Teofil Nowosielski

HISTORYA POLSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JEOGRAFIA DAWNEJ POLSKI. (1)

WIELKOPOLSKA.

MAŁOPOLSKA.

WIELKIE KSIĘSTWO LITEWSKIE.

PORZĄDEK CHRONOLOGICZNY PANUJĄCYCH KSIĄŻĄT I KRÓLÓW POLSKICH ORAZ WYSZCZEGÓLNIENIE ZNACZNIEJSZYCH WOJOWNIKÓW, HETMANÓW I UCZONYCH MĘŻÓW.

KRÓTKIE WIADOMOŚCI Z HISTORYI POLSKIEJ.

DZIEJE NIEPEWNE.

DZIEJE PEWNE.

KRÓLOWIE OBIERALNI.

POLSKA POD OBCEM PANOWANIEM.

KSIĘSTWO WARSZAWSKIE.

KRÓLESTWO POLSKIE KONGRESOWE.

OSTATNIE LAT PIĘĆDZIESIĄT.

HISTORYA POLSKA

dla dzieci treściwie napisana

Teofil Nowosielski,

JEOGRAFIA DAWNEJ POLSKI. (1)

Polska w czasach swojej największej świetności rozciągała się z północy na południe od ostatniego krańca biskupstwa Piltyńskiego do ujścia rzeki Joarliku, wpadającej w Dniestr, i tu największa długość wynosiła mil, 220; ze wschodu zaś na zachód, od Mścisławia do granicy Wielkopolskiej, to jest do margrabstwa Brandeburskiego, i tu największa szerokość wynosiła mil 200. Od zachodu graniczyła z górnym i dolnym Szlazkiem, margrabstwem Brandeburskiem i Księstwem Pomorskiem, na północ z morzem Baltyckiem, które oblewa Prusy, Żmudź i Kurlandyą, Inflanty Polskie; Województwa Połockie i Witebskie stykały się z Księstwem Pskowskiem, Wielkiemi Łukami i t. d., od wschodu z Księstwami Smoleńskiem, Kijowskiem i Ukrainą Ruską, na południe z Nową Serbią, rzeką Sine Wody, Multanami, Dniestrem, górami Bieszczadami i Krępakiem, które ją od Siedmiogrodzkiej ziemi i Węgier oddzielały.
Najdawniejszy jej polityczny podział był na Wielkopolskę, Małopolskę i W. Księstwo Litewskie.
(1) Krótkie to opowiadanie dziejów naszego kraju rozpoczynamy rysem jeografii dawnej Polski, gdyż wprzód należy poznać ziemię, nim poznamy wypadki, których ona była widownią.

WIELKOPOLSKA.

W podziale jeograficznym Wielkopolska składała się z Wielkopolski właściwej, Kujaw, Mazowsza i Prus.
Wielkopolska właściwa składała się z Województw Poznańskiego, Kaliskiego, Gnieźnieńskiego, Sieradzkiego z ziemią Wieluńską i Łęczyckiego.
Województwo Poznańskie. Miasto stołeczne Województwa i całej Wielkiej Polski Poznań nad rzeką Wartą. Rogożno, pamiętne zamordowaniem króla Przemysława przez margrabiów brandeburskich, Leszno gniazdo rodziny Leszczyńskich, z których ostatnim był Stanisław, król polski, a następnie książę Lotaryngii.
Województwo Kaliskie. Stolica Kalisz nad rzeką Prosną, pamiętny porażką Szwedów w roku 1706; inne znaczniejsze miasta: Koło, Konin, Pyzdry, Kazimierz, gdzie w roku 1005 pięciu pustelników odniosło męczeńską koronę, a w r. 1706, Patkul przez Sasów Szwedom wydany, został w koło wpleciony. Rzeki: Prosna, Warta, Noteć.
Województwo Gnieźnieńskie. M. s. niegdyś całego Królestwa, a w końcu Arcybiskupstwa. Gniezno. Inne miasta znaczniejsze: Trzemeszno, Wągrowiec. Rzeki Warta, i Prosna.
Województwo Sieradzkie. M. s. Sieradz nad Wartą inne miasta znaczniejsze Piotrków, sławne Trybunałem dla Wielkopolski, Wieluń, Uniejów, z grobem Bł. Bogumiła, arcyb. gnieźn., Częstochowa z klasztorem i kościołem księży Paulinów zbudowanemi na Jasnej Górze, gdzie się znajduje cudowny obraz N. M. Panny, słynny w całym świecie chrześcijańskim. Rzeki: Pilica, Prosna, Warta.
Województwo Łęczyckie. M. s. Łęczyca między błotami położona, za błotami pod miastem archikolegiata (Tum). Inne miasta Kłodawa, Kutno, Stryjków, pamiętne urodzeniem w 1547 Macieja Stryjkowskiego, kanonika żmudzkiego, historyi polskiej i litewskiej pisarza. Rzeki Wolborz, Pilica, Bzura.
Województwo Brzesko - Kujawskie. M. s. Brześć, inne miasta Włocławek nad Wisłą, z katedrą biskupów kujawskich; Kruszwica nad jeziorem Gopłem, gdzie miał mieszkanie Piast, co był ojcem pierwszej dynastyi monarchów polskich.
Województwo Inowrocławskie dawniej zwane Gniewkowskiem. Stolica Województwa Inowrocław nad Notecią; w pobliskości wieś Płowce, pamiętna ciężką klęską zadaną Krzyżakom przez Władysława Łokietka w r. 1331. Inne miasta Bydgoszcz. Do tego województwa należała.
Ziemia Dobrzyńska od Województwa Płockiego rzeka Skrwą oddzielona, dana niegdyś Krzyżakom przez Konrada, księcia mazowieckiego, a przez Jagiełłę odebrana. Miasta: Dobrzyń nad Wisłą, Lipno, Skępa, słynne cudownym obrazem Matki Boskiej.
Mazowsze czyli księstwo Mazowieckie składa się z Województw Płockiego, Mazowieckiego i Rawskiego.
Województwo Płockie. M. s. Płock, z biskupstwem, tu groby Władysławę Hermana i Bolesława Krzywoustego.
Województwo Rawskie. Rawa stolica Województwa i ziemi tegoż nazwiska, nad rzeką Rawą, Sochaczew nad Bzurą, Łowicz, Skierniewice, należące do prymasów Królestwa.
Województwo Mazowieckie. Miasto Warszawa, stolica ziemi, a w końcu i całego Królestwa, założona około roku 1300 z zamkiem królewskim, przez Zygmunta III zbudowanym, przed nim pomnik króla, przez jego syna Władysława IV wzniesiony na kolumnie marmurowej dwadzieścia sześć stóp wysokiej. Miała dawniej bibiotekę publiczną, przez biskupów Załuskich na pożytek narodu ofiarowaną, arsenał, szkołę wojskową, kolegia szlacheckie księży Teatynów, Pijarów i Jezuitów, szkoły publiczne jezuickie, pijarskie i dominikańskie; mennicę. W okolicach jej piękny Willanów z pałacem przez Jana III zbudowanym, Marymont, Mokotów, Bielany z kościołem i klasztorem Kamedułów. Za Wisłą Praga stanowiąca część Warszawy, słynna bitwą ze Szwedami w r. 1657. Tu odbywają się; w piątek wielkie targi, mianowicie na różne artykuły żywności, tudzież bydło i trzodę chlewną.
Czersk, niegdyś stolica książąt mazowieckich.
Wyszogród, dawniej stolica ziemi tegoż nazwiska.
Ciechanów, w ziemi Ciechanowskiej, Zakroczym Łomża nad Narwią, Ostrołęka. Pułtusk, należący do biskupstwa płockiego.
Do Wielkopolski liczyły się jeszcze Prusy zwane później Królewskiemi, złożone z trzech województw: Chełmińskiego, Malborskiego i Pomorskiego, od roku 1772 do Prus należą.
Województwo Chełmińskie. Miasta znaczniejsze: Chełmno na górze przy Wiśle, z pięknemi kościołami, miasta powiatowe Grudziąż, Toruń nad Wisłą, pamiętne urodzeniem Mikołaja Kopernika.
Województwo Malborskie. Główne miasta: Malborg nad Nogatem odnogą Wisły, Elbląg obronne i handlowe.
Tu jeszcze należy biskupstwo Warmińskie z tytułem Księstwa i stolicą Heilsbergiem, miasto Frauenburg, gdzie Kopernik umarł; w r. 1772 przyłączone do Prus.
Województwo Pomorskie. Najprzedniejsze tu miasto Gdańsk nad Motławą i Wisłą o milę ztąd wpadającą w morze Bałtyckie, wielce handlowne, pięknemi starożytnemi gmachami ozdobne, tu urodził się sławny astronom Heweliusz i Lengnich historyk. Oliwa z starożytnem opactwem Cystersów, sławna pokojem zawartym ze Szwedami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

MAŁOPOLSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIELKIE KSIĘSTWO LITEWSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORZĄDEK CHRONOLOGICZNY PANUJĄCYCH KSIĄŻĄT I KRÓLÓW POLSKICH ORAZ WYSZCZEGÓLNIENIE ZNACZNIEJSZYCH WOJOWNIKÓW, HETMANÓW I UCZONYCH MĘŻÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓTKIE WIADOMOŚCI Z HISTORYI POLSKIEJ.

DZIEJE NIEPEWNE.

PIAST.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZIEMOWIT.

Ziemowit po śmierci ojca swego Piasta, tron polski odziedziczył. Wieki ówczesne były wiekami podbojów. Nic też dziwnego, że i Ziemowit panowanie swoje naznaczył podbojem, starał się aż do zgonu rozprzestrzeniać granice powstającego dopiero państwa.

LESZEK.

Leszek postępował za przykładem ojca swojego Ziemowita, i coraz dalej granice krajów swych rozszerzał.

ZIEMOMYSŁ.

O panowaniu Ziemomysła, syna Leszkowego, tyle tylko wiemy, że mu się narodził syn niewidomy. Niewypowiedzianie martwił się tem Ziemomysł. Wszelako w czasie postrzyżyn, co było obrzędem religijnym u pogan, syn jego, siedmioletni Mieszko czyli Mieczysław nagle przejrzał. Było to niejako przepowiednią Opatrzności, że i naród polski, nad którym on panował, wkrótce ujrzy światło świętej wiary, co tez się ziściło.

DZIEJE PEWNE.

MIECZYSŁAW I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOLESŁAW I. CHROBRY.

Urodzony r. 967, wstąpił na tron 992, koronowany w Gnieźnie 1024, umarł 1025, panował lat 33.

Bolesław, syn Mieczysława I., nazwany był Chrobrym czyli walecznym, bo wiele krajów zawojował. Na pamiątkę swych zwycięztw, kazał powbijać żelazne słupy od strony Niemiec w rzece Sali, od strony Prus w rzeczce Ossie, a od strony Rusi w Dnieprze. Między innemi, przedsięwziął wyprawę do Kijowa, gdzie osadził na tronie wygnanego z kraju książęcia Świętopełka. Wjeżdżając do miasta przez główną bramę, uderzył w nią mieczem. Od tego uderzenia, miecz się wyszczerbił, i dlatego miecz ten szczerbca nazwę otrzymał. Bolesław podniósł znaczenie Polski, szczupłej jeszcze w granicach za jego ojca.
Za Bolesława I., ś. Wojciech nawracając Prusaków, od nich śmierć męczeńską poniósł. Przy grobie tego męczennika w kościele katedralnym w Gnieźnie, księża po dziś dzień śpiewają pieśń przez niego po polsku ułożoną: Boga Rodzica, dziewica Bogiem wstawiona o Maryja. Jestto najstarożytniejszy zabytek języka polskiego.
Otton III., cesarz niemiecki, gdy roku 1000 odwiedzał ciało ś. Wojciecha, z wielką czcią i wspaniałością podejmowany był przez Bolesława, a ujęty takiem przyjęciem, nadał mu tytuł króla, czego cesarze niemieccy przyznać nie chcieli panującym w Polsce.

Bolesław Wielkim słusznie nazwany,
Zagoił dawne Ojczyzny rany,
Ujął rząd kraju w dzielną prawicę,
Rozszerzył dawne Polski granice.
Pobił swych wrogów, wszedł do Kijowa,
I za zerwanie danego słowa
Ciął mieczem w bramę, szczerb pozostawił,
Miecz szczerbcem zwany zwycięztwy wsławił.

MIECZYSŁAW II. GNUŚNY.

Ur. r. 990, wst na tron 1025, um. 1034, panował lat 9.

Po Bolesławie Chrobrym, wstąpił na tron syn jego Mieczysław Gnuśny. O ile ojciec był dzielnym, o tyle syn niedołężnym okazał się monarchą; bo marnował czas swój w gnuśności i pijaństwie. Miał on za żonę Ryxę, rodem Niemkę, która sama prawie za niego krajem rządząc, robiła co chciała. Źle się też bardzo działo w Polsce. Mieczysław Gnuśny nietylko nic dobrego dla kraju nie zrobił, ale co gorsza Ruś utracił.

Mieczysław drugi, gnuśny, niedbały,
Nie poszedł drogą, ojcowskiej chwały;
Zasługa jego może jedyna,
Ze pozostawił Kazmierza syna;
Bo naród znalazł w nim przyjaciela
I dał mu imię Odnowiciela.
Wpierw jednak matka Ryxa rządziła,
Złupiwszy naród, kraj opuściła.

RYXA.

Gdy Mieczysław Gnuśny umarł, Ryxa ogarnęła zupełnie rządy w kraju. Za jej panowania, gorzej się jeszcze działo, aniżeli za życia męża. Niechętna zawsze Polakom, otoczyła się samymi Niemcami, zaniedbywała sprawy Państwa, nie szanowała praw ani zwyczajów miejscowych, i dopuszczała się wszelkiego rodzaju bezprawia, aż na ostatek oburzyła tak na siebie cały naród, że musiała z kraju uciekać. Wyjeżdżając potajemnie z Polski, zabrała korony i inne skarby, a zarazem wzięła z sobą nieletniego syna swego Kazimierza, którego wysłała na nauki do Francyi, do klasztoru Benedyktynów w Clugni (po polsku Kluniak). Osierocony kraj, pozostawiła tym sposobem w największem zamieszaniu.

KAZIMIERZ I. ODNOWICIEL.

Ur. r. 1016, wstąpił na tron 1040, ran. 1058, panował lat 18.

Ze wstąpieniem na tron Kazimierza, namiestnik Mazowsza niejaki Masław, powróciwszy do pogaństwa, wzniecił bunt przeciwko królowi. Kazimierz odniósłszy zwycięztwo nad buntownikami, zajął się troskliwie dobrem kraju, poodnawiał biskupstwa, zaprowadził wiele szkółek i klasztorów. Ztąd też Polacy nazwali go Odnowicielem. Zostawił po sobie dwóch synów, Bolesława i Władysława.
Gdy kraj w rozterkach ciężko się smucił,
Kazimierz wezwany do Polski wrócił,
Zbuntowanego pobił Masława
I rząd poprawił przez dobre prawa.
Zakładał szkółki, wznosił klasztory,
Wznawiał fundacye, budował dwory;
Odnowicielem lud go mianował,
Króla po zgonie szczerze żałował.

BOLESŁAW II. ŚMIAŁY.

Urodzony r. 1041, wstąpił na tron 1058, ustępuje 1081, pan. lat 22.

Bolesław, starszy syn Kazimierza, zasiadł na tronie. Król ten waleczny, ztąd śmiałym zwany, odzykał tron Jaromirowi, księciu czeskiemu, Izasławowi, księciu kijowskiemu, i Beli, królowi węgierskiemu, którzy uciekli się do niego o pomoc.
Zbyt długi pobyt Bolesława na Rusi, sprowadził w Polsce wielki bezrząd i zepsucie obyczajów. Stanisław Szczepanowski, biskup krakowski, surowo o to króla upominał, a widząc, że napomnienia jego były bezkuteczne, zagroził mu klątwą. Bolesław uniesiony gniewem, własną ręką zabił biskupa u stopni ołtarza. Dowiedziawszy się o tem Papież, rzucił klątwę na króla, a ten musiał uciekać z kraju do Węgier, gdzie wkrótce życie zakończył.

Król to waleczny, z przydomkiem Śmiały.
W łaskach, w pomocy, szczodry, wspaniały.
Obcym książętom trony przywracał,
Ale urazy zemstą odpłacał.
Szczepanowskiego biskupa zabił,
Zgubił sam siebie, a kraj osłabi!.
Uszedł do Węgier, przez Rzym wyklęty.
Zmarnował żywot świetnie zaczęty.

WŁADYSŁAW I. HERMAN.

Ur. r. 1043, wstąpił na tron 1081, umarł 1102, panował lat 21.

Władysław Herman, syn Kazimierza Odnowiciela, wstąpił na tron po bracie swoim; panował niedołężnie. Rządy Państwa zdał na Sieciecha, wojewodę krakowskiego, który dopuszczał się rozmaitych bezprawiów i kraj uciskał. Polacy oburzeni za to na króla, zniechęcili się zupełnie do niego. Korzystając z tego Czesi, podmówili synów jego Zbigniewa i Bolesława, by bunt przeciw ojcu podnieśli. Ztąd długo w kraju trwały zamieszki, a chociaż w końcu Sieciecha wygnano z Polski, naród dużo ucierpiał. Władysław Herman umierając, kraj i synów w niezgodzie zostawił.

Niewielka z króla tego pociecha.
Leniwy, rządy zdał na Sieciecha,
A Sieciech sam źle się zasłużył,
Gwałtami Polskę całą oburzył.
Przynęcił Czechów i Bolesława,
Na ojca własne zbuntował dzieci,
A choć go z kraju wygnały prawa,
Polska cierpiała w nieszczęść zamieci.

BOLESŁAW III. KRZYWOUSTY.

Ur. r. 1085, wstąpił na tron 1102, um. 1139, panował lat 37.

Zaledwie Bolesław odziedziczył tron po ojcu, Władysławie Hermanie, Zbigniew, brat jego przyrodni, zaczął Polskę niepokoić, podburzając sąsiadów zawistnych. Bolesław kolejno wszystkich swych nieprzyjaciół pokonał, i granicę Polski rozszerzył aż do wyspy Rugii. Zbigniewowi przebaczył; lecz gdy ten wichrzyć nie zaprzestał, zabity został przez stronników króla. Bolesław Krzywousty wygrał czterdzieści bitew, lecz przegrawszy czterdziestą pierwszą, umarł, jak mówią, ze zmartwienia. Przed śmiercią podzielił kraje Polski pomiędzy czterech swoich synów: Władysława, Mieczysława, Bolesława i Henryka; piątemu synowi Kazimierzowi nic nie dał. Przez podział Polski wielki on błąd popełnił; bo rzucił ziarno niezgody pomiędzy synów, i przez to Polskę wystawił na wiele nieszczęść w późniejszym czasie.

Kiedy Bolesław zasiadł na tronie,
Złe się gnieździło w całej koronie;
Zbigniew, brat króla, burzył Prusaków,
I naprowadził na kraj rodaków.
Ale Bolesław za sprawą Boga,
Na czele hufców pokonał wroga;
Błąd jednak zrobił mimo wawrzynów,Że kraj podzielił pomiędzy synów.

WŁADYSŁAW II.

Ur. r. 1104, wst. na tron 1139, wygnany 1148, um, 1159, pan. lat 9.

Po Bolesławie Krzywoustym, objął rządy syn starszy Władysław, a żona jego Agnieszka, rodem niemka, widząc, że mąż część tylko krajów po ojcu odziedziczył, podburzyła go przeciwko braciom. Władysław najechał ziemie swoich braci, lecz przez nich pobity, musiał z żoną schronić się do Niemiec.

Słaby król i mąż: z rady Agnieszki
Wszczynał domowe w Polsce zamieszki,
Chcąc braci wyzuć z ich ojcowizny;
Ale wygnany został z Ojczyzny.
Zbity na głowę przez własnych braci,
Razem i sławę i berło traci:
A nadewszystko miłość narodu
Przez podszept żony z obcego rodu.

BOLESŁAW IV KĘDZIERZAWY.

Ur. r. 1127, wst. na tron 1148, urn. 1173, panował lat 25.

Bolesław, zwany Kędzierzawym, brat Władysława II, był monarchą słabego umysłu.
Cesarz niemiecki Fryderyk Rudobrody, chcąc dla swych widoków tron Władysławowi przywrócić, najechał Polskę. Bolesław nie mogąc się oprzeć nieprzyjacielowi, przyjął upokarzające warunki, a między innemi synom zmarłego podówczas Władysława, Szląsk odstąpił.
W czasie wojny z Prusakami zginął Henryk, brat Bolesława.

Cesarz niemiecki, Frydrych Eudobrody,
Niemało w Polsce narobił szkody,
Wkroczył w jej kraje, i Bolesława
Złożyć chciał z tronu dla Władysława.
Lecz w moc przymierza, po tegoż skonie,
Chociaż Bolesław został przy tronie,
To synom jego król ten niedbały
Odstąpić musiał polski Szląsk cały.

MIECZYSŁAW III. STARY,

Urodzony r. 1131, wstąpił na tron 1173, wygnany 1177.

Po Bolesławie Kędzierzawym, wstąpił na tron Mieczysław, książę poznański, brat Bolesława. Rządy Mieczysława nacechowane były srogością i gwałtami starostów nad uciśnionym ludem. To sprawiło, że naród oburzony do żywego, zmusił Mieczysława do ustąpienia tronu najmłodszemu bratu Kazimierzowi.

Krótko panował Mieczysław Stary,
Zbyt srogie na lud wymierzał kary
Za małe winy; a złym pobłażał,
Gdy kto mu u nóg się upokarzał.
Panowie w jego wstępując ślady,
Gwałty czynili; niebyło rady,
Wreszcie Mieczysław przez lud zmuszony,
Odstąpił bratu swojej korony.

KAZIMIERZ II. SPRAWIEDLIWY.

Ur. r. 1138, wst. na tron 1177, um. 1194, panował lat 17.

Po wstąpieniu na tron Kazimierza, który był synem najmłodszym Bolesława Krzywoustego, zwołał on r. 1180 zjazd do Łęczycy. Na tym zjeździe, duchowieństwo i możni Panowie ograniczyli wielce władzę królewską. Kazimierz chciał dobrze a źle uczynił przez zbyteczną swoją powolność. Król sam zresztą sprawiedliwie rządził, co zjednało mu u narodu przydomek Sprawiedliwego. Jedni tylko Panowie przemożni nadużywać zaczęli swej władzy nad uciśnionym stanem kmiecym, uchylali się od płacenia podatków i innych posług krajowych, a dla wzmocnienia przywłaszczonej sobie potęgi, budowali zamki obronne.
Za panowania tego króla, ukończono z Węgrami dawny spór o granice. Odtąd Tatry oddzielać miały Polskę od Węgier.

Kaźmierz na polskiej siedząc stolicy,
Zgromadził stany w mieście Łęczycy,
Zbyt wielkie szlachcie dał przywileje,
A jak nam tego dowodzą dzieje,
Chociaż chciał dobrze, jednak źle zrobił
I możnowładców wnet przysposobił,
I kraj osłabił i władzę tronu.
Miał też niemało trosk aż do zgonu.

MIECZYSŁAW III. POWTÓRNIE.

Wst. na tron powtórnie r. 1199, umarł 1202, panował lat 3.

Po zgonie Kazimierza Sprawiedliwego, Mieczysław III. rościł prawo do tronu polskiego. Ztąd pomiędzy nim a stronnikami Leszka Białego, przyszło do krwawej walki nad rzeką Mozgawą. Bitwa ta nic nie rozstrzygnęła; ale słaba Helena, matka Leszka, dała się złudzić Mieczysławowi i ustąpiła mu tronu z krzywdą swego syna.
Panowanie Mieczysława nie odznaczyło się niczem ważnem, ani tez pomyślnem dla kraju.

WŁADYSŁAW III. LASKONOGI.

Ur. 1168, wst. na tron 1203, zrzekł się tronu 1207, um. 1231, pan. lat 4.

Po krótkiem panowaniu Mieczysława III, powołano Leszka Białego na tron polski. Atoli gdy Leszek nie chciał oddalić od siebie wiernego przyjaciela i doradzcę swego, Goworka, ogłoszono królem Władysława Laskonogiego, syna Mieczysława Starego, tak nazwanego od nóg cienkich. Władysław niedługo panował; bo przekonawszy się, iż nie posiada miłości u narodu, i że mu się tron nie należy, dobrowolnie ustąpił korony Leszkowi Białemu.

Po Mieczysławie wszedł na tronu progi
Władysław trzeci, zwany Laskonogi,
Wojewoda krakowski trzymał jego stronę.
Jemu też Laskonogi winien był koronę.
Krótko panował, niczem się nie wsławił,
Lecz przykład roztropności po sobie zostawił,
Widząc że w kraju nie bardzo lubiony,
Chętnie Leszkowi odstąpił korony.

LESZEK I. BIAŁY.

Ur. 1183, wezwany na tron 1194, pan. dopiero od 1207, um. 1227, panował lat 21.

Zaraz na początku panowania Leszka, który był synem Kazimierza, podniosło bunt przeciwko niemu niespokojne zawsze Pomorze, którem zarządzał Świętopełk. Król chcąc załagodzić całą tę sprawę, zwołał zjazd książąt do Gąsawy, i sam nań przybył. Tu Świętopełek, pragnący swego wywyższenia, zdradą uprowadził Leszka, a obawiając się polskiej pogoni, zamordował go w drodze.
Za panowania tego łagodnego, lecz nieszczęśliwego króla, zbliżył się do granic Polski Zakon Krzyżaków, wezwany od Konrada, brata Leszka Białego, dla obrony przeciw dzikim Prusakom. Byłto wielki błąd i zaród wielu na przyszłość nieszczęść dla Polski.

Przyjaźnią, wierną Leszek wiedziony.
Przeniósł Goworka nad blask korony —
Ustąpił tronu, wkrótce doń wrócił,
Bunty Pomorzan dzielnie ukrócił.
Ziemię. Chełmińską dał Konradowi;
Panu możnemu Świętopełkowi
Zlecił Pomorze; lecz zdrajca skrycie
Królowi swemu odebrał życie.

BOLESŁAW WSTYDLIWY.

Ur. 1221, wst. na tron 1227, um. 1279, pan. lat 52.

Niedołężny ten król, syn Leszka Białego, słusznie Wstydliwym nazwany, długi czas panował pod wpływem książąt Konrada Mazowieckiego i Henryka Wrocławskiego, którzy wciąż się swarzyli o opiekę nad młodym królem.
Za rządów Bolesława Wstydliwego źle się działo w Polsce i wiele ją klęsk dotknęło. Tatarzy i Mongołowie kraj napadali i pustoszyli; zniszczyli oni kwitnące miasta: Sandomierz, Kraków i Wrocław. Pod Lignicą, w czasie bitwy z Tatarami, poległ Henryk Pobożny, książe szląski. Chociaż wojsko chrześcijańskie dużo ucierpiało, wróg straciwszy niemało swoich, powrócił wreszcie do stepów nad morze Kaspijskie.
Bolesław panował wielce niedołężnie i nieszczęśliwie przez lat 52; umarł bezpotomnie.

Za wstydliwego króla Bolesława,
Spadła na Polskę klęska nader krwawa;
Tatarzy i Mongoły kraje napadali.
Ogniem i mieczem ludy nasze wytępiali,
Aż wreszcie dzicz ta nagle gdzieś z kraju pierzchnęła,
A Polska nieszczęśliwa trochę odetchnęła.
Pod rządem niedołężnym, już w lechickie kraje
Wciskały się niemieckie prawa, obyczaje.

LESZEK CZARNY.

Ur. 1250, wst. na tron 1279, umarł 1289, panował lat 10.

Po Bolesławie Wstydliwym zmarłym bezdzietnie, odziedziczył tron synowiec jego Leszek Czarny. Byłto monarcha dość waleczny, sam osobiście ścierał się z Tatarami, Litwinami i Jadźwingami, lecz strojem i obyczajami był Niemcem, dlatego od szlachty nielubiony. Po dziesięcioletniem panowaniu tron zostawił swemu bratu Władysławowi, dla małego wzrostu Łokietkiem zwanemu. Mimo jednak tego Krakowianie, po największej części pochodzenia niemieckiego, poddali miasto Henrykowi, księciu wrocławskiemu, i uznali go za pana swojego. Nie długo się jednak cieszył Henryk panowaniem, umierając, naznaczył dziedzicem korony Przemysława, księcia wielkopolskiego.

Król Leszek Czarny gdy Polską władał,
Tatatarzyn dziki na kraj napadał;
Choć krótkie było to panowanie,
Zrządziło wielkie spraw zamięszanie.
Henryk Probusem powszechnie zwany,
Miał być po Leszku na tron wybrany,
Lecz gdy zaniemógł, błąd swój poznawa,
Bo królem uznał sam Przemysława.

PRZEMYSŁAW WIELKOPOLSKI.

Ur. 1257, wst. na tron i koronowany na króla 1295, zabity 1296, panował 7 miesięcy.

Przemysław, książę wielkopolski, w Gnieźnie był koronowanym; krótko jednak panował, bo w siódmym miesiącu po koronacyi, zabity został przez zawziętych margrabiów Brandeburgskich. Po nim wstąpił na tron Władysław Łokietek.

Przemysław w Gnieźnie koronowany.
Niedługo został zamordowany
Przez Brandeburgskich Margrabiów chciwych,
Zazdrosnych Polsce i nieżyczliwych.
Po nim Łokietek objął koronę,
Lecz wkrótce w obcą, musiał pójść stronę,
Bo przez Wacława z Wielkopolany
Dla różnych uraz, został wygnany.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK.

Urodzony 1260, panował po raz pierwszy lat 4.

Granice Polski rozszerzyły się znacznie pod panowaniem Łokietka, był on bratem Leszka Czarnego. Ale Łokietek upojony powodzeniem zaczął kraj zaniedbywać. Wielkopolanie korzystając ze złej wiary Gryfiny, wdowy po Leszku Czarnym, wynieśli na tron Polski Wacława, króla czeskiego.

WACŁAW KRÓL CZESKI.

Ur. 1271, wst. na tron 1300, umarł 1305, panował lat 5.

Złe, a na szczęście kraju krótkie Wacława i starostów jego rządy, wielką dla Polski były nauką. Gdy Wacław syn Przemysława Ottokara, króla czeskiego, zasiadał na tronie polskim, Władysław Łokietek tułał się po świecie. Z kosturem w ręku przybył on do Rzymu, a tam u stóp grobów apostolskich rozpamiętywając dawniejsze swe błędy, wyrzekł się ich nazawsze. Bóg ulitował się nad królem tułaczem, a zgon Wacława powrócił mu tron polski.

Zadarł Łokietek z Wielkopolany,
Wacław na króla został wybrany;
Choć rządy jego nie długo trwały,
Niemałe ciosy Polsce zadały;
Lecz były dla niej pełne przestrogi.
Wkrótce Łokietek poskromił wrogi,
Gdy tron odzyskał: choć zrazu błądził,
Wnet się poprawił i mądrze rządził.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK.

Po raz trzeci wst. na tron 1306, um. 1333, pan. stale lat 27.

Łokietek, uśmierzywszy rokosz podniesiony w Krakowie przez tamecznego wójta Alberta, koronował się w tem mieście z wielką uroczystością.
Ożeniwszy syna swego Kazimierza z córką Gedymina, wielkiego księcia litewskiego, zawarł z nim przymierze, i wspólnie przedsięwziął wyprawę przeciw Krzyżakom, którzy Polskę wciąż niepokoili. Pod Połowcami pobił ich na głowę.
Po tem zwycięztwie, Łokietek zajął się szczerze sprawami państwa, a otrząsnąwszy się z dawnych błędów, przez cały ciąg panowania swego czynił co tylko mógł dla dobra kraju. Podniósł on dobry byt w Polsce i troskliwie rozkrzewiał w niej nauki. Roku 1331 zwołał w Chęcinach sejm powszechny, na którym wiele dobrych praw uchwalono.

Władysław, przez lud Łokietkiem zwany,
Trzykroć z własnego kraju wygnany,
Przeszedł przez smutne losu koleje,
A gdy w nim naród złożył nadzieje,
Gromił swych wrogów, chytrych Krzyżaków,
Zawsze zwycięzki z garstką Polaków.
On różne ziemie skojarzył w całość,
Dokonał wiele przez swą wytrwałość.

KAZIMIERZ WIELKI.

Ur. 1310, wst. na tron 1333, um. 1370, pan. lat 37.

Król ten zasłużył sobie na przydomek Wielkiego nie przez wojny ani podboje, ale przez mądre swe rządy krajów obszernych, które zostawił mu po sobie rodzic jego Władysław Łokietek. Odzyskał od Krzyżaków zgodnym sposobem ziemię Dobrzyńską i Kujawy, odstąpił im zaś Pomorze gdańskie, które odtąd zowie się Prusami; w zamian za zrzeczenie wieczystej pretensyi do tytułu króla polskiego, odstąpił czeskim monarchom Szląsk. Temi ofiarami okupił Polsce pokój, który stał się dla niej źródłem zamożności. Po śmierci Bolesława, księcia mazowieckiego, księstwo Halickie do Polski przyłączył, a z potężnym sąsiadem Karolem IV, cesarzem niemieckim, wydawszy za niego wnuczkę swoją Elżbietę, przyjaźń utrwalił.
Kazimierz Wielki wznosił miasta i zamki a nadewszystko opiekował się rolnikami tak jak prawdziwy ojciec. Widząc to szlachta, przezwała go Królem chłopów. On-to rozkazał zebrać wszystkie dawne prawa polskie, i w roku 1347 ogłosił je w mieście Wiślicy; ztąd księgę tych praw nazwano Statutem Wiślickim. Dla podniesienia oświaty, założył pierwszą w Polsce Akademią w Krakowie 1364 r.
Kazimierz Wielki był ostatnim z rodu Piastów.

Król, chłopków królem powszechnie zwany,
Jak pan i ojciec od nich kochany.
Był sprawiedliwym, łask swych nie skąpił,
Miłując pokój, Szląska odstąpił;
Szczęśliwie krajem długi czas władał,
Statut Wiślicki Polakom nadał,
Wspierał rolnictwo, budował miasta,
Był on ostatnim potomkiem Piasta.

LUDWIK, KRÓL WĘGIERSKI.

Ur. 1326, wst. na tron 1370, umarł 1382, panował lat 12.

Ludwik, synowiec Kazimierza Wielkiego., był dobrym monarchą dla Węgier, ale złym królem dla Polski. Sam przesiadywał w Węgrzech, a rządy polskie pozostawił matce swojej Elżbiecie, która nie lubiąc Polaków, lud uciskała, a skarby z Polski do Węgier wywoziła.
Król, nie mając syna, zwołał sejm do Koszyc roku 1374, i tam przywilejem zaręczając całość państwa, wyjednał u szlachty, że córkę jego Jadwigę, uznała za następczynię tronu polskiego. Za to uwolnił on szlachtę od płacenia podatków, przeto skarb zawsze był ubogi, a w razie zagrożonych przez nieprzyjaciela granic Polski, nie było za co utrzymać wojska na obronę kraju.
Ludwik zniechęcił do siebie wszystkich Polaków; nie zapobiegł bezprawiom, jakich urzędnicy jego dopuszczali się, a co gorsza, nie dotrzymał przysięgi, jaką w mieście Budzie ponowił, gdyż chcąc Księstwo Halickie do Węgier przyłączyć, wprowadził tam zbrojną siłę węgierską.

Ludwik, następca króla dzielnego,
Dla Polski zrobił mało dobrego.
Chociaż od Węgrów Wielkim był zwany.
Zwołał do Koszyc przedniejsze Pany,
Tam ustanowił dwa grosze z łanu,
Sposobiąc córce tron naszej ziemi.
Polska nie miała Ojca w tym Panu,
Co tylko w Węgrzech żył między swemi.

JADWIGA.

Ur. 1371 — 1372, obrana królową polska 1383, koron. 1384, [ zaślub. Jagiełłę 1386, ara. 1399, pan. sama lat 3, z Jagiełłą lat 13.

Po śmierci Ludwika i krótkiem bezkrólewiu, wstąpiła na tron córka jego Jadwiga.
Szlachetna dziewica, dobro Polski mając na względzie, wyrzekła się związków ślubnych z Wilhelmem, księciem austryjackim, którego od młodości kochała, a oddała swą rękę księciu litewskiemu Jagiełłę, uchodzącemu za barbarzyńcę i wyznającemu podówczas religija bałwochwalczą, gdy tenże z całym swym ludem litewskim przyjął chrzest święty. Szlachetne to poświęcenie Jadwigi, pociągnęło za sobą jeden z najważniejszych wypadków w naszej historyi, to jest połączenie Litwy z Koroną.
Cnotliwa i bogobojna królowa Jadwiga, poświęcając się przez całe życie dobru ojczyzny i uczynkom miłosiernym, zjednała sobie powszechną miłość u narodu.
Umierając, zapisała swoje klejnoty na uposażenie Akademii krakowskiej.

Długo w Jadwidze trwała obawa,
By za Jagiełłę pójść Władysława,
Lecz wstręt przemogła miłość Ojczyzny,
Bo za poradą, polskiej starszyzny
Dłoń mu oddała: a pełna cnoty,
Wszystkie swe złoto i swe klejnoty
Wszechnicy polskiej (1) ofiarowała.
Jadwiga Boga i kraj kochała.

(1) Akademii krakowskiej.

WŁADYSŁAW JAGIEŁŁO.

Ur. 1354, ochrzczony i wst. na tron polski 1386, um. 1434, pan. lat 48,

Złączenie Litwy z Polską nie podobało się zawistnym Krzyżakom, rozpoczęli nawet wojnę; ale Jagiełło pobił ich na głowę pod Grunwaldem, r. 1410.
Król ten, r. 1413 zwołał sejm obu połączonych narodów do Horodła, gdzie szlachta litewska otrzymała równe z szlachtą polską przywileje.
Zygmunt, cesarz niemiecki, koronę litewską przyrzekając Witoldowi, bratu Jagiełły, podburzył go przeciw niemu. Witold dawszy się złudzić, począł kraj wichrzyć; lecz nie mogąc osiągnąć korony, umarł ze zgryzoty.
Jagiełło podźwignął podupadłą Akademią krakowską hojnemi zapisami cnotliwej małżonki swej Jadwigi.

Książe pogański z litewskiej ziemi
Przybył do Polski z panami swemi;
By stać się godnym ręki Jadwigi,
Przyjął chrzest święty, a na wyścigi
Poszli za księciem jego poddani,
W białą czystości szatę przybrani.
Polskę i Litwę złączył on razem
Miłością bratnią a nie żelazem.

WŁADYSŁAW WARNEŃCZYK.

Ur. r. 1424, wst. na tron 1434, obrany królem węg. 1440, um. 1444, panował lat 10.

Za staraniem Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa krakowskiego, uznano królem polskim zbyt jeszcze młodocianego Władysława, syna najstarszego Władysława Jagiełły. W pięć lat później Węgrzy obrali go także królem swoim. Jako król węgierski, zmuszony był prowadzić wojnę z Turkami, których pobił, a następnie pod przysięgą zawarł z nimi pokój na lat 10.
Za powrotem do Polski, znalazł Władysław wielu niezadowolnionych zawartym z Turkami pokojem, i ci nakłonili króla do niedotrzymania przysięgi, i do przedsięwzięcia nowej wyprawy przeciwko Turcyi. Snadź Pan Bóg chciał ukarać Władysława za złamanie przysięgi; bo zaraz z początkiem wyprawy, młody król zginął pod Warną roku 1444.
Za panowania tego króla nastąpiło zjednoczenie kościoła wschodniego z zachodnim, to jest greckiego z rzymskim. W owym czasie przybyło Polsce Księstwo Siewierskie, kupione od Wacława, księcia cieszyńskiego, przez Zbigniewa Oleśnickiego, zasłużonego wielce krajowi.

Ledwie Polacy tron mu oddali,
Węgrzy go królem także obrali;
Lubo Władysław był jeszcze młody
Męztwa wielkiego dawał dowody:
Jako król Węgrów, pobił Turczyna;
Lecz gdy na nowo wojnę z nim wszczyna,
Gardząc umową jak rzeczą marną,
Został zabity w bitwie pod Warną.

KAZIMIERZ IV. JAGIELLOŃCZYK.

Ur. r. 1427, ogłoszony W. X. Lit. 1440, królem polskim 1445, um. 1492, pan. lat 47.

Po zgonie Władysława Warneńczyka, wyniesiono na tron polski brata jego, Kazimierza Jagiellończyka, który poprzednio Litwą rządził i przez to nastąpiło ściślejsze zjednoczenie Litwy z Polską.
Za panowania tego króla, przyszło do nowej z Krzyżakami wojny, trwającej przez lat dwanaście, aż ją zakończył pokój zawarty w Toruniu r. 1466. Część Pomeranii z Warmią i ziemią Chełmińską, wcielono do Polski, resztę zaś Prus, jako lenność, pozostawiono przy Krzyżakach, pod warunkiem jednakże, aby wielki mistrz krzyżacki hołdował królowi polskiemu.
Krom ziem zyskanych przez tę wojnę, przybyły jeszcze Polsce: Oświęcim zakupiony przez Kazimierza, Rawskie i Bełzkie, odziedziczone przezeń po wygasłych książętach płockich.
Pod owe czasy panowały na Litwie niezgody. Tatarzy ośmieleni tem napadali na ziemie litewskie, a wielu klęsk stawszy się przyczyną, Krym opanowali.
Pragnąc kraj uporządkować, Kazimierz zwoływał sejmy: do Nieszawy roku 1454, a do Korczyna roku 1468. Do tych sejmów przypuszczeni byli także i mieszczanie.

Za tego króla Litwa z Koroną
Ściślejszym związkiem była złączoną;
Ale znów krzyżak na nas się rzucił,
Aż zjazd Toruński pokój przywrócił.
Świeżem zwycięztwem ozuchwalony,
Turczyn litewskie niszczył zagony;
Chcąc ważne zmiany wprowadzić w prawie,
Król zwołał sejmy, najprzód w Nieszawie,
Potem w Korczynie, gdzie szlachta cała
Nową ustawę sejmom nadała.

JAN ALBERT PRZEZWANY OLBRACHT.

Ur. r. 1459, wst. na tron 1492, um. 1501, pan. lat 9.

Po Kazimierzu Jagiellończyku zasiadł na tronie polskim syn jego Jan Olbracht czyli Albert.
Wzmagająca się coraz bardziej władza szlachty, wymagała koniecznie ukrócenia. Pierwszą do tego myśl podał uczony Włoch Buonakorsi, zwany pospolicie Kalimachem. Szlachta zazdrosna o swoje przywileje, zniweczyła dobre króla zamiary; bo na sejmie w Piotrkowie mieszczanom i kmieciom nie dozwalała przystępu do ziemskich sądów i zabraniała im posiadać dobra ziemskie. To było zarodem późniejszych wielkich dla kraju nieszczęść; bo w miarę zwiększania się przywilejów szlachty, władza królewska malała, a siły narodu nikły. Olbracht pierwszy z królów polskich otoczył się wojskiem płatnem.
Wyprawa na Wołoszczyznę, przedsięwzięta podobno za radą owego Kalimacha, nie powiodła się; kwiat młodzieży szlacheckiej wyginął w lasach bukowińskich przez zdradę Wołochów. Ztąd poszło w przysłowie;
"Za Króla Olbrachta, — Poginęła szlachta."
Król ten zakupił dla Polski Księstwo Zatorskie. Umarł roku 1501.
Radził Kalimach za króla Jana,
By w prawach kraju nastała zmiana;
Żeby potęgę Panów ukrócić,
Ucisk od kmiotków i miast odwrócić.
Dobrze on radził; ale magnaci
Nie mieli ucha dla młodszej braci.
Za tego króla na Wołoszczyznie,
Wielką wróg zadał klęskę Ojczyznie.

ALEKSANDER.

Ur. r. 1461, wst. na tron 1501, urn. 1506, pan. lat 5.

Z wstąpieniem na tron Aleksandra brata Alberta, można szlachta przyszła do większej jeszcze władzy. Odtąd nie było już wolno królowi nic ustanawiać bez wyraźnego pozwolenia sejmu.
Krótkie rządy tego króla głównie tem są pamiętne, że światły Łaski zebrał swem staraniem i wydrukował Statuta Wiślickie, Warteńskie i Nieszawskie; a nadto i tem, że Gliński świetne nad Tatarami odniósł zwycięztwo pod Kleckiem.

Za Aleksandra magnatów siła,
Władzę królewską ograniczyła;
Jan Łaski zebrał statuta dawne,
Owe Wiślickie, Warteńskie sławne;
Gliński pod Kleckiem przez dzielne męztwo;
Nad Tatarami odniósł zwycięztwo:
0 tem zwycięztwie, w kraju obronie,
Król się dowiedział przy swoim zgonie.

ZYGMUNT I. STARY.

Ur. r. 1467, wst. na tron 1506, urn. 1548, pan. lat 42.

Zygmunt I, nazwany Stary, piąty syn Kazimierza Jagiellończyka a brat Aleksandra, szczęśliwym był w swoich rządach. Miłując pokój, umiał on przez długi czas utrzymać jedność i zgodę pomiędzy panami w Koronie i Litwie, chociaż miał także do pokonania niemało trudności w kraju własnym i na granicach państwa. Gliński, jeden z możnych panów, dopuściwszy się morderstwa na Zabrzezińskim, którego nienawidził, uszedł do Moskwy i ułatwił zdobycie Smoleńska. Konstanty książę Ostrogski odniósł nad nim walne zwycięztwo, ale Smoleńsk odzyskanym już być nie mógł.
Cesarz niemiecki, Maksymilian, skryty nieprzyjaciel Polski, podburzał sąsiadów przeciw Zygmuntowi I; później jednak, dla własnych widoków, zaprosiwszy go na zgodę do Wiednia wraz z bratem jego Władysławem, królem czeskim i węgierskim, zaręczył wnuka swego z Anną Jagiellonką, królową czeską, w zamiarze roszczenia sobie na przyszłość prawa do dziedzictwa Czech i Węgier.
Zygmunt Stary, pragnąc pokoju, pojednał się także z Turkami r. 1533, przez co Polska miała zapewniony sobie handel i zwierzchnictwo nad Mołdawią.
Za panowania tego dobrego króla, używał kraj niemałej pomyślności, a nauki w nim kwitnęły. Wówczas to żył wielki nasz astronom Kopernik, którego nam Niemcy pozazdrościli.
Ostatnie lata życia Zygmunta Starego zatruła swemi intrygami Bona, żona jego, rodem Włoszka, która otaczając się nikczemnymi ludźmi, a usuwając z dworu zacnych mężów, wiele złego dla kraju zrobiła, a na króla sprowadziła dużo niechęci. Syna swego, młodego Zygmunta Augusta, źle też wychowała, trzymając go pomiędzy niewiastami dworskiemi.
Umierając Zygmunt I, pozostawić musiał synowi Polskę powaśnioną.

Był to król mądry a sprawiedliwy,
W swem panowaniu nader szczęśliwy,
Gdy krew się lała o różność wiary
W krajach ościennych, nasz Zygmunt Stary
O pokój w Polsce szczerze się starał.
Dobry dla dobrych, występnych karał.
Lecz gdy zaniemógł, przez chciwość
Bony Zaraz się wkradło złe do Korony.

ZYGMUNT II. AUGUST.

Ur. r. 1520, wst. na tron 1548, um. 1572, pan. lat 24.

Zygmunt August, syn Zygmunta I, lubo zły miał przed oczyma przykład z matki, wzrósł wkrótce w cnoty obywatelskie, i wyrzekł się błędów w dzieciństwie nabytych.
Po śmierci pierwszej żony swojej Austryaczki, chciał wejść w powtórny związek małżeński z Barbarą Gasztoldową, z rodu Radziwiłłów. Bona i niektórzy możni panowie niechętni byli temu małżeństwu. Mimo to, Zygmunt August, stały w swem przedsięwzięciu, połączył się z piękną i dobrą Barbarą Radziwiłłówną. Atoli ta niedługo cieszyła się swojem szczęściem; bo w sześć miesięcy po swej koronacyi umarła, co króla w największym smutku pogrążyło. Od tej chwili poświęcił się on wyłącznie sprawom państwa i dobru kraju.
Po wyjeździe Bony z kraju, zaprowadził król wszędzie lepszą niż przedtem sprawiedliwość; złe karał, dobre nagradzał. Szlachta wichrząca uspokoiła się pomału: ztąd nastał wewnętrzny pokój, w ciągu którego nauki coraz bardziej kwitły. Chociaż podówczas używano powszechnie łaciny, Rej z Nagłowic wybornie pisał po polsku, i pozostawił po sobie wiele dzieł po dziśdzień wielce cenionych.
Za rządów Zygmunta Augusta, kawalerowie Mieczowi niepokojeni przez sąsiadów północy, r. 1559 odstąpili Polsce Inflanty, zawdzięczając udzieloną im pomoc.
Roku 1560 August nadał Litwie przywilej równający w prawach szlachtę litewską ze szlachtą polską. Na sejmie zaś w Lublinie, r. 1569, potwierdził Unię czyli zjednoczenie Litwy z Polską.
Pragnąc ugruntować potęgę kraju, król ten równie roztropny jak szczodry, czwartą część dochodów z dóbr królewskich przeznaczył na utrzymanie stałego wojska, zwanego odtąd wojskiem Kwarcianem.
Przy schyłku życia Zygmunta Augusta, z powodu nieuleczonej choroby, jakiej podlegał, osłabiony wielce na siłach, zaczął wierzyć w czary i gusła; ztąd oddał się w ręce guślarzy i guślarek, którzy dużo z niego wyłudzając, tak dalece ogołocili go z kosztowności i pieniędzy, iż po zgonie jego nie było za co zwłok pochować. Był ostatnim po mieczu potomkiem Jagiellonów.

Mimo złej Bony niecne przykłady,
August choć młody wszedł w ojca ślady:
Mądrze panował, jednał zwaśnionych,
Kochał nauki, wspierał uczonych.
Z piękną Barbarą ślubem złączony,
Pokonał' wrogów jej i Korony.
Dla bezpieczeństwa polskich ziem, grodów,
Czwartą część oddał własnych dochodów.

KRÓLOWIE OBIERALNI.

HENRYK WALEZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STEFAN BATORY.

Ur. r. 1533, obr. kr. pol. 1575, um. 1586, pan. lat 11.

Pomimo zabiegów prymasa Uchańskiego, który podczas elekcyi chciał dać koronę polską cesarzowi niemieckiemu Maksymilianowi, Jan Zamojski przeważnym wpływem swoim wyjednał wyniesienie na tron Anny Jagiellonki, dając jej za małżonka Stefana Batorego, księcia siedmiogrodzkiego, pełnego wielkich przymiotów. Za wstąpieniem na tron, Batory siłą oręża musiał ukorzyć Gdańsk, który nie chciał go uznać królem polskim.
Król ten krótko panował, bo tylko lat 11; lecz przez cały ciąg swego panowania dowiódł, że jest dzielnym monarchą. Nie zasypiał on sprawy kraju. Z carem moskiewskim Janem IV Groźnym, prowadził wojnę przez lat trzy, od r. 1579 do 1582. Wreszcie nastąpił pokój zawarty w Kiwerowej Horce. Inflanty zostały przy Polsce.
Rządy Batorego były ojcowskie. Sam uczony, wspierał uczonych i nauki, zaprowadzał w kraju liczne szkółki. On to r. 1579 założył w Wilnie Akademią czyli Wszechnicę. Za jego czasów żył Jan Kochanowski, powszechnie księciem poetów polskich nazwany.
Mądry ten król, widząc dawniejszą swawolę panów możnych, i chcąc złe ukrócić przez zaprowadzenie lepszych praw, zwołał sejm do Grodna; lecz na nieszczęście całego kraju, w roku 1586 niespodziewanie w tem mieście życie cnotliwe zakończył.

Mimo przeciwne szlachty wybory
Wszedł na tron polski Stefan Batory.
Mąż Jagiellonki, pan w Siedmiogrodzie.
Wkrótce pozyskał miłość w narodzie
Przez bohaterstwo i mądre rady.
Dawał on piękne z siebie przykłady:
Dzielny wojownik, poskramiał zbrodnie.
Wśród wielkich czynów, zgasł nagle w Grodnie.

ZYGMUNT III. WAZA.

Ur. r. 1566, obr. kr. pol. 1587, um. 1632, pan. lat 45.

Po śmierci Stefana Batorego, nie było znów zgody pomiędzy szlachtą przy obiorze króla. Jedni z Zamojskim na czele życzyli sobie na tron polski Zygmunta, królewicza szwedzkiego, drudzy byli za księciem Maksymilianem, synem cesarza Maksymiliana II. Jednakże stronnictwo Jana Zamojskiego zyskało znowu przewagę nad przeciwnikami. Ci, pomimo to, nie chcąc ustąpić, ogłosili jednocześnie Maksymiliana królem polskim. Kiedy Maksymilian z bronią w ręku dopominał się o tron, Zamojski uderzył na niego i odniósł świetne zwycięztwo pod Byczyną, a wziąwszy księcia tego do niewoli, dopóty trzymał, dopóki ten nie zrzekł się zupełnie prawa do korony polskiej.
Zygmunt Waza wyniesiony na tron polski, okazał się niewdzięcznym względem Zamojskiego, któremu wszystko był winien. Oddalił on go od siebie, a otoczywszy się zausznikami, szedł za ich złemi radami, które w dalszem następstwie czasu okazały się nader zgubnemi dla kraju.
Za panowania tego niedołężnego i słabego monarchy, wiele złego zaszło w Polsce.
Zygmunt III, chcąc odziedziczyć tron szwedzki po ojcu swoim Janie III, wplątał Polskę w szkodliwą dla niej wojnę, rozpoczętą ze stryjem jego księciem Sudermanii. Pomimo waleczności wojska polskiego i zwycięztwa odniesionego pod Kirchholmem r. 1605 przez Chodkiewicza, Zygmunt nie zdołał odzyskać dla siebie szwedzkiej korony, którą przywłaszczył sobie książe Sudermanii, panując pod imieniem Karola IX. Gdy tenże umarł, syn jego, Gustaw Adolf, odziedziczywszy tron szwedzki, rozpoczął nanowo z Zygmuntem III wojnę, która trwała lat trzynaście, dużo Polskę kosztowała i pozbawiła ją Inflant.
Wojna z Rossyą, którą rozpoczął Zygmunt III w roku 1609 dla odzyskania Smoleńska, wcale się także nie powiodła, pomimo waleczności i syna królewskiego Władysława i powodzeń Żółkiewskiego, który w końcu nie bez straty z Moskwy uciekać musiał, nie otrzymawszy spodziewanych posiłków.
Również niefortunną była wojna z Turcyą w roku 1620, gdy sułtan Osman II umyślił zawojować Polskę. Król wysłał wtedy Żółkiewskiego z bardzo małą garstką wojska przeciw Turkom, tak że Żółkiewski pomimo biegłości swej w sztuce wojennej i swego męztwa, przegrał bitwę pod wsią Cecorą, i sam na placu boju poległ. Po takiej klęsce, Zygmunt wysłał większe nieco wojsko pod hetmanem Chodkiewiczem. Turcy, lubo liczniejsi, nie mogli pokonać Polaków, cofnęli się w swoje granice, a cesarz turecki zaniechał dalszej wojny.
Za panowania tego króla nie zbywało jednak Polsce na znakomitych cnotą i nauką mężach. Świadczą o tem imiona niektórych: Piotr Skarga, wymowny kaznodzieja, Lew Sapieha, wielki hetman litewski, który ogłosił Statut Litewski, Jan Zamojski, prawodawca i wojownik, Karol Chodkiewicz i Stanisław Żółkiewski, obaj znakomici wodzowie, i wielu innych.

Zamiast cesarza Maksymiliana,
Co go nie chciała Polska za pana,
Obrano królem Zygmunta Wazę,
Chociaż Zamojski miał doń odrazę.
I miał też słuszność mąż wielki wtedy,
Bo król ten dużo zlał na kraj biedy;
Miał dzielnych ludzi: ale cóż z tego,
Gdy sam król Zygmunt serca słabego,
Zausznikami wciąż otoczony,
Rad ich słuchając, stracił dwa trony.

WŁADYSŁAW IV. WAZA.

Ur. r. 1595, obr. kr. pol. 1632, urn, 1648, pan. lat 16.

Władysław IV., starszy syn Zygmunta III., wstąpiwszy na tron polski, r. 1633 wydał Rossyi wojnę, i wkroczył w jej granice. Z pod Smoleńska udał się w głąb Rossyi, zajął kilka miast po drodze. Za zbliżeniem się do stolicy, 1634 r. stanął pokój. Car zrzekł się wszelkich praw do Kurlandyi, Estonii, a Władysław swoich do korony sąsiada.
W r. 1638, Kozacy skazani zostali przez sejm warszawski na wieczne poddaństwo. Widząc oni, że są ofiarą fanatyzmu i chciwości panów swoich, powstali przeciwko nim, pod wodzą Pawluka. Bunt wprędce uśmierzono; jednakże Kozacy od tego czasu zachowali w sercu głęboką ku Polsce nienawiść, która w późniejszym czasie sprowadziła na kraj ten tysiączne nieszczęścia.

Jeszcze za życia swego rodzica;
Dzielna to była w boju prawica.
Władysław w Polsce dobrze panował;
Choć już porządek w kraju się psował.
Bo szlachta można w dyzunii wiary,
Udaremniała króla zamiary,
Jątrzyła ona wciąż Kozaczyznę,
A ta nam wielką zadała bliznę.

JAN KAZIMIERZ WAZA.

Ur. r. 1609, obr. kr. pol. 1648, złożył koronę 1668, um. 1672, panował lat 20.

Kiedy po śmierci Władysława Wazy, Bohdan Chmielnicki, stanąwszy na czele Kozaków, trapił wciąż Polskę, szlachta r. 1648 powołała na tron Jana Kazimierza, brata Władysława, który przebywał w Rzymie jako kardynał. Wkrótce potem zaślubił Ludwikę Maryą, rodem francuzkę, która odtąd zupełnie nim rządziła.
Panowanie Jana Kazimierza, najburzliwsze może ze wszystkich, przepełnione wszelkiemi okropnościami wojen domowych i zewnętrznych, policzyć się może do najnieszczęśliwszych i najzgubniejszych dla Polski.
Jan Kazimierz zaraz w początkach panowania swego, chciał poskromić Kozaków pod wodzą Chmielnickiego, ale nadaremnie; bo zwyciężony przez niego pod Zborowem, zmuszonym się widział zawrzeć z nim układ, którego jednak nie dotrzymał. Chmielnicki zemścił się za to pod Batowem; a następnie obiegłszy króla pod Zwańcem, do odnowienia traktatów zmusił. Gdy te nie mogły także przyjść do skutku, Chmielnicki poddał się Rossyi; do tego przyczyniły się wojny ze Szwecyą i Rossyą. Karol Gustaw, przeszedłszy bez oporu Wielko- Polskę zajął Warszawę, a mając z początku po sobie polskie wojsko kwarciane, zdobył Kraków i króla do ucieczki na Szląsk przymusił. Atoli wkrótce potem, bohaterska przeciwko Szwedom obrona Częstochowy pod wodzą Augustyna Kordeckiego, przeora Paulinów na Jasnej Górze, podniosła upadłego w narodzie ducha. Król z Szląska przybył niebawem do Lwowa, wojsko kwarciane powróciło do posłuszeństwa, a Stefan Czarniecki stanąwszy na czele tego wojska, po licznych i świetnych zwycięztwach, zmusił wreszcie Gustawa Karola do zawarcia pokoju w Oliwie. Szwedzi ustąpili z Polski, a król zrzekł się jednej części Inflant i prawa do korony szwedzkiej.
Krótko jednak trwał ten drogo okupiony pokój; albowiem z powodu wspólnie roszczonych praw do Kozaczyzny, Rossya nanowo Polsce wydała wojnę, która zakończoną nareszcie została pokojem zawartym w Andruszowie. Król odstąpić musiał Smoleńska, Siewierza, Czernichowa, Ukrainy Zadnieprskiej i Kijowa. Gdy jedna klęska po drugiej Polskę nawiedzały, tymczasem nierząd coraz większy panował w kraju. Szlachta sejmy zrywała, wojsko kwarciane dopuszczało się gwałtów, małżonka króla, Francuzka z rodu, wichrzyła, czyniąc zabiegi, by jeszcze za życia Kazimierza obrano po nim na tron następcę, którym miał być książę francuzki Kondeusz (Conde d'Enghien); na domiar złego, Jerzy Lubomierski podniósł przeciw królowi rokosz i pobił wojsko królewskie, lecz w końcu posłuchawszy zdrowych rad przyjaciół, pogodził się z swoim monarchą.
Pośród tych wszystkich nieszczęsnych okoliczności, Czarniecki nie mógł korzystać ze zwycięztw odniesionych nad Kozakami. Ci widząc, że Polacy nie chcą utrzymać wyznawanej przez nich greckiej religii, poddali się powtórnie Rossyi, a w części Turcyi.
Jan Kazimierz, przygnębiony tylu nieszczęściami kraju, i nie czując w sobie dość siły, aby ich brzemieniu podołać, dobrowolnie roku 1668 złożył koronę, a przewidując rychły upadek Polski, pożegnał się z narodem, i udał się do Francyi, gdzie r. 1672 umarł jako zakonnik w Opactwie ś. Marcina w Nevers.

Za tego króla od Kozaczyzny
Świeże znów naród odbierał blizny;
Gdy Szwed gotował cios dla nas nowy,
Kordecki nie dał wziąć Częstochowy.
Wreszcie Czarniecki wypędził Szweda,
Lecz, że się w Polsce gnieździła bieda,
Że się w niej nieład codziennie mnożył,
Słaby Jan Kazimierz koronę złożył.

MICHAŁ KORYBUT WISZNIOWIECKI.

Ur. r. 1639, obr. kr. pol. 1669, um. 1673, pan. lat 4.

Po wyjeździe Jana Kazimierza do Francyi, nastąpiło bezkrólewie zakłócone niezgodą domową. Wreszcie wybrała szlachta na króla Michała Wiszniowieckiego, syna Jeremiasza, który w usłudze kraju ogromne dobra swoje utracił.
Niespodziewane wyniesienie Michała na tron polski, obudziło zazdrość w sercach wielu panów, którzy na króla polskiego chcieli wybrać Juliusza d'Enghien lub ojca jego, sławnego Kondeusza. Prymas Mikołaj Prażmowski i Jan Sobieski, stali na czele tego francuzkiego stronnictwa; zamiarem ich nawet było detronizować Michała.
Czteroletnie rządy tego króla, od r. 1669 do 1673, były pasmem wewnętrznych zaburzeń i ustawicznych zmartwień dla niego.
Podczas domowych niesnasek i zamieszek, napadł Polskę sułtan turecki Mahomet IV. z licznem wojskiem. Wiszniowiecki nie mając wojska podostatkiem, i nie mogąc oprzeć się Turkom, zawarł z sułtanem hańbiący pokój w Buczaczu. Sejm niezatwierdził tego pokoju, a uchwaliwszy wojnę, wysłał Jana Sobieskiego przeciwko Turkom. Nawet sam król Michał, zacnego serca, pragnął na wroga iść z wojskiem, ale zachorowawszy w podróży, zakończył życie we Lwowie roku 1673. Nazajutrz po śmierci króla, Sobieski odniósł zwycięztwo nad Turkami pod Chocimem. Zwycięztwo to nie przyniosło dla kraju korzyści; bo Sobieski zamiast ścigać nieprzyjaciela, porzucił plac boju, i udał się na sejm elekcyjny, w zamiarze starania się o koronę polską.

Osiadł Korybut na polskim tronie,
Lecz dużo złego było w Koronie.
Korybut biedny i Polska biedna,
Bo ją trapiła klęska nie jedna.
Turczyn Kamieniec zajął Podolski,
Mało miał' wojska słaby król polski,
Lecz Sobieskiego potężne ramie,
W Chocimie siłę pogańską łamie.

JAN III. SOBIESKI.

Ur. r. 1624, obr. kr. pol. 1674, urn. 1696, pan. lat 22.

Sobieski syn kasztelana krakowskiego, będąc jeszcze hetmanem polnym, starał się zjednać sobie wziętość u szlachty. Jako zwycięzca Turków pod Chocimem, dowiedziawszy się o zgonie Michała Wiszniowieckiego, wprost z placu boju przybył na Elekcyą, i obrany został królem polskim.
Roku 1676, wódz turecki Ibrahim Szejtan wkroczył do Rusi Czerwonej na czele 80 000 Turków i 130, 000 Tatarów. Sobieski, na to wtargnięcie wcale nieprzygotowany, otoczony pod Żurawnem w Galicyi od licznego nieprzyjaciela, zmuszonym się widział zawrzeć z nim nowy pokój, i tyle na nim wymógł, że Turcya zatrzymała tylko Kamieniec i cząstkę Ukrainy, resztę zajętego kraju powróciła Polsce.
Sobieski miał za żonę Maryą Kazimirę, Francuzkę, której zupełnie ulegał. Ona skłoniła go do przymierza z Austryą. Gdy odwróciwszy się od Polski, Turcy ruszyli na Wiedeń w 300, 000 ludzi, Sobieski z wojskiem polskiem pospieszył Cesarzowi niemieckiemu na pomoc, a pobiwszy liczne zastępy Turków, oswobodził Wiedeń a może nawet całe Chrześciaństwo.
Z Rossyą zawarł Jan III. traktat tak zwany Grzymułtowski, by siły kraju zjednoczyć przeciw Turkom, ponawiając wciąż wojenne wyprawy, w nadziei, że dla syna swego Mołdawią pozyska. Te jednak zamiary nie powiodły się wcale. Polacy zaczęli się też do króla zniechęcać, widząc, że zbyt słaby dla żony swej, i że ta coraz więcej miesza się w rządy państwa. Była to złośnica i wielka intrygantka; nienawidziła własnego syna swego Jakóba, i przeszkadzała do wyniesienia go na tron po ojcu.
Sobieski, znękany niesnaskami domowemi i zgryzotami, roku 1696 umarł we wsi Wilanowie pod Warszawą.

Z wojskiem szczupłem, ale przedniem,
Turków pobił Jan pod Wiedniem,
Austryackie zbawił Państwo
A z niem całe Chrześciaństwo.
Dzielnie wojskiem król hetmanił,
Lecz go naród za to ganił,
Ze choć laurem okrył skronie,
Zbyt ulegał własnej żonie.

FRYDERYK AUGUST II. SAS.

Ur. r. 1670, obr. kr. pol. 1697, abdykował 1705, powtórnie wst. 1709, um. 1733, pan. lat 32.

Po Sobieskim obrali Polacy królem księcia saskiego, Fryderyka Augusta II., syna elektora saskiego, który za to dał do skarbu polskiego 10, 000, 000 złotych.
Król ten, bez wojny odzyskał od Turcyi Podole. Później zawarłszy przymierze z cesarzem rossyjskim Piotrem Wielkim, chciał przy pomocy tego mądrego monarchy odebrać Inflanty, które Polska ustąpiła Szwecyi r. 1660 pokojem zawartym w Oliwie. Młody Karol XII, król szwedzki, rozgniewany o to. wkroczył do Polski r. 1702, a odniósłszy początkowo zwycięztwo nad Fryderykiem Augustem, strącił go z tronu, i ogłosił królem polskim Stanisława Leszczyńskiego r. 1705. Wszelako Leszczyński niedługo panował; bo Piotr Wielki, sprzyjający Fryderykowi Augustowi, wystąpił z wojskiem swojem przeciwko Karolowi XII, którego po wielu walkach w końcu pobił na głowę pod miastem Pułtawą r. 1709. Karol XII. zwyciężony uciekać musiał do Turcyi, a Leszczyński ustąpił z tronu polskiego, który Fryderyk August objął na nowo. Odtąd król ten, sławny z nadzwyczajnej swej fizycznej siły, panował spokojnie aż do roku 1733.

Elektor Saski, królem obrany,
Doświadczył losu nie jednej zmiany,
On z Piotrem Wielkim zawarł przymierze,
Poczem car króla popierał szczerze.
Mimo zabiegi króla szwedzkiego.
Zdołał mu oddać tron Leszczyńskiego;
August panował odtąd spokojny,
Sławny z swej siły. a potem hojny.

STANISŁAW LESZCZYŃSKI.

Ur. r. 1677, obr. kr. pol. 1705, opuścił tron 1709, powrócił 1733, opuścił powtórnie kraj 1736, um. 1766, pan. lat 8.

Po śmierci Augusta 11., podczas bezkrólewia powołano na tron polski Stanisława Leszczyńskiego, wojewodę poznańskiego. Część jednak Polaków, sprzyjających elektorowi saskiemu Augustowi III., popieranemu przez obce wojsko, zawiązała Konfederacyą w Kamieniu. Prymas Radziejowski i Hozyusz, biskup poznański, stanąwszy na czele tego stronnictwa, i unieważniwszy obiór Leszczyńskiego, ogłosili Sasa królem polskim.
Stanisław Leszczyński ustępując przemocy, zamknął się w Gdańsku z małą garstką wiernych sobie Polaków. Ludwik XV. król francuzki, zięć Leszczyńskiego, przysłał mu posiłki, ale te zbyt były niedostateczne, tak, że Leszczyński musiał powtórnie z kraju ustąpić i powrócić do Francyi. Tu pozostawiono mu tytuł królewski, i w dożywocie dano Lotaryngią. Odtąd zacny ten i światły mąż, poświęcił się zupełnie naukom i dobru swych poddanych, przez co zjednał sobie cześć powszechną, i piękne cnót swoich wspomnienie po sobie zostawił.

Krótko Stanisław Leszczyński panował,
Któremu Ludwik piętnasty był zięciem,
Daremnie przed swych rządów rozwinięciem
Z nieprzychylnymi o berło wojował;
Ustąpił z tronu, gdzie siadł August trzeci,
Poczem od teścia Lotaryngią dostał,
Tam to królując, do śmierci pozostał.
Tam dotąd chlubne wspomnienie mu świeci.

FRYDERYK AUGUST III. SAS.

Ur. r. 1696, obr. kr. pol. 1733, urn. 1763, pan. lat 30.

Trzydziesto-letnie panowanie tego króla, rodem Sasa, syna Augusta II., nietylko nic dobrego dla Polski nie przyniosło, ale owszem wiele złego do niej wprowadziło.
Król przesiadywał w Dreznie jako elektor saski, a minister jego, hrabia Brühl, człowiek bezsumienny i marnotrawny, rządził w imieniu króla tak jak tylko sam chciał i patrzył na złe przez szpary.
Podczas takich rządów, szlachta zrywała sejmy; a na jednym z nich panowie katoliccy z duchowieństwem postanowili, aby dyssydentom, to jest ludziom innej wiary, nie dawać żadnych urzędów. Szlachta nie troszcząc się o dobro kraju, w domu oddawała się gnuśności, pijatyce i rozpuście. Ztąd też weszło w przysłowie: "Za króla Sasa, jedz, pij i popuszczaj pasa. " Wówczas to bezrząd wziął zupełnie górę w Polsce, obyczaje się skaziły, a ciemnota coraz bardziej się rozpościerała.Śród takiego upadku cnoty narodowej, znaleźli się jednakże mężowie zacnego serca, którzy dbając o dobro kraju, usiłowali wydźwignąć go z upadku i poniżenia, poprawić skażone obyczaje i zepsuty makaronizmami język polski, przez zakładanie publicznych księgozbiorów, szkółek, słowem przez upowszechnienie lepszej moralności i oświaty.
August III. umarł w Dreznie.

Było przysłowie, "za króla Sasa
W Polsce jedz, pij i poprawiaj pasa".
Mówili także obcy i swoi,
Że Polska tylko nierządem stoi.
Lecz w owym czasie byli i ludzie
Co pracowali szczerze i w trudzie,
Chcąc złe wyplenić, krzewić nauki,
By z nich korzystać mogły prawnuki.

STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI.

Ur. r. 1732, obr. kr. pol. 1764, złożył koronę 1795, um. 1798, panował lat 31.

Po Auguście III, obrano królem polskim Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Z początkiem zaraz tego panowania, utworzyły się rozmaite związki czyli konfederacye najsprzeczniejszych dążności. Między innemi żądano, aby dyssydentom czyli różnowiercom nadano swobody. To wywołało w kraju wielkie niezgody i powszechne zamieszanie.
Król, pomimo niepospolitych zalet, zawsze niepewny swego zdania ani celu, przechylał się ustawicznie to na jednę, to na drugą stronę. Porwanie króla przez konfederatów barskich, odebrało konfederacyi względy państw ościennych, a w dalszem następstwie wypadków, pozbawiło kraj niezależności i sprowadziło pierwszy rozbiór Polski. Gdy zaczęto przemyślać o naprawie złego, już było zapóźno.
Stanisław August Poniatowski, sam będąc światłym mężem, lubiąc nauki i sztuki piękne, chętnie wspierał uczonych i artystów.
Sławne były jego obiady Czwartkowe, na które zapraszaj uczonych i dowcipnych ludzi. Poniatowski, po rozbiorze trzecim i ostatnim Polski osiadł w Petersburgu, i tam umarł roku 1798.

Byłto król światły, pełen nauki,
Wspierał uczonych, nadobne sztuki.
Miał osobiste wielkie przymioty,
Lecz miał i wady, a ztąd kłopoty.
Z dawnych już czasów miał kraj przywary,
A choć w potrzebie znosił ofiary;
Złe się już w Polsce zbyt rozpleniło,
Toż kraj podźwignąć za trudno było.

POLSKA POD OBCEM PANOWANIEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘSTWO WARSZAWSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓLESTWO POLSKIE KONGRESOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIE LAT PIĘĆDZIESIĄT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej