisarze, że miłosierdzie polega tylko na karaniu przestępców, jednakże bardzo był daleki od lekkomyślnego przebaczania ciężkich win bez żadnego powodu. Nigdy nie pomijał żadnych łagodzących okoliczności ani nie lekceważył niejasności, ale prośby winowajcy lub też wstawiennictwa osób trzecich w najmniejszej mierze go nie wzruszały. Słowem, nigdy nie przebaczał dla tego tylko powodu, że przestępca lub jego przyjaciele nie mieli ochoty ponieść kary. Tak więc Partridge i jego żona musieli oboje pogodzić się z losem, który okazał się dla nich niełaskawy. Nauczyciel bowiem bardzo był daleki od zdwojenia swojej pracowitości z powodu zmniejszonego dochodu, przeciwnie, z rozpaczy zupełnie opuścił ręce. Z natury leniwy, obecnie zniechęcił się do reszty i wskutek tego utracił nawet swoją maleńką szkołę; i nie mieliby razem z żoną co do ust włożyć, gdyby nie dobroczynność jakiegoś nieznanego chrześcijanina, który wspierał ich o tyle, aby zupełnie nie umarli z głodu.

Ponieważ to wsparcie było im przekazywane bezimiennie, mniemali, jak zapewne mniemać będzie czytelnik, że tajmniczym dobroczyńcą był sam pan, Allworthy, który chociaż otwarcie nie popierał grzechu, jednakże prywatnie mógł wspomóc nieszczęsnych przestępców, gdy kara ich stała się niewspółmiernie ciężka w stosunku do zbrodni. W tym świetle również musiała ukazać się ich nędza oczom samej pani Fortuny, albowiem bogini ta zlitowała się wreszcie nad nieszczęsną parą i zmniejszyła poważnie troski Pairtiridge'a., kładąc ostateczny kres cierpieniom jego żony, która wkrótce zaraziła się ospą i zmarła.

Sprawiedliwość wymierzana Partridge'owi przez pana Allworthy spotkała się początkowo z powszechną aprobatą. Lecz gdy tylko Partridge odczuł jej skutki, sąsiedzi złagodnieli i zaczęli mu współczuć, a wkrótce jęli nawet potępiać nadmierną surowość, którą przedtem nazywali sprawiedliwością. Wreszcie jawnie już potępiali karę i śpiewali hymny pochwalne na cześć miłosierdzia i przebaczenia.

Powszechne współczucie wzrosło jeszcze bardziej po śmierci pani Partridge, chociaż spowodowanej wymienioną chorobą, a nie nędzą i zmartwieniem; wielu śmierć tę uznało za rezultat surowości lufo jak obecnie mówiono, okrucieństwa pana Allworthy..

Partridge, straciwszy żonę, szkołę, pensję, a nawet nieznanego dobroczyńcę, który zaprzestał obecnie przesyłać zapomogę, zdecydował się zmienić miejsce pobytu i opuścił okolicę, gdzie mu groziła niechybna śmierć głodowa w otoczeniu bardzo współczujących sąsiadów.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Zawierający wizerunek owej szczęśliwości, którąprzezorne małżeństwo może znaleźćw nienawiści, oraz usprawiedliwienie osób nie przywiązujących wagi do niedoskonałości swoich przyjaciół.

Aczkolwiek pan kapitan skutecznie pozbył się biednego Partridge'a, nie zebrał jednak owoców, o które mu chodziło, a mianowicie nie pozbył się podrzutka z domu pana Allworthy.

Przeciwnie, szlachetny ten człowiek z każdym dniem bardziej przywiązywał się do małego Tomka, jak gdyby chciał wynagrodzić swoją surowość względem ojca nadzwyczajną dobrocią i czułością względem jego syna.

Zatruwało to humor panu kapitanowi, podobnie jak wszelkie inne, codzienne przykłady dobroczynności pana Allworthy, ponieważ w hojności tej widział uszczerbek swego majątku.

Jakeśmy już powiedzieli, nie zgadzał się w tym ze swoją żoną. Zresztą nie zgadzał  się z nią w niczym, bo chociaż przywiązanie oparte na uznaniu dla rozumu i inteligencji jest, zdaniem wielu mędrców, znacznie trwalsze od przywiązania opartego na piękności, jednak w tym wypadku zdarzyło się odwrotnie. Sprawa rozumu i inteligencji obojga stała się główną kością niezgody i przyczyną wielu kłótni, które wybuchały raz za razem i ostatecznie zakończyły się niebotyczną pogardą pani dla swego małżonka, a z jego strony nieukrywanym wstrętem do niej.

Ponieważ oboje ćwiczyli swoje talenta głównie w studiowaniu teologii, temat ten od pierwszej chwili ich znajomości był stałym przedmiotem ich rozmów. Kapitan, jako człowiek dobrze wychowany, przed ślubem zawsze ustępował i zgadzał się ze zdaniem damy. Czynił to w dodatku bez. niezręczności wyniosłego zarozumialca, który ustępując zwierzchnikowi w dyskusji zaznacza jednak wyraźnie, że jest przekonany o  własnej słuszności. Kapitan postępował inaczej: choć był jednym z najpyszniejszych ludzi na świecie, przyznawał tak bez zastrzeżeń zwycięstwo swej oponentce, że dama, nie wątpiąc w jego szczerość, kończyła zawsze dyskusję pełna podziwu dla własnego rozumu, a miłości dla kapitana.

Chociaż tego rodzaju ustępstwa w stosunku do osoby, którą kapitan szczerze gardził, nie przyszły mu z takim trudem, jakby to miało miejsce, gdyby na przykład jakieś wyrachowanie nakazało mu uległość wobec pana Hoadleya lub innego ze sławnych uczonych, jednak nawet to kosztowało go więcej, aniżeli mógł znieść bez pewnej przyczyny. Gdy zatem małżeństwo usunęło wszelkiego rodzaju przyczyny, znudził się swoją pobłażliwością i zaczął traktować poglądy swej żony z wyniosłością i grubiaństwem, jakie zwykle okazują ci, którzy sami na wzgardę zasługują, a jakie znieść mogą tylko ci, którzy na wzgardę nie zasługują.

Gdy pierwsze wylewy czułości minęły i gdy w coraz dłuższych okresach spokoju między wybuchami namiętności rozsądek zaczął damie otwierać oczy, dostrzegła ona zmianę w zachowaniu kapitana, który na jej wywody odpowiadał teraz wzgardliwym parsknięciem, i daleka była od znoszenia zniewag w pokorze. Zaprawdę, początkowo prowokowało ją to do wybuchów, które mogłyby się zakończyć tragicznie, gdyby gniew jej nie przyjął niewinniejszej formy napełniając ją najwyższą pogardą dla rozumu małżonka, co w pewnej mierze usprawiedliwiało jej nienawiść do niego.

Nienawiść kapitana do żony była czystszej natury, bo niedoskonałość jej wiedzy i rozumu nie budziła w nim głębszej wzgardy niż fakt, że wzrost jej nie sięgał sześciu stóp. W swojej opinii o płci słabej przewyższał nawet zgryźliwość samego Arystotelesa: uważał kobietę za oswojone zwierzę domowe, zasługujące na nieco więcej uwagi niż na przykład kot, ponieważ spełnia nieco ważniejsze obowiązki; ale różnica była tak, jego zdaniem, nieznaczna, że w swoim małżeństwie z rozległymi posiadłościami pana Allworthy nie miałby nic przeciwko temu, gdyby na dodatek otrzymał kota zamiast kobiety. A jednak w pysze swojej był tak drażliwy, iż zabolała go pogarda, którą żona zaczęła mu okazywać, co — dodane do przesytu miłosnego — zrodziło w nim nieprzezwyciężony wstręt.

W jednym tylko wypadku nie Można znaleźć przyjemności w małżeństwie, mianowicie wtedy, gdy zapanuje kompletna obojętność. Ale podczas gdy wielu moich czytelników zna z pewnością niezrównaną rozkosz sprawiania przyjemności ukochanemu partnerowi, to obawiam się, że niektórzy zaznali również satysfakcji dokuczania człowiekowi, którego nienawidzili. Przypuszczam, że dla tej właśnie satysfakcji małżonkowie, chociaż nie cierpią się nawzajem, rezygnują nie kiedy ze swobody, z której mogliby korzystać. Z tego to powodu żona wybucha często na przemian małością i zazdrością, a nawet odmawia sobie wszelkich przyjemności, aby uniemożliwić je swemu mężowi, on zaś, nawzajem, często zmusza się do pozostania w domu, . w towarzystwie, którego nie lubi, tylko po to, aby sprawić przykrość żonie. Stąd również pochodzą łzy wdowy rozpaczającej nad trumną męża, z którym wiodła żywot pełen kłótni i nienawiści i którego nie będzie mogła więcej zadręczać.

Lecz jeśli kiedykolwiek jakaś para małżeńska znajdowała satysfakcję we wzajemnym dręczeniu się, nikt tego lepiej nie potrafił uczynić od pana kapitana i jego małżonki. Wystarczyło jednemu z nich wyrazić jakiś pogląd, aby drugie było przeciwnego zdania. Gdy jedno proponowało rozrywkę, drugie natychmiast sprzeciwiało się temu. Nigdy nie chwalili ani ganili, nie lubili ani nienawidzili tej samej osoby. Z tego samego więc powodu, ponieważ kapitan niechętnym okiem spoglądał na małego podrzutka, żona jego zaczęła pieścić to dziecko na równi niemal ze swoim własnym.

Czytelnik z łatwością zrozumie, że te małżeńskie nastroje nie przyczyniały się do spokoju pana Allworthy, miały bowiem niewiele wspólnego z owym pogodnym szczęściem, którym zamierzał cieszyć się we troje. W gruncie rzeczy,  choć może się trochę rozczarował w swych nadziejach, jednakże niezmiennie był jeszcze daleki od całej prawdy, bo kapitan ze zrozumiałych powodów strzegł się bardzo w jego obecności. Podobnie postępowała i pani z obawy sprawienia przykrości bratu. Można przyjaźnić się, ba, nawet przebywać pod jednym dachem z małżeństwem o pewnej powściągliwości i nie domyślać się goryczy przepełniającej ich serca; bo chociaż dla nienawiści, tak jak dla miłości, dzień bywa czasem zbyt krótki, jednakże godziny, które małżonkowie z konieczności samotnie spędzają ze sobą, dostarczają im wiele okazji do zaspokojenia zarówno miłości, jeżeli kochają się, jak i nienawiści, jeżeli się nienawidzą.

Być może, że pan Allworthy dostrzegał dosyć, aby się zaniepokoić. Nie należy zawsze przypuszczać, że człowiek nie czuje się dotknięty, ponieważ nie narzeka i nie płacze w głos jak zdziecinniały starzec. Możliwe również, że Allworthy dostrzegał pewne wady kapitana bez szczególnego niepokoju, bo ludzie o prawdziwej mądrości i dobroci umieją przyjmować swoich przyjaciół takimi, jakimi są, nie skarżąc się na ich niedoskonałość ani nie próbując ich poprawiać. Mogą widzieć błędy w przyjacielu, krewnym czy znajomym i nigdy o nich nie wspominać, nie zmniejszając przy tym swojej dla nich przychylności.

Zaiste, jeśli naszej bystrej oceny nie zamierzamy łagodzić pobłażliwością, nie powinniśmy nigdy zawierać przyjaźni, chyba że mamy odrobinę fantazji, aby się Łudzić; bo niech mi wybaczą moi przyjaciele, ale powiem, że. żaden z nich nie był bez wady. Nie wyobrażam też sobie, aby którykolwiek z moich przyjaciół nie widział moich wad. Pobłażliwość ta winna polegać na wzajemności. Jest to jeden, z dowodów przyjaźni, i wcale nie najmniej ważny. A przebaczać musimy bez prób poprawiania kogokolwiek. Nie ma chyba bardziej widomej oznaki głupoty niż próby poprawiania naturalnych ułomności tych, których kochamy. Najpiękniejszy charakter ludziki, jak najpiękniejsza porcelana chińska, może mieć skazę i jest to w obu wypadkach nieuleczalne, tym niemniej wartość ich pozostanie bezcenna.

Ogólnie zatem biorąc, pan Allworthy bez wątpienia dostrzegał niektóre wady kapitana mimo zręcznego ich maskowania, lecz wydawały się one tylko skazami prawego z gruntu charakteru, które jego dobroć wybaczała, a rozsądek nie pozwalał mu ujawniać ich przed samym kapitanem. Odmiennego byłby zdania, gdyby znał całą prawdę, co zapewne nastąpiłoby po pewnym czasie, jeśliby te stosunki nie uległy zmianie; lecz łaskawy los znalazł skuteczny środek, by temu zapobiec, zmuszając kapitana do uczynku, który na nowo przywrócił mu całą czułość i przywiązanie żony.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Zawierający doskonałą receptą na odzyskanie utraconego przywiązania żony, receptę, która nie zawiodła nigdy, nawet w najbardziej beznadziejnych wypadkach.

Chwile przyjemnych medytacji w samotności hojnie wynagradzały kapitanowi przykre momenty rozmów z małżonką, które starał się skrócić możliwie jak najbardziej.

Tematem tych medytacji był majątek pana Allworthy. Po pierwsze, wiele czasu przepędzał na obliczaniu dokładnej wartości całej fortuny, przy czym obliczenia te często miał możność poprawiać na swoją korzyść; po drugie zaś — i przede wszystkim — z największą rozkoszą pogrążał się w planowaniu najrozmaitszych zmian i przeróbek w domu i w ogrodzie, rozmyślając nad udoskonaleniem majątku i podniesieniem wspaniałości domu. W tym celu zabrał się do studiowania architektury i ogrodnictwa i przeczytał wiele ksiąg traktujących o tych przedmiotach. Na czytaniu tych dzieł przepędzał cały swój czas. Stanowiły one dla niego jedyne źródło rozrywki. Sporządził ostatecznie wyśmienity projekt i bardzo żałujemy, że nie mamy możności przedstawić go naszemu czytelnikowi, ponieważ nawet zbytkowność współczesnej epoki nie dorównałaby zapewne jego przepychowi. Projekt ten cechowały dwa podstawowe warunki potrzebne dla zrealizowania wszelkich ogromnych przedsięwzięć tego typu, a mianowicie: nieograniczone środki pieniężne i długi okres czasu konieczny dla doprowadzenia obiektu do doskonałości. Pierwszy z tych warunków uważał za spełniony dzięki domniemanemu olbrzymiemu bogactwu pana Allworthy, które z całą pewnością spodziewał się odziedziczyć; jeśli chodzi o drugi warunek, to zdrowy organizm pana kapitana i lata, które moglibyśmy nazwać kwiatem wieku męskiego, odsuwały wszelkie obawy.

Nic nie brakowało, aby natychmiast rozpocząć wykonanie tego wspaniałego planu, z wyjątkiem śmierci pana Allworthy. Toteż obliczając, kiedyby ona mogła nastąpić, stosował własną algebrę i posługiwał się wszelkimi istniejącymi książkami traktującymi o przeciętnym wieku ludzkim, sukcesji itp. Wywnioskował z tych dzieł ku swemu zadowoleniu, że prawdopodobieństwo tego wydarzenia istniało nie tylko codziennie, lecz nawet zwiększało się z każdym rokiem.

Ale właśnie gdy kapitan zagłębił się pewnego dnia w kontemplacji tego rodzaju, przytrafił mu się jeden z najbardziej pechowych i niespodziewanych wypadków. Największa złośliwość losu nie mogłaby zaiste wymyślić nic tak okrutnego, tak nie na czasie, tak zupełnie rujnującego, wszystkie jego plany. Słowem — aby nie trzymać dłużej naszego czytelnika w niepewności— stało się tak, że właśnie w momencie, gdy serce pana kapitana rozkoszowało się medytacjami o szczęściu, którego mu przysporzy śmierć pana Allworthy, on sam... umarł na apopleksję.

Przytrafiło się to panu kapitanowi, gdy udał się na swój południowy samotny spacer i nie było przy nim nikogo, kto mógłby pośpieszyć z pomocą, jeśli jakakolwiek pomoc mogła go jeszcze uratować. Wymierzył więc dokładnie ten kawałek ziemi, który od tej chwili miał wystarczać na wszystkie jego przyszłe potrzeby, i leżał martwy na ścieżce stanowiąc doskonały (chociaż nieżywy) przykład słuszności słów Horacego:

Tu secanda marunom

Locas sub ipsum funus; et sepulchri

Immemor, struis domos.

Co pozwolę sobie w tych słowach przedłożyć memu czytelnikowi:

Ogromne marmurów gromadzisz stosy, gdy potrzeba ci tylko łopaty; i wznosisz obszerne budowle zapominając o tej, której wymiar jest sześć stóp na dwie.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Zawierający przykład niezawodności przytoczonej recepty,a mianowicie lamentacje wdowy i inne właściwe i przystojne przyozdobienia śmierci, jak lekarze itp. oraz epitafium według wszelkich prawideł.

Pan Allworthy, jego siostra i pewna dama z sąsiedztwa zebrali się o zwykłej godzinie w sali jadalnej, gdzie odczekawszy o wiele dłużej niż zazwyczaj, pan Allworthy pierwszy zaniepokoił się nieobecnością kapitana, który przybywał zawsze niezwykle punktualnie do stołu. Polecił więc wynieść do ogrodu w kierunku ulubionych miejsc spacerów kapitana gong wzywający na posiłki, aby go przywołać jego dźwiękami.

Gdy wszystkie wezwania okazały się bezskuteczne (bo kapitan tego właśnie popołudnia przez przekorę losu wybrał się na spacer w inną stronę), pani Blifil oświadczyła, że jest na serio zaniepokojona. Wobec czego dama z sąsiedztwa, która była jedną z jej najbliższych przyjaciółek i dobrze znała prawdziwą naturę jej uczuć dla kapitana, zaczęła ją, jak mogła, uspokajać dowodząc, że chociaż jej niepokój jest zrozumiały, nie powinna jednak tracić nadziei, że wszystko się dobrze skończy. Może urok pięknego wieczoru nakłonił pana kapitana do dalszego niż zwykle spaceru lub może zatrzymał się u kogoś z sąsiadów. Pani Blifil odpowiedziała, że jest przekonana, iż przytrafił mu się jakiś wypadek, bo pan kapitan nie zatrzymałby się nigdzie nie zawiadomiwszy jej o tym, ponieważ wie, jak bardzo by się niepokoiła. Przyjaciółka wyczerpawszy swoje argumenty zaklinała tylko — jak zwykle w takich wypadkach — aby się nie przejmowała, bo to może fatalnie odbić się na jej własnym zdrowiu. Napełniwszy ogromną szklankę wina zachęcała i w końcu namówiła ją do wypicia.

Tymczasem pan Allworthy, który udał się był sam na poszukiwanie pana kapitana, powrócił do salonu. Oblicze jego dostatecznie wyrażało konsternację, która odebrała mu mowę. Ponieważ jednak zmartwienie wpływa odmiennie na różne usposobienia, ta sama więc konsternacja, która odebrała mu głos, korzystnie wpłynęła na wymowę pani Blifil. Zaczęła użalać się nad sobą z wielką goryczą i rozpływać we łzach i lamentacjach, czego towarzysząca jej dama nie mogła, jak oświadczyła, potępiać, lecz jednocześnie uspokajała ją prosząc, by się opanowała. Próbując załagodzić cierpienie swej przyjaciółki filozoficznymi uwagami o rozczarowaniach ludzkiego żywota, które jak dowodziła, powinny stać się umocnieniem naszego charakteru przeciwko wszelkim przeciwnościom losu, chociażby najbardziej nagłym i okrutnym, mówiła, że przykład jej brata powinien nauczyć ją hartu ducha. Oczywiście, że brat nie mógł być tak zmartwiony jak ona sama, lecz. był bez wątpienia bardzo niespokojny, a jednak poddał się woli bożej i panował nad swoim cierpieniem.

— Nie mów o moim bracie — zawołała pani Blifil — tylko ja mogę być przedmiotem twojej litości. Czymże jest w takich wypadkach niepokój przyjaciół w porównaniu z tym, co czuje żona? Och, straciłam go już na zawsze! Ktoś go zamordował! Nie ujrzę go nigdy więcej!

Tu potok łez wpłynął na nią podobnie jak konsternacja na. pana Allworthy, i zamilkła.

W przerwie tej wpadł zadyszany sługa i wykrzyknął, że kapitana znaleziono. Zanim jednak mógł powiedzieć słowo więcej, weszło dwóch ludzi niosąc ciało.

Uważny czytelnik będzie mógł zaobserwować tutaj. dalszą rozbieżność charakterów rodzeństwa w reagowaniu na cierpienie; bo podczas gdy pan Allworthy był poprzednio milczący, a jego siostra wymowna, to obecny widok wycisnął łzy z oczu mężczyzny, a zatrzymał zupełnie potoki łez spływające po policzkach damy, która najpierw wrzasnęła, a potem zemdlała.

Pokój napełnił się służbą. Jedni razem z damą z sąsiedztwa zajęli się ratowaniem wdowy, inni z panem Allworthy pomagali przenieść kapitana do zagrzanego łóżka, gdzie próbowano wszelkich sposobów przywrócenia go do życia.

Sprawiłoby nam przyjemność, gdybyśmy mogli poinformować czytelnika, że obydwoma tymi ciałami zajmowano się z równie dobrym skutkiem. Albowiem ci, którzy ratowali panią kapitanową, mogli cieszyć się dobrym rezultatem swych starań: dama po omdleniu, trwającym przyzwoicie długo, przyszła wreszcie do siebie. Lecz co do kapitana wszelkie eksperymenty z puszczaniem krwi, rozcieraniem, solami trzeźwiącymi itp. okazały się bezskuteczne. Śmierć, nieubłagany sędzia, wydała wyrok na niego i nie zgodziła się na odroczenie kary, chociaż przybyło dwóch lekarzy wezwanych jednocześnie i z góry za swe usługi opłaconych.

Ci dwaj lekarze, których — aby odsunąć wszelkie złośliwe domysły — będziemy rozróżniać nazwiskami dr Z i dr Y,. zbadali puls, a mianowicie dr Y ujął prawą rękę kapitana, a dr Z — lewą. Obaj zgodzili się, że pacjent był kompletnie martwy, lecz różnili się w opinii co do choroby, czyli przyczyny zgonu: dr Y twierdził, że kapitan zmarł na apopleksję, a dr Z, że na epilepsję.

Stąd powstała dysputa między uczonymi mężami, w której obaj wyłuszczali motywy swych odmiennych opinii. Były one tak jednakowej wartości i wagi, że posłużyły każdemu z nich do utwierdzenia się we własnym przekonaniu i żaden nie wpłynął w niczym na zmianę przekonań oponenta.

Rzekłszy prawdę, każdy z lekarzy ma zwykle jakąś ulubioną chorobę, której przypisuje wszelkie zwycięstwa nad ludzkim organizmem. Podagra, reumatyzm, kamienie, piasek i suchoty mają swoich patronów w lekarskim rzemiośle, ale najwięcej chyba zwolenników liczy nerwowa gorączka, zwana też gorączką umysłową. Tu zapewne kryje się przyczyna tej rozbieżności zdań co do zgonu pacjenta, rozbieżności, którą spotyka się wśród największych powag lekarskich i która tak bardzo zdumiewa ludzi nieświadomych faktu, jaki powyżej skonstatowaliśmy.

Czytelnik nasz zdziwi się może, że zamiast próbować ratować pacjenta, lekarze od razu jęli dysputować o przyczynach jego śmierci; ale w istocie już przed ich przybyciem zastosowano wszelkie sposoby ratunku: złożono kapitana do ogrzanego łóżka, otworzono, mu żyły, nacierano czoło i zaaplikowano różnego rodzaju środki trzeźwiące.

Dlatego też lekarze, wyprzedzani we wszystkim, co mogliby zastosować, i nie wiedząc, czym zapełnić czas, który wypada poświęcić pacjentowi w zamian za honorarium, musieli znaleźć temat uczonej dysputy. A cóż bardziej naturalnego, od wyżej wymienionego tematu?

Nasi lekarze zbierali się już do wyjazdu, gdy pan Allworthy, zrezygnowawszy z odratowania kapitana i pogodziwszy się z wolą boską, zaczął dopytywać się o siostrę i wyraził życzenie, aby lekarze odwiedzili ją przed wyjazdem.

Dama ta wróciła już do przytomności i aby użyć przyjętego zwrotu, czuła się o tyle dobrze, o ile  można się było tego spodziewać w jej sytuacji. Zatem lekarze, zakończywszy wszelkie poprzednie ceremonie, jako że był nowy pacjent, zgodnie z życzeniem udali się do niej i każdy ujął jedną rękę damy, jak to niedawno czynili z nieboszczykiem.

Pacjentka w porównaniu ze swoim małżonkiem przedstawiała wypadek drugiej ostateczności; bo o ile jemu pomoc lekarska nie mogła się już na nic przydać, o tyle jej nie była w ogóle potrzebna.

Nie ma nic bardziej niesprawiedliwego od powszechnej opinii, niesłusznie nazywającej lekarzy przyjaciółmi śmierci. Wręcz przeciwnie, sądzę, że jeśliby porównać liczbę osób, które odzyskały zdrowie dzięki sztuce lekarskiej, z tymi, którzy stali się jej ofiarami, pierwsza liczba okazałaby się zapewne nieco wyższa. Ba, niektórzy lekarze są nawet tak ostrożni, że aby uniknąć możliwości zabicia pacjenta, powstrzymują się od wszelkich metod leczenia i zapisują tylko takie leki, które ani zaszkodzić, ani pomóc nie mogą. Słyszałem kilku takich lekarzy, gdy wygłaszali z wielką powagą następującą maksymę: „Naturze trzeba pozostawić swobodę działania, a lekarze winni tylko stać u jej boku, aby ją klepać po ramieniu i chwalić, gdy się dobrze spisuje.”

Nasi lekarze tak niewiele znajdowali przyjemności w widoku śmierci, że odeszli od zwłok jak najszybciej po pobraniu honorarium; ale ze swym żywym pacjentem bynajmniej tak szybko skończyć nie chcieli. Co do choroby pani Blifil zgodzili się natychmiast i zabrali się do przepisywania kuracji z wielką pilnością.

Nie potrafię rozstrzygnąć, czy gdy dama przekonała lekarzy, że jest chora, oni z kolei wmówili jej dolegliwość rzeczywiście, w każdym' razie przez miesiąc otaczała się całym ceremoniałem choroby: odwiedzali ją lekarze, czuwały pielęgniarki, a znajomi wysyłali ustawicznie posłańców z. zapytaniem o zdrowie.

Wreszcie czas, który wypadało poświęcić chorobie i nieutulonym żalom, przeminął. Doktorów opłacono i odprawiono, a dama zaczęła przyjmować gości, zmieniona tylko barwą smutku, w którą przystroiła swoją postać i zachowanie.

Kapitan był już (pochowany i znajdowałby się na najlepszej drodze do zupełnego zapomnienia, gdyby nie przyjaźń pana Allworthy, który uwiecznił pamięć Blifila następującym epitafium, napisanym przez człowieka wielkiej inteligencji i prawości, doskonale przy tym znającego kapitana:

 TU SPOCZYWA

W OCZEKIWANIU RADOSNEGO Z MARTWYCH POWSTANIA

KAPITAN JOHN BLIFIL

URODZIŁ SIĘ W LONDYNIE

ODBYŁ NAUKI W OXFORDZIE

JEGO PRZYMIOTY STANOWI I KRAJOWI

A ŻYCIE

RELIGII I NATURZE CZŁOWIEKA

ZASZCZYT PRZYNOSIŁY

BYŁ POSŁUSZNYM SYNEM

KOCHAJĄCYM MAŁŻONKIEM

TROSKLIWYM OJCEM

NAJLEPSZYM BRATEM

SZCZERYM PRZYJACIELEM

POBOŻNYM CHRZEŚCIJANINEM

UCZCIWYM CZŁOWIEKIEM

NIEPOCIESZONA WDOWA

TEN WZNIOSŁA GROBOWIEC

PAMIĘCI

CNOT JEGO I SWOJEJ MIŁOŚCI

KSIĘGA TRZECIA

Zawierająca godne pamięci wypadki, jakie zdarzyły się w rodzinie pana allworthy od czasu, gdy tom jones miał lat czternaście, do chwili gdy ukończył lat dziewiętnaście. w księdze tej czytelnik znajdzie pewne obserwacje dotyczące wychowania dzieci

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Zawierający niewiele, właściwie nic.

Nasz czytelnik zechce sobie przypomnieć, że na początku drugiej księgi niniejszej opowieści wspominaliśmy, o naszym zamiarze pomijania milczeniem okresów czasu, kiedy nie działo się nic godnego zanotowania w naszej kronice.

Postępując w ten sposób mamy na uwadze nie tylko naszą własną wygodę i powagę, lecz również dobro czytelnika; bo nie każemy mu marnować czasu na czytanie rzeczy nie przynoszących ani rozrywki, ani pożytku, a w dodatku dajemy mu możność posługiwania się tą cudowną przenikliwością, w której jest mistrzem, a która polega na wypełnianiu własnymi domysłami pominiętych okresów czasu, do czego przygotowaliśmy go już na poprzednich stronicach.

Czyż na przykład czytelnik nasz sarn nie wie najlepiej, jaka boleść musiała zrazu ogarnąć pana Allworthy z powodu utraty przyjaciela, boleść, której w takich wypadkach doznają wszyscy ludzie o sercach nie z kamienia? Albo czyż czytelnik nie wie dobrze, że filozofia i religia przynoszą z czasem ukojenie, a w końcu zapomnienie tego bólu i żalu? Filozofia wskazuje, że żal nasz jest daremny i szalony, a religia poucza nas o jego niewłaściwości, kojąc jednocześnie zapewnieniami, które pozwalają ludziom głęboko wierzącym żegnać przyjaciela na łożu śmierci z niewiele mniejszą obojętnością, niż gdyby przygotowywał się do dalekiej podróży; zaiste — z niewiele mniejszą nadzieją ujrzenia go znowu.

Nasz przenikliwy czytelnik nie będzie miał również. kłopotu z odgadnięciem uczuć pani Brygidy Blifil, która — jak możemy go zapewnić — przez cały czas, gdy żal zwykł się przejawiać w stroju, ściśle przestrzegała wszelkich reguł obyczajów i przyzwoitości, dostosowując zmiany swego zachowania do kolejnych zmian stroju; bo równocześnie ze zmianą żałobnych welonów na czerń, czerni na barwę popielatą, a popielatej na białą, zmieniało się jej zachowanie, przechodząc od rozpaczy do zmartwienia, od zmartwienia do smutku, od smutku do powagi, aż wreszcie nadszedł dzień, gdy pozwoliła sobie powrócić do zwykłej pogody.

Wymieniliśmy tylko te dwa przykłady zadań, które można dać czytelnikowi najniższej kategorii. Trudniejszych ćwiczeń domyślności i przenikliwości można by słusznie oczekiwać od osób bardziej wykształconych w sztuce krytycznej. Wielu cennych odkryć mogłyby one niewątpliwie dokonać w dziejach rodziny naszego sławetnego bohatera w ciągu tych wielu lat, których opis uznaliśmy za właściwe pominąć; bo chociaż nie zdarzyło się w tym czasie nic godnego wzmianki w niniejszej opowieści, jednakże było sporo wypadków niemniej ważnych od tych, które pojawiają się w codziennych i tygodniowych sprawozdaniach historyków naszej epoki, a na czytaniu których wiele osób trawi poważną część swego czasu z niewielkim, jak się obawiam, pożytkiem dla siebie. Otóż w spekulacjach proponowanych powyżej bystry umysł może ćwiczyć swoją domyślność z większą korzyścią własną, ponieważ o wiele użyteczniejszą umiejętnością jest przewidywanie postępków ludzkich w danych okolicznościach na podstawie ich charakterów aniżeli ocena charakterów na podstawie postępków. Zgadzam się, że ta pierwsza umiejętność wymaga większej przenikliwości, lecz przy rzeczywistej inteligencji można tu osiągnąć niemniejszą. dozę prawdopodobieństwa niż w drugim wypadku.

Ponieważ zdajemy sobie sprawę, że znaczna większość naszych czytelników obdarzona jest w dużym stopniu tą umiejętnością, zostawiliśmy im przestrzeń dwunastu lat dla jej praktykowania i wprowadzamy znowu na widownię naszego bohatera, obecnie w wieku lat czternastu, bynajmniej nie wątpiąc, że wiele osób zapewne już od dawna się niecierpliwi, pragnąc go poznać bliżej.

ROZDZIAŁ DRUGI

W którym bohaterowi naszej opowieści towarzyszą bardzo złe przepowiednie. Krótka opowieść o sprawach tak pospolitych, że zdaniem wielu osób, nie będzie godna ich uwagi. Parą słów o szlachcicu, a dużo więcej o gajowym i wiejskim nauczycielu.

Ponieważ zasiadając do pisania tej historii postanowiliśmy nie pochlebiać nikomu, lecz kierować się jedynie prawdą, zmuszeni jesteśmy wprowadzić na widownię naszego bohatera w świetle mniej korzystnym, niżbyśmy pragnęli, i uczciwie stwierdzić, że nawet z wyglądu sądząc, według zgodnej opinii domowników pana Allworthy, chłopiec bez wątpienia urodził się po to, by skończyć na szubienicy.

Z przykrością wyznaję, że w istocie wiele było podstaw do takich przepowiedni, albowiem chłopak od najwcześniejszych lat przejawiał złe skłonności, a zwłaszcza jedną miał wadą, co tak prościutko jak żadna inna prowadza, do owego końca, który mu proroczo przepowiadano, mianowicie skazano go już za trzy rabunki: za kradzież jabłek z sadu, za porwanie kaczki z chłopskiego podwórza i za ściągnięcie piłki z kieszeni panicza Blifila. Wady chłopca jeszcze bardziej podkreślała niebywała cnotliwość jego towarzysza, panicza Blifila, młodzieńca tak krańcowo różnego od małego Jonesa, żenie tylko rodzina, ale całe sąsiedztwo rozbrzmiewało pochwałami. Był on zaiste młodzieńcem zgoła niezwykłego charakteru: umiarkowany, roztropny i pobożny ponad wiek.

Te zalety zdobyły mu przychylność wszystkich, którzy go znali, podczas gdy Toma Jonesa ogólnie nie lubiano i nawet dziwiono się, że pan Allworthy pozwala razem ze swym siostrzeńcem chować takiego wyrostka, który swym przykładem mógłby sprowadzić na złe drogi wzniosłą cnotliwość towarzysza.

Wypadek, który zdarzył się mniej więcej w tym czasie, pozwoli przenikliwemu czytelnikowi ocenić charaktery obydwu chłopców lepiej niż najdłuższe dysertacje.

Zły czy dobry, Tom Jones — bohater naszej opowieści — miał wśród całej służby we dworze jednego tylko przyjaciela, bo co do jejmość Debory, ta zdradziła go już od dawna i pogodziła się najzupełniej ze swoją panią. Przyjacielem tym był gajowy, człowiek o dość giętkich zasadach: mówiono o nim, że podobnie jak młody panicz, nie przestrzega zbyt ściśle różnicy między meum a tuum... Z tego też względu przyjaźń ta wywołała wśród domowników wiele uszczypliwych uwag, które stały się już przysłowiowe. Sens ich dałby się wyrazić tym krótkim powiedzeniem łacińskim: Noscitur a socio, co jak sądzę, można by przełożyć w ten sposób: .„Poznasz człowieka po jego przyjaciołach.”

Prawdę mówiąc, do wielu straszliwych grzechów Tomka, z których trzy wymieniliśmy wyżej, nakłonił go zapewne ów człowiek, który w dwu albo i trzech wypadkach okazał się według nomenklatury prawnej współuczestnikiem zbrodni. Bowiem cała kaczka, jak również prawie wszystkie jabłka zostały skonsumowane przez gajowego i jego rodzinę. Ponieważ jednak na gorącym uczynku przyłapano tylko Tomka, biedny chłopak wziął na siebie nie tylko całą karę, lecz i hańbę. Podobnie zdarzyło się i w następującym wypadku: . , ,

Do posiadłości pana Allworthy przylegał majątek jednego z tych panów, których nazywają opiekunami zwierzyny. Sądząc po surowości, z jaką mszczą śmierć każdego zająca czy kuropatwy, można by przypuszczać, że żywią podobne przesądy co sekta banianów w Indiach , z których wielu, jak się dowiadujemy, poświęca całe swe życie trosce o zwierzęta. Jednakże nasi angielscy banianowie, chroniąc zwierzynę od innych nieprzyjaciół, sami bezlitośnie mordują całe stada. Dzięki temu są najzupełniej wolni od posądzenia o takie pogańskie zabobony.

Ja osobiście mam lepsze mniemanie o ludziach tego pokroju, ponieważ sądzę, że wykonują oni wyznaczone im przez naturę zadania w sposób pełniejszy niż wiele innych osób. Albowiem powiada nam Horacy, że istnieją ludzie fruges consumere nati, „urodzeni, by spożywali owoce ziemi”. Tak samo nie wątpię, że istnieją inni feras consumere nati, „urodzeni, by spożywali zwierzynę” czy jak się zwykle mówi, dziczyznę. I nikt nie zaprzeczy, jak sądzę, że ci ziemianie świetnie wypełniają ten cel swojego życia.

Gdy Tomek pewnego dnia poszedł z gajowym na polowanie, zdarzyło się, że stadko kuropatw zerwało się w pobliżu miedzy oddzielającej grunta pana Allworthy od posiadłości należących za sprawą Fortuny do jednego z tych zjadaczy dziczyzny, którego przeznaczeniem było wypełniać mądre cele przyrody. Ptaki przeleciały jakieś dwieście czy trzysta kroków za miedzę i zapadły w krzaki janowca, śledzone bystrym wzrokiem naszych dwu myśliwych.

Pan Allworthy wydał swemu gajowemu raz na zawsze, pod groźbą utraty miejsca, rozkaz niewkraczania nigdy na grunta sąsiadów, zarówno tych, którzy mniej rygorystycznie pilnowali swoich praw, jak i właściciela majątku, o którym wspominaliśmy. Co do innych sąsiadów rozkaz jego nie zawsze był ściśle przestrzegany, , lecz ponieważ usposobienie szlachcica, u którego schroniły się kuropatwy, było dobrze znane, gajowy nigdy dotąd nie zapuszczał się na jego grunta. Nie ośmieliłby się i tym razem, gdyby nie młodszy myśliwy, który w swoim zapale ścigania upierzonego łupu tak nalegał, że gajowy, sam w szponach łowieckiej namiętności, uległ jego namowom, wkroczył na zakazane terytorium i zastrzelił jedną z kuropatw.

Trzeba pecha, że. właśnie sam dziedzic, który wybrał się na konną przejażdżkę, był w pobliżu; słysząc wystrzał przyjechał galopem na miejsce i przyłapał Tomka, gdyż gajowy skrył się szczęśliwie w najgłębszym gąszczu janowca.

Szlachcic obszukał Tomka i znalazłszy kuropatwę zapowiedział wielką zemstę zaklinając się, że powiadomi . o wszystkim pana Allworthy. Dotrzymał słowa; pojechał natychmiast do dworu, oskarżając o wkroczenie na swoje grunta w tak gwałtownych słowach, jak gdyby włamano się do jego własnego domu i ukradziono mu najcenniejsze skarby. Dodał, że ktoś jeszcze był z chłopcem, bo słyszał dwa wystrzały prawie jednocześnie, lecz nie mógł owego kompana odszukać.

— I znaleźliśmy — powiedział na zakończenie — tylko tę jedną kuropatwę, lecz Bóg jeden wie, ile oni narobili szkody.

Po powrocie Tomka do domu zawezwano go do pana Allworthy. Przyznał się do wszystkiego, ode podając żadnego innego wytłumaczenia oprócz tego, które było prawdziwe, a mianowicie, że stadko kuropatw zerwało się z gruntu należącego do pana Allworthy.

Zapytano Tomka, kto z nim był. Pan Allworthy zakomunikował winowajcy, że słyszano dwa wystrzały, o czym zgodnie donieśli zarówno szlachcic, jak i obaj jego słudzy, którzy byli z nim razem; ale Tomek uparcie twierdził, że był sam. Co prawda z początku zawahał się trochę, co utwierdziłoby pana Allworthy w jego domysłach, gdyby wyraźne świadectwo szlachcica i jego sług potrzebowało jeszcze jakiegokolwiek potwierdzenia.

Allworthy podejrzewał gajowego i posłał po niego; lecz gdy go zapytano, gajowy — polegając na obietnicy Tomka, który przyrzekł całą winę wziąć na siebie — bardzo stanowczo zaprzeczył i stwierdził, że nie był z paniczem i że go w ogóle nie widział przez całe popołudnie.

Pan Allworthy zwrócił się wówczas do Tomka z twarzą surowszą niż zazwyczaj i poradził mu wyznać, kto z nim był, powtarzając, że musi to wiedzieć. Chłopak jednak obstawał przy swoim i pan Allworthy odesłał go, z gniewem zapowiadając, że ma się zastanowić do jutrzejszego ranka, kiedy to  będzie inaczej wypytywany i przez kogo innego.

Biedny Tomek spędził bardzo smutną noc, tym smutniejszą, że był pozbawiony swego zwykłego towarzysza, bo panicz Blifil pojechał wraz z matką w odwiedziny.

Obawa kary, którą miał ponieść,, była w tym wypadku najmniejszą przykrością, więcej bał się, że wytrzymałość go zawiedzie i zdradzi gajowego, którego — jak wiedział — konsekwencje tej sprawy mogły zgubić.

Gajowy również niesłodkie chwile przeżywał. Miał te same obawy co chłopak, przy czym bardziej mu zależało na całości Tomkowego honoru niż skóry.

Rankiem, gdy Tomek udał się do wielebnego pastora Thwackuma, któremu pan Allworthy powierzył nauczanie obydwu chłopców, spotkał się z tym samym pytaniem co poprzedniego wieczora i udzielił tej samej odpowiedzi. Rezultatem była tak surowa chłosta, że niewiele się różniła od tortur, którymi w pewnych krajach wymuszają zeznania na zbrodniarzach.

Tom zniósł karę bardzo mężnie i chociaż wychowawca zapytywał go między jednym a drugim uderzeniem, czy się nie przyzna, wolał dostać rózgi niż zdradzić przyjaciela i złamać swoje przyrzeczenie.

Gajowy był teraz spokojniejszy, a pan Allworthy sam zakłopotał się cierpieniem Tomka, to wielebny Thwackum, rozgniewany uporem chłopca, posunął się w swej surowości o  wiele dalej, niż to było zamiarem parna Allworthy, który zaczął obecnie podejrzewać, że jego sąsiad się. omylił. Było to prawdopodobne, zważywszy jego uniesienie i gniew, bo do zeznań służby potwierdzającej słowa swego pana pan Allworthy nie przywiązywał wielkiej wagi. Otóż okrucieństwo i niesprawiedliwość — to dwie rzeczy,  których pan Allworthy nie mógł ścierpieć ani przez chwilę. Posłał tedy po Tomka i po krótkim, dobrotliwym napomnieniu rzekł:

— Jestem przekonany, moje drogie dziecko, że skrzywdziłem ciebie swymi podejrzeniami i przykro mi bardzo, że z tego powodu tak cię surowo ukarano.

Na zakończenie podarował mu kucyka dla zadośćuczynienia, powtarzając, jak bardzo mu przykro z powodu tego, co się stało.

Tom poczuł się w tym momencie o wiele bardziej wkuny niż w obliczu najsurowszych kar. Łatwiej mu było znieść chłostę Thwackuma niż wspaniałomyślność pana Allworthy. Łzy napłynęły mu do oczu i padł na kolana wołając:

— Och, panie, jesteś dla mnie zbyt dobry! Naprawdę, zbyt dobry! Ja nie zasługuję na to!

I w tym momencie, w uniesieniu wdzięczności omal nie zdradził swojego sekretu, lecz dobry duch gajowego przypomniał mu w porę, jakie mogłyby być tego skutki dla biedaka, i ten wzgląd zamknął Tomkowi usta.

Thwackum próbował za wszelką cenę wyperswadować panu Allworthy okazywanie chłopcu współczucia i dobroci mówiąc:

— Upierał się przy kłamstwie. — Po czym dał do zrozumienia, że ponowne lanie najprawdopodobniej wyjaśniłoby całą prawdę.

Ale pan Allworthy zdecydowanie odmówił swej zgody na ten eksperyment i rzekł, że chłopiec dość już wycierpiał, nawet jeśli był winny, biorąc pod uwagę, że nie mógł mieć innych powodów jak źle pojęte poczucie honoru.

— Poczucie honoru! — zawołał Thwackum zapalczywie — to tylko zatwardziały upór! Czyż honor może nakazywać komukolwiek kłamstwo i czyż honor może istnieć poza religią?

Rozmowa ta toczyła się przy stole pod koniec obiadu w obecności pana Allworthy, wielebnego Thwackuma i trzeciego jeszcze jegomościa, który wmieszał się do dysputy, a którego — zanim dalej podejmiemy nasze opowiadanie — pokrótce musimy zaprezentować czytelnikowi.

ROZDZIAŁ TRZECI

W którym przedstawiony jest charakter pana Square'a, filozofa, i wielebnego Thwackwma, duchownego; oraz dyskusja dotycząca...

Nazwisko owego jegomościa, który od pewnego czasu przebywał w domu pana Allworthy, brzmiało: Square. Zdolności jego z przyrodzenia nie były zbyt wybitne, lecz wydoskonalił je wykształceniem. Czytał wiele dzieł autorów starożytnych i był szczególniejszym znawcą Platona i Arystotelesa. Na tych dwóch wielkich myślicielach opierał całą swoją filozofię, czasem zgadzajajc się z poglądem jednego, a czasem— drugiego: W sprawach moralności był wyznawcą Platona, w sprawach religii skłaniał się raczej ku filozofii Arystotelesa. Ale chociaż, jak powiedzieliśmy, opierał swoją moralność na wzorach platońskich, zgadzał się jednakże najzupełniej z poglądami Arystotelesa, ceniąc Platona raczej jako filozofa i teoretyka niż jako' prawodawcę. Te przekonania zaprowadziły go dość daleko, nawet tak daleko, że wszelką cnotę uważał za sprawę jedynie teoretyczną. Co prawda, jak słyszałem, nigdy tego nie wypowiedział głośno; jednakże po krótkiej nawet obserwacji nie można było nie powziąć przekonania, że właśnie takie były jego prawdziwe poglądy i że w ten sposób jedynie dadzą się pogodzić liczne sprzeczności jego charakteru.

Jegomość ów oraz wielebny Thwackum nigdy prawie nie spotykali się, by nie nawiązać żywej dyskusji, zasady ich bowiem były w istocie krańcowo sprzeczne: Square uważał, że natura człowieka jest doskonała, a występek jest odstępstwem od natury jak ułomność ciała, Thwackum, wręcz przeciwnie, utrzymywał, że człowiek od czasu wygnania go z raju jest zbiorowiskiem nieprawości, dopóki nie dostąpi oczyszczenia i odkupienia przez łaskę. Pod jednym tylko względem zgadzali się, a mianowicie, we wszystkich swoich dysputach o moralności nie wymawiali nigdy słowa „dobroć”. Ulubionym wyrażeniem jednego było „przyrodzona piękność cnoty” — drugiego — „boska potęga łaski”. Jeden oceniał wszelkie postępki według niezmiennej zasady słuszności i celowości odwiecznego porządku rzeczy, drugi orzekał mocą autorytetu, powołując się na Pismo święte i jego komentatorów, jak prawnik przytacza Coke'a na poparcie Lyttletona bo ich komentarze są równej wartości z tekstem ustaw.

Po takiej krótkiej prezentacji przypominamy, że pastor zakończył swoje przemówienie triumfalnym pytaniem, na które, według niego, nie mogło być odpowiedzi, mianowicie: czy honor może istnieć poza religią?

Square odpowiedział, że nie można dyskutować logicznie i zgodnie z wymogami filozofii, dopóki nie ustali się dokładnie znaczenia pewnych słów, i że trudniej by znaleźć  dwa słowa o bardziej nieokreślonym i niejasnym znaczeniu od tych, które wielebny pastor wymówił właśnie, albowiem istnieje prawie tyleż różnych pojęć o honorze, co i o religii.

— Jeśli jednak przez słowo „honor” — mówił dalej Square — rozumie pan prawdziwą, przyrodzoną piękność cnoty, pozwolę sobie stwierdzić, że może ona istnieć niezależnie od jakiejkolwiek religii. Oczywiście, pan. orzeknie, że może ona istnieć niezależnie od wszystkich religii z wyjątkiem jednej. Tak samo będzie twierdził mahometanin, żyd i wyznawcy wszelkich na świecie religii.

Thwackum odparł, że argumenty tego rodzaju są tylko złośliwością nieprzyjaciół prawdziwego Kościoła. On sam nie wątpi, że wszyscy niewierni i heretycy tego świata, gdyby tylko mogli, ograniczyliby się w pojmowaniu honoru do swoich własnych absurdalnych błędów i godnych potępienia oszustw.

— Lecz honor jest jeden — dowodził wielebny pastor — chociaż istnieje wiele różnorodnych absurdalnych pojęć honoru; tak samo jak jedna jest tylko religia, choć istnieją na świecie różne sekty i herezje. Gdy mówię o religii, mam na myśli religię chrześcijańską; i to nie tylko chrześcijańską, lecz. protestancką; i nie tylko protestancką, lecz Kościół anglikański. A gdy mówię o  honorze, mam na myśli ściśle związaną i uzależnioną od tej religii świętą łaskę, która nie może być treścią żadnej innej religii. Otóż jest absurdem twierdzić, że honor, o którym tu mówiłem i który jak sądzę, mogłem jedynie mieć na myśli, mógłby dopuszczać, a tym bardziej dyktować kłamstwo.

— Ominąłem celowo logiczną konkluzję — oświadczył Square — która jasno wynikała z moich słów; lecz pan, jeśli nawet dostrzegł ją, nie próbował odpowiedzieć. Jednakże, pomijając sprawę religii, z tego., co pan powiedział, da się wywnioskować, że nasze pojęcia honoru są różne, i czyż nie dlatego właśnie różnimy się co do sposobu ich określenia? Twierdzę, że prawdziwy honor i prawdziwa cnota są niemal synonimami i że obydwa te pojęcia oparte są na niezmiennej zasadzie słuszności i na celowości odwiecznego porządku rzeczy. Kłamstwo jest absolutnym tego przeciwieństwem, a zatem prawdziwy honor nie może tolerować nieprawdy. Co do tego więc punktu zgadzamy się, jak sądzę; lecz aby ten honor miał być oparty na założeniach religii, którą poprzedzał, jeśli przez religię rozumiemy pozytywne prawo...

— Ja — wykrzyknął z oburzeniem Thwackum — ja mam się zgadzać z człowiekiem, który twierdzi, że honor poprzedzał religię! Panie Allworthy, czyż ja choć słówkiem wyraziłem zgodę?

Chciał mówić dalej, ale pan Allworthy przerwał mu stwierdzając bardzo chłodno, że obydwaj niewłaściwie pojęli jego myśli, albowiem on nic nie mówił o prawdziwym honorze. Nie udałoby mu się jednak tak łatwo uciszyć gorącej dysputy, gdyby nie zdarzył się wypadek, który ją na razie przerwał.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Zawierający usprawiedliwienie autora oraz drobne, zaiste dziecinne zajście, które, być może, również należałoby usprawiedliwić.

Zanim podejmę dalszy ciąg opowiadania, chciałbym zapobiec pewnym nieporozumieniom, których przyczyną mógł się stać zapał moich czytelników. Nie chciałbym bowiem świadomie obrażać nikogo, a zwłaszcza ludzi żywo interesujących się sprawami cnoty i religji

Mam zatem nadzieję, że nikt nie pojmie moich intencji tak błędnie, aby sobie wyobrazić, iż próbuję ośmieszyć najwyższą doskonałość natury ludzkiej, która jedyna oczyszcza i uszlachetnia serce człowieka wynosząc je ponad świat zwierzęcy. Ośmielę się twierdzić, drogi czytelniku (i im szlachetniejszym człowiekiem sam jesteś, tym prędzej będziesz skłonny mi uwierzyć), że raczej bym zagrzebał w niepamięci poglądy tych dwu osób, niżbym wyrządził krzywdę jednej z tych dwóch szlachetnych idei.

Przeciwnie: podjąłem się opisywania żywotów i postępków dwóch fałszywych i niegodnych wyznawców tych wzniosłych idei z myślą,, że przysłużę się dobrej sprawie. Zdradziecki przyjaciel jest najniebezpieczniejszym wrogiem, i powiem śmiało, że zarówno religia, jak i cnota więcej ucierpiały z powodu hipokryzji fałszywych wyznawców niż z powodu najzręczniejszych oskarżeń niedowiarków i rozpustników. Pójdę nawet dalej i powiem, że o ile cnota i religia w swej nieskażonej formie słusznie są zwane podporami cywilizowanego społeczeństwa i zaprawdę są największym błogosławieństwem, o tyle gdy zatrute są fałszem, zakłamaniem i afektacją, stają się przekleństwem społeczeństwa i umożliwiają wyrządzanie bliźnim najokrutniejszych krzywd.

Nie wątpię, że ogólnie biorąc moja satyra będzie właściwie pojęta; obawiam się tylko — ponieważ moje prawdziwe i słuszne poglądy wypowiadane są często przez usta tych dwóch osób — aby całość nie była pojmowana łącznie i aby nie przypuszczano, że wyśmiewam wszystko razem. Otóż czytelnik zechce zauważyć, że żaden z tych dwu nie był głupcem, nie można wobec tego przypuszczać, że obaj głosili wyłącznie błędne zasady i wypowiadali same nonsensy. Jakąż tedy niesprawiedliwość wyrządziłbym im, gdybym wybrał tylko złe cechy ich charakterów! I jak wykoślawione i okaleczone byłyby ich wywody!

Nie wystawiam tu na pośmiewisko ani religii, ani cnoty, lecz ich brak. Gdyby Thwackum nie gardził cnotą, a Square religią w tworzeniu swych filozoficznych systemów i gdyby obaj nie odrzucali bezwzględnie naturalnej dobroci serca, nie byliby przedmiotem drwin w niniejszym opowiadaniu, którego dalszy ciąg obecnie podejmujemy.

Kres opisywanej w poprzednim rozdziale dyskusji położyła kłótnia między paniczem Blifilem a Tomkiem Jonesem, której rezultatem był okrwawiony nos pierwszego ż wymienionych. Albowiem, chociaż panicz Blifil, młodszy latami, wzrostem przewyższał swego towarzysza, Tom posiadał w znacznie wyższym stopniu szlachetną umiejętność boksowania. Tomek starannie unikał wszelkich bójek z paniczem Blifilem. Z natury nie był zaczepny i przy całym swoim łobuzerstwie szczerze kochał Blifila, a w dodatku wiedział, że wielebny Thwackum zawsze stanie po stronie swego ulubieńca, co zupełnie wystarczało, aby Tomka zniechęcić.

Lecz słusznie powiada pewien myśliciel: „Każdy miewa chwile słabości”, nic więc dziwnego, że zdarza się to i chłopcom. Jakaś sprzeczka wywiązała się między chłopcami podczas zabawy i panicz Blifil nazwał Tomka żebraczym bękartem. Wówczas Tom, który miał dość wybuchowy temperament, bez zwłoki wywołał na twarzy wyżej wymienionego owo zjawisko, o  którym wspomnieliśmy.

Panicz Blifil zatem, z zakrwawionym nosem i łzami płynącymi po twarzy, ukazał się oczom swego wuja i straszliwego Thwackuma. Sąd w powyższym składzie wydał bezzwłocznie wyrok skazujący Tomka za napaść, bójkę i zranienie. Tomek wysunął tylko na swoje usprawiedliwienie fakt prowokacji, o czym panicz Blifil woniał zapomnieć.

Możliwe, że okoliczność ta wymknęła mu się z pamięci, bo w swojej odpowiedzi kategorycznie zapewniał, że nie użył podobnych słów, dodając:

 — Niech mnie Bóg zachowa; aby takie brzydkie wyrazy miały kiedykolwiek przejść mi przez gardło!

Tomek, wbrew wszelkim przepisom prawnym, powtórzył jeszcze raz swoje twierdzenie. Na co panicz Blifil rzekł:

— Nic dziwnego. Kto powie jedno kłamstwo, nie zawaha się przed drugim. Gdybym powiedział memu nauczycielowi takie podłe kłamstwo jak ty, wstydziłbym się podnieść głowę. . .

— Jakie kłamstwo, moje dziecko? — zawołał żywo Thwackcum.

— Przecież powiedział panu, że nikogo przy nim nie było, gdy strzelał do kuropatw; a wie doskonale — tu popłynął nowy potok łez — tak, wie doskonale, bo mi to wyznał, że Czarny Grzegorz był z nim razem. W dodatku powiedział, tak, powiedziałeś, nie możesz zaprzeczyć, że nie wyznałbyś prawdy, nawet gdyby cię pan nauczyciel zatłukł na śmierć.

Na to ogień błysnął z oczu Thwackuma, który wykrzyknął z triumfem:

— Ach! więc to jest owo błędne poczucie honoru! To jest ten chłopiec, którego nie należało drugi raz karać chłostą!

Pan Allworthy jednak z łagodniejszym obliczem zwrócił się do chłopca i zapytał:

— Czy to prawda, moje dziecko? Dlaczego tak uparcie obstawałeś przy kłamstwie?

Tomek odrzekł, że gardzi kłamstwem tak samo jak każdy, lecz jego honor wymagał takiego postępowania, ponieważ przyrzekł biedakowi osłonić go, do czego tym bardziej czuł się zobowiązany, że gajowy próbował go powstrzymać od przekroczenia zakazanego terytorium i tylko ulegając jego namowom poszedł wreszcie z nim razem. Zapewnił, że to była cała prawda o zdarzeniu i że mógłby przysiąc na to; zakończył błagając gorąco pana Allworthy, aby się zlitował nad rodziną biedaka, zwłaszcza że to nie była jego wina i że ów tylko niechętnie dał się namówić.

— Wierz mi, panie — błagał chłopak — tego właściwie nie można było nazwać kłamstwem, co ja mówiłem, bo ten biedny człowiek był najzupełniej niewinny. Ja powinienem był sam pójść za ptakami; nawet poszedłem sam najpierw, a on poszedł za mną tylko po to, aby nie dopuścić do większych szkód. Błagam cię, panie, ukarz mnie i zabierz z powrotem mojego kucyka; ale zaklinam, przebacz biednemu Grzegorzowi.

Pan Allworthy wahał się przez chwilę, po czym odprawił obydwu chłopców nakazując im żyć w większej przyjaźni i zgodzie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZWARTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIEGA PIĄTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SZÓSTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIÓDMA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA ÓSMA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIEWIĄTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej