Fyffe Charles Alan

HISTORYA GRECYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII.

HISTORYA GRECYI

Fyffe Charles Alan

ROZDZIAŁ I

POCZĄTKI HISTORYI GRECKIEJ  

1. Grecy i Italowie. Cała niemal historya Europy, przed narodzeniem Chrystusa jest historyą Greków i Italów. Nie byli oni jedynymi narodami starożytnej Europy. Były obok nich potężne plemiona Gallów i Germanów. Dlaczegoż historya starożytna mówi tak wiele o Grekach i Italach, a tak mało o innych ludach? Dlatego, że Grecy i Italowie nauczyli się mieszkać w miastach, wydawali rozsądne prawa, tworzyli rządy, wzbogacali się przemysłem i handlem, gdy inne narody zostawały w stanie barbarzyństwa i nieuctwa. Gdybyśmy znali ich historyę z owej doby nie byłaby ona dla nas zajmującą. Nie dowiedzielibyśmy się z niej o niczym prócz bitw i wędrówek, a po upływie setek lat odnaleźlibyśmy ludy te w tym stanie surowym, w jakim były na początku.

Lecz podczas gdy ludy północne zostawały w stanie barbarzyństwa. Grecy i Italowie zaczęli żyć mniej więcej tak, jak żyją narody współczesne, a dokonali wielkich czynów, których skutki trwają po dziś dzień. Grecy ocalili Europę od niebezpieczeństwa zaboru przez ludy azyatyckie, a rozszerzyli szczęśliwsze i pełniejsze życie wśród narodów, które je otaczały. Nie dlatego to się stało, iżby Grecy byli ludem doskonalszym od innych. Mieli oni liczne wady, a znaczna część ich dziejów zapełniona jest niezgodą i gwałtami. Lecz pośród tych złych stron spotykamy się z cechami wybitnie dobremi, a gdy wady Greków były wspólne innym narodom starożytności, zalety wynosiły ich w wielu względach ponad resztę ludzkości. Żaden naród nie czynił nigdy tak wielu rozmaitych rzeczy tak dobrze jak Grecy. Był to pierwszy lud, który pomyślał o szukaniu prawdy i przyczyny we wszystkiem. Ludzie uczeni dni naszych rozkoszują się w tem, co pozostało po pisarzach greckich w zakresie poezyi i historyi; artyści zaś wiedzą, że nigdy nie potrafią wykonać coś piękniejszego od rzeźb greckich. Ludzie będą zawsze interesować się Grecyą starożytną nietylko dlatego, że Grecy byli tak zdolni i tak światli, lecz dlatego, że wiele rzeczy, które najwięcej cenimy w życiu własnem, jak pragnienie wiedzy, władza pięknej mowy, sztuki, jak muzyka i malarstwo odziedziczyliśmy po Grekach.

2. Związek Greków z innymi ludami. Grecy wszakże nie należeli jak Arabowie i Chińczycy do rasy całkiem odmiennej od naszych przodków, ludów północy, będących wówczas w stanie barbarzyńskim. W bardzo odległych czasach, na długo przedtem niż pierwsze książki zostały napisane, był lud, który mieszkał miedzy morzem Kaspijskiem a górami odgraniczającemi Indye z zachodniej strony. Nietylko Grecy i Italowie, lecz większa część naro- dów europejskich, zarówno jak Indusi, są potomkami tego ludu. Wyrazy używane przez te rozmaite narody dla oznaczenia jednakowych rzeczy są bardzo do siebie podobne. Świadczy to, że był czas kiedy wszystkie one tworzyły razem jeden naród, mówiący tym samym językiem. Tak np. wyraz "ojciec" we wszystkich niemal językach oznacza się tem samem z niewielkiemi zmianami: po angielsku father, po niemiecku vater, po grecku patér, po łacinie pater, po staroindyjsku pitar [1]. Z biegiem czasu, gdy lud ten wzrastał, pewne części jego oddzielały się i wędrowały w rozmaitych kierunkach, stając się w ten sposób oddzielnymi narodami. Stawały się one coraz mniej podobnemi do siebie, a dawny ich język uległ takim zmianom, że zamiast jednego wspólnego, każdy naród zaczął mówić swoim własnym. Część tego ludu przeszła do Indyi; inna część do Europy północnej; inne znów gałęzie rozproszyły się we Włoszech, w Grecji i w Azyi Mniejszej. Italowie i Grecy tworzyli jeden naród przez długi jeszcze czas potem, gdy Germanowie i Indusi oddzielili się od nich; dlatego też ich języki nierównie więcej są do siebie podobne, niż do niemieckiego lub indyjskiego.

Niektóre z ludów zachodniego wybrzeża Azyi Mniejszej były, zdaje się, pierwotnie bardzo zbliżone do Greków; bardzo prawdopodobnem jest, że w odległych czasach ludność przybywająca przez morze z Azyi Mniejszej do Grecyi założyła tu królestwa. Później znowu Grecy osiadali na wybrzeżu azyatyckiem. Dlatego też, chociaż Grecya europejska nazywa się Grecyą właściwą, zachodnie wybrzeże Azyi Mniejszej nazywało się również Grecyą (ob. mapę), gdyż lud tam mieszkający składał się z Greków i miał udział we wszystkiem, co należało do greckiej historyi. Grecy sami nie nazywali siebie Grekami, lecz Hellenami (Hellenes); a każda część ziemi, gdzie mieszkali Hellenowie nazywała się "Helladą", bez względu na to, czy znajdowała się w Europie, Azyi, czy w Afryce. Zobaczymy później, jak awanturniczym ludem byli Grecy i jak zakładali kolonie w odległych punktach morza Śródziemnego, oraz na wybrzeżach morza Czarnego.

3. Grecya nie jest jednem państwem. Istnieje wielka różnica pod jednym względem miedzy Grecyą starożytną a państwami współczesnymi jak np. Anglia. Cała Anglia jest pod jednym rządem, a prawa wydane przez parlament obowiązują cały naród. Każde miasto ma wprawdzie swobodę zarządzania swojemi sprawami, jak oświetlenie lub brukowanie ulic, lecz żadne nie jest niezależne od praw i rządu całego kraju. Istnieje tam jedno wojsko, jedna flota, a żadna część Anglii nie pomyślałaby o oddzieleniu się od reszty. Grecya nie była takim krajem. Podzielona była na drobne części, z których każda miała swój rząd. Maleńkie miasto mogło być tak niezależnem państwem. Mogło mieć tylko parę mil ziemi i kilkaset mieszkańców, a jednak wydawać własne prawa, mieć własny rząd i własne wojsko, chociaż wojsko to było mniejsze od jednego pułku angielskiego. Na przestrzeni mniejszej od naszego powiatu mogło się mieścić kilka niezależnych miast, toczących niekiedy wojnę z sobą lub zawierających pokój. Jeśli więc mówimy, że zachodni brzeg Azyi Mniejszej stanowił część Grecyi, nie mamy wcale na myśli, iżby mieli wspólne prawa i jeden rząd, jedna bowiem i drugi podzielone były na liczne drobne państewka niezależne. Chcemy przez to jedynie powiedzieć, że lud, który mieszkał na zachodnim brzegu Azyi Mniejszej należał do tegoż narodu greckiego, co i mieszkający w Europie. Mówili tym samym językiem, mieli te same zwyczaje, a nazywali się wzajemnie Hellenami, w przeciwności do wszystkich innych narodów świata, których nazywali barbarzyńcami (barbari), tj. "narodem niezrozumiałym", gdyż nie mogli zrozumieć ich języków.

4. Grecya poprzecinana jest górami. Od samego początku Grecya podzielona była na drobne państwa. Już Homer podaje długi spis królów, którzy zgromadzili siły swoje przy oblężeniu Troi (ob. niżej), a przez całą historyę grecką będziemy mieli do czynienia z wielu państwami. Pochodzi to stąd, że Grecya poprzecinana jest górami na drobne części. W naszym kraju możemy swobodnie przejść z miejsca na miejsce, a jeśli gdzie spotykamy wzgórza, nie są one dość wysokie, ani tak strome, aby nie można było przez nie poprowadzić dróg. W Grecyi natomiast jest wiele gór trudnych do przebycia, a żyzne doliny między niemi, w których osiadała ludność, są zupełnie odcięte od siebie. W dawnych więc czasach, kiedy ludzie daleko mniej posługiwali się okrętami niż dziś, z trudnością mogli widywać kogokolwiek poza obrębem własnej doliny.

Łatwo dostrzeżemy, jaki wpływ wywarło to na Grecyę, jeśli ją porównywamy z Egiptem lub Babilonem. Egipt jest równiną ścielącą się po obu brzegach Nilu. Można było płynąć przy pomocy wiatru pod wodę, a z prądem wody na dół tak, że zawsze łatwo było dostać się z jednego krańca na drugi. Dlatego też od najdawniejszych czasów Egipt był jednym krajem pod panowaniem jednego króla czyli Faraona. Toż samo dotyczy żyznej równiny otaczającej Babilon nad rzeką Eufratem. Nie było tam nic, coby mogło oddzielić jeden kraj od drugiego; jeden król panował nad wielkim obszarem i mógł zgromadzić wielką armię. Potęga i wspaniałość królów robiła wrażenie na ludzie, który nie myślał o opieraniu się ich potędze. Dlatego też królowie Babilonii stali się zupełnymi panami swoich poddanych, a lud nie różnił się prawie od niewolników. W Grecyi wszystko działo się na odwrót. Niema ani jednej rozległej równiny w całej Grecyi. Góry dzielą ją na drobne części, a w każdej z nich król był zaledwie najważniejszym z ojców rodzin. Nie był on dość bogaty, aby mieszkać we wspaniałym pałacu, jak królowie wschodni, i dać do myślenia ludowi, że jest czemś nakształt Boga; ani też nie mógł zgromadzić wielkiej armii, zdobyć sąsiednich krajów i uczynić niewolników z ludu swego.

5.Grecy i Fenicyanie. W najdawniejszych więc czasach znajdujemy Greków podzielonych na drobne gromady zaludniające Grecyę europejską i otaczające ją wyspy, oraz bardzo pokrewne im ludy na zachodnim wybrzeżu Azyi Mniejszej. Ludzie zamożni posiadali stada owiec i bydła, winnice i pola zbożowe; ubodzy mieli niewielkie własne folwarki lub też pracowali u bogatych. Na wybrzeżu wszakże rozpoczynało się życie nowe i energiczniejsze. Tu poraz pierwszy spotkali się Grecy z Fenicyanami, (Chanaańczykami w biblii), kupcami z Tyru i Sydonu, którzy prowadzili już handel z odległymi krajami, kiedy Grecy byli tylko rolnikami. Fenicyanie mieli alfabet oraz miary i wagi znacznie wcześniej od Greków. Poczynili oni wynalazki lub też nauczyli się ich od ludów wschodnich. Umieli barwić purpurą kotary lub płaszcze za po- mocą skorupki muszli morskiej; umieli wydobywać metale i obrabiać je. Gdy najlepsze drzewa z lasów na górach Libańskich zostały ścięte, a Fenicyanie musieli poszukiwać drzewa na statki swoje, znaleźli wiele dębów, sosen i brzóz na brzegach morza Egejskiego. Wykryli oni, że korzeń greckiego dębu wiecznie zielonego może służyć do garbowania skór, a żołędzie do barwienia. Często zaś w tych samych lasach znajdowali miedź, żelazo lub srebro. Dlatego też coraz częściej przybywali Fenicyanie do wybrzeży greckich, naładowując statki swoje towarami, wyrobionemi w Tyrze i Sydonie, i wymieniając je u Greków na drzewo lub wełnę, lub nawet na ludzi, których sprzedawali jako niewolników. Wkrótce Grecy zaludniający wybrzeża nauczyli się wszystkiego co umieli Fenicyanie: zapożyczyli ich alfabet, ich miary i wagi; zaczęli budować statki, podobne do używanych przez Fenicyan i pływać wzdłuż wybrzeży. Gdy poraz pierwszy puścili się na morze, czynili to raczej dla rabunku, niż dla handlu. Rabunek morski nie był uważany za coś złego. Banda śmiałych ludzi puszczała się na statku wzdłuż wybrzeża, napadała na pierwszy okręt handlowy, jaki spotkała, lub przybijała do brzegu dla zrabowania wsi. Z obawy przed takimi piratami mieszkańcy wybrzeżni często opuszczali swoje siedziby i oddalali się w głąb lądu.

6. Poemata Homera. Doszły do nas dwa długie poemata, należące do bardzo odległych czasów historyi greckiej, które Grecy przypisywali jednemu poecie Homerowi. Jeden z nich nazywa się Iliada i opisuje czyny bohaterskie przy oblężeniu Troi czyli Ilionu. Parys syn Priama, króla Ilionu, miał porwać Helenę, żonę Menelausa, króla Sparty. Aby ją odebrać, Grecy połączyli się, oblegli Troję i zdobyli ja po upływie dziesięciu lat. Największym bohaterem wśród Greków w tym poemacie jest Achilles; największym wśród trojańczyków Hektor. Drugi poemat nazywa się Odysseą; opisuje on wędrówki i przygody Odysseusza (Ulissesa), króla Itaki, najsprytniejszego z Greków, podczas jego powrotu po zdobyciu Troi. Iliada daje nam obraz wojny; Odyssea maluje spokojne życie rodzinne w domu Odysseusza; opisuje również cudowne miejscowości i ludy, tak jak przedstawiali je marynarze greccy w swoich opowieściach, a jakie dziś nieraz spotykamy w bajkach czarodziejskich. Chociaż poemata Homera nie opowiadają o rzeczach, które rzeczywiście miały miejsce, dają nam jednak pojęcie, jak żyli Grecy w czasie, gdy poemata te powstały. Każde państewko zostawało pod rządem króla (bazileus), który był zarazem kapłanem i przynosił ofiary podczas modłów publicznych. U boku jego znajdowała się pewna ilość naczelników, których on zwoływał na naradę (bulę) zasięgając ich zdania o wszystkiem, co zamierzał czynić. Każdy z tych naczelników miał prawo wypowiedzieć myśl swoją, a chociaż król nie był obowiązany usłuchać ich rady, łatwo zrozumiemy, że władza jego zmniejszona była przez to zgromadzenie. Gdy król powziął jakieś postanowienie, zwoływał lud na rynku (agora) i oświadczał mu swój zamiar. Naczelnicy mogli przemawiać do ludu w ten sposób zgromadzonego, lecz nikomu z ludu nie wolno było przemawiać, ani też brano pod uwagę jego zdanie. W czasie poematów homeryckich bardzo mało słyszymy o ludzie: nie lud, lecz naczelnicy ograniczają władzę królewską. Gdy jeden z ludu, Tersites, wypowiada swoje zdanie, Odysseusz bije go, a lud staje po stronie Odysseusza. Podobnie jak i w innych krajach w tym odległym czasie Grecya za czasów Homera była widownią wojen i gwałtów. Rabowania na morzu i na lądzie były zwykłym zjawiskiem; jeśli ludzie nie mogli obronić się sami, narażeni byli ustawicznie na utratę swojej własności i na wzięcie do niewoli. Wojna prowadziła się w sposób okrutny, a niektóre z czynów Achillesa, opisanych w Iliadzie, w oczach naszych są objawem dzikości. Podstęp nie był uważany za złe, podziwiano go raczej jeśli był zręcznie dokonany. Z drugiej strony widzimy w tej dobie wiele pięknych rysów. Członkowie rodziny kochają się i szanują nawzajem. Wielki szacunek okazuje się rodzicom. Mężowie szanują żony więcej niż w jakichkolwiek innych krajach, a nawet więcej niż czynili to w Grecyi w czasach późniejszych. Widzimy przykłady głębokiej i wiernej przyjaźni, a niekiedy nawet prawdziwe przywiązanie miedzy niewolnikiem i panem.

7. Dawne królestwa; Kreta i Troja. Bardzo mało wiemy o rzeczywistych wypadkach z owych odległych czasów. Historya nie sięga tak daleko; mamy tylko powieści, w których bardzo mało jest prawdy. Jednym z wielkich królów, spotykających się w owych powieściach, jest Minos panujący na Krecie (zob. mapę I-szą). Minos w przekonaniu Greków był królem sprawiedliwym i potężnym, który rządzić miał wszystkimi wyspami i morzami greckimi, wyplenić piratów i zaprowadzić pokój i bezpieczeństwo. Wierzyli oni, iż po śmierci Minos został sędzią nad duszami zmarłych, gdyż tak sprawiedliwie i surowo sądził na ziemi. Wiemy z pewnością, że żaden z królów w owej odległej epoce nie miał tak rozległej władzy, jaką przypisują Minosowi; lecz może prawdą jest, że na Krecie żegluga stała się wcześniej bezpieczną niż gdzieindziej w Grecyi, i że królowie Krety uczynili cośkolwiek dla usunięcia rozbojów morskich. Na wybrzeżach Azyi Mniejszej, Troas czyli ziemia trojańska była jednem z najdawniejszych królestw. Mieściła się ona na południowym końcu cieśniny Hellespontu, łączącej morze Czarne z Śródziemnem. Zamek i miasto znajdowały się cokolwiek w głębi lądu, w miejscu gdzie rozpoczynają się wzgórza. Opowieść o oblężeniu Troi jest może bajką; niema wszakże wątpliwości, że w bardzo odległych czasach było tam miasto. Nie powinniśmy wyobrażać sobie owych dawnych miast na wzór naszych dzisiejszych. Podobne były one raczej do wioski otoczonej murem.

8. Królowie w Peloponezie. Wiele powieści opowiada się o znakomitych rodzinach, które panowały w Tebach i Peloponezie (ob. mapę 2-gą) o ich wojnach i nieszczęściach. Największym z królów tych miał być Agamemnon, król Micen, którego opisuje Homer, jako dowodzącego wszystkimi Grekami podczas oblężenia Troi. Mamy jednak wszelką pewność, że w owych czasach Grecy nigdy nie działali wspólnie, jak to opisuje Homer; cokolwiek jednak jest prawdy w opowieści o Agamemnonie; niema wątpliwości, że istnieli potężni królowie w Micenach i w innych miejscowościach Argoidy, gdyż mury ich zamków istnieją po dziś dzień. Mury te nie są budowane tak, jak budowali Grecy późniejsi, lecz utworzone są z olbrzymich brył kamiennych, tak wielkich, że Grecy przypisali ich budowę olbrzymom, czyli cyklopom, a stąd nazywali je cyklopowemi. W Tirynie, w Argolidzie spotykają się mury cyklopowe, grube na dwadzieścia pięć stóp z korytarzem wewnętrznym; w Micenach zaś znajdujemy mury staranniej budowane z dwoma lwami wyrzeźbionymi nad bramą. Niedaleko stamtąd znajduje się wielka budowla podziemna, której wnętrze było niegdyś okryte płytami ze spiżu. Była to skarbnica królów i ich pogrzebalnia.

9. Dorowie przybywają do Peloponezu. - Kolonie w Azyi. Chociaż królowie Argolidy budowali tak potężne plemię zwane Doryjczykami, opuściło siedziby swoje w północnej Grecyi i wyruszyło na południe, szukając żyznej ziemi. Przybyli oni do Peloponezu a okazali się silniejszymi od mieszkających tu plemion, które nazywano Achejczykami i Jończykami. Wielu z Jończyków nie poddało się Doryjczykom: połączyli się z innymi Jończykami, mieszkającymi w Attyce i udali się do Azyi Mniejszej. Tu osiedli w środkowej części wybrzeża oraz na przyległych wyspach, zakładając miasta Milet, Efezus i inne, zwane koloniami jońskiemi. Ateny uważały siebie za kraj macierzysty, z którego powstały kolonie jońskie, chociaż nie wszystkie pochodziły z Attyki. Wielu Achejczyków popłynęło także z Peloponezu na wyspę Lesbos i na północne wybrzeże Azyi Mniejszej. Miasta jednakże tu założone nie nazywają się achejskiemi, lecz koloniami eolskiemi. Wielu z Dorów, słysząc także o żyznej ziemi i łagodnym klimacie zamorskim, popłynęło również i osiadło na Krecie i na południowych pobrzeżach Azyi Mniejszej, a miasta przez nich założone nazwano koloniami doryckiemi; najsłynniejszem z nich było miasto Rodos. Tak więc przybycie Dorów do Peloponezu zakreśliło koniec panowaniu achejskich królów, których opisuje Homer i dało powód do założenia wielu miast w Azyi Mniejszej. Nie powinniśmy wszakże przypuszczać, iżby ten zabór i ta wędrówka odbyły się odrazu; może trwało to setki lat.

10. Dorowie w Peloponezie. Dorowie nie byli dość liczni, aby rozproszyć się po całym Peloponezie. Na północnej stronie jego wzdłuż wybrzeża zatoki Koryntskiej pozostawili oni Achejczyków w pokoju. Ta część Grecyi nazywała się Acheją i zawierała dwanaście miast. Nie zdobyli też Dorowie górzystej Arkadyi w środkowym Peloponezie. Arkadya została taką, jaką była, a uległa mniejszym zmianom niż inne części Grecyi, wskutek czego Arkadyjczyk znaczył toż samo, co człowiek wiejski lub staroświecki. Na zachodnim wybrzeżu kraj Elis zagarnięty był przez Etolów, inne plemię północnej Grecyi. W pozostałych częściach Peloponezu Dorowie byli panami, a od czasu ich przybycia zaczyna się historya prawdziwa.

11. Wojsko i zgromadzenia. Ponieważ państwa greckie były bardzo małe, obywatele każdego z nich nie utrzymywali osobnej klasy ludzi dla toczenia wojny, lecz każdy z obywateli, gdy dosięgał pewnego wieku, stawał do wojska podczas wojny. Drugiem następstwem małych rozmiarów państw greckich było to, że w każdym z nich wszyscy obywatele mający udział w rządzie, mogli zgromadzić się w jednem miejscu. W rozległym kraju spółczesnym, jak Anglia, niepodobieństwem jest dla wszystkich obywateli zgromadzić się w jednem miejscu; dlatego też miasta i wsie wybierają tam ludzi, którzy reprezentują je w parlamencie. W ten sposób powstaje rząd reprezentacyjny, umożliwiający dla większego kraju zachowanie wolności i dobre rządy. Przeciwnością rządu reprezentacyjnego jest ten, w którym wszyscy obywatele schodzą się, jak w państwach greckich. Taki rząd bezpośredni możliwy jest tylko w małych państwach.

12. Bogowie i bohaterowie Grecyi. Grecy wierzyli w wielu bogów, a w każdej miejscowości pewni bogowie mieli większy szacunek niż inni. Sądzili oni, że każdy z bogów opiekuje się pewną szczególną miejscowością lub pewnymi przedmiotami, a nie troszczy się o inne. Tak więc bogini Atene uważana była za opiekunkę Aten, a w mieście tem oddawano jej cześć większą niż jakiemu innemu bóstwu. Niektórzy bogowie byli pierwotnie przedmiotami przyrody; tak Apollo (Feb) był pierwotnie słońcem, lecz Grecy wytworzyli z nich osobistości boskie i opowiadali rozmaite historye o ich czynach. Prócz tego, że bogowie greccy byli nieśmiertelni i posiadali wielką potęgę, byli podobni na ogół do istot ludzkich; na posągach przedstawiano ich w postaci ludzkiej nadając tylko większe i piękniejsze kształty. Grecy nie czcili zwierząt, jak Egipcyanie, i nie nadawali bogom swoim potwornych kształtów, jak Indusi. Królem bogów był Zeus. Bohaterowie nie byli bogami; była to rasa ludzi silniejszych niż zwykli, którzy dawno żyli i dokonali czynów niedostępnych dla zwykłych ludzi. Opowieści o bogach i bohaterach nazywają się mytami. Każda wioska miała swoje myty, a gdy starano się je połączyć z sobą, powstały z nich całe księgi; takie zbiory mytów nazywają mitologią. Grecy nietylko wierzyli w prawdziwość mytów, lecz starali się wszystko wytłómaczyć jakąkolwiek powieścią o bogach lub bohaterach. Każde miasto miało swoje myty, tłomaczące - jak powstały jego zwyczaje. Tak w Sparcie np. jeśli zapytać kogoś, dlaczego było zawsze dwóch królów? odpowiedziano by na to: "Dlatego, że Arystodemos, bohater, który przyprowadził spartańczyków do tego kraju, miał dwóch synów". Bogów czczono za pomocą modlitwy i ofiar, lecz cześć bogów nie była czemś takim, w czem każdy mógłby wziąść udział jak dziś. Każda miejscowość miała pierwotnie gromady rodzin, do których należały pewne obrządki religijne, a kto nie był członkiem tych rodzin, nie mógł mieć w nich udziału. 13. Pierwsze związki religijne. Przechodzimy teraz do pierwszych związków, jakie łączyły państwa greckie. Na długo przedtem niż powstały związki polityczne lub traktaty pokojowe, plemiona żyjące w pobliżu, łączyły się w celu oddawania czci bogu w pewnej poszczególnej miejscowości i zgadzały się na to, aby uważać świątynię jego lub miejsce przeznaczone na taką część za miejscowość świętą, nawet wtedy, gdy plemiona te będą z sobą walczyły, oraz bronić go wspólnie. Święta uroczyste odbywały się na takim gruncie w pewnych odstępach czasu, a wszystkie należące do związku plemiona brały w nich udział; przedstawiciele ich zbierali się w celu przekonania się, że świątynia i przyległy kraj zostają utrzymane w porządku. Stopniowo przyzwyczaiwszy się działać zgodnie we wszystkiem, co dotyczyło świątyni, gromadka plemion takich mogła przyjść do porozumienia co do innych przedmiotów, np. umówić się, aby nie popełniać okrucieństw w czasie wojny, a w końcu zawrzeć umowę o trwałym pokoju i o wspólnej obronie przeciwko nieprzyjaciołom. Umowę taką mogli uświęcić przysięgą w obliczu boga, którego czcili wspólnie. W ten sposób powstały najdawniejsze związki państw w środkowym Peloponezie. Arkadya została taką, jaką była, a uległa mniejszym zmianom niż inne części Grecyi, wskutek czego Arkadyjczyk znaczył toż samo, co człowiek wiejski lub staroświecki. Na zachodnim wybrzeżu kraj Elis zagarnięty był przez Etolów, inne plemię północnej Grecyi. W pozostałych częściach Peloponezu Dorowie byli panami, a od czasu ich przybycia zaczyna się historya prawdziwa.

11. Wojsko i zgromadzenia. Ponieważ państwa greckie były bardzo małe, obywatele każdego z nich nie utrzymywali osobnej klasy ludzi dla toczenia wojny, lecz każdy z obywateli, gdy dosięgał pewnego wieku, stawał do wojska podczas wojny. Drugiem następstwem małych rozmiarów państw greckich było to, że w każdym z nich wszyscy obywatele mający udział w rządzie, mogli zgromadzić się w jednem miejscu. W rozległym kraju spółczesnym, jak Anglia, niepodobieństwem jest dla wszystkich obywateli zgromadzić się w jednem miejscu; dlatego też miasta i wsie wybierają tam ludzi, którzy reprezentują je w parlamencie. W ten sposób powstaje rząd reprezentacyjny, umożliwiający dla większego kraju zachowanie wolności i dobre rządy. Przeciwnością rządu reprezentacyjnego jest ten, w którym wszyscy obywatele schodzą się, jak w państwach greckich. Taki rząd bezpośredni możliwy jest tylko w małych państwach.

12. Bogowie i bohaterowie Grecyi. Grecy wierzyli w wielu bogów, a w każdej miejscowości pewni bogowie mieli większy szacunek niż inni. Sądzili oni, że każdy z bogów opiekuje się pewną szczególną miejscowością lub pewnymi przedmiotami, a nie troszczy się o inne. Tak więc bogini Atene uważana była za opiekunkę Aten, a w mieście tem oddawano jej cześć większą niż jakiemu innemu bóstwu. Niektórzy bogowie byli pierwotnie przedmiotami przyrody; tak Apollo (Feb) był pierwotnie słońcem, lecz Grecy wytworzyli z nich osobistości boskie i opowiadali rozmaite historye o ich czynach. Prócz tego, że bogowie greccy byli nieśmiertelni i posiadali wielką potęgę, byli podobni na ogół do istot ludzkich; na posągach przedstawiano ich w postaci ludzkiej nadając tylko większe i piękniejsze kształty. Grecy nie czcili zwierząt, jak Egipcyanie, i nie nadawali bogom swoim potwornych kształtów, jak Indusi. Królem bogów był Zeus. Bohaterowie nie byli bogami; była to rasa ludzi silniejszych niż zwykli, którzy dawno żyli i dokonali czynów niedostępnych dla zwykłych ludzi. Opowieści o bogach i bohaterach nazywają się mytami. Każda wioska miała swoje myty, a gdy starano się je połączyć z sobą, powstały z nich całe księgi; takie zbiory mytów nazywają mitologią. Grecy nietylko wierzyli w prawdziwość mytów, lecz starali się wszystko wytłómaczyć jakąkolwiek powieścią o bogach lub bohaterach. Każde miasto miało swoje myty, tłomaczące - jak powstały jego zwyczaje. Tak w Sparcie np. jeśli zapytać kogoś, dlaczego było zawsze dwóch królów? odpowiedziano by na to: "Dlatego, że Arystodemos, bohater, który przyprowadził spartańczyków do tego kraju, miał dwóch synów". Bogów czczono za pomocą modlitwy i ofiar, lecz cześć bogów nie była czemś takim, w czem każdy mógłby wziąść udział jak dziś. Każda miejscowość miała pierwotnie gromady rodzin, do których należały pewne obrządki religijne, a kto nie był członkiem tych rodzin, nie mógł mieć w nich udziału.

13. Pierwsze związki religijne. Przechodzimy teraz do pierwszych związków, jakie łączyły państwa greckie. Na długo przedtem niż powstały związki polityczne lub traktaty pokojowe, plemiona żyjące w pobliżu, łączyły się w celu oddawania czci bogu w pewnej poszczególnej miejscowości i zgadzały się na to, aby uważać świątynię jego lub miejsce przeznaczone na taką część za miejscowość świętą, nawet wtedy, gdy plemiona te będą z sobą walczyły, oraz bronić go wspólnie. Święta uroczyste odbywały się na takim gruncie w pewnych odstępach czasu, a wszystkie należące do związku plemiona brały w nich udział; przedstawiciele ich zbierali się w celu przekonania się, że świątynia i przyległy kraj zostają utrzymane w porządku. Stopniowo przyzwyczaiwszy się działać zgodnie we wszystkiem, co dotyczyło świątyni, gromadka plemion takich mogła przyjść do porozumienia co do innych przedmiotów, np. umówić się, aby nie popełniać okrucieństw w czasie wojny, a w końcu zawrzeć umowę o trwałym pokoju i o wspólnej obronie przeciwko nieprzyjaciołom. Umowę taką mogli uświęcić przysięgą w obliczu boga, którego czcili wspólnie. W ten sposób powstały najdawniejsze związki państw. W związkach tych jedno z państw było zwykle silniejszem od innych; mówiono, że państwo takie ma hegemonię, t.j. przodownictwo związku. Ponieważ najdawniejsze związki powstały ze związków religijnych i opierały się na przysiędze wobec boga, późniejsi Grecy, ilekroć tworzyli związek taki, zarazem ustanawiali wspólną cześć da boga czyli święto, w którym brali udział wszyscy członkowie związku.

14. Związek Amfiktyonów w Defach. Wielki związek religijny istniał na północy Grecyi w bardzo dawnych czasach. Dwanaście plemion połączyło się, aby czcić Apollina w Delfach (ob. mapkę) i bronić jego świątyni. Deputowani od wszystkich plemion zbierali się dwa razy do roku w celu załatwienia spraw związanych ze świątynią. Związek ten, który nazywał się Amfiktyonią Delficką nie urósł do rzeczywistego związku politycznego, a plemiona owe nieraz toczyły z sobą wojnę. Wszakże złożyły one przysięgę, że będą wstrzymywały się od dwóch rzeczy podczas wojny; a mianowicie, że nie będą burzyli sobie miast, ani przecinali dopływu wody podczas ich oblężenia. Zjazdy przedstawicieli tworzyły radę Anfiktyońską czyli "radę sąsiadów".

15. Wyrocznia Delficka. Świątynia w Delfach, będąc wspólną świątynią tych dwunastu plemion, oraz miejscem zgromadzenia się rady Amfiktyońskiej, stała się najważniejszą świątynią w Grecyi. Dawano tu wyrocznie, t.j. domniemane odpowiedzi Apolina tym, którzy udawali się do boga po radę. Kapłani tej świątyni byli bardzo zręczni: dowiadywali się o wszystkiem, co działo się w odległych miejscowościach i często dawali dobre rady w swych wyroczniach. Sława świątyni rozszerzyła się po całej Grecyi i w obcych krajach. W dawnych czasach, zdaje się, że księża uczynili niemało dobrego dla Grecyi szerząc ideje sprawiedliwości i dobroci w imieniu boga, a każąc rozdzielonym państwom greckim uczuć, że tworzą jeden naród, i że powinny ulegać jednemu boskiemu prawu. Ponieważ jednak kapani dawali wyrocznie w sprawach dotyczących walk miedzy państwami, niemniej jak w rzeczach dotyczących wojny i rządu, możni ludzie, pragnący poparcia wyroczni, zaczęli przekupywać księży. W ten sposób wyrocznia straciła zaufanie. Podczas wojen perskich, o których za chwilę będzie mowa, wyrocznia zaszkodziła sobie jeszcze bardziej, zniechęcając Greków do walki, zamiast dodawać im ducha.    

ROZDZIAŁ II

PELOPONEZ DO R. 500 PRZED CHR. - KOLONIE  

1. Dorowie i dawna ludność. Zabór Peloponezu przez Dorów musiał odbywać się stopniowo, gdyż byli oni nieliczni, ludność zaś miejscowa miała wiele miast obronnych. Dorowie podzielili się na dwie gromady, a każda utworzyła państwo niezależne. Nie tępili oni mieszkańców miejscowości, w których osiedli, lecz traktowali ich jako klasę niższą i nie dopuszczali do udziału w rządzie. W Sparcie, mieszkańcy pierwotni nie odzyskali nigdy władzy, lecz w większej części kolonii Dorowie nie byli w stanie utrzymać władzy przez czas dłuższy. Zobaczymy zaraz jakie stosunki wytworzyły się w rozmaitych państwach między nimi a ludem ujarzmionym.

2. Sparta. Jeden z oddziałów doryckich opanował miasto Lacedemon, czyli Spartę z jej polami zbożowemi (Sparte, ziemia zasiana od speiro, sieję), u stóp góry Tajgetu na wybrzeżach rzeki Eurotas w dwudziestu milach angielskich od jej ujścia. Zachowywali się oni na wzór niewielkiej armii w kraju nieprzyjacielskim. Otoczeni byli dawną achejską ludnością. Jeśli chcieli mieć więcej ziemi, musieli zdobyć ją orężem. Stopniowo rozszerzali swoje granice. Napadali i zwyciężali sąsiadów swych, zarówno Dorów jak i Achejów, jednego po drugim, dopóki nie zawładnęli całym krajem po obu stronach rzeki Eurotas aż do morza. Przywłaszczyli sobie najlepszą ziemię; resztę pozostawili dawnym posiadaczom.

3. Periojkowie i Heloci. Ludność ujarzmiona dzieliła się na dwie klasy: periojków i helotów. Periojkowie (perioikoi znaczy mieszkający wokoło) stanowili dawną ludność zachowującą swoje ziemie rolne, heloci (heilotes, może od helo wziąść do niewoli), byli niewolnikami, którymi posługiwali się Spartanie dla uprawy ziemi. Periojkowie służyli w wojsku razem ze Spartanami, lecz nie mieli głosu w rządzie. Traktowano ich jako klasę niższą, tak że np. małżeństwa między spartanami a periojkami były zakazane; lecz zachowywali oni swoją własność i nie byli źle traktowani. Nierównie gorszy był los helotów. Pewna ilość rodzin ich musiała mieszkać na ziemiach, które zagarnęli Spartanie; nie wolno im było opuścić tych ziem, ani wybrać innego zajęcia, lecz obowiązani byli uprawiać ziemię, a dostarczać ustanowioną ilość zboża, wina i oliwy corocznie do Sparty właścicielowi ziemi. Co wytwarzali nadto, było ich własnością. Nie byli oni wszakże podobni do zwykłych niewolników, gdyż nie wolno było ani ich sprzedawać, ani usuwać z ziemi. Byli w tem położeniu, w jakiem znajdowali się chłopi we wszystkich krajach Europy, a z którego wyszli w niektórych krajach dopiero przed pół wiekiem. Heloci jednak nie byli zadowoleni ze swego położenia; pamiętali o tem, że byli ludem wolnym przed najazdem Spartanów, że złożyło się przysłowie twierdzące, jako helot chętnieby zjadł Spartanina żywcem. Spartanie byli w ciągłej obawie przed powstaniem helotów, a oddziały młodych Spartanów pilnowały ich ustawicznie i potajemnie zabijały tych, którzy wydawali się odważniejszymi i niebezpieczniejszymi.

4. Spartanie jako wojsko. Dorowie po zdobyciu Peloponezu zachowali życie oddziału wojskowego; a chociaż w większej części osad zwrócili się do zajęć pokojowych i do życia miejskiego, w Sparcie byli w takiem położeniu, że utrzymali swe zwyczaje wojskowe, a nawet zwiększyli ich surowość. Gdy w innych częściach Peloponezu zwrócono się do zajęć pokojowych, Spartanie byli w ciągłej wojnie. Mogli oni zdobywać swoich sąsiadów i zachować bezpieczeństwo względem helotów jedynie pod warunkiem ciągłej gotowości do walki. W państwach znajdujących się na wybrzeżu morskim, dawni mieszkańcy wzbogacili się przez handel, a po upływie pewnego czasu panowanie Dorów zostało zrzucone. Lecz w Sparcie, umieszczonej zdala od morza, nie było handlu. Spartanie zaś postanowili utrzymać bezwzględne panowanie nad krajem, chociaż stanowili zaledwie dziesiątą część jego mieszkańców. Dbali więc jedynie o to, aby stać sie potężnem ciałem wojowniczem. Miasto ich nie było miejscem przemysłu i handlu jak inne miasta greckie; do ostatnich chwil zostawało ono podobne do wielkiej wsi, pozbawionej pięknych budynków, a umieszczone było tak ochronnie, że nie potrzebowało murów. Prawa i zwyczaje spartańskie, które przypisywano Likurgowi, zamieniały całe życie Spartanów na ustawiczne przygotowanie do wojny. Nie wolno było wychowywać dziecka, kta ųre nie było silne i zdrowe cieleśnie. Chłopców, gdy dosięgali siedmiu lat, zabierano od rodzin i oddawano na wychowanie urzędnikom państwowym. Ćwiczyli się oni w gimnastyce i w użyciu broni, a odbywali wszelkie ćwiczenia, które potrzebne były dla wojownika. Uczyli się znosić bez skargi wszelkiego rodzaju niewygody; głodzono ich, aby zachęcić do polowania w górach; niekiedy ćwiczono ich prawie na śmierć przed ołtarzami bogów. Wiedza nie istniała w owym czasie, a gdy zaczęła się tworzyć, Spartanie nie dbali o nią. Chłopców jednak nie chowano na wzór dzikich; uczono prostej muzyki i poezyi wojowniczej. Tak więc w młodości Spartanów wychowywano na żołnierzy; a gdy dosięgli wieku dojrzałego, życie ich było surowe. Zamiast mieszkać w domu z rodziną, odbywali codziennie ćwiczenia wojskowe, jadali wspólnie, a sypiali w koszarach. Przy każdym stole siadało piętnastu; obiad był bardzo prosty, ubogi; główną potrawę stanowił chleb jęczmienny. Nawet kobiety odbywały ćwiczenia gimnastyczne. Podzielały one odwagę mężczyzn i traktowane były z większym szacunkiem, niż w innych państwach greckich. Lubiły one ludzi odważnych a nienawidziły trwożliwych. Matka, spartanka, wolała, aby syn jej zginął, niż aby uciekł z pola bitwy. Przemysł zakazany był Spartanom; ponieważ ziemie ich uprawiali heloci, nie mieli więc nic do czynienia z rolnictwem i mogli oddawać się całkowicie sztuce wojskowej. Dla uniknięcia handlu z cudzoziemcami Spartanie mieli pieniądze żelazne, które miały obieg tylko w kraju.

5. Rząd - królowie, senat, Eforowie. We wszystkich niemal innych państwach greckich rządy królewskie były już zniesione; lecz w Sparcie nie lubiano zmian i królowie rządzili tam nadal. W Sparcie było zawsze dwóch królów naraz, aby żaden z nich nie stał się zbyt potężnym. Rada wodzów, o której wiemy z Homera, zachowała się w Sparcie. Złożona była z dwudziestu ośmiu starców, z których każdy miał więcej niż 60 lat, a nazywała się gerusia (od geron - starzec). Podobnie jak u Homera lud gromadził się na rynku dla wysłuchania króla, w Sparcie wszyscy obywatele zbierali się dla ustanowienia praw. Lecz tylko urzędnicy mogli przemawiać; obywatelom wolno było mówić tylko "tak" lub "nie" i w istocie mały mieli udział w rządzie. Tak więc forma rządu w Sparcie zbliżała się do tego, cośmy poznali u Homera, prócz tego, że było dwóch królów. Z biegiem czasu wszakże powstali nowi urzędnicy, zwani Eforami (t.j. dozorcami), którzy niebawem objęli w rzeczywistości rząd. Eforów wybierało zgromadzenie; mieli oni władzę nad wszystkimi Spartanami, nie wyłączając i królów, zawierali traktaty z innemi państwami i proponowali prawa. Nie mieli obowiązku zdawać sprawy z tego, co uczynili; dlategoż sprawy rządowe Sparty zachowywane były w większej tajemnicy niż gdziekolwiekindziej w Grecyi.

6. Argos. Sparta nie była pierwotnie najsilniejszem z państw doryckich. W staro-achejskich czasach największym z królów by król Myceny w północnowschodniej części Peloponezu. Teraz Myceny chyliły się ku upadkowi, sąsiednie zaś miasto, Argos, było najsilniejszem z państw greckich w Peloponezie. Były i inne osady doryckie na północnym wschodzie, jak Korynt i Sikion; wszystkie one były w związku z Argos i czciły Apollina, jako boga opiekuńczego związku. Corocznie posyłano ofiary do świątyni Apolina w Argos, które to miasto uważane było za przewodnika związku. Argos miał swoje własne terytoryum, ciągnące sie na południe wzdłuż brzegu morskiego. Gdy więc Spartanie szerzyli swoje panowanie w tym kierunku, zetknęli się oni z Argiwami (mieszkańcami Argos), i odtąd stali się ich nieprzyjaciółmi. Stopniowo Spartanie wyparli Argiwów z południowej części ich ziemi, a następnie z granicznego kraju, zwanego Kynurya, i owładnęli całą ziemia od gór Tajgetu do Wschodniego morza. Kraj ten nazwano Lakonią. W tym czasie wpływ Argosu wśród związkowców zaczął się zmniejszać a Sparta zajęła pierwsze miejsce śród państw Poloponezu.

7. Uroczystości olimpijskie. W zachodniej części Peloponezu, znajdowała się dawna świątynia Zeusa w Olimpii nad rzeką Alfeus. Ośmnaście miast połączyło się, aby składać w niej ofiary, a wielka uroczystość odbywała się tu raz do roku. Miasta Elis i Piza wiodły spór o kierownictwo temi uroczystościami; Sparta stanęła po stronie Elis i powierzyła mu kierownictwo. Było to coś więcej niż zwykły związek dwóch państw; Spartanie bowiem chcieli uczynić z uroczystości olimpijskich wielkie zgromadzenie religijne dla całej Grecyi, aby Sparta, jako opiekunka tych uroczystości, została uznaną za państwo kierownicze. Uczyniono wszystko możliwe, aby uroczystości te były atrakcyjne. Wyścigi i walki atletyczne, w których mogli brać udział wszyscy Grecy, miały tu miejsce; heroldowie byli wysyłani po całej Grecyi dla zawiadomienia o czasie uroczystości i zaproszenia wszystkich Greków do udziału w igrzyskach. Pierwotnie odbywały się tylko wyścigi piesze; bój na pięści, mocowanie się oraz inne próby siły zostały później dodane, niemniej jak wyścigi konne i na rydwanach. Drogi prowadzące przez rozmaite państwa ku Olimpii, zabezpieczone były na kilka dni przed uroczystością i po nich, aby wszyscy mogli bez obawy udawać się na igrzyska; w końcu zaś cały miesiąc uroczystości uważany był za czas spokoju w całej Grecyi. Tak więc igrzyska olimpijskie i prawidła wydane w związku z niemi, przyczyniły się do tego, że Grecy uczuli się jednym narodem, chociaż stanowili tyle państw niepodległych. Stało się zwyczajem, że każde państwo posyłało przedstawicieli swych na igrzyska oraz dla złożenia ofiary bogom. Każde państwo troszczyło się o to, aby posłowie jego ukazali się z większą wystawnością niż inni. Tysiące Greków przychodziło w roli widzów, a równina Olimpii podczas igrzysk podobną była do olbrzymiego obozu. Ci, którzy na igrzyskach otrzymywali nagrodę, byli najszczęśliwszymi ludźmi w Grecyi; chociaż nagrodą tą był wieniec z dzikiej oliwki, stanowiła ona największe odznaczenie, jakie Grek mógł uzyskać. Najpotężniejsi królowie pragnęli zająć jakieś stanowisko na igrzyskach a każde państwo szczyciło się ze zwycięstwa jednego ze swych obywateli. Podobneż uroczystości odbywały się w trzech innych miejscach, lecz olimpijskie były najważniejsze.

8. Sparta zdobywa Messenię. Na zachód od Spartanów mieszkali Messeńczykowie, surowe doryckie plemię. Dwie długie, rozpaczliwe wojny były stoczone zanim Messenia została podbita (750-650 przed Chr.): Argos, Arkadya i Sikion, obawiając się, że Sparta zwróci się przeciwko nim, posłały pomoc Messenii. Korynt i Elis popierały Spartę. Tak więc prawie cały Poloponez rozdzielił się na dwa walczące stronictwa. Duch Spartanów już zaczął upadać, gdy przybył do nich poeta ateński, Tyrteusz, i obudził ich odwagę pieśniami swemi. Śpiewy wojownicze i tańce należały do wychowania Spartanów. Nie czytywali oni nowych poematów spokojnie w książkach, jak my to czynimy, lecz śpiewali je tłumnie przed namiotem królów, lub idąc na bój. Spartanie wytrwali; dzielny opór Messenczyków pozostał bez skutku. Spartanie podbili ich. Zabrali oni najlepsze ziemie Messeńczyków, na pozostałych zaś Messeńczycy mieli mieszkać nie jako periojkowie, lecz jako heloci. Jednak chociaż ujarzmieni, Messeńczycy nie przestawali czuć się odrębnym narodem. Trzysta lat później dowódca Tebański, Epaminondas, po obaleniu potęgi Sparty, przywrócił niepodległość Messeńczykom. Wzniesione zostało miasto i Messenia znowu stanęła w rzędzie państw greckich (369 przed Chr.). W ciągu zaś tych trzechset lat Messenia nie brała udziału w życiu politycznym Grecyi.

9. Tegea. Po zdobyciu Messenii, Sparta panowała nad południową częścią Peloponezu od morza do morza. Teraz zwróciła się ku państwom na południowej granicy Arkadyi. Tu jednak Spartanie natrafili na kraj i naród, których zdobyć nie mogli. Mieszkańcy Tegei rozbili i wzięli do niewoli wojska spartańskie, a jeńców spartańskich zamienili na niewolników i kazali im uprawiać pola w tych samych łańcuchach, które Spartanie przynieśli na nich. Wszelka nadzieja zdobycia Arkadyi została stracona. Sparta chętnie przyjęła Tegejczyków na wspólników (około 560 r. przed Chr.): Tegejczycy zaś uznali za przewódców Peloponezu. U źródeł rzeki Afeus wzniesiono kolumnę, na której wyryto słowa przymierza. Tegea została wierną Sparcie, a jej wojownicy, którzy dali byli odczuć odwagę swoję Spartanom, zajmowali lewe skrzydło, będące honorowem miejscem w wojsku spartańskim.

10. Północny wschód Peoponezu. Oligarchia. Zwróćmy się teraz do państw mieszczących się w północno-wschodnim zakątku Peloponezu; do Sykionu, Koryntu i Megary. W każdem z nich, jak i w Sparcie, była garść Dorów, mieszkająca wśród dawnej ludności. Tu wszakże zniesiono władzę królewską, a rząd należał do rodzin szlacheckich. Grecy nazywali ten rodzaj rządu - oligarchią, t.j. rządem niewielu. W każdem prawie państwie greckim, prócz Sparty, potęga królów zmniejszała się stopniowo, a rodziny szlacheckie zagarniały coraz bardziej rządy, znosząc w końcu zupełnie władzę królewską. Rodziny te, uważane za potomków dawnych bohaterów, jako rody święte, oddzielały się od masy ludu; miały swoje własne obrządki religijne, w których lud nie brał udziału (ob. str. 18) oni tylko znali prawa, które nie były spisane, lecz udzielały się ustnie nakształt nauki świętej. Nie czuli się współobywatelami ludu swego państwa, lecz uważali, że oni to stanowią państwo i nie przyznali żadnych praw tym, którzy nie należeli do ich klasy. Zwykle mieli większe majątki ziemskie, gdy lud prosty pracował na mniejszych folwarkach lub też zajmował się przemysłem. Niekiedy szlachta ta zamieszkiwała odrębne od ludu okręgi.

11. Sikion. Miało to miejsce w Sikion. Szlachta dorycka mieszkała na wzgórzach, lud zaś na równinie po brzegach rzeki Asopus, oraz na wybrzeżu morskiem u jej ujścia. Szlachta nazywała ich egialczykami t.j. ludźmi wybrzeży, a pierwotnie lud nie miał prawa służyć w wojsku, ani żadnych praw obywatelskich. Wszakże po upływie pewnego czasu, szlachta, potrzebując żołnierzy, wciągnęła egialczyków do wojska, dając im maczugi, kiedy sami uzbrojeni byli w miecze i dzidy. Lecz gdy szlachta dorycka żyła z wytworów swojej ziemi, egialczycy zbogacali się przemysłem i handlem. Około r. 670 przed Chr. bogaty egialczyk, Ortagoras stanął na czele ludu i obalił rząd szlachty. Ortagoras został panem całego państwa i rządził jak król, a po śmierci władzę objął jego syn. Potomkowie jego rządzili Sikionem przez 100 lat. Stali oni po stronie ludu i znieśli wszystkie przywileje Dorów. W ten sposób skończyła się władza szachty doryckiej w Sikion, które już nie było oligarchią, lecz pozostawało pod rządem jednego władcy.

12. Tyrani. Władcy tacy, jak Ortagoras i jego potomkowie, nie nosili nazwy królów (bazileus) lecz Tyranów (tyrannoi). Wyraz tyran nie znaczy po grecku władca panujący w sposób tyrański, t.j. okrutny, lecz panujący, którego władza wznosi się ponad prawa i sprzeczna jest z prawem. Tak Fejdon, król Argsu został tyranem, gdy przywłaszczył sobie władzę nieograniczoną, gdyż prawo i zwyczaj w Agros nadawały królowi władzę ograniczoną. Król Persyi nie byłby nazwany tyranem, jakkolwiek tyrańskie byłyby jego rządy, gdyż bezwzględna władza królów była prawem i zwyczajem w Persyi, t.j. król mógł tam czynić prawie wszystko co chciał. Przeciwnie, rodzina Ortogorasa nazywała się tyrańską, chociażby rządziła najłagodniej i najmądrzej, gdyż władza taka niezgodna była z prawem w Sikion. Używając więc wyrazu "tyran" powinniśmy pamiętać, że ma on w historyi greckiej inne znaczenie niż w potocznej mowie.

13. Pierwsza wojna święta. Jeden z tyranów Sikionu, Kejstenes, chciał uzyskać łaskę wyroczni delfickiej; połączył się więc z Atenami i niektóremi innemi państwami w wojnie na korzyść Delf. Ludność Krizy, leżącej pomiędzy Delfami a morzem, kazała sobie płacić dodatek każdemu, kto przechodził przez ich miasto w drodze do Delf. Klejstenes i jego spółprzymierzeńcy wytoczyli wojnę Kryzie i zburzyli ją, ziemię zaś Krizejczyków ogłosili za poświęconą bogu, tak iż nikt nie mógł na niej budować. Wojna ta nazywała się pierwszą wojną świętą i trwała 10 lat (od 595 - 585 przed Chr.).

14. Korynt. W Koryncie rządy zmieniały się w tym samym porządku jak w Sikion: królowie, oligarchia, tyrani. Gdy skończyła się władza królów, rząd należał do dwóchset rodzin szlacheckich zw. Bachiadami. Korynt zajmował takie położenie na międzymorzu, które uczyniło go największem miastem handlowem w Grecyi. Przecinały się tu drogi prowadzące do rozmaitych części Grecyi, a Koryntczycy urządzili szyny przecinające międzymorze, przy pomocy których przewozili z jednego morza na drugie, statki mało różniące się od dzisiejszych łodzi, a to w celu uniknięcia niebezpiecznej podróży dokoła przylądka Malea. W ten sposób handel wszelkiego rodzaju skupił się w Koryncie. Jednocześnie Korynt stał się wielkim ośrodkiem budowli statków. Pierwszy port sztuczny w Grecyi powstał w Lechemii, na północnem wybrzeżu Koryntu. Otoczono go dokami. Koryntczycy wprowadzali coraz to nowe udoskonalenia w budowie okrętów. Wynaleźli oni wreszcie t. zw. "triemę", t.j. statek, zaopatrzony w trzy szeregi wioseł umieszczonych nad sobą. Statek ten stał się zwykłym statkiem Greków. Wszystko składało się na to, aby Koryntczyków uczynić narodem marynarzy; gdy zaś powstały niesnaski pod rządem Bachiadów, zachęcano młodzież szlachecką, niezadowoloną ze stosunków domowych, do zakładania kolonij zamorskich, gdzie mogli znaleźć pole dla swojej ambicyi. Największą z tych kolonij była Kerkyra, dziś Korfu, na wybrzeżach Epiru we Włoszech, oraz Syrakuzy w Sycylii (ob. mapę kolonij greckich).

15. Kypselus zwalcza Bachiadów. Chociaż Bachiadowie rządzili roztropnie, podnosząc potęgę handlową Koryntu a pozbywając się ludzi niebezpiecznych przy pomocy kolonij, nie mogli wszakże utrzymać się przy władzy. Byli oni coraz mniej liczni; nienawidził ich lud oraz inne rodziny Doryckie, również szlachetne jak Bachiadowie, których nie dopuszczano do udziału w rządzie. Jeden z członków tych rodzin ożenił się z córką Bachiada, której nikt z Bachiadów nie chciał wziąść, gdyż była kulawa. Syn ich Kypseus, miał zająć stanowisko ojca nie zaś matki. Pogardzany przez Bachiadów, Kypselus pozyskał życzliwość ludu i zawładnął miastem. Zniósłszy oligarchie rządził sam przez lat trzydzieści jako tyran (655-625) i pozostawił rządy synowi swemu, Periandrowi. 16. Periander. Periander miał lat czterdzieści, gdy objął rządy. Przyglądał się on rządom despotycznym w Azyi, a miał opinię tak zręcznego i sprytnego, jakich Grecya nigdy nie posiadała. Był on jednym z siedmiu mędrców, a nie jedno mądre orzeczenie, dotyczące panów i poddanych przypisują jemu. Periander chciał być królem nietylko z władzy, lecz także z okazałości. Ojciec jego Kypselos żył tak, jak wszyscy obywatele; Periander wybudował pałac na szczycie cytadeli Koryntu, otoczył się żołnierzami i dworem na wzór monarchów wschodnich. Nie dopuszczał nikogo w państwie do potęgi. Jeśli ktokolwiek z obywateli miał wielkie bogactwa, Periander zabierał ich część, a z łupu tego dawał wspaniałe ofiary bogom. Lubił on poetów i artystów, otaczał się nimi, a dary jego dla bogów były pięknemi darami sztuki. Zakładał kolonie, rozciągnął potęgę Koryntu daleko wzdłuż brzegów morza, między Kerkirą a wejściem do zatoki Korynckiej. Handel Koryntu był tak znaczny, że nie potrzebne były żadne podatki prócz ceł portowych. Pomimo całej wspaniałości swej Periander żył w ustawicznej obawie przed duchem wolności. Lud prosty i kupcy, którzy dotąd byli zawsze pod jarzmem bądź królów, bądź oligarchów, nie mieli niechęci dla despoty; lecz duch wolności odzywał się wśród rodzin dotychczas panujących. Dlatego też Periander zakazał wszelkich zgromadzeń, na których ludzie wysokiego rodu mogli podniecać się nawzajem myślą o wolności. Zniósł on uczty publiczne, które zachowały się były jeszcze od dawnych czasu doryckich, oraz zgromadzenia młodzieży w salach gimnastycznych; starał się budzić nieufność wśród obywateli i zachęcić ich do zamykania się w kole rodzinnem. Chciał, aby lud, nad którym panował, stał się mu ślepo posłusznym jak narody wschodnie, nie zdając sobie sprawy z tego, że bezgraniczna władza czyni człowieka tyranem, i że despota staje się igraszką namiętności i najnieszczęśliwszym z ludzi. Stawał się on coraz bardziej okrutnym i podejrzliwym. W przystępie gniewu zabił żonę swą Melissę, którą bardzo kochał. Później, pod wpływem żalu, kazał wszystkim kobietom w Koryncie spalić na jednym wielkim stosie suknie swoje, jako ofiarę na cześć zmarłej. Dwaj jego synowie mieszkali u dziadka swego, ojca Melissy, i nie wiedzieli w jaki sposób ich matka umarła. Gdy nastąpił czas wyjazdu, starzec wziął ich na osobność i zapytał, czy znają zabójcę matki? Starszy z synów był tępego umysłu i nie zastanawiał się nad pytaniem, lecz młodszy Lykofron, starał się zrozumieć jego znaczenie i doszedł do przekonania, że zabójcą był ojciec. Gdy powrócili do Koryntu, Lykofron nie chciał przywitać się z ojcem, ani mówić z nim. Periander wygnał go z pałacu, a gdy dowiedział się o przyczynie postępowania syna, zakazał obywatelom przyjmować go do domu, rozmawiać z nim lub dawać mu strawę. Przez szereg dni Lykofron błąkał się po ulicach, przymierając z głodu i nie mając z kim przemówić słowa. Gdy Periander sądził, że próba ta złamała syna, zbliżył się do niego i zaprosił go do swego pałacu. Lecz Lykofron odrzekł z pogardą, że Periander złamał własne prawo, przemawiając do niego. Ojciec wysłał go do Kerkiry gdzie pozostawał przez wiele lat. Lecz gdy Periander zestarzał się i przekonał się, że starszy syn nie może po nim dziedziczyć, posłał córkę do Kerkiry, aby skłoniła Lykofrona do powrotu i do odziedziczenia po nim rządów. Lykofron odpowiedział siostrze, że nie powróci do Koryntu, dopóki ojciec żyje. Wtedy zrozpaczony Periander zaproponował, że usunie się do Kerkiry, jeśli syn zechce panować w Koryncie. Mieszkańcy Kerkiry, dowiedziawszy się o tem, a bojąc się przybycia starego tyrana, schwytali Lykofrona i zabili go. Tak więc upadła ostatnia nadzieja Periandra. Zemściwszy się okrutnie na mieszkańcach Kerkiry, tyran wkrótce umarł po czterdziestoletnich rządach (625-585).

17. Megara. W Megarza tyranem został Teagenes (około r. 620 przed Chr.); zniósł on różnicę pomiędzy Dorami a resztą ludności. Został jednak wygnany, a pomiędzy szlachtą i ludem rozpoczęły się gwałtowne starcia.

18. Złe i dobre strony rządów tyrańskich. W tym samym niemal czasie tyrani owładnęli rządem w wielu innych państwach. Rozpoczęło się to w miastach jońskich Azyi Mniejszej, gdzie ludność obeznana była z despotycznemi rządami krajów wschodnich. Przyczyna, dla których wszędzie powstawali tyrani, była ta, że w krajach tych rodziny szlacheckie przywłaszczyły sobie wszystkie prawa polityczne, nie dając żadnych ludowi. Tyrani dochodzili do władzy stając po stronie ludu. Uczynili dobrze o tyle, że złamali ciasny system, przy którym państwem były tylko nieliczne rody szlacheckie, lud zaś był traktowany tak, jak gdyby stał poza obrębem państwa. Dotąd wszelkie obrządki religijne należały tylko do rodzin szacheckich; lud nie mógł brać w nich udziału i przez to czuł się wykluczonym z obrębu państwa. Dotąd wszelkie obrządki religijne należały tylko do rodzin szlacheckich; lud nie mógł brać w nich udziału i przez to czuł się wykluczonym z obrębu państwa. Tyrani natomiast zaprowadzili nowe i wspaniałe święta dla całego ludu; a chociaż dawne rodziny zachowały swoje specyalne obrządki i bardzo się z nimi szczyciły, nowe uroczystości religijne przyczyniły się do tego, że szlachta i lud zaczęli się poczuwać do współobywatelstwa jednego państwa. Tak więc, gdy tyrania skończyła się, a obywatele zagarnęli władzę, różnica miedzy szlachtą a ludem była już mniejsza, a wszyscy mieli lepsze pojęcie o państwie, jak o czemś, co obejmuje jednych i drugich. Tyrani oddziałali także korzystnie, zachęcając do sztuk i poezji. Na ucztach ich tłumy ludzi słyszały nowe rodzaje poezyi i muzyki, które nie mogły szerzyć się wówczas, jak szerzą się dziś za pomocą druku. U dworu takiego władcy, jak Periander, gromadzili się najzdolniejsi ludzie z całej Grecyi, a wszystko, co było nowego i najlepszego stawało się znanem i szło na użytek ogółu. Zwykle pierwszy z tyranów rządził dobrze, następcy zaś ustępowali mu. Ludzie, którzy wznosili się do potęgi, jak Kypselos i Ortagoras mogli to uczynić dlatego, że ktoś musiał stanąć w obronie ludu i złamać przywileje szlachty. Tacy tyrani zdobywali władzę z powodu, że dokonywali wielkiego dzieła w państwie i jednywali sobie zaufanie ludu. Lecz ich następcy osiągali władzę nie dlatego, że coś uczynili sami. Byli panującymi tylko przez urodzenie, a często jedynem ich dążeniem było zwiększenie władzy. Szlachta nienawidziła ich i spiskowała przeciwko nim; wtedy czując niebezpieczeństwo, znieprawieni przez władzę, tyrani stawali się często surowymi ciemięzcami i starali się stłumić wszelkie poczucie wolności. Lud, który dotychczas nie troszczył się o formę władzy, gdyż nie miał udziału w rządzie za oligarchów, nie doszedł był jeszcze do tego, aby cenić wolność i nienawidzić niewolę.

19. Sparta i tyrani. Działalność tyranów w Peloponezie była nienawistną dla Sparty. Tyrani znieśli panowanie Dorów w swoich państwach i podnieśli ludność miejscową. Spartanie obawiali się, aby toż samo nie nastąpiło w ich posiadłościach; dlatego zwalczali tyranów w Peloponezie i innych miejscowościach, gdzie tylko mieli sposobność. Obok innych wygnali siostrzeńca Periandra. Sparta była teraz uznana za przywódcę państw greckich; większa część miast Peloponezu była jej sprzymierzeńcami i posyłała wojska na jej żądanie a pod dowództwo jej królów.

20. Kolonie. Podczas okresu oligarchii i tyranii wielu zniechęconych do tych rządów lub pobudzanych przez ubóstwo opuszczało miasta greckie i zakładało na wybrzeżach morza Śródziemnego lub Czarnego nowe miasta zwane koloniami (apoikiai). Kolonie te często mieściły się tam, gdzie już poprzednio rozpoczęty był handel z tubylcami, a zawsze znajdowały się na wybrzeżu lub w pobliżu jego. Od samego początku kolonie miały już większą wolność niż miasta w Grecyi; ponieważ zaś miały zwykle grunta żyzniejsze i lepsze stosunki handlowe, wiele z nich wzbogaciło się i prześcignęło w potędze miasta przez które były założone. Kolonie nie były pod panowaniem swoich miast macierzystych, lecz miały dla nich szacunek i uczucia przyjazne, podtrzymywane przez cześć dla tych samych bogów. Kolonie rozszerzyły się po wybrzeżach południowych i zachodnich Włoch oraz w Sycylii. Ponieważ zaś Grecy prowadzili coraz rozleglejszy handel na wschodzie morza Śródziemnego, wyrugowali stamtąd kupców fenickich, w których ręku był pierwotnie cały handel (R. I, 5). Fenicyanie nie mogli oprzeć się Grekom w tej części morza, postanowili zatem utrwalić się na zachodzie i nie dopuścić Greków do zagarnięcia handlu w tej części morza Śródziemnego. W tym celu założyli wojowniczą kolonię na brzegu afrykańskim, Kartago. Kartagińczycy w związku z Etruskami we Włoszech nie dopuścili Greków do tworzenia osad na zachodnim krańcu w Sycylii lub w Korsyce, ani też na brzegach Hiszpanii. Gdyby wzrost kolonij greckich nie został w ten sposób podtrzymany przez rozwój Kartaginy, prawie całe pobrzeże morza Śródziemnego mogłoby stać się greckiem. Mimo to wybrzeża Sycylii, z wyjątkiem zachodniego krańca, stały się niejako krajem greckim. Największemi miastami były tu Syrakuzy i Agrigent. Często wojny odbywały się między Grekami sycylijskimi a Kartagińczykami. Wybrzeże południowo- zachodniej części Włoch nazywało się Wielką Grecyą z powodu liczby i doniosłości znajdujących się tu kolonij. Rozrzucone one tu były, zaczynając od Kum do Tarentu, a trudniły się rolnictwem, handlem i rybołóstwem. Na północ od Kum, oraz na wschodnim brzegu Włoch nie było kolonii. Na południowem wybrzeżu Galii (Francyi dzisiejszej) była kolonia grecka Massylia (Marsyia), obok niej kilka mniej ważnych. Na wybrzeżu afrykańskiem naprzeciwko Grecyi-Cyrene, w Egipcie-Naukratis. Wzdłuż południowego wybrzeża morza Czarnego ciągnął się szereg kolonij założonych przez Milet; po zachodniem wybrzeżu tego morza ciągnęły się one do Krymu, wśród dzikiego sąsiedztwa i w kraju, gdzie zimy były bardzo surowe. Pomyślność kolonij nad morzem Czarnem zależała od handlu zbożem, który i dotychczas jest najważniejszą gałęzią handlu w tych krajach. Wszędzie niemal, gdzie osiadali Grecy, pierwotni mieszkańcy porzucali swe zwyczaje i zaczynali żyć tak, jak żyli Grecy. Działo się to zwłaszcza we Włoszech południowych i w Sycylii, gdzie ludność należała do pokrewnej z Grekami rasy. Około r. 400 przed Chr., chociaż wybrzeża włoskie były już greckie, Sycylijczycy w głębi kraju stanowili lud odrębny. W r. 70 przed Chr. cała wyspa już była grecką, na całym jej obszarze nie można było usłyszeć innej mowy prócz greckiej.

21. Niewolnictwo. W czasach homeryckich Grecy nie mieli wielu niewolników; w miarę jednak jak się wzbogacali i przyzwyczajali się coraz bardziej do życia miejskiego, ilość niewolników wzrastała i obywatele coraz bardziej stawali się zależni od ich pracy. Stało się rzeczą zwykłą, że obywatel wolny mieszkał w mieście, uprawą zaś roli zajmowali się jego niewolnicy. Kupcy i przemysłowcy używali także niewolników w swoich interesach. Były też wielkie różnice w położeniu niewolników. Jedni z nich używani byli jako urzędnicy lub sekretarze, a położenie to czyniło z nich raczej przyjaciół ich pana niż sługi; inni byli traktowani jak dzikie zwierzęta; niekiedy całe życie niewolnika upływało na wiosłowaniu. Gdy czytamy historyę Grecyi, powinniśmy o tem pamiętać, że poznajemy tylko historyę panów, nie zaś niewolników, oraz że cała wielkość i piękność życia greckiego była udziałem tylko części ludności Grecyi. Gdyby istniała historya ludności niewolniczej, byłaby może zbyt pełna nędzy i cierpień, abyśmy mogli znieść jej czytanie.  

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IIINiedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IVNiedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VNiedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VINiedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.Niedostępny w wersji demonstracyjnej