Honore de Balzac

HONORYNA

Konwersja: Nexto Digital Services

HONORYNA

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

Jeżeli Francuzi w tym samym stopniu nie lubią podróży, w jakim Anglicy je lubią, może i ci, i ci mają słuszność. Wszędzie znajdzie się coś lepszego niż Anglia, gdy niezmiernie trudno jest z dala od Francji odnaleźć urok Francji. Inne kraje mają wspaniałe krajobrazy, mają może więcej komfortu, niż się go znajduje we Francji, która najwolniej robi postępy w tej mierze. Inne kraje olśniewają niekiedy wspaniałością, wielkością, oszałamiają zbytkiem; nie brak im wdzięku ani szlachetności, ale życie duchowe, żywość myśli, dar rozmowy i attycyzm tak pospolity w Paryżu, ale owo szybkie zrozumienie tego, co się myśli, a czego się nie mówi, geniusz domyślników będący połową francuskiego języka — tego nie spotka się nigdzie. Toteż Francuz, którego żart tak mało już znajduje zrozumienia, usycha na obczyźnie niby przeszczepione drzewo. Wielu Francuzów, z tych o których tutaj mowa, przyznaje, iż z rozkoszą ujrzeli celników na granicy kraju rodzinnego, co może się wydać najprzesadniejszą hiperbolą patriotyzmu.

Ten mały wstęp ma na celu przypomnieć. Francuzom, którzy podróżowali, ową rozkosz, jakiej doznali, kiedy czasami zdarzyło się im odnaleźć całą ojczyznę, istną oazę w salonie jakiegoś dyplomaty; przyjemność, którą nie łatwo zrozumieją ci, co nigdy nie opuszczali asfaltu Boulevard des Italtens i dla których lewy brzeg Sekwany nie jest już Paryżem. Odnaleźć Paryż! czy wy wiecie, co to jest, o paryżanie! To znaczy odnaleźć — nie kuchnię z Rocher de Cancale, przysmaki, jakie Borel ma dla smakoszów i znawców, bo ta kuchnia istnieje tylko przy ulicy de Montorgeuil — ale podanie, które ją przypomina! To znaczy odnaleźć francuskie wina, które są mitem poza Francją: są tak rzadkie, jak kobieta, o której tu będzie mowa! To znaczy odnaleźć nie modny koncept — bp koncept ulatnia się między Paryżem a granicą — ale to inteligentne, dowcipne, krytyczne środowisko, w którym żyją Francuzi, od poety do robotnika, od księżnej do ulicznika.

W roku 1836, w czasie pobytu sardyńskiego dworu w Genui, dwaj paryżanie, mniej lub więcej sławni, mogli jeszcze mniemać, że są w Paryżu, znalazłszy się w pałacu wynajętym przez francuskiego generalnego konsula na wzgórzu, na ostatniej falistości Apeninów między bramą św. Tomasza a ową słynną latarnią, która w keepsakes zdobi wszystkie widoki Genui. Pałac ten jest to jedna z owych wspaniałych will, w których szlachta genueńska topiła miliony w czasach potęgi tej arystokratycznej republiki. Jeżeli gdzie zmierzch jest piękny, to z pewnością w Genui, kiedy deszcz padał tak, jak tam umie padać, strumieniami, przez całe rano, kiedy lazur morza idzie o lepsze z lazurem nieba, kiedy cisza panuje na wybrzeżu i w gaju okalającym willę, w marmurach, z których ust woda spływa tajemniczo, kiedy gwiazdy błyszczą, kiedy fale Śródziemnego Morza idą jedna za drugą niby wyznanie kobiety, której wyrywasz je słowo po słowie. Powiedzmy wręcz: ta chwila, w której balsamiczne powietrze wypełnia wonią płuca i marzenia, kiedy rozkosz, widzialna i ruchliwa jak atmosfera, ogarnia cię na fotelu, wówczas gdy z łyżeczką w ręce smakujesz lody albo sorbety, mając miasto u swoich stóp, piękne kobiety przed sobą — te godziny a la Bnccaccio zdarzają się tylko we Włoszech i nad brzegiem Śródziemnego Morza.

Wyobraźcie sobie u stołu margrabiego di Negro, gościnnego przyjaciela wszelkiego talentu w podróży, i margrabiego Damaso Pareto, dwóch Francuzów przebranych za genueńczyków, generalnego konsula w otoczeniu żony pięknej jak Madonna i dwoje dzieci milczących, ponieważ zmorzył je sen, ambasadora Francji i jego żonę, sekretarza ambasady, który sądzi, że jest przeżyty i złośliwy, wreszcie dwóch paryżan, na których pożegnanie wydano ten wspaniały obiad, a będziecie mieli obraz, jaki przedstawiała terasa willi w połowie maja. Nad obrazem tym dominowała jedna osoba, sławna kobieta, na której skupiały się od czasu do czasu spojrzenia, heroina tej improwizowanej fety. Jeden z Francuzów to był słynny pejzażysta, Leon de Lora, drugi słynny krytyk, Klaudiusz Vignon. Obaj towarzyszyli tej kobiecie, jednej z najgłośniejszych reprezentantek płci pięknej w obecnej dobie, pannie des Touches, znanej w literaturze pod mianem Kamila Maupin. Panna des Touches wybrała się do Florencji w jakimś interesie. Wiedziona ową uroczą dobrocią, która ją cechuje, zabrała z sobą Leona de Lora, aby mu pokazać Włochy, i dotarła aż do Rzymu, aby mu pokazać Campagna romana. Przybywszy przez Simplon, wracała przez Corniche do Marsylii. Zatrzymała się, wciąż dla pejzażysty, w Genui. Oczywiście generalny konsul chciał przed przybyciem Dworu godnie przywitać w Genui osobę, którą majątek, nazwisko i pozycja wyróżniają nie mniej niż talent. Panna des Touches, która znała Genuę do najmniejszej kapliczki, zostawiła pejzażystę opiece dyplomaty oraz dwóch genueńskich margrabiów, oszczędzając swój czas dla siebie. Mimo że ambasador był bardzo wytwornym pisarzem, sławna kobieta wymówiła się od jego uprzejmości lękając się tego, co Anglicy nazywają exhibition: ale schowała pazurki samoobrony, skoro wspomniano o pożegnalnym dniu w willi konsula. Leon de Lora zwrócił uwagę towarzyszce, że jej obecność jest jedynym sposobem podziękowania ambasadorowi i jego żonie, dwom genueńskim margrabiom, konsulowi i jego małżonce. Za czym panna des Touches uczyniła ofiarę z jednego z owych dni zupełnej swobody, niełatwych do uszczknięcia w Paryżu tym, na których oczy świata są zwrócone.

A teraz, skorośmy objaśnili to zebranie, łatwo pojąć, że wszelka etykieta była zeń wygnana, zarówno jak i wiele kobiet, i to z najznamienitszych, ciekawych sprawdzić, czy męskość talentu Kamila Maupin nie szkodzi wdziękowi ładnej kobiety, czy, jednym słowem, spodenki wzięły górę nad spódnicą. Od obiadu aż do dziewiątej — do chwili, gdy podano lekką wieczerzę — o ile rozmowa była na przemian wesoła i poważna, wciąż ożywiona konceptami Leona de Lora, . mającego sławę jednego z najdowcipniejszych ludzi w Paryżu, to — przez dobry smak, który nie zdziwi nikogo w takim zespole — niewiele było mowy o literaturze; ale wreszcie motyli kaprys francuskiej werwy musiał sfrunąć na ten przedmiot choćby po to, aby musnąć ów temat tak bardzo narodowy. Ale zanim dojdziemy do momentu rozmowy, w którym zabrał glos generalny konsul, nie od rzeczy będzie rzec słówko o jego rodzinie i o nim. Ten dyplomata, człowiek może trzydziestoczteroletni, żonaty od sześciu lat, był żywym portretem lorda Byrona. Sława tej fizjonomii uwalnia od opisu powierzchowności konsula. Trzeba tylko zaznaczyć, że jego marzący wyraz nie był pozą. Lord Byron był poetą, a dyplomata był poetyczny; kobiety rozumieją tę różnicę, która tłumaczy — nie usprawiedliwiając ich zresztą — niektóre ich kaprysy. Uroda ta, połączona z przemiłym charakterem, z nawykiem samotności i pracy, oczarowała pewną genueńską herytierę. Genueńska herytiera! Wyrażenie to wywoła może uśmiech w Genui, gdzie córki nie dziedziczą na równi z synami i gdzie tym samym kobieta rzadko jest bogata; ale Onorina Pedrotti, jedyne dziecię bankiera bez męskich spadkobierców, jest wyjątkiem. Mimo wszystkiego, co w takim samorzutnym uczuciu pochlebne jest dla mężczyzny, generalny konsul nie kwapił się do małżeństwa. Jednakże, po dwóch latach, dzięki zabiegom ambasadora w czasie pobytu Dworu w Genui, małżeństwo przyszło do skutku. Młody człowiek pokonał swoje wahania nie tyle pod wpływem wzruszającego przywiązania Onoriny Pedrotti, ile wskutek tajemniczego wydarzenia, jednego z owych przeżyć, tak rychło zagrzebanych pod codziennym biegiem spraw, że później najnaturalniejsze postępki wydają się niezrozumiałe. Ten splot przyczyn oddziaływa bardzo często na najpoważniejsze wypadki historyczne. Taka była przynajmniej opinia Genui, gdzie dla wielu kobiet odludne życie i melancholia francuskiego konsula tłumaczy się jedynie słowem miłość. Zauważmy mimochodem, że kobiety nigdy nie skarżą się, kiedy są ofiarami innej miłości poświęcając się bardzo łatwo dla wspólnej sprawy. Onorina Pedrotti, która byłaby może znienawidziła konsula, gdyby nią był wzgardził bez przyczyny, kochała — może więcej nawet — suo sposo wiedząc, że jest zakochany. Kobiety uznają pierwszeństwo w sprawach serca. Wszystko jest wybaczone, o ile idzie o miłość. Nie można być bezkarnie dyplomatą: sposo był dyskretny jak grób; tak dyskretny, że genueńscy kupcy dopatrywali się wyrachowania w zachowaniu młodego konsula, któremu herytiera byłaby się może wymknęła, gdyby nie odgrywał tej roli Chorego z urojenia na miłość. Jeżeli to była prawda, kobiety uznały tę prawdę za zbyt niską, aby w nią uwierzyć. Panna Pedrotti uczyniła tedy ze swej miłości pociechę, utuliła te nieznane cierpienia w łożu włoskich.. pieszczot i tkliwości. Il signor Pedrotti nie miał zresztą przyczyn skarżyć się na wybór, do którego zmusiła go ukochana córka. Potężni protektorowie czuwali z Paryża nad karierą młodego dyplomaty. W myśl obietnicy danej ojcu przez ambasadora, zamianowano generalnego konsula baronem i komandorem, legii honorowej. Niebawem, U signor Pedrotti otrzymał z rąk króla Sardynii tytuł hrabiowski. Posag panny wynosił milion. Co się tyczy dostatków casa Pedrotti, szacowanej na dwa miliony zdobyte w handlu zbożem, te przypadły nowożeńcom w pół roku po ślubie, pierwszy bowiem i ostatni z hrabiów Pedrotti umarł w styczniu r. 1831, Onorina Pedrotti jest to piękna genuenka, a genuenka to jeden z najwspanialszych typów włoskich, o ile jest piękna. Tworząc grób Juliusza Michał Anioł znalazł swoje modele w Genui. Stąd ta obfitość, to szczególne rozmieszczenie piersi w postaciach Dnia i Nocy, które tylu krytykom wydaje się przesadne, ale które jest właściwe Liguryjkom. W Genui piękność istnieje dziś już tylko pod mezzaro , jak w Wenecji widuje się ją już tylko pod fazzioli. Objaw ten powtarza się u wszystkich upadłych narodów. Szlachetny typ spotyka się tam już tylko wśród ludu, jak po pożarze miasta medale kryją się w popiołach. Ale będąc wyjątkiem pod względem majątkowym, Onorina jest też wyjątkiem i jako patrycjuszowska piękność. Przypomnijcie sobie Noc, którą Michał Anioł umieścił pod swoim Myślicielem, ubierzcie ją w dzisiejsze suknie, zwińcie te piękne długie włosy dokoła wspaniałej, nieco śniadej twarzy, ożywcie iskierką ognia te marzące oczy, otulcie bujną pierś w szal, zahartujcie w kwiaty długą białą suknię, wyobraźcie sobie, że ten stojący posąg siedzi i że założył ręce podobne do rąk panny Georges, a będziecie mieli przed sobą panią konsulową z sześcioletnim chłopcem, pięknym jak pragnienie matki, oraz z czteroletnią dziewczynką na kolanach, piękną jak typ dziecka mozolnie szukany przez rzeźbiarza Dawida na ornament grobowca. To sympatyczne stadło ściągnęło uwagę Kamila Maupin. Wydało się pannie des Touches, że konsul ma minę nieco roztargnioną jak na człowieka zupełnie szczęśliwego. Mimo iż przez cały dzień małżeństwo przedstawiało obraz doskonałego szczęścia, autorka pytała samą siebie, czemu jeden z najdystyngowańszych ludzi, jakich znała, tkwi jako konsul w Genui posiadając z górą sto tysięcy franków renty! Ale z mnóstwa drobiazgów, które kobiety umieją łowić z inteligencją arabskiego mędrca w „Zadigu”, stwierdziła równocześnie najtkliwsze przywiązanie męża. Tak, te dwie piękne istoty będą się kochały wiecznie, do końca swoich dni. Pisarka powiadała sobie tedy na przemian: „Co w tym jest? — Nie ma nic!” zależnie od poszlak dostrzeżonych w zachowaniu się konsula, który, powiedzmy nawiasem, posiadał absolutny spokój Anglików, dzikich, mieszkańców Wschodu i wytrawnych dyplomatów.

Kiedy rozmowa zeszła na literaturę, potrącono temat, który zawsze znajduje się na składzie w tym kramie: błąd kobiety! Niebawem wyłoniły się dwie opinie: kto ponosi winę za błąd kobiety, mężczyzna czy kobieta? Trzy obecne damy, ambasadorowa, konsulową i panna des Touches, występując w charakterze istot nieskazitelnych, były bezlitosne dla kobiet. Mężczyźni próbowali dowieść tym pięknym kwiatom płci słabej, że kobieta może zachować nawet po upadku jakieś cnoty.

— Jak długo będziemy w ten sposób grali w ciuciubabkę? — rzekł Leon de Lora.

— Cara vita (moje drogie życie), idź połóż dzieci i przyślij mi przez Ginę czarny portfel, który leży na biurku — rzekł konsul do żony.

Konsulową wstała bez słowa sprzeciwu, co dowodzi, że bardzo kochała męża, rozumiała bowiem na tyle po francusku, aby się domyślić, że mąż ją wyprawia.

— Opowiem wara historię, w której odgrywam pewną rolę i po której będziemy mogli dyskutować; bo wydaje mi się dzieciństwem krajać urojonego nieboszczyka. Do sekcji trzeba trupa.

Wszyscy przybrali pozy chętnych słuchaczy, tym bardziej iż nagadali się dosyć i rozmowa zaczynała słabnąć: taki moment to gratka, którą powinien chwytać ktoś, kto chce opowiadać. Oto co powiedział konsul:

— Kiedy ukończyłem dwadzieścia dwa lata i złożyłem doktorat praw, wuj mój, sędziwy ksiądz Loraux, wówczas z górą siedemdziesięcioletni, uznał, że trzeba mi znaleźć protektora i skierować mnie na jakąś drogę. Przezacny ten człowiek, o ile to w ogóle nie był święty, uważał każdy swój rok za osobliwy dar Boga. Nie potrzebuję wam mówić, jak łatwo było spowiednikowi jednej z królewskich wysokości umieścić młodego człowieka, wychowanego przezeń, jedyne dziecko jego siostry. Jednego dnia tedy, pod koniec roku 1824, czcigodny starzec, od pięciu lat proboszcz przy Blancs-Manteaux w Paryżu, zaszedł do pokoiku, który zajmowałem na plebanii, i rzekł:

— Ubierz się, dziecko, przedstawię cię osobie, która cię bierze jako sekretarza. Jeżeli się nie mylę, osoba ta zdoła mnie zastąpić, w razie gdyby Bóg powołał mnie do siebie. Odprawię mszę o dziewiątej, masz trzy kwadranse czasu, bądź gotów.

— Wuju — rzekłem — mam się więc pożegnać z tą  izdebką, . w której byłem od czterech lat tak szczęśliwy?...

— Nie zostawię ci żadnego majątku — odparł

— Czyż nie zostawisz mi talizmanu swego nazwiska, pamięci swoich uczynków?...

— Nie mówmy o tym dziedzictwie — rzekł z uśmiechem. — Nie znasz jeszcze na tyle świata, aby wiedzieć, że nie łatwo byś zrealizował zapis tego rodzaju; skoro natomiast zaprowadzę cię dziś do hrabiego...

(Pozwólcie mi, państwo, że nazwę mego protektora jedynie chrzestnym imieniem: hrabia Oktaw).

— Skoro cię zaprowadzę do hrabiego Oktawa, zapewnię ci rzetelną protekcję. Jeżeli — a nie wątpię o tym — spodobasz się temu zacnemu mężowi, jego poparcie będzie z pewnością tyleż warte, co majątek, jaki byłbym ci zebrał, gdyby ruina szwagra i śmierć siostry nie zaskoczyły mnie niby piorun z jasnego nieba.

— Czy jesteś, wuju, spowiednikiem hrabiego?

— Gdybym nim był, czyż mógłbym mu cię zalecać? Któryż ksiądz poważyłby się korzystać z sekretów, które posiadł przy konfesjonale? Nie, tę protekcję zawdzięczasz ministrowi sprawiedliwości. Będziesz tam, drogi Maurycy, jak u ojca. Hrabia daje ci dwa tysiące czterysta franków pensji, mieszkanie w pałacu oraz tysiąc dwieście franków miesięcznie strawnego: nie będziesz siadał przy jego stole, a nie chce, byś jadał osobno, aby cię nie skazywać na podrzędne stanowisko. Przyjąłem tę propozycję, dopiero gdy uzyskałem pewność, że sekretarz hrabiego Oktawa nie będzie nigdy czymś w rodzaju służącego. Będziesz miał masę pracy, bo hrabia pracuje wiele, ale wyjdziesz stamtąd przygotowany do najwyższych stanowisk. Nie potrzebuję ci zalecać dyskrecji, pierwszej cnoty człowieka, który się chce poświęcić karierze publicznej.

Osądźcie, państwo, moją ciekawość! Hrabia Oktaw zajmował wówczas jedno z najwybitniejszych stanowisk w sądownictwie, posiadał zaufanie następczyni tronu, która uzyskała dlań właśnie godność ministra stanu. Wiódł egzystencję mniej więcej podobną do egzystencji hrabiego de Sérizy, którego znacie zdaje mi się wszyscy, ale mniej rozgłośną, mieszkał bowiem na Marais, przy ulicy Payenne, i nie przyjmował prawie nigdy. Jego ascetyczne obyczaje i wytężona praca zabezpieczały jego życie prywatne od kontroli publiczności.

Pozwólcie, bym w kilku słowach odmalował swoje położenie. Znalazłszy w poważnym prowizorze kolegium św. Ludwika opiekuna, na którego wuj przelał swoje prawa, ukończyłem szkoły w osiemnastym roku życia. Wyszedłem z kolegium równie czysty, jak żarliwy seminarzysta wychodzi z Saint-Sulpice. Na łożu śmierci matka moja wzięła od wuja przyrzeczenie, że nie zostanę księdzem, ale byłem tak pobożny, jak gdybym miał oblec sukienkę zakonną. Kiedym wyszedł z kolegium, ksiądz Loraux wziął mnie do siebie i zapisał mnie na prawo. Przez cztery lata studiów, , wymaganych do uzyskania stopni, pracowałem wiele, zwłaszcza poza suchą niwą jurysprudencji. Odstawiony od literatury w kolegium, gdzie mieszkałem u prowizora, musiałem ugasić zdławione pragnienia. Najpierw przeczytawszy kilka nowoczesnych arcydzieł, pochłonąłem z kolei dzieła minionych wieków. Oszalałem na punkcie teatru, długi czas chodziłem do teatru co dzień, chociaż wuj dawał mi tylko sto franków na miesiąc. Oszczędność ta, do której zmuszała starca jego tkliwość dla biednych, miała ten skutek, iż utrzymała pragnienia młodzieńcze w godziwych granicach. W chwili gdy wstępowałem do hrabiego Oktawa, nie byłem niewiniątkiem, ale uważałem swoje rzadkie wybryki za zbrodnię. Wuj był to człowiek tak prawdziwie anielski, tak lękałem się go zmartwić, iż w ciągu tych czterech lat ani razu nie spędziłem nocy poza domem. Zacny człowiek nie kładł się nigdy przed moim powrotem. Ta macierzyńska troskliwość miała większy skutek niż kazania i wymówki, jakimi w purytańskich rodzinach urozmaica się życie młodych.

Żyjąc z dala od rozmaitych światów, z których składa się Paryż, znałem kobiety z towarzystwa i z miasta tylko o tyle, o ile je widywałem na przechadzce albo w loży i to na odległość, gdyż sam bywałem na parterze. Gdyby mi ktoś w owym czasie rzekł: „Zobaczysz Kamila Maupin albo Canalisa”, uczułbym istny żar w głowie i wnętrznościach. Sławni ludzie byli dla mnie niby bogowie; nie wierzyłem, aby mogli mówić, chodzić, jeść jak inni ludzie. Ileż baśni z tysiąca i jednej nocy kryje się w takiej młodej głowie!.. Iluż cudownych lamp trzeba się chwytać, nim się zrozumie, że prawdziwą cudowną lampą jest albo traf, albo praca, albo talent? Dla niektórych ten sen na jawie trwa krótko, dla mnie wciąż trwa jeszcze! W owym czasie zasypiałem zawsze jako wielki książę Toskanii — milioner — kochanek księżniczki — albo sławny! Tak więc miejsce u hrabiego Oktawa, własnych sto ludwików na rok, to znaczyło — niezależność. Widziałem nadzieję wejścia w towarzystwo, poszukiwania w nim tego, czego moje serce pragnęło najgoręcej: protektorki, która by mnie uchroniła od niebezpiecznej drogi, jaką puszczają się niechybnie w Paryżu dwudziestoletni chłopcy, choćby najtroskliwiej wychowani. Zaciekłe studia nad prawem narodów, w których się pogrążyłem, nie zawsze wystarczały, aby zdławić me wściekłe pragnienia. Tak, czasami zanurzałem się myślą w życie teatru, zdawało mi się, że mógłbym być wielkim aktorem, marzyłem o oklaskach i miłości nie znając zawodów ukrytych za kurtyną jak wszędzie zresztą, bo każda scena ma swoje kulisy. Czasami wypadałem z kipiącym sercem zapuszczając się w Paryżu niby myśliwiec w knieję; postanawiałem się przyczepić do jakiej ładnej kobiety, iść za nią aż do bramy, szpiegować ją, napisać do niej, oddać się jej całkowicie i zdobyć ją siłą swej miłości. Biedny wuj, to serce trawione miłosierdziem, to siedemdziesięcioletnie dziecko, rozumny jak Bóg, naiwny jak geniusz, zgadywał zapewne rozterki mojej duszy, mawiał zawsze: „Ej, Moryś, ty jesteś też biedny, masz dwadzieścia franków, idź się zabawić, ty nie jesteś księdzem!” ilekroć czuł, że sznurek, na którym mnie trzymał, zbyt jest napięty i może trzasnąć. Gdybyście mogli widzieć wówczas ogniki, jakie złociły jego szare oczy, uśmiech, który łagodził jego miłe usta, słowem: cudowny wyraz tej dostojnej twarzy, której brzydotę uszlachetniał duch apostolski! Za całą odpowiedź ściskałem księdza, tak jakbym uściskał matkę.

— Nie będziesz miał zwierzchnika — mówił wuj w drodze na ulicę Payenne — będziesz miał w hrabi Oktawie przyjaciela; ale on jest nieufny lub, aby rzec trafniej, przezorny. Przyjaźń tego męża stanu można zdobyć tylko z czasem; mimo swej bystrości i znajomości ludzi, dał się oszukać temu, którego miejsce masz zająć, i omal nie stał się ofiarą nadużycia. To ci wystarczy jako wskazówka, jak się masz zachować.

Kiedyśmy zapukali do olbrzymiej bramy pałacu tak wielkiego jak pałac Carnavalet, dźwięk ten rozległ się w pustce. Gdy wuj pytał starego szwajcara w liberii o hrabiego, ja tymczasem ogarnąłem żarłocznym spojrzeniem dziedziniec. Bruk zarośnięty był trawą, trawa puszczała również ze ślicznych ornamentów na ścianach oraz z dachu stromego jak w Tuileriach. Balustrady na wyższych piętrach były nadżarte czasem. Poprzez wspaniałą arkadę ujrzałem drugi dziedziniec, gdzie znajdowały się budynki gospodarskie o przegniłych bramach. Stary woźnica czyścił tam stary powóz. Z flegmy woźnicy łatwo było zgadnąć, że zamożne stajnie, w których niegdyś rżało tyle koni, obecnie mieszczą ich najwyżej, parę. Wspaniała fasada zdała mi się martwa niby front gmachu będącego własnością państwa lub Korony i oddanego na publiczny użytek. Podczas gdy szliśmy z wujem, z loży szwajcara (był tam jeszcze nad drzwiami napis: Pukać do szwajcara) rozległ się dzwonek. Na ten znak wyszedł z ganku lokaj w liberii takiej, jaką nosi Labranche w Komedii Francuskiej w starym repertuarze. Wizyta była czymś tak rzadkim, że służący kończył jeszcze naciągać surdut otwierając drzwi zaszklone małymi szybkami. Po obu stronach drzwi ściana była okopcona od dymu świeczników. Z przedsionka, którego nie powstydziłby się Wersal, widać było schody, jakich się już nie będzie we Francji budowało nigdy, schody, które zajmują tyle miejsca co cały nowoczesny dom. Kiedyśmy szli po kamiennych stopniach, zimnych jak groby i po których osiem osób mogłoby iść rzędem, kroki nasze rozlegały się pod pustym sklepieniem. Miało się wrażenie, że się jest w katedrze. Poręcze bawiły oko cudami ślusarstwa, w których wypowiedziała się wyobraźnia jakiegoś artysty z czasów Henryka III. Spowici lodowatym płaszczem, który nam spadł na ramiona, mijaliśmy przedpokoje, salony w amfiladzie, z posadzką bez dywanów, umeblowane owymi cudnymi antykami, które z takiego salonu dostają się wprost do antykwariusza. Wreszcie przybyliśmy do wielkiego gabinetu pomieszczonego w bocznym skrzydle, którego wszystkie okna wychodziły na ogród.

— Ksiądz proboszcz od Blancs-Manteaux i jego siostrzeniec, pan de 1'Hostal! — oznajmił drugi Labranche, którego opiece oddał nas ów teatralny lokaj w przedpokoju. Hrabia Oktaw, ubrany w spodnie ze strzemiączkami i szary flanelowy surdut, wstał od ogromnego biurka, zbliżył się do kominka i dał mi znak abym usiadł. Ujął wuja za ręce i uściskał je.

— Mimo że sam należę do św. Pawła, nie mogłem nie słyszeć o proboszczu Blancs-Manteaux i szczęśliwy jestem, że mogę go poznać.

— Ekscelencja bardzo łaskaw — odparł wuj. — Przyprowadzam panu jedynego krewnego, jaki mi został. Daję go w podarku waszej ekscelencji, a równocześnie mam uczucie, że daję memu chłopakowi drugiego ojca.

— Będę mógł panu odpowiedzieć w tej mierze, księże proboszczu, wówczas kiedy się z pańskim siostrzeńcem wypróbujemy wzajem — odparł hrabia. — Jak panu na imię? — rzekł zwracając się do mnie.

— Maurycy.

— Jest doktorem praw — wtrącił wuj.

— Pięknie, pięknie — rzekł hrabia przyglądając mi się od stóp do głów.

— Księże proboszczu, mam nadzieję, że najpierw dla swego siostrzeńca, a później dla mnie uczyni mi pan ten zaszczyt, aby stale przychodzić do mnie w poniedziałek na obiad. To będzie nasz obiad, nasz rodzinny wieczór!

Zaczęli rozmawiać o religii z punktu widzenia politycznego, o instytucjach dobroczynnych, o zmniejszeniu liczby występków, ja zaś mogłem do woli przyjrzeć się człowiekowi, od którego zależał mój los. Hrabia był średniego wzrostu; nie podobna mi było ocenić jego budowy pod luźnym ubraniem, ale wydał mi się szczupły i chudy. Twarz była koścista i zapadła, rysy subtelne. Dość duże usta wyrażały zarazem ironię i dobroć. Czoło, może za szerokie, przerażało jak czoło szaleńca, tym bardziej iż kłóciło się z resztą twarzy zakończonej krótkim podbródkiem, bardzo bliskim dolnej wargi. Niebieskie oczy, żywe i inteligentne, jak oczy księcia de Talleyrand, którego miałem później sposobność podziwiać, posiadały — również jak oczy księcia — zdolność milczenia, tak iż chwilami stawały się zupełnie martwe. To podkreślało jeszcze niezwykłość tej twarzy, nie bladej, ale żółtej. Cera ta zwiastowała porywczy charakter i gwałtowne namiętności. Włosy już posrebrzone, starannie uczesane, mieniły się na głowie czarnymi i białymi pasmami. To staranne uczęsanie osłabiało podobieństwo, jakie znajdowałem między hrabią a owym nadzwyczajnym mnichem, którego Lewis skopiował ze Schedoniego w „Konfesjonale czarnych pokutników”, utworze moim zdaniem wyższym od „Mnicha”. Hrabia był ogolony jak człowiek, który wcześnie wybierał się do~sądu. Dwa czteroramienne świeczniki opatrzone abażurami stały po dwóch, stronach biurka, a świece ich, jeszcze płonące, świadczyły wymownie, że dygnitarz ten wstaje przede dniem. Ujrzałem ręce jego; kiedy pociągnął taśmę, aby zadzwonić na lokaja; były bardzo piękne, białe jak ręce kobiety...

(Opowiadając wam tę historię— wtrącił konsul — zmieniam pozycję i tytuły jej bohatera zachowując wszakże analogię sytuacji. Stan, ranga, zbytek, majątek, sposób życia, wszystkie te szczegóły są prawdziwe: ale nie chcę uchybić ani swemu dobroczyńcy, ani obowiązkom dyskrecji).

— Zamiast się czuć tym, czym byłem — ciągnął konsul po pauzie — czyli, biorąc społecznie, robakiem wobec orła, doznałem na widok hrabiego nieokreślonego uczucia, które dziś umiem sobie wytłumaczyć. Genialni artyści...

(Skłonił z wdziękiem głowę przed ambasadorem, sławną kobietą i dwoma paryżanami).

— ...Prawdziwi mężowie stanu, poeci, wodzowie, słowem — Judzie naprawdę wielcy są prości, a prostota, ich oprawia, że czujemy się z nimi na równej stopie Państwo wszyscy, tak górujący nad innymi myślą, zauważyliście może — rzekł zwracając się do swoich gości —jak bardzo uczucie zmniejsza odległości stworzone przez społeczeństwo. Jeżeli my jesteśmy niżsi od was inteligencją, możemy wam dorównać oddaniem w przyjaźni. Wedle temperatury (darujcie mi to słowo) naszych serc, czułem się równie blisko mego protektora, jak byłem odeń daleko stanowiskiem. Dusza ma swój dar jasnowidzenia: przeczuwa ból, zmartwienie, radość, niechęć, nienawiść drugiej osoby. Doznałem nieokreślonego uczucia spostrzegając u hrabiego te same rysy, co u mego wuja. Cnota, spokój sumienia, czystość myśli przeobraziły wuja: z brzydkiego zrobił się bardzo piękny. Na twarzy hrabiego stwierdziłem odwrotną metamorfozę: na pierwszy rzut oka mógł mieć lat pięćdziesiąt pięć, ale po uważnym przyjrzeniu się poznałem młodość zagrzebaną pod lodami zgryzoty, pod mozołem zaciekłych studiów, pod gorączką zdławionej .namiętności. Na jakieś odezwanie się wuja oczy hrabiego odzyskały na chwilę świeżość, na ustach wykwitł uśmiech podziwu, który mi zdradził jego prawdziwy, jak sądzę, wiek: czterdziestkę. Spostrzeżenia te zrobiłem nie wówczas, ale później, przypominając sobie szczegóły wizyty. Lokaj wniósł tacę, na której znajdowało się śniadanie hrabiego.

— Nie dzwoniłem o śniadanie — rzekł — ale możesz zostawić. Idź pokaż panu jego pokoje.

Udałem się za lokajem, który mnie zaprowadził do ładnego mieszkanka, położonego pod terasą, między dziedzińcem a oficyną, nad korytarzem łączącym kuchnię z głównymi schodami pałacu. Kiedy wróciłem do gabinetu, zanim otworzyłem drzwi, usłyszałem z ust wuja ten wyrok:

— Mógłby popełnić błąd, bo naturę ma bardzo gorącą, a wszyscy jesteśmy ułomni, ale nie jest nic a nic zepsuty.

— No i cóż — rzekł hrabia spoglądając na mnie z sympatią — podoba się panu, co? Tyle jest mieszkań w tych koszarach, że gdyby panu tam nie było dobrze, pomieściłbym pana gdzie indziej.

— U wuja miałem tylko jeden pokój — odparłem.

— Zatem  może się pan przeprowadzić dziś wieczór — rzekł hrabia. — Na przewiezienie studenckiego mienia wystarczy zapewne dorożka? Dziś zjemy sobie obiad we trójkę — dodał spoglądając na wuja.

Wspaniała biblioteka przylegała do gabinetu hrabiego; zaprowadził nas tam, pokazał mi małe, ozdobione obrazami ustronie, które niegdyś musiało służyć za modlitewnie.

— Oto pańska cela — rzekł. — Tu będziesz sobie siedział, kiedy będziemy pracowali razem, bo zresztą nie chcę pana więzić na łańcuchu.

Wyszczególnił mi rodzaj i czas moich zajęć. Słuchając hrabiego poznałem w nim wielkiego męża stanu. Miesiąc blisko zajęło mi obycie się z nowym środowiskiem, wejście w moje obowiązki oraz oswojenie się z charakterem hrabiego. Z natury rzeczy sekretarz obserwuje człowieka, któremu służy. Upodobania, namiętności, charakter, manie tego człowieka stają się dlań przedmiotem mimowolnego studium. Zespolenie tych dwóch inteligencji jest zarazem mniej i więcej niż małżeństwem. Przez trzy miesiące obaj z hrabią Oktawem obserwowaliśmy się wzajem. Dowiedziałem się ze zdumieniem, że hrabia ma dopierotrzydzieści siedem lat. Czysto zewnętrzny spokój jego życia oraz stateczne prowadzenie się wypływały nie tylko z głębokiego poczucia obowiązku i ze stoicyzmu. Obcując z tym człowiekiem, niepospolitym dla tych, co go dobrze znają, uczułem rozlegle głębie pod jego pracą, pod jego uprzejmością, pod maską stałej życzliwości, pod jego pozorną rezygnacją tak podobną do spokoju, że można się było omylić. Podobnie jak gdy idziemy przez las, dźwiękiem, jaki wydaje pod nogą, grunt zdradza lity kamień lub próżnię, tak samo egoizm ukryty pod kwiatami grzeczności oraz podziemia wyżłobione nieszczęściem dźwięczą pusto w zetknięciu z codziennym życiem. Ból, a nie zniechęcenie, mieszkał w tej naprawdę wielkiej duszy. Hrabia zrozumiał, że Czyn, że Fakt są najwyższym obowiązkiem człowieka. Toteż szedł swoją drogą mimo tajemnych ran patrząc w przyszłość pogodnym okiem niby męczennik pełen wiary. Jego tajony smu tek, gorzki zawód, od którego cierpiał, nie zawiodły go w filozoficzne wertepy Niedowiarstwa: ten dzielny mąż stanu był religijny, ale bez żadnego popisu; chodził na pierwszą mszę, którą się odprawiało u św. Pawła dla robotników i dla służby. Nikt: z jego przyjaciół, nikt na Dworze nie wiedział, że on tak wiernieprzestrzega praktyk. Żył w Bogu tak, jak wielu szanownych ludzi żyje w rozpuście, w głębokiej tajemnicy. Toteż kiedyś miałem ujrzeć hrabiego na szczycie nieszczęścia o wiele wynioślejszym niż ten, na którym przebywają ludzie uważający się za najciężej doświadczonych, drwiący sobie z wiar i namiętności drugich, ponieważ zwyciężyli własne, i. grający na wszystkich tonach ironii i wzgardy. Nie drwił sobie wówczas ani z tych, co jeszcze biegną za Nadzieją w bagna, w które ona wiedzie, ani z tych, co drapią się na jakiś cypel, aby się odosobnić, ani z tych, co trwają w walce czerwieniąc arenę swoją krwią i ścieląc ją swymi złudzeniami. Widział świat w jego całości, górował nad myślami, słuchał skarg, wątpił o przywiązaniu, a zwłaszcza o poświęceniu; ale ten wielki, ten surowy sędzia współczuł z nimi, podziwiał je nie przemijającym entuzjazmem, ale milczącym skupieniem, współudziałem przejętej duszy. Był to jak gdyby jakiś Manfred katolicki i wolny od zbrodni, kryjący ciekawość w swej wierze, topiący lody żarem wulkanu bez ujścia, rozmawiający z gwiazdą, którą on jeden widział!

Dostrzegłem wiele rzeczy ciemnych w jego życiu. Chował się moim oczom, nie jak podróżnik, który idąc znika chwilami w rozpadlinach i wyrwach nierównego gruntu, ale jak śledzony tyralier, który chce się utaić i szuka kryjówki. Nie mogłem sobie wytłumaczyć jego częstych znikań, w chwili gdy najbardziej pochłonięty był pracą. Nie krył się z tym przede mną, powiadał: „Niech pan kończy za mnie” i zostawia! mi swoją robotę. Człowiek ten, tak zagrzebany w potrójnych obowiązkach męża stanu, sędziego i mówcy, ujął mnie jednym upodobaniem, które zdradza piękną duszę i które mają prawie wszyscy ludzie subtelni: miłością do kwiatów. Jego ogród i gabinet pełne były najrzadszych roślin, ale zawsze kupował je już zwiędłe. Może lubował się w tym obrazie swego losu?... Był zwiędły tak jak te kwiaty bliskie zgonu, których zgniłe niemal zapachy wprawiały go w dziwne upojenie.

Hrabia kochał kraj, poświęcił się sprawom publicznym z furią serca, które chce oszukać inną namiętność, ale studia, praca, w której się zatopił, nie wystarczały mu: toczyły się w nim straszliwe walki, z których i mnie dosięgło kilka ułomków. Słowem, czuć było w nim rozpaczliwe parcie ku szczęściu; i miałem wrażenie, że powinien być szczęśliwy: ale gdzie była przeszkoda? Czy kochał? Oto pytanie, które sobie zadawałem. Osądźcie, jakie kręgi cierpienia myśl moja musiała przebyć, zanim doszła do tak prostego a tak straszliwego pytania! Mimo wysiłków zwierzchnik mój nie zdołał tedy ukryć odruchów swego serca. Pod jego surową pozą, pod milczeniem męża stanu szamotała się namiętność powściągana z taką siłą, że nikt, z wyjątkiem mnie, towarzysza jego stołu, nie odgadł tego sekretu. Godłem jego, można rzec, było: „Cierpię i milczę”.

Szacunek i podziw, jakie szły za nim, przyjaźń pracowników równie wytrwałych jak on, hr. de Grandville i de Serizy, wszystko to nie miało nań żadnego wpływu: albo nie zdradzał im nic, albo wiedzieli wszystko. Niewzruszony, z głową wzniesioną dumnie, kiedy był wśród ludzi, hrabia odsłaniał człowieka jedynie w rzadkich chwilach, kiedy sam w swoim ogrodzie, w gabinecie przypuszczał, że go nikt nie widzi. Wówczas stawał się dzieckiem, dawał upust łzom dławionym pod togą, wybuchom, które źle zrozumiane zaszkodziłyby może opinii jego jako męża stanu. Kiedy wszystko to stało się dla mnie pewne, hrabia Oktaw zachował dla mnie cały urok zagadki, a zarazem obudził we mnie tyle przywiązania, co gdyby był moim rodzonym ojcem. Czy pojmujecie ciekawość zdławioną szacunkiem?...

Co za nieszczęście zmiażdżyło tego mędrca oddanego od osiemnastego roku życia jak Pitt naukom, których wymaga władza, a zarazem pozbawionego ambicji? tego sędziego, który znał prawo narodów, prawo polityczne, prawo cywilne i karne i który umiał w nich znaleźć broń przeciw wszystkim błędom; tego głębokiego prawodawcę, poważnego pisarza, pobożnego samotnika wiodącego życie bez zmazy. Zbrodniarz nie mógłby być ciężej pokarany ręką Boga: zgryzota wydarła mu sen, sypiał nie więcej niż cztery godziny! Co za walka toczyła się w owych godzinach, które biegły na pozór spokojnie, pracowicie, bez zgiełku i szmeru, a w czasie których zachodziłem go nieraz na tym, że mu pióro wypadło z ręki, głowa tonęła w dłoniach, oczy lśniły jak dwie gwiazdy, a niekiedy wilżyły się łzami? W jaki sposób woda z tego żywego źródła płynęła po błyszczącym żwirze tak, aby jej podziemny ogień nie wysuszył?... Czy było tam jak na dnie morza granitowe łoże między nią a centrum globu? Czy wulkan ten miał wybuchnąć wreszcie?

Czasami hrabia popatrzył na mnie szybko z bystrą i mądrą ciekawością, z jaką jeden człowiek przygląda się drugiemu, gdy szuka wspólnika; następnie unikał moich oczu widząc, iż otwierają się niby usta, które chcą odpowiedzi i które mówią niejako: „Mów pierwszy”. Czasami, w owych chwilach smutku hrabia Oktaw stawał się chmurny i opryskliwy. Jeśli mnie zranił wtedy, umiał to naprawić, nie prosząc o przebaczenie: ale obejście jego stawało się słodkie aż do pokory chrześcijanina. Skoro się przywiązałem po synowsku do tego człowieka, tak tajemniczego dla mnie, a tak zrozumiałego dla świata, któremu słowo oryginał starczy za wytłumaczenie wszelkich zagadek serca,, przeobraziłem postać tego domu. Obojętność na wszelkie sprawy dochodziła u hrabiego w prowadzeniu własnych interesów aż do niedorzeczności. Posiadając blisko sto sześćdziesiąt tysięcyfranków renty, nie licząc płac związanych z jego urzędami, z których trzy nie podlegały prawu o kumulacji, wydawał tylko sześćdziesiąt tysięcy, z czego połowę co najmniejzagarniała służba. Z końcem pierwszego roku odprawiłem wszystkich tych hultajów i poprosiłem jego ekscelencję, aby przez swoje stosunki pomógł mi w znalezieniu uczciwych ludzi. Z końcem drugiego roku hrabia, lepiej żywiony, lepiej obsłużony, cieszył się nowoczesnym komfortem; miał piękne konie należące do jednego ze służących, któremu płaciłem tyle a tyle na miesiąc od konia; obiady jego w dnie przyjęć, dostarczane przez Cheveta za umówioną cenę, przynosiły mu zaszczyt; na co dzień zaś gotowała doskonała kucharka, której dostarczył wuj i której pomagały dwie dziewczyny kuchenne. Wydatki na dom nieprzekraczały trzydziestu tysięcy; mieliśmy o dwóch służących więcej, a skrzętność ich wróciła pałacowi całą jego poezję: ten stary pałac, tak piękny w swej sędziwości, posiadał majestat, który niweczyło niechlujstwo.

— Nie dziwię się już — mówił patrząc na ten rezultat — majątkom, jakie robili moi ludzie. W ciągu siedmiu lat miałem dwóch kucharzy, którzy założyli wspaniałe restauracje!

— Stracił pan w siedem lat trzysta tysięcy franków — odparłem. — I to pan, urzędnik, który podpisuje w trybunale oskarżenia o zbrodnie, protegował pan kradzież w swoim domu!

Z początkiem r. 1826 hrabia poznał mnie już zapewne dosyć; byliśmy z sobą tak blisko, jak mogą być dwaj ludzie, z których jeden jest podwładnym drugiego. Nie wspominał nic o mej przyszłości, ale starał się mnie uczyć jak mistrz i ojciec. Często kazał mi gromadzić materiały do swych najtrudniejszych prac, sporządzałem czasem jego raporty, a on mi je poprawiał wskazując różnicę między swoim pojmowaniem prawa, między swymi zapatrywaniami, a moimi. Kiedy wreszcie dokonałem pracy, którą mógł podać jako swoją, radość jego starczyła mi za nagrodę, a on spostrzegł, że ja ją biorę tak jak trzeba. Ta drobna okoliczność wywarła na tej tak surowej na pozór duszy nadzwyczajne wrażenie. Hrabia osądził mnie, mówiąc językiem sądowym, w ostatniej instancji, objął mnie za głowę i ucałował w czoło:

— Maurycy — wykrzyknął — nie jesteś już moim pomocnikiem, nie wiem, czym mi jeszcze będziesz; jeśli życie moje się nie zmieni, może zastąpisz mi syna!

Koniec wersji demonstracyjnej.