Aleksander Fredro

INTRYGA NA PRĘDCE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

INTRYGA NA PRĘDCE czyli NIEMA ZŁEGO BEZ DOBREGO

OSOBY:

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

Scena XV.

Scena XVI.

Scena XVII.

Scena XVIII.

Scena XIX.

NIEZNANA KOMEDYA ALEKSANDRA FREDRY »INTRYGA NA PRĘDCE«

NIEZNANA KOMEDYA FREDRY

Aleksander Fredro

Wydał i wstępem opatrzył Henryk Cepnik

Działalność komedyopisarską Fredry zwykło się datować od »Pana Geldhaba«, który też figuruje zawsze na pierwszeni miejscu w zbiorowych wydaniach dzieł scenicznych autora »Ślubów panieńskich«. Przyznał mu zresztą prawo do tego zaszczytu sam poeta, umieszczając tę właśnie komedyę na czele pierwszego, dwutomowego wydania dzieł swoich z r. 1826, własnym kosztem w Wiedniu ogłoszonego. Nadało to »Panu Geldhabowi« do pewnego stopnia cechę jakby pierwszej wogóle komedyi Fredrowskiej. W rzeczywistości tak nie jest, a także sam Fredro uważał inny zupełnie utwór za swą »pierwszą komedyę«, swój »płód pierworodny«.

Utworem tym, który faktycznie zainaugurował twórczość komedyopisarską Fredry i, co więcej, wystawiony na scenie, wyprzedził warszawską premierę »Pana Geldhaba« z r. 1821 o całe cztery lata, była jednoaktowa komedya wierszem p. t.: »Intryga na prędce«.

O istnieniu tej komedyi, jak wogóle o całym przedgeldhabowskim okresie w twórczości Fredry, wiedzieliśmy dotąd tyle tylko, ile przekazał nam w tej mierze sam poeta w swej autobiografii, ogłoszonej w r. 1876 przez Lucyana Siemieńskiego w warszawskiej »Kronice Rodzinnej«. Wiedzieliśmy zatem, że taki utwór był rzeczywiście napisany i że był pierwszą wogóle próbą sił dwudziestodwuletniego podówczas poety na polu komedyi, że był nawet grany na scenie, że jednak następnie gdzieś zaginął. Na tem kończył się cały zasób naszych wiadomości o tej pierwszej komedyi Fredry — sama komedya uchodziła za bezpowrotnie zaginioną, a o treści jej można było wnioskować tylko z podanego przez poetę szczegółu, iż tego właśnie utworu użył później za podstawę do napisania »Nowego Don Kiszota«.

Aż oto obecnie ta rzekomo zaginiona pierwsza komedya Fredry odnalazła się szczęśliwie, a odnalazła się w zbiorach lwowskiej, od kilku lat miejskiej, biblioteki teatralnej przy sposobności katalogowania ich przez podpisanego. Jakim sposobem mógł taki cenny unikat przeleżeć tam bez zwrócenia na siebie czyjejkolwiek uwagi tak długie dziesiątki lat — trudno doprawdy pojąć, jeszcze trudniej wytłómaczyć. Należy bowiem nadmienić, że wspomnianą bibliotekę teatralną, przed nabyciem jej przez gminę na własność, niejednokrotnie badali i oceniali rozmaici znawcy, że parę razy sporządzano jej inwentarz, że istnieje od dawna szczegółowy jej katalog abecadłowy, w którym »Intryga na prędce« zaciągnięta jest pod nr. 241, że wreszcie, a także w ostatnich już latach, korzystano często z tej biblioteki dla celów literackich. I mimo wszystko nikt nawet nie pomyślał o tem, aby z prostej bodaj ciekawości zajrzeć do egzemplarza, opatrzonego tak bijącym w oczy, bo znanym z każdej niemal biografii Fredry tytułem, — i w rezultacie »Intryga na prędce« uchodziła w dalszym ciągu za utwór bez śladu przepadły.

Dajmy jednak pokój refleksyom z tego powodu. Dość, że odnalazła się szczęśliwie komedya, którą przez tyle dziesiątków lat kazano nam uważać za zaginioną, i że odtąd możemy mówić o tym »płodzie pierworodnym« muzy Fredrowskiej jako o rzeczy istniejącej, gdy do tej pory wystarczać nam musiała jedynie podana o niej lakoniczna wzmianka poety. A choć nawet komedya ta w niczem istotnem nie zmienia ustalonego już na całokształt twórczości autora »Ślubów panieńskich« poglądu — jest jednak bardzo cennym i pożądanym z wielu względów przyczynkiem do dziejów tej twórczości, pozwala nam bowiem pochwycić pierwsze tętno rozbudzonego talentu i tem samem o nowy rys wzbogaca charakterystykę duchową mistrza komedyi polskiej.

Zaczynał on podówczas dwudziesty trzeci rok życia, ale miał już za sobą bogaty zasób doświadczenia życiowego, zdobytego w kilkuletnim mozole i trudzie wojennym, w owej »szkole świata«, o której sam trafnie mówi, że jest »najpraktyczniejsza, najbardziej urozmaicona, a zarazem najponętniejsza ze wszystkich szkół, w jakich się mamy uczyć doświadczenia«. Kształcił się zaś Fredro w tej twardej szkole, jak wiadomo, długo. Zaciągnąwszy się wyrostkiem szesnastoletnim w szeregi wojsk narodowych Księstwa Warszawskiego, przez sześć lat bez mała w nich wytrwał, biorąc czynny udział w końcowej fazie wojen napoleońskich, aby po abdykacyi »boga wojny«, w randze kapitana, a z krzyżami »virtuti militari« i legii honorowej na młodej piersi, ale o pożyczonym groszu, wrócić pod dach rodzicielski. Jakże jednak zmienionym! Opuszczał dom rodzinny »z radosnem uniesieniem« — wracał wprawdzie »z pękiem doświadczenia różnego rodzaju«, ale »bez celu«, a w dodatku z uczuciem goryczy i rozczarowania, uczuciem tem przykrzejszem, im gorętsze było owo uniesienie, które powiodło go pod sztandary napoleońskie.

W tym nastroju duchowym znalazłszy się na bruku lwowskim, Fredro, więcej przymuszony stosunkami towarzyskimi, niż z popędu własnego, dał się porwać w wir rozbawionego nad miarę życia, jakiem tętnił Lwów podówczas. Nieswojsko mu było jednak w tej atmosferze, ale — jak sam opowiada o tym okresie — »choć wewnętrznie czuł niesmak, a tem samem potrzebę ukazania jak w zwierciadle fizyognomii tego społeczeństwa temu samemu społeczeństwu, aby się zreflektowało i weszło w siebie, nie śmiał przecież chwycić za pióro, nie mając jeszcze objawienia autorskiego zawodu«.

Niebawem jednak i ono przyszło.

Tu oddaję głos samemu poecie, bo przytoczony niżej wyjątek z cytowanej już poprzednio autobiografii wiąże się bezpośrednio z pierwszą komedyą Fredry: »Intrygą na prędce«.

»Szczęśliwy traf — opowiada Fredro — sprowadził mi żyda, antykwaryusza, co chodząc po domach z książkami, przyniósł Moliera. Zapłaciłem mu dukata, a zabrałem arcydzieła, dotąd mi prawie obce, bo jedną tylko komedyę tego mistrza miałem sposobność widzieć na scenie paryskiej.

»Biorąc za przewodnika wzór tak nieśmiertelny, wyraźniej zacząłem pojmować powołanie autora dramatycznego i odtąd wziąłem się do studyów na seryo.

Z ojczystych wzorów, osobliwie współczesnych, nie wiele mogłem korzystać, gdy nawet na samym wstępie, zwyczajem młodocianym, porwałem się do skrytykowania świeżo wyszłej komedyi Niemcewicza »Pan Nowina«, którą porąbałem w niemiłosierny, a jak teraz widzę, w najniedorzeczniejszy sposób.

Szermierka ta dodała mi jednak odwagi, gdy pewnego dnia, bez żadnego przygotowania, prawie bez namysłu, zasiadłem do stolika i napisałem wierszem jednoaktową komedyę »Intryga na prędce«, z której to później w rozszerzonych ramach zrobił się »Nowy Don Kiszot«.

»Napisawszy tę pierwszą komedyę, widziałem się w kłopotliwem położeniu. Szło mi o to, żebym mógł komu płód pierworodny przeczytać, zasięgnąć zdrowej rady i dowiedzieć się, czy warto psuć czas i papier. Xa nieszczęście nie było żadnego literackiego ogniska, żadnej powagi, do której miałbym nie już zaufanie, lecz śmiałość. Wprawdzie zaczął był Adam Chłędowski redagować »Pamiętnik Lwowski, lecz płomień, wznoszący się z tego stosu surowych gałęzi, nie grzał, ani świecił. Nie pozostało mi nic innego, jak tylko przez trzecią osobę posłać moją komedyę Janowi Nepomucenowi Kamińskiemu, jedynemu znawcy i doświadczonemu praktykowi. Kamiński komedyę poprawił i zrobił uwagę, że jest w niej jakiś plan logicznie przeprowadzony. Kornedya była graną i nikt o niej nie wspomniał; odebrałem ją do poprawy, aby już nigdy nie wróciła na scenę«.

Oto geneza i losy pierwszej komedyi Fredrowskiej, z którą z kolei bliżej się nam zaznajomić wypada.

Dosłowny tytuł utworu brzmi:

INTRYGA NA PRĘDCE

czyli

NIEMA ZŁEGO BEZ DOBREGO.

Komedya w 1-ym Akcie wierszem.

U dołu karty tytułowej znajduje się dopisek: »l-go kwietnia 1915« — niewątpliwie data ukończenia komedyi. Cały rękopis, bardzo dobrze i czysto zachowany, liczy razem z tytułem i spisem osób 50 stronic zapisanych, dwie czyste, wszystkie nieliczbowane. Format in ąuarto, papier bibulasty, żółtawego koloru, pismo nadzwyczaj staranne, niemal kaligraficzne. Sama komedya pisana jest cała jedną ręką, natomiast znajdujące się w egzemplarzu liczne poprawki i dopiski uskutecznione zostały inną ręką. Na ostatniej zapisanej stronicy rękopisu, u dołu, znajduje się notatka cenzury: »Gelesen und wird zugelassen. Lemberg am 17 Juni 816«, zaopatrzona dwoma podpisami, z których pierwszy »Fraposta«, drugi nieczytelny.

W powyższym opisie rękopisu uderzyć musiał każdego brak jednej rzeczy : — nazwiska autora. Istotnie, niema go zupełnie; komedya jest anonimową. Ale autentyczność jej jako komedyi Fredrowskiej nie podlega żadnej kwestyi, a stwierdzają ją niezbicie szczegóły, podane przez Fredrę w zacytowanym poprzednio ustępie z jego autobiografii.

Przedewszystkiem tytuł jest ten sam. Następnie poeta zaznacza wyraźnie, że »Intryga na prędce« była jednoaktową komedyą wierszem, a odnaleziony obecnie utwór jest również jednoaktowy i wierszem pisany. Dalej daty, jakie znajdujemy w rękopisie, zgadzają się w zupełności z tem, co opowiada Fredro w swej autobiografii. Wspomina on tam mianowicie o »świeżo wyszłej« komedyi Niemcewicza »Pan Nowina«, oraz o »Pamiętniku Lwowskim« otóż pierwsza ukazała się w r. 1815, drugi zaś zaczął wychodzić w r. 1816, a właśnie te dwie daty zaznaczone są wyraźnie w rękopisie i ustalają dokładnie czas powstania komedyi w związku z podanymi przez Fredrę szczegółami. Także i wzmianka poety o wystawieniu jego komedyi znajduje potwierdzenie w egzemplarzu, który mam pod ręką, a śmiesznem byłoby przypuszczenie, żeby w tym właśnie czasie mogła być graną na scenie lwowskiej inna jakaś, a nie Fredrowska » Intryga na prędce«. Wreszcie sam nawet fakt. że na rękopisie niema nazwiska Fredry, zgadza się z zaznaczonym przez poetę szczegółem, iż posłał swój utwór Kamińskiemu »przez trzecią osobę«, a więc chciał jako autor pozostać w ukryciu.

Ale jest jeszcze jeden, a najsilniejszy dowód na to, że odnaleziona komedya jest pierwszą komedyą Fredry. Dostarcza go wzmianka poety, że z tej komedyi »później w rozszerzonych ramach zrobił się »Nowy Don Kiszot. Dowód ten wystarcza za wszystkie inne, należy bowiem tylko porównać oba te utwory, aby się przekonać o ścisłem pokrewieństwie, jakie między niemi istnieje. Nietylko założenie w obu komedyach jest jednakie, ale także znajdujemy tu i tam te same osoby działające, a niektóre z nich nawet tak samo się w obu utworach nazywają: co więcej — są w »Nowym Don Kiszocie« ustępy, dosłownie powtórzone z »Intrygi ną prędce«, żeby wspomnieć o tak charakterystycznych, jak sceny 1 i 5 w »Intrydze«, a 3 i 6 w »Nowym Don Kiszocie«.

Wszystko to ponad wszelką wątpliwość Stwierdza, że komedya, którą obecnie ogłaszam, jest identyczna z ową przez Fredrę wymienioną, która dotąd uważana była za jego zaginioną »pierwszą komedyę«.

Podany w dalszym ciągu dosłowny jej przedruk uwalnia mnie od opowiadania jej treści. Nie będę się także wdawał w ocenę jej zalet i wad, zostawiając to bardziej fachowym piórom. Niech mi wolno będzie tylko mimochodem rzucić garść uwag, poczynionych przy odczytywaniu tego »płodu pierworodnego« muzy Fredrowskiej.

W niejednokrotnie już powyżej cytowanej autobiografii Fredro zaznacza wyraźnie, że zabrał się »na seryo« do komedyi pod wpływem lektury Moliera i że pierwszym hołdem, złożonym temu mistrzowi, była właśnie »Intryga na prędce«. Należałoby, jak zwykle w takich wypadkach, oczekiwać, że pod tak bezpośrednim wpływem napisany utwór nosi wszelkie cechy naśladownictwa. Tymczasem, jeżeli pominiemy pewne typowe, a czysto zewnętrzne właściwości techniki Molierowskiej (wybitny udział w akcyi służącego i przebieranie się innej osoby działającej), nie znajdujemy w tej »pierwszej komedyi« Fredry naprawdę nic takiego, coby mogło uchodzić za niewolnicze naśladownictwo Moliera. Zakrój całości jest niezaprzeczenie w typie farsy Molierowskiej, z zachowaniem niektórych konwencyonalności techniki francuskiego komedyopisarza, ale ogólne wrażenie, jakie daje ten utwór, jest wrażeniem rzeczy samodzielnej, oryginalnej. Nowy to dowód, że, jak w dalszej swej twórczości, Fredro, mimo całego uwielbienia dla twórcy »Tartuffe'a«, umiał już nawet w tym pierwszym, pod bezpośrednim wpływem Moliera napisanym utworze, zachować swą indywidualność i odrębność, ustrzedz się ślepego naśladownictwa.

Interesująca z tego względu, jest »Intryga na prędce« interesującą dla badacza twórczości Fredry także i pod innym względom. Fredro, którego początkowa edukacya umysłowa była wogóle bardzo wadliwa, sam wyznaje, iż dopiero w r. 1810, już jako żołnierz, »po raz pierwszy dowiedział się, że mógłby składać wiersze«. Zaczął też je pisać około tego czasu, ale tak sobie zupełnie samorodnie, nie mając wtedy jeszcze nawet pojęcia o zasadniczych prawidłach rymotwórstwa, a przytem bez jakichś wyższych pretensyi i aspiracyi, gdyż, jak sam opowiada, »na obcowanie z muzami nie miał wcale czasu, ani też, będąc żołnierzem, nie tęsknił za ich towarzystwem«. Dopiero po powrocie do kraju przyszło na niego »objawienie autorskiego zawodu«, pierwszym zaś świadomym wyrazem tego objawienia była właśnie »Intryga na prędce«.

Wiedząc o tem wszystkiem, dziwić się tem więcej należy poprawności, jaka cechuje tę »pierwszą komedyę« Fredry. Zapewne, do doskonałości jej daleko, braków, usterek i wad w niej niemało, ale mimo wszystko, rozważana w całości, sprawia ona jaknajkorzystniejsze wrażenie, zwłaszcza, gdy się ma na uwadze, że to pierwsza próba sit autorskich. Wiersz ogółem wcale gładki i płynny, język prosty, jędrny i żywy, gdzieniegdzie zaś nie pozbawiony poetycznego zabarwienia, styl jasny i niewymuszony, tok myśli logiczny i konsekwentny, dyalog łatwy i naturalny — wszystko to, pomimo pewnych tu i ówdzie nierówności czy niedociągnięć, nadaje »Intrydze na prędce« znamię rzetelnego, pomyślnie się zapowiadającego i o niewątpliwem już wyrobieniu talentu pisarskiego.

Jest także ta komedya wymownem świadectwem, że już w tym pierwszym utworze scenicznym Fredro czuł scenę i rozumiał jej wymagania, jej psychikę. Sporo w nim wprawdzie jeszcze dyletanctwa, sporo naiwności, sporo rzeczy nieprawdopodobnych lub przesadzonych, ale zmysł w kombinowaniu efektów scenicznych jest już w tej pierwszej próbie, i to w znacznym stopniu, układ zaś i przeprowadzenie całości, ogólnie biorąc, zaświadczają jak najlepiej o istotnem uzdolnieniu w zakresie tworzenia dramatycznego. A nie zapominajmy, chcąc tem sprawiedliwiej ocenić tę »pierwszą komedyę« Fredry, że napisał on ją, jak sam zaznacza, »bez żadnego przygotowania, prawie bez namysłu«, i że na punkcie znajomości teatru był on w owym czasie jeszcze prawie zupełnym laikiem, zetknął się bowiem z teatrem i nabrał jasnego pojęcia o tej potędze sztuki« dopiero na niedługo przed powrotem do kraju, w czasie swej krótkiej bytności w Paryżu.

Wogóle dla studyum nad rozwojem twórczości Fredry jest »Intryga na prędce«, jako pierwsza próba talentu poety w dziedzinie komedyopisarstwa, przyczynkiem równie ciekawym, jak cennym, niewątpliwie też ogłoszenie jej drukiem wywoła wśród wielbicieli »Ślubów panieńskich« szczere zadowolenie. Wprowadza nas bowiem ta »pierwsza komedya« Fredry w znany do tej pory jedynie z opowieści samego poety okres, w którym talent jego zrywał się do lotu, i pozwala zapoznać się z najwcześniejszym objawem tego budzącego się dopiero talentu, który w niewiele lat później miał słonecznym blaskiem rozświetlić horyzont polskiej twórczości, polskiej sztuki dramatycznej.

Na zakończenie słów parę o wystawieniu »Intrygi na prędce« na scenie lwowskiej.

Było to w czasach, gdy niestrudzoną energią i wysiłkiem przez Jana Nepomucena Kamińskiego podtrzymywana scena polska we Lwowie wywalczała sobie dopiero prawo egzystencyi. Walka była twarda i ciężka. Nietylko z uprzywilejowaniem teatru niemieckiego, któremu ubożuchna scena polska drogo opłacać się musiała i który zabierał jej najlepsze dni przedstawień w tygodniu, walczyć trzeba było, nietylko z utrudnieniami ze strony władz i cenzury, ale także z apatyą polskiej publiczności, którą zwabiać trzeba było do teatru rozmaitemi »Syrenami z Dniestru« i »Marcinowemi z Dunaju« lub takiemi arcydziełami, jak Kajcio Tuczybrzuch z Cielątkowie«, »Rinaldo Einaldini«, »Sroka złodziej« i t. p. Ile poświęcenia i zaparcia się wymagało prowadzenie teatru w takich warunkach, ile trzeba było hartu i niezłomnej woli, aby wytrwać na posterunku — nie trudno to sobie wyobrazić. A jednak nic odwieść nie potrafiło Kamińskiego od raz powziętej idei. Wytrwale, z uporem niemal, a wśród najprzeróżniejszych przeciwności, budował on mozolnie fundamenty pod gmach kultury teatralnej w stolicy kraju, sam jeden wystarczając za wszystkich, bo i dyrektorem był, i administratorem, i reżyserem, i aktorem w jednej osobie, a w dodatku jeszcze autorem, tłómaczem lub przerabiaczem niezliczonych sztuk. Na wszystko miał czas, wszystkiemu umiał podołać — prawdziwy tytan pracy, uosobienie niewyczerpanej energii, przedsiębiorczości i wytrwałości.

W jego to ręce, a przez trzecią osobę, złożył Fredro anonimowy swój utwór. I nie doznał zawodu. Kamiński nietylko komedyę »pochwalił«, ale i przyjął ją do grania. W ten sposób »Intryga na prędce« dostała się na scenę. Wystawiono ją — jak wynika z »Rocznika Teatru Polskiego« na rok 1817 — w dniu 10 marca tegoż roku razem z trzyaktowym, przez Kamińskiego tłómaczonym dramatem Kotzebuego p. t.: »Edward w Szkocyi, czyli Noc prześladowanego«.

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności zachowała się nawet obsada ról, w jakiej grano tę »pierwszą komedyę« Fredry. Oto razem z odnalezionym egzemplarzem sztuki znalazły się i role z wypisanemi na nich nazwiskami grających. Grano mianowicie »Intrygę na prędce« w następującej obsadzie :

Kasztelan — Karol Łopuszański.

Edward — Antoni Benza.

Marysia — Aniela Rutkowska.

Gospodyni — Anna Salowa.

Michał — Szczęsny Starzewski.

Kmotr — Jan Starzewski.

Pocztylion — Jan Nep. Nowakowski.

Nazwiska te mówią bardzo wiele. Świadczą one, z jaką życzliwością zajął się Kamiński utworem nieznanego sobie nawet z nazwiska autora, jeżeli wykonanie jego powierzył najlepszym swoim artystom, takim, jak Benza, S. Starzewski. Nowakowski, Salowa i Rutkowska, pierwsza amantka ówczesnej sceny lwowskiej i ulubienica publiczności. Nie teatru też, ani tem mniej Kamińskiego było winą, że komedya Fredry grana była tylko jeden raz, ale ówczesnych stosunków teatralnych, wśród których po jednem przedstawieniu znikały z afisza nawet takie utwory, jak »Makbet«, »Król Lear«, »Otello«, »Emilia Galotti«, »Wesele Figara« i podobne, bo publiczność żądała innej zupełnie strawy, a teatr musiał ją dawać, aby żyć. Zresztą, w tym samym sezonie, co »Intryga na prędce«, grano na scenie lwowskiej zupełnie nową wówczas komedyę tak głośnego i popularnego w całej Polsce autora, jak Niemcewicz, mianowicie »Pana Nowinę«, i grano ją także tylko jeden raz. Widocznie na więcej nie pozwalał system, narzucony Kamińskiemu i teatrowi przez samą publiczność, którą współczesny świadek tak scharakteryzował: »Bądź pewnym, że na sztukach Kornela, Woltera, Szyllera, lffianda zliczysz widzów na palcach; lecz kiedy ogromny afisz ogłosi »Syrenę z Dniestru, siedź w domu, bo cię uduszą. Nie trudno ci przyjdzie poznać, że przyczyną tego smaku jest brak oświecenia«.

Faktem jest, że Kamiński wobec komedyi Fredry uczynił wszystko, na co go stać było, dając ją w pierwszorzędnej obsadzie. Reszta nie od niego już zależała, ale od innych czynników, które z czasem dopiero się wyrobiły, a to w miarę, jak wyrabiała się na lwowskim gruncie fachowa krytyka teatralna. W czasie wystawienia »Intrygi na prędce« krytyki teatralnej we Lwowie jeszcze nie było. Czasem, a z rzadka tylko, wspominała o teatrze jedyna podówczas reprezentantka lwowskiej prasy codziennej, »Gazeta Lwowska«, ale właściwą krytykę teatralną zapoczątkował dopiero około 1818 r. »Pamiętnik Lwowski«. To też, jeżeli Fredro pisze w swej autobiografii, że o komedyi jego »nikt nie wspomniał«, stało się to dlatego, że wtedy jeszcze »wspomnieć« o niej nie było komu, bo krytyka teatralna jeszcze nie istniała.

Henryk Cepnik.

UWAGA.

Akademia Umiejętności, wydając swoim nakładem ten ciekawy zabytek literatury polskiej, trzyma się zasad wydawniczych, których zwykle w podobnych razach przestrzega, to jest modernizuje pisownię, ale zachowuje język autora wraz z jego błędami, te ostatnie wskazując niekiedy odpowiedniemi znakami, ale ich nie poprawiając. Dodatkowo należy zaznaczyć, że imię głównego bohatera, Edward, pisane jest w pierwszej połowie autografu stale przez u (Edward) i dopiero w drugiej połowie występuje w poprawnej formie. W druku ta różnica nie została uwzględnioną, więc tu się ją zaznacza.

INTRYGA NA PRĘDCE czyli NIEMA ZŁEGO BEZ DOBREGO

Komedya w 1-ym akcie wierszem.

1-go kwietnia 1815.

OSOBY:

KASZTELAN UCZCIWSKI.

EDWARD, syn jego.

MARYSIA, wychowanica kasztelana.

GOSPODYNI karczmy.

MICHAŁ, służący Edwarda.

KMOTR, stróż karczemny, głuchy.

POSTYLION.

Scena w karczmie niedaleko Radomia.

Scena I.

(Teatr wystawia izbę szynkową. Stół i lawa przy boku, w głębi tapczan. Drzwi i na lewo i [na] prawo. Noc — kaganiec się pali. Słychać trąbkę pocztarską i kołatanie we drzwi).

KMOTR

(sam, przebudzony na tapczanie).

Co za burzliwy wicher, aż się dom kołysze...

Chociaż mówią, żem głuchy, jednak ja to słyszę...

Grzmot w przerywane trele piekielnie przygrywa,

Piorun tylko z łoskotem czasem go przerywa.

(Słychać trzask z bicza — zrywa się)

Ah! — znowu! O mój Boże!... w same walnął wrota...

Karczmisko pewnie w ogniu, dyabelska robota.

(Chwyta konew i chce wychodzić).

GOSPODYNI (w alkierzu)

Hej!... Kmotrze!... Kmotrze!...

KMOTR

Słucham!

GOSPODYNI

Idź, otwórz gospodę.

KMOTR

Aha! wpadł w wodę... Dobrze, (śmiejąc się) małe (s) zrobił szkodę.

(Kołaczą)

Grzmi, ależ to grzmi ciągle, ognisto i srodze,

Chiba (s) pono pies jeden byłby teraz w drodze.

GOSPODYNI

A! Cóż, nie słyszysz, głuchy, ktoś we drzwi kołacze.

KMOTR

Co się waćpani zdaje, tutaj nikt nie skacze.

(Do siebie)

Jednakże wielkie dziwy -- piorunuje zbliska,

A żeby też raz jeden, to się nie zabłyska.

(Idzie do okna).

Tać tu pogoda... tylko rzęsista ciemnota.

Aj... aj... niby wóz jakiś... Człek sztuka (s) we wrota.

Czy to mnie się tak widzi (przeciera oczy), czyli w rzeczy samy.

MICHAŁ (ze dworu).

Otwórz-że, głuchy ośle... Godzinę czekamy.

Bóg daj, byś utchnął w progu!... w czworo złamał nogę!

KMOTK (w oknie).

Hę... Dokąd?... Do Czworowa pytacie o drogę?...

MICHAŁ (ze dworu).

Ale otwórz nam, otwórz, gdzie masz, łotrze, uszy!

KMOTR (w oknie).

Jak się mam?... Dobrze... dobrze...

MICHAŁ (ze dworu).

Hultaj się nie ruszy,

I pono noc tę całą stać będziem na dworze.

KMOTR.

I owszem, bardzo dobrze... Zaraz wam otworzę.

(Do siebie).

Jacyś, widzę, znajomi, po głosie poznali.

Grzeczni ludzie, najpierwej o zdrowie pytali.

(Wychodzi ze światłem).

Scena II.

EDWARD - MICHAŁ.

(Edward, wchodząc, kładzie pistolety na stole i z ukontentowaniem chodzi po izbie. Michał rzuca pęk książek i tłumoczek).

MICHAŁ.

Oh! pewnie w same piekło niema gorszej drogi,

Same przerwy, wyboje i skaliste progi;

Dziękować trzeba Bogu, że ja i pan cały,

Że gdzie teraz nie piszczym pod urwiskiem skały,

Żeśmy nie połamali karków na wywrocie.

EDWARD.

Fraszka... nie w takim ludzie bywają kłopocie.

MICHAŁ.

Fraszka?... a me przypadki czy także są fraszki?

Moje kozły po błocie pan ma za igraszki?

A żem twarz poobdzierał po ostrych patykach,

Żem w zimnych niechcący kąpał się strumykach

I że dotąd się trzęse (s) — także nic nie szkodzi?

EDWARD.

Ale jeżeliś cały... O cóż ci więc chodzi?

A im większą zaś pracą ciało się porusza...

MICHAŁ (przerywając).

Tem gorzej.

EDWARD.

Tem mocniejszą staje się i dusza.

MICHAŁ.

Niech ma dusza słabieje, bylem ja był w mocy

I odtąd się nie włóczył po tak ciemnej nocy.

Więc panu jeszcze mówię — niech mu kto chce służy,

Bo co ja, to dalibóg, że nie myślę dłużej.

EDWARD.

Milcz, zgnuśniała bestyjo... leniwy bałwanie,

Już mi się twe naprzykrza wieczne narzekanie.

Wiesz, że jak mam pieniądze, płacę ci wspaniale...

MICHAŁ (na stronie).

Rzadkie zdarzenie.

EDWARD (z gniewem).

Ale także w łeb wypalę,

Gdy mi będziesz zuchwałym.

MICHAŁ (przestraszony).

Wszak to tylko żarty,

A chociażby i w sprzeczce, toć ja nie uparty;

(na stronie).

Niema mu co dowierzać... niema co żartować...

Dla romansu pigułką gotów poczęstować.

(Głośno).

Jednak po co u diabła, powiedz mi też, panie,

Po nocach się włóczemy (s) na karków złamanie?

Nie czekając umyślnie wczoraj nocnej pory,

Nie bylibyśmy wleźli w te ponure bory.

(Oglądając się).

A te (s) karczmisko stare, co uchowaj Panie! Jest pewnie czarownika lub diabłów mieszkanie. Wszakżeśmy kołatali godzinę tu prawie, Nikt nie wyszedł... panowie byli na zabawie... Przybiegł jeden (wstrząsa się, oglądając), aż mrówki biegają po skórze — Diabół, (s) niechaj pan wierzy, w tej głuchej figurze.

EDWARD.

Głupcze, diabłów się boisz, co u ciebie w głowie,

Kiedy ja ci od dawna zawsze jedno mówię,

Że w dzisiejszych romansach już to zaniechali;

Minęła moda, kiedy ich się wszyscy bali,

Teraz te baśnie tylko stare pletą (s) baby;

Mędrzec niemi pogardza, wierzy umysł słaby;

Ja, który przedsięwziąłem ukształcić twą duszę,

Poprawiać twoje błędy i objaśniać muszę.

MICHAŁ.

Mnie się zdaje, przerobić trudno serce moje,

Bo romansów nie lubię, a strasznie się boję.

EDWARD.

Słuchaj: Dzieła dzisiejsze każą wierzyć w strachy...

MICHAŁ (przerywając).

Widzi pan!

EDWARD.

...Tych siedliskiem — starożytne gmachy...

Jaki zamek w ruderach lub klasztorne groby.

Tam, gdy północ uderza, duch jakiej osoby,

Srodze zamordowanej, na ziemię wychodzi...

MICHAŁ (oglądając się).

Ej! Ciszej, ciszej, panie, bo to nam zaszkodzi.

EDWARD.

W zbroczonej szacie wlecze łańcuchowe pęki

I poty świat przeraża żałośnemi jęki,

Póki prawa nie padnie zemsta na zbrodniarza.

MICHAŁ.

Któż wie, może zarżnięto i tu gospodarza.

EDWARD.

Lecz my w karczmie, nie w zamku, co tobie się zdaje,

Prędzej na to zezwolę, że tu są hultaje.

MICHAŁ.

To jeszcze gorszy widok dla nas biednych gości,

Zamordują nas, panie, bez żadnej litości.

EDWARD. Trzeba zobaczyć, w jakim pistolety stanie.

(Edward opatruje pistolety).

MICHAŁ.

Lepiej bez krwi wylewu uciekajmy, panie —

Czy nas tu czart wniósł!... Dobra była moja rada,

Lecz panom wszystko głupio, co służący gada...

Mówiłem i prosiłem, nie jedźmy z Warszawy...

Nie porzucajmy miasta dla płochej obawy.

Nie... nie... jedź, kiedy każę... Daliżeśmy sobie,

Nikt nawet nie zapłacze tu na naszym grobie...

Podetną jak kurczaka (pokazując), smyk... już się trzepocze.

Aj... aj... juże się stało, darmo się kłopoczę.

(Po krótkim milczeniu)

Żyłbym, gdyby nie pocztarz, ta bestyja wściekła —

Wyszlę ja go wprzód jeszcze na samo dno piekła.

EDWARD.

Ja dam pocztylionowi tryngeld dubeltowy,

Że nam sprawił przypadek taki romansowy.

Te (s) po lesie błądzenie, te nocne wyprawy,

Te odmiany są moje najmilsze zabawy.

Niewymownie podobne lubię awantury.

MICHAŁ.

Co ja, to zaś nie jestem tej samej natury,

I gust mój wytworniejszy, co każden uwierzy.

Wolę wleźć w miękkie łóżko po dobrej wieczerzy,

Jak zmoczony, strudzony, do tego o głodzie,

Nocować na tapczanie w zbójeckiej gospodzie. —

Chciałbym tutaj którego widzieć darmozjada,

Co w romansach tak pięknie męstwa opowiada,

Wypadłoby mu piórko, co te baśnie kryśli,

Jakby zwąchał o skórze, że się jego myśli.

EDWARD.

Każdy poziomy człowiek myśli w tym sposobie.

Lepsze, na honor, miałem mniemanie o tobie,

Poznaję bowiem teraz... twa dusza cielęca! —

(p. k. m.)

Czyż cię do zwycięstw widok trudów nie zachęca?

Bez nich się człowiek rodząc, jakby się nie rodził,

I ze snu do snu tylko szybkoby przechodził;

Syty rozkoszy, w niczem nie mając zawady,

Budziłby się z niechęcią i szedł spać nierady,

Nie znałby, co apetyt, nie znając być głodnym;

Miałby dosyć wszystkiego, nie będąc swobodnym;

Bez pracy nie znanoby spoczynku słodyczy —

Bez niej niejeden w świecie nudne chwile liczy.

MICHAŁ.

Ja tam nie wiem, czy wszyscy na świecie są tacy,

Lecz ja chętnie spoczywam, choć unikam pracy.

EDWARD.

Żaden romans najnowszy nie jest tak ciekawy,

Jak me rzadkie zdarzenie i wyjazd z Warszawy.

Pieniądze z długim listem od ojca dostaję,

Zaczyna od napomnień, a przy końcu łaje,

Że się już przerobiłem w miejskiego panicza,

(z ironią) Skąd wyniknąć mogące nieszczęścia wylicza,

I żeby im zawczasu położyć granicę,

Pragnie przywieźć z klasztoru swą wychowanicę,

Przed kilkoma latami znaną mi niewiele,

I mieć w dniu jednym razem swaty i wesele.

Oburzyła mnie podła ta myśl oraz płocha,

Z układu brać małżonkę, gdy serce nie kocha.

MICHAŁ.

O! ho... ho... to tatula nie są myśli płoche,

Ma on rozum, rozważył on to nie potroche.

Posażek pewnie dobry... kawał przyległości,

Bo, prawdę mówiąc, trudno z samej żyć miłości.

EDWARD.

O nią jedną, lecz szczerą, błagam ciągle nieba,

Mam dość siły zarobić, by nie żebrać chleba.

W przyjemnym położeniu... na ustroniu świata...

Milsza od pysznych gmachów jest pasterska chata.

Tam z osobą kochaną przepędzając chwile,

Niedostatek i trudy przyjmuje się mile;

Jedne jej uściśnienie wszystko mi nagradza.

(Po krótkim milczeniu)

Nie... nigdy nie usłucham, co chciwość doradza.

Postawię się w tym ojcu, jako syn zuchwały,

Choć łaskę jego stracę i majątek cały.

MICHAŁ.

Lecz na cóż z ojcem takie gwałtowne sposoby,

Może dziś powabniejsze wdzięki tej osoby.

EDWARD.

O! choć ją (!) prawie nie znam, już ją (!) nienawidzę,

Tak się mocno wszystkiemi układami brzydzę;

I co tylko przykładów romanse podały,

Zawsze ojciec okrutny, zawsze syn zuchwały.

(Po krótkim milczeniu).

Przejrzawszy więc, co pisze tatulunio stary,

Przedsięwziąłem obalić jego czcze  zamiary,

I aby rzecz prowadzić romansowym tokiem,

Ścigam pewną mężatkę dość przyjaznym okiem.

A gdy w drugiej wizycie, w udanym zapale,

Przysięgam, na kolana padłszy, kochać stale,

I wykraść ofiaruję, potrzebą znaglony,

Wchodzi mąż niespodzianie... Obrazem zdziwiony,

Od wymówek zaczyna, nareszcie w złość wpada;

Ja, wiedząc jak w tym razie postąpić wypada,

Broń daję do wyboru, oraz i godzinę,

Wylewem krwi chcąc zmazać zadaną mi winę. —

Mąż wybiera pałasze... i okropnym losem,

Przecinam mu nos w dwoje niewstrzymanym ciosem.

MICHAŁ.

Pięknie to, i niech zawsze niebo pana broni.

Lecz po cóż uciekamy, kiedy nikt nie goni?

EDWARD.

Po pojedynku każą uciekać zwyczaje;

Gdy zaś gołym ucieczka ciekawszą się staje,

Połowę na grę tracę, resztę na zabawy,

I o sześciu dukatach wyjeżdżam z Warszawy.

Już się jednostajnościa podróży znudziłem,

Chociaż dla jej przerwania wciąż pocztmajstrów biłem,

Gdy tejże nocy niebo dobrotliwe zrządza,

Że pocztylioń pijany w te lasy zabłądza.

Napadnięty, wystrzelam .. jak ci się wydaje?

Byli to w samej rzeczy na drodze hultaje?

MICHAŁ.

Oh! nie! darmo pan strzelił w pniaczek okopciały,

Aż się gęsto od kuli trzaski posypały.

EDWARD.

No, jeśli tam nie byli, tutaj będą może.

Tymczasem spataj się jednak w alkierzu położę.

(Chce odchodzić).

MICHAŁ (zastępując drogę Edwardowi).

A ja-że mam tu zostać przed drzwiami na warcie?

I czekać na upiorów lub diabłów pożarcie?

O nie, panie, będziemy koło siebie spali!

Kiedyśmy nierozłącznie po ziemi jechali,

Jedźmy-że więc i teraz razem z tego świata.

EDWARD.

Choć cię diabli zaduszą, nie wielka to strata. —

Zostań tu z tą krucicą. W przypadku ataku,

By mnie przestrzedz, wystrzelisz, rozumiesz, łajdaku!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej