Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WIADOMOŚĆ O AUTORZE.

PRZEDMOWA AUTORA.

I. WSTĘP.

II. LUDY MAHOMETAŃSKIE.

III. KRAJE MAHOMETAŃSKIE.

IV. CYWILIZACYA MAHOMETAŃSKA.

V. REFORMY.

VI. JAKIEMI DROGAMI PRZYCHODZĄ REFORMY.

VII. PAŃSTWO, NAJWYŻSZY WŁADCA I DOSTOJNICY.

VIII. RODZINA I JEDNOSTKA.

IX. SZKOŁA, WYKSZTAŁCENIE I LITERATURA.

X. PRZEMYSŁ I HANDEL.

XI. WSCHÓD I ZACHÓD.

XII. ISALMIZMI I CHRZEŚCIJAŃSTWO.

XIII. UPADEK CZY ODRODZENIE?

XIV. MOCARSTWA EUROPEJSKIE I PAŃSTWA MAHOMETAŃSKIE.

XV. PAŃSTWA MAHOMETAŃSKIE I WIELKIE MOCARSTWA EUROPEJSKIE.

ISLAM W DZIEWIĘTNASTEM STULECIU

Studyum z historyi cywilizacyi

Vambéry Armin

WIADOMOŚĆ O AUTORZE.

Vambery (Vámbery) Herman (Arminiusz) urodził się w r. 1832 w miasteczku Szerdahely na Węgrzech. Nauki wyższe pobierał na uniwersytecie w Peszcie, kiedy go zaskoczyła rewolucya 1848 r. Całe młode pokolenie rzuciło się wówczas do ruchu, który miał dać Węgrom niezawisłość. Vambery nie był gorszym od innych; wszedł w szeregi powstania i w oblężeniu Komorna nogę utracił. Po poddaniu się twierdzy we wrześniu 1849 dzięki tylko temu kalectwu i młodocianemu wiekowi swemu uniknął prześladowania i mógł wywędrować do Turcyi. Zamieszkawszy w Stambule oddał się pilnie studyowaniu języków wschodnich. Młodzieńczą imaginacyę zajmowała myśl przedarcia się. do wnętrza Azyi dla odszukania tam, pomiędzy szczepami fińsko-turańskiemi, kolebki narodu węgierskiego. Znajomość języków jaknajdokładniejsza miała być jednym ze środków prowadzących do tego podniosłego celu. Dla lepszego przygotowania się do podróży po stepach ówczesnej Wolnej Tataryi czyli Wielkiej Bucharyi, gdzie właśnie owa kolebka znajdować się mogła, Vambery postanowił zbliżyć się do widowni przyszłych swych poszukiwań i zamienił Stambuł na Teheran. W stolicy Persyi przez dwa lata wprawiał się w mowę, zwyczaje i obyczaje mieszkańców stepu i w r. 1863 przebrany za derwisza wyruszył do Chiwy. Może już wtedy ów ściśle naukowy, oderwany interes ustąpił miejsca żywszemu, łatwiej powszechności udzielić się mogącemu interesowi poznania ludności i krajów, o których Europa bardzo mało wiedziała. Temuto drugiemu interesowi podczas półtorarocznej podróży swojej Vambery z prawdziwą hojnością zadość uczynił. Zwiedził najprzód Chanat Chiwański, samą jego stolicę Chiwę, miasta i osady znaczniejsze nad brzegami rzeki Oxus; ztamtąd przeszedł do Bucharyi, gdzie w głównem mieście Bucharze dostąpił rzadkiego na Wschodzie szczęścia: zyskał posłuchanie u potężnego jeszcze pod owe czasy emira; zwiedził Samarkandę, jeszcze wówczas wolną, i poznawszy dokładnie ludzi i ziemię, od strony południowej wrócił do Persyi.

Po krótkim wypoczynku w Iranie zawitał do Konstantynopola; fałszywy derwisz wiózł ze sobą prawdziwego derwisza, któremu wytłómaczyć potrafił, że obaj jadą do Mekki.

Owocem wycieczki do Persyi i Turanu było "Sprawozdanie z podróży do Azyi Środkowej w latach 1862 — 4 przez fałszywego derwisza odbytej". Książka ta ogłoszona jednocześnie w językach węgierskim, niemieckim, angielskim znalazła odrazu ogromny rozgłos w całej Europie. Część jej przygodna, powieściowa, zajęła ogół, część poważna etnograficzna zaciekawiła ludzi nauki i polityków. Przed Vamberym nie było jeszcze w XIX stuleciu opisu stepów tak dokładnego w treści, a formą swoją ujmującego. U nas "Wędrowiec" w swoim czasie podał kilka wyjątków z dzieła Vamberego; dzieło samo nie doczekało się przekładu, a dziś już w obec wypadków szybkim niepowstrzymanym biegiem od r. 1864 pędzących, inne, nowsze, bezpośredniejsze źródła zastąpiły relacyę podróżnika węgierskiego. Widział on jeszcze stepy wolnemi. Samarkanda, ten "Raj wschodu" daleka już od wielkości, jaką miała za Timurydów przedstawiła się jednak jeszcze Vamberemu w całej oryginalności swojej wpół-barbarzyństwa wpół-cywilizacyi, jak wszystko na tym tajemniczym, tak łatwo politycznie, a tak trudno społecznie miażdżyć się dającym Wschodzie. Podobnież Chiwa i Buchara inną przed dwunastą laty niż dziś miały postać. Kto wie czy Vambery nie był ostatnim co widział jeszcze własny, przez żadną moc zewnętrzną nienarzucony porządek polityczno-spółeczny w siedzibach odwiecznych szczepu turańskiego. W ciągu niniejszego dzieła autor powołuje się kilkakrotnie na swój pobyt w Azyi Środkowej.

Po powrocie do kraju zamianowany został Vambery professorem języków wschodnich na uniwersytecie królewskim w Peszcie. Katedrę tę dodziśdnia zajmuje, poświęcając się nietylko obranej specyalności, ale bieżącej i polityce, którą bacznem okiem śledzi i zdania swoje o niej, o głównych współczesnych czynach miecza i pióra, bądź w dziennikach, bądź w osobnych zarysach wypowiada. Zasługują na uwagę jego artykuły w Augsburskiej "Allgemeine Ztg" europejskiej używające powagi. Dzieło, które tutaj wprzekładzie czytelnikowi polskiemu dajemy, jest najnowszem ogłoszonem dziełem Vamberego. Napisał je autor w końcu 1874 r. Zadanie jego. przedmiot i ostateczne wyniki rozumowe sam Vambery we wstępie określa, nie potrzebujemy więc czynić tego od siebie. Myśl autora jasno się z jego słów na wierzch wybija.

Oprócz "Sprawozdania z podróży i Islamu w XIX stuleciu" Vamry ogłosił jeszcze, o ile z wykazów bibliografii niemieckiej poznać można: Studya filologiczne p. t. "Cagataische Sprach-Studien", "Wędrówki i przygody podczas pobytu w Persyi", i wreszcie: "Zarysy Azyi Środkowej" ("Skizzen ans Mittelasien"). Objaśnić winniśmy, że wszystko, co Vambery ważniejszego napisze, Brockhaus lipski wydaje bezzwłocznie w tekście niemieckim.

PRZEDMOWA AUTORA.

Pod nazwą islamizmu, o którym mówić zamierzam w niniejszej książce, rozumieć należy przedewszystkiem świat mahometański w Azyi; w tej zaś części świata pragnąłbym głównie zwrócić uwagę na te ludy i kraje, wśród których obcując przez długie lata z ludźmi, zdobyłem, przy pomocy praktycznego na rzeczy poglądu, summę doświadczenia niezbędną do wyrażenia możliwie wszechstronnych sądów. W pracy mojej miałem na celu przedstawić mahometański wschód w zapasach z cywilizacyą zachodnią, skreślić wszystkie cierpienia i bóle tego okresu przejściowego; a jeżeli w ogólnym szkicu obrazu, niektóre rysy staranniej są naznaczone, należy to przypisać nie osobistym upodobaniom, ale raczej tej okoliczności, że wpływ Zachodu pozostawił w jednem miejscu słabsze, w innem silniejsze ślady, które z góry nie dozwoliły z jednakową uwagą spoglądać na różne kraje azyatyckiego Wschodu. Tu szukać należy przyczyny, dla której częściej i dłużej zajmowaliśmy się stanem rzeczy w państwie Ottomańskiem.

Pisarz bardziej uzdolniony na polu filozoficznych badań byłby może w ciągu takiej, jak niniejsza,pracy, lepiej i z większą sztuką spożytkował bogaty materyał długoletniego doświadczenia; nie myślę też bynajmniej ubarwiać wad tej książki, chodziło mi bowiem przedewszystkiem o przedstawienie, w prostej ale wiernej formie faktów, na których opierają się moje poglądy na obecne przekształcanie i na przyszłość islamizmu. Dla tego samego i mając na względzie wierność obrazów trzymałem na wodzy wszelkie osobiste sympatye, naprzykład miłe wspomnienia lub uczucia wdzięczności dla licznych moich w Azyi protektorów, jakkolwiek niejednokrotnie z trudnością mi przyszło wy. stawiać w całej nagości przywary lub jaskrawe wady przyjaciół. Uważałem też za stosowne wypowiadać z równą otwartością zdanie o niektórych przesądach panujących w naszem własnem społeczeństwie. Część świata, w której mieszkamy, wiek, w którym żyjemy, nie zmusza nikogo do zasłaniania się maską incognita, a kto chce być sprawiedliwym w sądach swoich, ten musi mieć przed oczami nie cudzą drażliwość, lecz własne przekonanie.

Buda-Peszt, w Grudniu 1874 r.
Autor.

I. WSTĘP.

Zasłona, która ukrywała w ciągu przeszłego stulecia życie i działalność Wschodu przed wzrokiem Zachodu, uchyla się dziś stopniowo pod krzepką dłonią naszego wieku; różnobarwne mgły przysłaniające zwodnicze obrazy wschodniego świata, ustępują przed promieniami świetnego słońca naszej oświaty, które przedzierają się do stref najbardziej oddalonych. Okręty nasze prują dziś dumnie najodleglejsze wody; apostołowie nauki, przedstawiciele handlu docierają do samego serca bajecznego niegdyś Katai lub Zipangu. Na północy i południu Transoxanii, w dolinach góry Tien-Szan, na stepach okiem niezmierzonych Hyrkanii i Mongolii, w dziewiczych lasach Kambodży i Laosu, w nadbrzeżnych okolicach Jang-Tse-Kiangu,— wszędzie, odważni bojownicy postępu, pochodnią oświaty niebezpieczne rozpraszają ciemności. Wielkie słowo: "niech się stanie światło" blizkiem jest urzeczywistnienia, a niezadługo może nadejdzie czas. kiedy na nie odpowie echo: i stało się światło''.

W istocie, zakres wiadomości naszych o świecie wschodnim znacznie się w ostatnich dziesięcioleciach rozszerzył. Nie możemy wprawdzie wygłosić jeszcze zdania: "Nihil geographieum a me alienum puto" — ale dość jest rzucić poza siebie okiem na stan naszej wiedzy w przeszłych stuleciach, ażeby się przekonać, że doniosłość dzisiejszych na tem polu zdobyczy, bynajmniej nie jest przecenianą. Kraina sztuki, Hellada, i Rzym potężny, rozprzestrzeniwszy wpływ swój siłą zwycięzkiego oręża nad Indem zarówno jak nad Oxusem, Jaxartesem Tygrem i Eufratem, skąpe i słabe pozostawiły ślady swoich wiadomości geograficznych. Jakże płytkie i liche jest zapatrywanie się największych umysłów w Rzymie na sprawy w Azyi, a nawet na stosunki w prowincyach azyatyckich pod rzymskiem panowaniem zostających! Wtedy tylko, gdy zaszeleściły jedwabne szaty, najkosztowniejszy przedmiot zbytku dam rzymskich, odnajdywano w tym szmerze dalekie echa bałamutnych powieści o Seresie czyli Thinisie (tak się podówczas zwały Chiny); jedynie wśród wznoszącego się wysoko kłębu wonnych kadzideł przy uczcie podsycanej korzennemi przyprawami, usłyszeć można było wzmiankę o bogatych Indyach w formie nadprzyrodzonych obrazów. Daremnie pewien uczony Francuz sili się dowieźdź na podstawie poezyj pozostawionych przez panegirystów Augusta, że nad brzegiem Tybru dokładne miano wiadomości o "kwiecistem państwie Środka", o wybrzeżach Gangesu, o Baktryi, Seytyi i o brzegach morza Kaspijskiego. To, co o dalekim Wschodzie mówią w poezyach swoich Wirgiliusz, Horacy, Propercyusz i Tybullus, ma tylko znaczenie barwnych obrazków dogadzających próżności rzymskiej lub fantastycznych kwiatów, któremi poeci przeplatać chcieli laurowe wieńce cezarów. Nieznanomi nie były te krainy Wschodu, ale wiadomości geograficzne Rzymian w lichym, nader lichym przedstawiają się stosunku do potęgi Rzymu, do śmiałego polotu orłów rzymskich, do dążeń cywilizacyi rzymskiej, obejmujących, świat cały!

Nie wiele głębsze, a bez porównania hardziej ograniczone były wiadomości geograficzne w zachodnio-rzymskiem państwie — jakkolwiek Byzanciurn, stanowiło niejako próg, przez który rozmaite ludy azyatyckie cisnęły się wtedy do Europy ze swoich pierwotnych siedzib.

O stosunkach dyplomatycznych rzymskich cezarów z Chinami, Baktryąi Indyami, skąpe tylko i niewyraźne posiadamy wskazówki; tymczasem historya z większą już stanowczością wspomina o politycznem zetknięciu lub o różnych poselstwach wymienionych między Konstantynopolem a ludami Azyi zachodniej i środkowej jak np. Persami, Fartami, Hunnami, Awarami i Turkami. Nawet Chińczycy wiedzieli coś o Bizantynach, wspominają o nich bowiem często pod nazwą Fu-lin kroniki chińskie od 122 roku przed Chrystusem do 639 po Chrystusie. Jaka jednakże była korzyść z tych stosunków dla ówczesnej cywilizacyi greckiej lub dla późniejszych wieków? — Maluczka albo i żadna. Podziwiając sam siebie pod wpływem złudnych omamień próżności, Rzymianin uważał barbarzyńców za niegodnych głębszego zbadania i nie wierzył, ażeby zdolni byli ocenić dobrodziejstwa lepszych stosunków społecznych. Rzym wschodni i zachodni pożądał tylko ich skarbów, posługiwał się ich wojskiem; pod tym względem przeszłość - to raczej, nie nasz wiek. dążyła do celów wyłącznie materyalnych, ilekroć prastare Azyi obszary czyniła widownią swej chciwości i pychy. Słusznie też można twierdzić, że dopiero od zjawienia się różnych nawracających chrześcijan i zakonników rozpoczyna się nowa era, w ktorej Zachód w celach rzekomo humanitarnych czy też moralnych zbliża się do Wschodu. Pomijając już legendy, według których święty Tomasz i święty Bartłomiej aż do dalekich Indyj i Chin nieśli naukę chrześcijańską,znajdujemy w chwili wystąpienia mahometanizmu pewne ślady dziwnie potężnego wpływu kościoła nestoryanskiego na samym Wschodzie, a .szczególniej w tych krajach, które dziś nawet słyną ze swej niedostępności. Nie mamy zamiaru zastanawiać się nad tem: o ile nauka kościoła wschodniego, tak zasadniczo różna, od nauki kościoła zachodniego, wpłynąć mogła na ówczesny stan cywilizacyi w Azyi wyznającej buddyzm; missyonarze kościoła wschodniego byli śmiałymi pionierami, śladem których szli natchnieni uczniowie minorytów, dominikanów i franciszkanów: — a jakkolwiek Oderyk z Pordenone. Jan z Montecorvino, Andrzej z Perudżyi, Paskal z Vittoryi i inni przedstawiają sposób myślenia ówczesnego Zachodu w świetle, które pod względem jasności i ciepła wiele pozostawia do życzenia, — niepodobna wszakże nie podziwiać pięknego natchnienia, rzadkich poświęceń i gotowości tych mężów na śmierć męczeńską. Są oni przedstawicielami społeczeństwa, które ich wydało, a któżby mógł wątpić, że nawet średniowieczna Europa o wiele już przewyższała często sławioną ale częściej jeszcze nierozumianą Azyę?

Na szczególną uwagę zasługuje ta okoliczność, że gdy stara Azya w zupełnej pozostawała obojętności i nieświadomości względem młodej Europy. — Europa mimo spowijające ją ciemności, czuła od bardzo dawna popęd do badania nieznanych krajów. Podczas, gdy Chińczycy, Indyanie, Tatarzy i Persowie nic o świecie Franków nie słyszeli, a nawet słyszeć nie chcieli — u nas, we Włoszech, w Niemczech i w Węgrzech, znaleźli się ludzie gnani gorliwością religijną lub namiętnością do przygód, którzy pragnęli zwiedzić czarodziejskie kraje Wschodu, ażeby potem powróciwszy do ojczyzny, kreślić zdziwionym ziomkom obraz swoich wędrówek w rysach najczęściej dziwacznych, w barwach do ducha czasu zastosowanych. Niewiadomość jest matką nieufności; to też nic dziwnego, że przeważną większość uznała za nieprawdziwe obrazy kreślone przez Marka Polo i innych średniowiecznych podróżnych. Gorzka to była zapłata za ciężką pracę, ale też i praca bez śladu nie zginęła; znalazła się bowiem zawsze szczupła mniejszość, która dokonane badania zaciągnęła do księgi faktów, a zużytkowując zdobycz duchową na cele handlowe, wiele się do togo przyczyniła, że gdy okrążono przylądek Dobrej Nadziei, stara Azya zaczęła coraz częściej zwracać uwagę pionierów Zachodu. Wiadomości, które od tego czasu aż do końca zeszłego stulecia, zaczęły do nas dochodzić, odznaczają się coraz wyraźniej cechą dokładności i autentyczności, wiele rzeczy uważanych dawniej za bajkę zyskuje doniosłość faktów stwierdzonych; ale wiadomości etnograficzne i geograficzne są udziałem dopiero XIX stulecia kiedy Europa wewnętrznie duchowomi zdobyczami wzmocniona, w promieniejący pancerz swej wyższości uzbrojona, występuje jako niezwyciężony zapaśnik na wszystkich punktach kuli ziemskiej. Przed takim szermierzem ustąpić musiała najbardziej zaskorupiała zarozumiałość; najstarsze i najdumniejsze ludy w poczuciu bezsilności ukorzyły się, upadły przegrody idei separatystycznych, otworzyły się jeden po drugim porty. miasta, i wtedy dopiero można było przeniknąć tajemnicę tajemnie i w owym czasie stara matka Azya zniewolona została uchylić zwodniczą zasłonę i dziecięciu swemu, Europie, odsłonić w całej nagości twarz zeszpeconą zmarszczkami i odmładzającemi kosmetykami.

Jeżeli w obrazie azyatyckiego życia brakuje drobnych rysów i odcieni, — ogólne jego kontury znane są już dziś dokładnie. Od Jedo do Konstantynopola, od skwarnych wybrzeży Jawy do lodowatych brzegów Oceanu północnego, nie wiele znajdziemy stosunków społecznych, mało religij i obyczajów, którychby podróżni nasi nie dotknęli w dziełach swoich, któreby nawet tu i owdzie nie spotkały się z głębszym wzrokiem teoretycznego badacza. Uczucie zdumienia i podziwu, jakie w nas budziły niektóre instytucye Wschodu jeszcze w przeszłem stuleciu, pojęcia o wielkości i o słabych stronach państw wschodnich, zapatrywania się na stósunek zobopólnego istnienia uledz musiały dzisiaj znacznym, bardzo znacznym zmianom. Ileż to fantasmogorye ozłoconych złudnemi blaskami zachodzącego słońca Azyi, rozpływa się we mgle przed naszym wzrokiem chociaż nie jeden z nas pogardzając w poetycznym polocie prozą XIX wieku, poi jeszcze wilgotne od rozkoszy oczy widokiem barwistej zasłony! Niebieskie kwieciste Państwo Środka z seciną milionów zręcznych i pracowitych mieszkańców, z pomnikami architektury pomnażającemi liczbę cudów świata, z literaturą i filozofia liczącą starożytność swoją na tysiące lat, dawniej świetny meteor, — dziś, jako państwo i społeczność, spadło do znaczenia bańki mydlanej, która pęka za najlżejszym podmuchem Zachodu. — Jakże nędznie przedstawiają się pod względem moralności i fizycznego ukształcenia, Indye wschodnie, owa kolebka buddyjskiej cywilizacyi, tak przez filozofów naszych podziwiana! Iluż Szechinszachów, wyobrazicieli boskiej na ziemi wielkości, przeminęło niby cienie chwiejnego jej istnienia! Pokazało się, że ta lub owa pod niebiosy piętrząca się Porta była tylko zbutwiałym przez robactwo toczonym gmachem, że niejedna miejscowość, rozgłośnie współzawodnicząca z rajskiemi krainami, była straszliwą pustynią. Olbrzymy zamieniły się w karłów, miliony w zera, a wyrazy "Azya", "azjatycki" stały się jednoznacznemi z pojęciem napuszoności i przesady.

Mimo to wszystko dzieciństwem i niesprawiedliwością byłoby z naszej strony, gdybyśmy opierając się na tej znajomości omamień życia wschodniego, zachowali dla starego świata tylko żart i ironię lub nic nie dowodzące przekomarzania. Rola nasza innej jest natury; inaczej zupełnie przedstawia się obowiązek, jaki na nas miłość ludzkości włożyła. Nie wątpię również, że między tysiącami, nawet secinami tysięcy zainteresowanych losem starej macierzystej części świata, nie wiele znajduje się takich, którzyby chłodną zachowywali obojętność wobec tamtejszych stosunków lub nizko upadłą Azyę uważali za materyalną zdobycz stworzoną na to, aby w pyle tarzała się u nóg Europy! Nie! Zachód, a szczególniej zachód XIX stulecia,musi wypisać na swoim sztandarze słowa: "humanitaryzm, miłość, ludzkości" To tylko hasło może i powinno go odróżnić od starożytności i od reszty świata. w imię tego hasła może on walczyć z nadzieją, zupełnego zwycięztwa. A zresztą, któż z nas zdołał kiedykolwiek stłumić w sobie uczucie litości na widok tej przygnębiającej nędzy, która tak często w zupełnej sprzeczności zostaje z naturalnemi właściwościami gruntu? W kim nie wzbudziła politowania niezaradność na klęski społeczne obok bystrości i uzdolnienia umysłowego, jakiem odznaczają się mieszkańcy 'Wschodu? Odzież znaleźć można obok pałaców z marnotrawstwem przyozdobionych, nędzne, zapadnięte chaty pleśniejące w brudzie i plugawstwie? Gdzież to despoci w rozkoszy tonący, blaskiem czci nadludzkiej otoczeni, rozporządzają życiom i mieniem milionów jednostek? Trudno uwierzyć, aby na widok tych strasznych obrazów, nawet zatwardziałemu materyaliście nie wkradło się do myśli zapytanie: jaka też może być przyczyna tego nieszczęsnego stanu, jaka potężna wola nakazała te nierówności w losach ludzkich? Dla czego Zachód w śmiałym polocie duchowego postępu dąży do coraz świetniejszego rozkwitu do wzrastającej z każdym dniem przewagi i panowania nad światem — Wschód zaś co chwila niżej upada, a zaślepiony mamidłem niepojętego zarozumienia, z musu tylko chwyta rękę, która go ratować pragnie, albo nawet ze wstrętem ją odtrąca! Zdawałoby się nieledwie wobec tej niezatartej różnicy charakterów, że ludzie w Azyi z innej są ulepieni gliny, że odmienny posiadają ustrój fizyczny aniżeli mieszkańcy Europy!

Ważny ten objaw, niepojęta zagadka, zajmowała mnie od pierwszej chwili bliższego zetknięcia z mieszkańcami Wschodu. Miałem ją ciągle przed oczami rozpatrując ich systemat polityczny, badając życie religijne, społeczne i indywidualne ich przymioty; sądzę więc, że nikt nie weźmie mi za złe, jeżeli najdrobniejszy objaw na polu moich spostrzeżeń zestawiłem z podobnym symptomatem życia Zachodu, jeżeli każdy pojedyńczy odcień porównywałem z odpowiednim rysem obrazu europejskich stosunków , jeżeli nawet w wielu na pozór mało znaczących właściwościach, starałem się od samego początku wynaleźć pojedyncze punkta tych różnic, z których z czasem powstał i powstać musiał potężny mur oddzielający Wschód od Zachodu. Kiedy później rozszerzając sferę swoich badań , posuwałem się coraz bardziej na wschód, cechy owe rozróżniające przedstawiały mi się w szerszych rozmiarach i wybitniejszych kształtach,—mimo to usiłowałem ująć w jedne i te same ramy cały obraz, w którym blizki Wschód mahometański wygląda jak pierwszy plan wodnemi malowany farbami, daleki zaś ukrywa się w cieniach drugiego planu. Konstantynopol można słusznie nazwać punktem, w którym słodkie wody europejskiego prądu życia wpadają do słonego morza świata wschodniego. Na wschodnich wybrzeżach mórz Czarnego i Śródziemnego, można jeszcze tu i owdzie dostrzedz te przymieszka wód słodkich, których ślad zmniejsza się coraz bardziej w kierunku wschodnim; w Persyi wschodniej napotyka się już gorzko gryzące tale z całą ich niszczącą naturą. Z różnemi cywilizacyami dzieje się jak z różnicami klimatycznemi. które występują nic nagle, lecz w licznych przejściowych stopniach. Południowo-wschodnie kraje Europy, mimo oddawna datujące wcielenie do społeczności chrześcijańskiej, mimo blizkie z Europą powinowactwo,—mają w sobie wiele azjatyckiej natury i pozostają w takim stosunku do właściwego Wschodu, w jakim się znajduje mahometańska część Azyi do Indyj tej najdawniejszej siedziby , tego źródła cywilizacyi azyatyckiej.

Chcąc dokładnie poznać stosunki społeczne Turcyi europejskiej i azyatyckiej, należy koniecznie objąć głębszym rzutem oka południowo-wschodnie części Europy, które wiekowem sąsiedztwem z Turcyą, najwięcej na stan jej dzisiejszy wpłynęły; również lepiej zrozumiemy niektóre pierwotne rysy wschodniej czyli buddyjskiej Azyi, jeżeli poddamy dokładniejszemu badaniu Azyę zachodnią czyli mahometańską.

Zamierzywszy nadać wiadomościom naszym o tej części wschodniego świata, rzeczywiste podstawy, nie możemy poprzestać na usiłowaniach pojedynczych podróżników, na natrąceniach powierzchownych lub nawet gruntownych badaczy, ani na odosobnionych szkicach przedstawiających tę lub ową stronę obyczajów, ton lub ów szczegół charakterystyki. Dotychczasowa literatura podróżnicza, zgromadzona w całości, dała, jeżeli nie wyczerpujące, to niewątpliwie dostateczne pojęcie o tem co jest złego lub dobrego w Turkach, Persach, Arabach, Tatarach i Afganach: w jaki sposób myśli intelligencyi w Stambule, Teheranie, Damaszku, Bucharze i Kabulu. Nic zarzuci nam więc nikt zbytniej w sądzie pośpieszności, jeżeli składając te fragmenta w całość, w jednym zarysie mahometańskiego Wschodu, od Dunaju aż do zachodnich krańców pustyni Gobi, przedstawimy obraz mahometańskoazyatyckiej cywilizacyi ze wszystkiemi wstrząśnieniami, już dotychczas wywołanemi w Azyi przez magnetyczne prądy europejskiego wpływu, a z których to wstrząsnień można będzie wnioskować o skuteczności, o powodzeniu dotychczasowych usiłowań.

Nie ulega wątpliwości, że podobne wszechstronne wiadomości o stanie rzeczy na Wschodzie, przyczynić się mogą i przyczynią się niezawodnie do osiągnięcia reformatorskich celów Europy.

Szczęśliwa dyagnoza niebezpiecznej choroby wtedy tylko jest możliwą, kiedy lekarz zebrać zdoła najrozleglejsze dane o naturze, o cielesnych i duchowych przymiotach i o dawniejszym trybie życia chorego, kiedy nareszcie zbada wrażliwość organizmu na te lub owe środki lecznicze. Tak samo dzieje się ze spółeczna niemocą wielkiej powszechności , którą wtedy tylko dokładnie pojąć można, kiedy poznamy jej dziejową przeszłość i gruntownie zbadamy dobre i złe obyczaje, sposób myślenia i zapatrywania się różnych jej warstw i klasa towarzyskich. Europa musi poznać Wschód, we wszystkich jego ukrytych zakątkach i tajnikach, przejąć się jego życiem i działalnością; nie należy bowiem zapominać, że my z naszemi dążeniami cywilizacyjnemi ciekawą odgrywamy rolę w domu u chorej Azyi, dając jej lekarza, który ani był ani jest upragnionym i który zamiast honoraryów odbiera w nagrodę jedynie szyderstwo i pogardę. W takich warunkach samo z siebie nasuwa się pytanie: czy mamy prawo odgrywać rolę nieproszonego lekarza i czy nadal będziemy natrętnie narzucać się choremu, który uważa się za zdrowego?

Powtarzamy raz jeszcze: pytanie to jest ważne, bardzo ważne. Przed stu laty istnieli w Europie filozofowie, którzy w poglądach opartych na sentymentalizmie, a może pod wpływem wstrętu do zboczeń naszej cywilizacyi, wysławiali szczęśliwość pierwotnego stanu człowieka. Nowsze czasy o wiele naprzód pod tym względem postąpiły. Wyższość naszego na świat poglądu, naszego kierunku myślenia , przebija się w ogólnych zasadach i w szczegółowych praw dach. Dość najpotężniejszego rzutu oka na oba światy, ażeby przejąć się tem przekonaniem. Mimo to nie mamy prawa pomijać zupełnie zarzutów naszych przeciwników, bacząc szczególniej na to, że w dowodzeniu swojem posługują się oni argumentami, których pozorna zasadność może w błąd wprowadzić nie jedną rozmarzoną naturę. Ile razy wdałem się z mieszkańcami Wschodu w wymianę myśli w tym przedmiocie, zawsze zwracano moją uwagę na dwa czarne punkta, które w oczach Azyaty-mahometanina, cały widnokrąg naszego cywilizowanego świata mroczą opłakaną ciemnością. Mowa była mianowicie o przerażającej nędzy, o nadmiernym zbytku i o niepohamowanej gonitwie za uciechami życia, jako o objawach chorobliwych, na które stara Azya nie cierpi nigdzie. Otóż mówiąc otwarcie , przyznać należy, że w całej mahometańskiej Azyi nie napotyka się tyle nędzy i ubóstwa , ile naprzykład w Whitchapel w Londynie, i że zwykłe visum repertum—"death by starvation" (śmierć z głodu) wyjąwszy czasy klęski głodowej, należy na Wschodzie mahometańskim do rzeczy niepraktykowanych, ubóstwo bowiem, jakkolwiek ogólnie rozpowszechnione, nie jest nigdzie tak gnębiącem i strasznem jak u nas. Należy również przyznać, że szalone życie w naszych wielkich miastach licznego niestety zastępu dandysów i rozkosznisiów, których najwyższym ideałem jest marnotrawstwo czasu i pieniędzy, niezbyt przekonywająco przemawia za szlachetniejszemi dążnościami naszego cywilizowanego świata.—Cywilizacya Azyi mahometańskiej nie wydała nigdy, nawet w czasach najświetniejszego rozkwitu, tego gatunku wypachnionych potomków goryla, (pod nazwą bowiem cywilizacyi rozumie się nie tylko zdolność do życia duchowego, ale i udział w niemi; nadto muzułmanin roszczący pretensję: do cywilizacyi, ze względu na swoje wychowanie i marzycielskie usposobienie, nie może zatonąć w mętach użycia, jak to się dzieje z niektórymi Europejczykami w naszych stołecznych ogniskach uciech i rozkoszy. Nikomu też zapewne nie przyjdzie na myśl łagodzić te ujemności. Istnieją przecież ciemne strony, plamy czarne, od których nie są wolne nawet najświetniej promieniejące ciała niebieskie. Ale jakże maluczką, jak nic nieznacząca jest ich szkodliwość w porównaniu z rozlicznemi dobrodziejstwami, ze wspaniałemi zdobyczami europejskiej cywilizacyi, która mimo swe błędy i niedobory nosi w łonie swojem zawiązek świetnej przyszłości! A jakże nikłemi wydadzą się owe zalety mahometańsko-azyatyckiej cywilizacji, gdy je sami zestawiemy z tysiącznemi jej wadami, gdy się przejrzymy rakowi toczącemu świat stary czyli azyatycki! Gdzież i kiedy objawiło się na Wschodzie tak silne dążenie do wolności, tego najszlachetniejszego, najwznioślejszego celu człowieka,—jak to ma miejsce od dość już dawnego czasu na Zachodzie: gdzie i kiedy człowiek, poskramiając najoporniejsze żywioły przyrody , przenikając najskrytsze jej tajniki potrafił na tak wielką skalę spożytkować nagromadzone skarby, gdzie nareszcie i kiedy cywilizacya wystąpiła w tak imponującej i wszechświat obejmującej potędze jak u nas? Patryarchalno-romantyczny rys mahometańsko-azyatyckiej cywilizacyi, ów promyk czarodziejskiego światła świecący po upływie tysiąca lat, niby odbłysk zagasłej już gwiazdy, mało może na kogo tak oślepiająco, choć w pewnej mierze zbawiennie , podziałał, jak na mnie. Szedłem za jego śladem w pogodnem mego życia zaraniu: ale na cóż się przydała różnobarwna bańka mydlana młodzieńczego zapału, kiedy wiek dojrzalszy ukazał mi po za tą pięknie przyozdobioną zasłoną, tylko brud i nędzę, ruiny i zgniliznę! Na widok ducha ludzkiego gnuśniejącego w niewolniczych pętach, tonącego w obrzydłem bagnisku zabobonu i przesądów: na widok krajów jęczących pod klątwą najsromotniejszej tyranii, na widok całego, odrębnego świata zasianego ruinami—odwrócić się musiał wzrok ku pełnemu żywotności i skrzętnemu Zachodowi, ażeby w jednem spojrzeniu ocenić niewątpliwą wyższość naszej cywilizacyi i przekonać się, że reformy są potrzebne, że wpływy Zachodu muszą zbawiennie oddziałać na opłakany stan Wschodu.

Przy takiem zapatrywaniu się na zobopólny stosunek obu cywilizacyą, nie powinienem zadziwić nikogo zgodzeniem się na narzucenie uzdrawiających reform. Mimo wszelkie zaprzeczenia Azyatów, chorobliwy stan Azyi jest faktem stanowczo dowiedzionym, a w takim razie ukazanie, się choćby nieproszonego lekarza nietylko nie zasługuje na naganę ale jest zupełnie usprawiedliwionem, — tak jak nie zasługuje na wyrzuty ten, kto samobójcę przemocą ze szponów śmierci wydziera.

Nie wiele również powinna nas obchodzić nienawiść, pogarda, któremi wynagrodzoną będzie nasza usłużność. Nieproszony trud nigdzie lepiej się nie opłaca; a zresztą dość pomyśleć o wrogiem dla nas usposobieniu Słowian i innych zachodnio-europejskich ludów, ażeby przekonać się, że i u nas w Europie są jeszcze źle wychowane dzieci, które nienawidzą nauczycieli swoich. Wiadomo przecie, że słowo "kafir" lub "giaur" w ustach mahometanina znaczy ani mniej ani więcej aniżeli słowo "Niemiec" w ustach Słowianina. Wszystko to nie zdoła w błąd wprowadzić Europy! Pracy naszej ożywionej duchem czystego humanitaryzmu, powinna towarzyszyć powaga i wytrwanie, a upór azyatycki uledz w końcu musi.

II. LUDY MAHOMETAŃSKIE.

"Wszyscy prawowierni są braćmi" — tą zasadą chciał Mahomet przełamać wcieloną dumę arystokratyczną Arabów, ukrócić nieposkromiony ich popęd do narodowego partykularyzmu. W ciągu dwunastu wieków walczyły przeciwko tej zasadzie fakta, które będąc wynikiem niewzruszonej logiki natury, przekształcały się w ogniu fanatyzmu, ale nigdy w zupełności usuniętemi być nie mogły. Bóżnice etnologiczne i klimatyczne a może zbyt rozległe rozkrzewianie islamizmu, stało zawsze na przeszkodzie utrwaleniu tej spójni, do której dążył prorok. Otworzył się tylko łańcuch, którego ogniwa, jakkolwiek dość silnie z sobą złączone, formą, jednak i treścią wewnętrzną nigdy nie wychodziły ani wychodzić mogły ze sfery odrębności. Tam nawet gdzie garść muzułmanów osłoniętych Ihramem wypełnia obowiązki Tewafu około świętego gmachu w Mecce, — a więc w miejscu, gdzie idea jedności mahometanizmu, najwymowniej wyrażać się powinna, — nawet tam spotykają się z pewnem zdziwieniem Malajczycy i Tatarzy Krymscy, Chińczycy i Marokańczycy, mieszkańcy Sudanu, Bośniacy Ilndyanie: a ilekroć ci pątnicy powróciwszy ze spalonych żarem słonecznym stepów Arabii, ze wzdętą piersią i iskrzącem okiem opowiadają swoim współwyznawcom o cudach świętego kraju, nie obchodzi się bez wyliczeń rozmaitych plemion (Dżin) i narodów (Millet) składających lud Mahometa (Ummet Mohammed) — co w ten sposób rozumieć należy, że Mahometanie tylko w Bogu są braćmi, że dzielą ich jednak, jeżeli nie w teoryi to w praktyce, granice narodowości. — I jakżeby mogło być inaczej! W grupie krajów Azyi Mahometańskiej, gdzie głębokie przewroty polityczne tak różnorodną historyę wytworzyły i do dziś dnia wytwarzają; gdzie o klimacie stanowią w jednem miejscu długotrwałe śniegi w drugiem wieczne skwary, i gdzie obyczaje datujące od tysięcy lat. wycisnęły na społeczeństwach stereotypowe cechy; — tam niepodobna, ażeby jedna nauka, choćby nawet tak jak islamizm, dla Azyi stworzona i głęboko w sercu Azyatów zakorzeniona, mogła zburzyć do szczętu granice narodowości i wznieść piękny i wspaniały gmach kosmopolityzmu! — Do czego dążyła polityczna sekta Szu'ubije. czyli separatystów narodowych wobec zbytniego wzrostu arabizmu. ku temu zmierzał po upływie wieków duchowy świat Korozanu na korzyść interesów irańskich, i uczeni konstantynopolitańscy w obronie sprawy osmanizmu; nawet spory na polu religijnem przybierały niekiedy kierunek narodowy, nawet komentatorowie tradycyi bezwiednie podawali w wątpliwość prawdę przytoczonej powyżej zasady braterstwa.

Nie możemy więc niemowić o różnych narodach mahometańskich: wyliczymy je zatem tą koleją, jaką się ciągną od niedalekiego wschodu aż do głębi Chin w zarysach odpowiadających celowi i ramom naszej książki.

Pośród trzech głównych rass rodu ludzkiego, niezależny dziś jeszcze pod względem politycznym islamizm liczy tam najwięcej wyznawców, gdzie ich miał najmniej w chwili swego ukazania się na widowni świata. Mówię tu o Turanach. między któremi liczba mahometanów, przy najniższym obrachunku przewyższa cyfrę, jaką dostarczyć mogą Semici i Iranie razem wzięci. Począwszy od wybrzeży Adryatyku aż do odległego Jun-nan i Kan-su, lud turańskiego pochodzenia, bądź osiadły bądź też koczujący, wyznaje naukę proroka arabskiego pod najrozmaitszemi nazwami z niniejszem lub większem do niej przywiązaniem. Z milczących stepów Azyi środkowej, gdzie niegdyś szamani w czarnoksiezkie okryci szaty, zaklinali "cztery żywioły" w północną godzinę, z krajów, które niegdyś uchodziły za najczystsze źródło buddyzmu; z miast, które ogień nauki Zoroastra najczystszem światłem oświecał; z okolic nareszcie uznanych za kolebkę i chlubę chrześcijaństwa, — zwracają się dziś jeszcze oczy pobożnych na pustą i skwarną krainę zachodniej Arabii. Bóstwo znane przed tysiącem lat pod różnemi nazwami: Ckan Czolab, i Tingri, występuje dziś wniodłach jako semitycki Allah; piękny cyklmytów o istotach nadziemskich, o duchach podziemnych, barwne sagi Ałtajców o początku i końcu świata — wszystko to musiało zniknąć pod tchnieniem palących słów arabskiego proroka. A jednakże islamizm, odpowiednio do różnic, jakie przedstawiał w różnych częściach tureckiego ludu, odznaczał się też w postępie czasu, w jednej miejscowości większą, w drugiej mniejszą gorliwością religijną, stosownie do siły fali z jaką nań uderzał prąd religijny ościennego kraju, lub też do właściwości etnologicznyeh danego narodu. Wyrażąjąc się treściwie, można w góle powiedzieć o ludzie turańskim: im Turek dalej mieszka w głębi Azyi, tem głębszy jest jego fanatyczny dla islamizmu zapał; i na odwrót, im bardziej zbliża się ku zachodowi, tem trzeźwiejsze, rozważniejsze, choć zawsze silne są jego przekonania religijne. Przypatrzmy się Osmanowi, temu pseudo-Turańczykowi, w którego żyłach równie mało płynie krwi turańskiej jak w jego języku piśmiennym nie wiele znajdzie się wyrazów tureckich, a przekonamy się dostatecznie, że on jeden w całym wielkim szczepie turańskim mimo bezpośrednie zbliżenie z kolebka, z głównem ogniskiem islamizmu, nie okazywał nie tylko chwilowo, ale nigdy i w żadnych okolicznościach tego gorączkowego uwielbienia dla nauki proroka arabskiego, i nigdy też nie występował jako wyznawca owego ślepego, upartego fanatyzmu, który jest i był po wszystkie czasy właściwością jego współwyznawców i współplemienników w głębokiej Azyi. Przeprowadzając dalej powyższe porównanie między ludem i językiem, dodamy jeszcze: że jak na całej stronnicy klasyczno-osmańskiego dzieła, znajdzie się najwyżej cztery lub pięć wyrazów tureckich, tak i na ciele Osmana napotykamy małe albo żadne ślady charakterystyki rasy turańskiej opartej na cechach etnograficznych. Owe 400 rodzin, które osiedliły się w Azyi niniejszej z Ertogrulem i Dundarem, założycielami państwa ottomańskiego, mogły wchłonąć w siebie znajdujące się tam szczątki ludu seldżucko-tureckiego, ale cóż znaczy ta garstka w porównaniu z milionem Osinanów mówiących dziś po turecku w Turcyi europejskiej i azyatyckiej? Nawet w najpomyślniejszych okolicznościach niezwykłego wzrostu ludności (niemożliwego choćby tylko dla tego, że Turcy tworzyli właściwy naród na drodze orężnej) — powyższa etnologiczna zagadka pozostanie niezrozumiałą. Pod ogólną nazwą Osmanów należy zatem rozumieć lud mieszańców "par excellence" złożony z jednej strony w znacznej części z żywiołu słowiańskiego, armeńskiego, i greckiego, — z drugiej z semityckiego, to jest arabskiego, lud, który, powtarzamy raz jeszcze, pod względem właściwości fizycznych, nie przedstawia najlżejszych cech typowych rassy turańskiej. Inaczej rzecz się ma z przymiotami duchowemi, t. j. z charakterem narodowym Osmanów. "Lud wyznaje religię swoich władców", mówi stare przysłowie arabskie, które zarazem wyjaśnia jakim sposobem zamalgamowana massa ludowa, powstając pod wpływem osobistych przymiotów swego władcy, przejęła tyle jasnych i ciemnych stron narodowego charakteru tureckiego i zatrzymała je do dziś dnia. Któż nie podziwiał łagodności, graniczącej prawie z ospałością, spokoju i flegmy, szlachetnego i pełnego godności wyrazu twarzy Osmana, bądź w osobie prostego wieśniaka w połatanym kaftanie, w nędznej mieszkającego lepiance, bądź też w postaci dostojnika siedzącego na sofie w świetnej, złotem tkanej szacie? Nie zawsze jednak wschodnia gnuśność, lub pobożne poddanie się niecofnionym zrządzeniom losu, piętnuje spokojne oblicze Osmana lub odzywa się w jego beznamiętnej mowie: bynajmniej! Ton spokój, te powolność napotkać może podróżny u Turków na dalekim Wschodzie u Turkomanów i Kirgizów. My Europejczycy wyrobiliśmy sobie przesądne pojęcie, że pod tem gładkiem zwierciadłem powierzchownego spokoju kipi war nieposkromionych namiętności, który roztrąciwszy, za lada sposobnością, zwierciadlaną powierzchnię, zatapia wybrzeża i szerzy na około groźne spustoszenia. Pojęcie takie zastosowane do innych ludów Wschodu, np. do Semitów i Iranów ma za sobą pewną słuszność, ale nie sprawdza się na Turkach, a tem mniej na Osmanach. W parze z tą łagodnością idzie zawsze szczególna dobroć serca, ludzkość i zupełny brak arystokratycznych czy też samolubnych popędów. Uprzedzająca grzeczność i uprzejmość, z jaką dziś ministrowie Forty i gubernatorowie prowincyj przyjmują każdego cudzoziemca bez różnicy stanu, godności i wyznania, mylnie przypisywaną bywa przeświadczeniu ich o własnej słabości lub obawie europejskiej przewagi. Czyż takie postacie jak Kiuprili lub Sokolizade, a nawet sułtanowie stojący na szczycie swej potęgi i chwały inaczej byli usposobieni? Czyż dzieje nie przekazały nam rysów najszlachetniejszego postępowania, zdobywców i władców mahometańskich z radżami tarzającemi się w pyle u ich stóp? Gąbka, którą zapasem nosić musiał Grek lub Armeńczyk ażeby nią oczyścić mahometanina przypadkiem na ulicy błotem obryzganego; odrębna cecha w ubiorze lub dzwonki w kąpieli przeznaczone do odróżnienia od prawowiernych i t. p. to właściwości nie świata tureckiego, ale islamizmu i w ogóle azyatyckiego fanatyzmu w wierze. Gdzie i kiedy chrześcijańską Europę wstrząsnęła przerażająca wieść o rzezi dokonanej przez inahometanów tureckich na chrześcijanach lub żydach? czy historya nie przechowała nam raczej wiadomości o fakcie zupełnie przeciwnym opowiadając jak konstantynopolitański Szeik-ul-Islam wystąpił ze swojem potężnem veto przeciwko sułtanowi, który podburzony przez fanatyków arabskich wydał rozkaz stracenia wszystkich chrześcijan? Przyznaję, że na najdalszych kresach Islamizmu graniczącego bezpośrednio z chrześciaństwem trudno było uniknąć starć lub nawet jawnego wybuchu niezgody podsycanej w chrześcijanach zewnętrznemi wpływami: ale w walkach takich w zachodniej Rumelii, któż zawsze dzierżył miecz i głownię podpalacza? Nie byliż to bośniaccy i albańscy mahometanie, którzy nie znając nawet języka tureckiego, z piętnem słowiańskiego lub łacińskiego typu na obliczu srożyli się i jeszcze się srożą w zaciętym boju przeciw własnym braciom?

Nikt też zapewne nie z dziwi się kiedy powiem, że ta sama łagodność, powolność, to samo umiarkowanie cechuje Osmana nawet w sprawach religii, że jednak nie idzie za tem, aby mu zarzucić można oziębłość, niedbalstwo lub obojętność religijną. Nie mówię tu o owych innowacyach głęboko wnikających w samą istotę islamizmu, które wprowadzono bądź za zgodą bądź też mimo woli kasty mułłów i które dotychczas nigdzie nie były i nie mogły być stosowane. Zapatrywanie się moje w tym względzie opiera się na osobistem długoletniem doświadczeniu, na porównaniu kierunków panujących w islamizmie w państwie ottomańskiem i u innych ludów mówiących po turecku. Przy pierwszych spostrzeżeniach przekonałem się, już dostatecznie, że różnice w uczuciach religijnych obu krańcowych ogniw wielkiego turańskiego łańcucha, tak są wielkie jak przestrzeń dzieląca góry Tien-Szan i rzekę Oxus od Bosforu i wschodnich wybrzeży Adryatyku. Osman jest dobrym muzułmaninem. Wyłączywszy dostojników Porty, to jest klassę Effendich ostatecznie pod względem moralnym upadłą, nie wielu znajdziemy Osmanów, którzyby poważyli się uchylne przepisom pięciokrotnej w ciągu dnia modlitwy, wykroczyć przeciwko nakazanym postom, pobożnym ablucyom i tym podobnym praktykom. Ale islamizm przestał już być dla nich oddawna, a właściwie nigdy nie był ścisłym regulatorem w sprawach życia domowego, społecznego i politycznego. Takim właśnie regulatorem jest nauka Mahometa u Turanów w Azyi środkowej. Przytoczę tu tylko parę przykładów. W ubiorze Osmana napotykamy oddawna krótki kaftan (Salta) sięgający do bioder a nie zgodny z przepisami kanonicznemi nakazującemi nosić szatę długą aż do kostek. Osman golił sobie brodę od dawien dawna, sam sułtan Selim zdobywca Egiptu, który pierwszy w swej dynastyi przyjął tytuł "Kalifa" (następcy Mahometa) hołdował tej modzie, uważanej zawsze przez Turków po drugiej stronie rz. Oxus na równi z odstępstwem od wiary. Nawet okrągła, krótko przystrzyżona broda, powszechnie dziś w Stambule, noszona jest solą w oku mahometanina z Azyi środkowej, ta bowiem, tak zwana główna ozdoba mężczyzny powinna być długa na szerokość dłoni i dwa cale. to jest ma trzymać miarę, która u rzadkobrodych Tatarów należy, niestety, do pobożnych życzeń. Ale nie tylko w ubiorze, w obyczajach i zwyczajach, lecz w niektórych punktach będących w najściślejszym związku z dogmatyką, islamizim Osmanów niema tych wybitnych rysów gorliwości religijnej, rzecby nawet można, zelotyzmu. w które obfituje wiara na dalekim Wschodzie. Spotykałem naprzykład w Azyi środkowej we wszystkich warstwach ludności gorliwców zachowujących oprócz pięciokrotnej modlitwy tak zwane Nafila to jest naddatek do przyklękań przepisanych każdemu przyzwoitemu mahometaninowi: widziałem takich, którzy z własnego popędu obostrzali surowość przykazań używając o połowę więcej czasu na spełnianie obowiązków religijnych, którzy wreszcie, w skutek właśnie tej natężonej religijności mogą być nazwani gorliwszymi mahometanami aniżeli muzułmanie tureccy wsławieni nawet ze świątobliwości. Niemniej znaczącą jest ta okoliczność, że między Turkami w dalekiej Azyi znajduje się więcej stosunkowo Hadżów (pielgrzymów) aniżeli w większej części Rumelii i Anatolu, jakkolwiek mahometanom tych ostatnich prowincyj ułatwiają spełnianie tego przepisu religijnego wszystkie nowsze środki kommunikacyi, i jakkolwiek znajdują się od świętych miast zaledwie o kilka dni drogi, — gdy tymczasem Turcy z dalekiego Wschodu, tygodniami a nawet całemi miesiącami wędrować muszą przez niegościnne miejscowości, po niepewnych drogach, w ciągłej walce z surowością klimatu i z fanatyzmem obcych religij! Po tem wszystkiem co się wyżej powiedziało, któż zechce obwinić o gorliwość religijną, a tembardziej o fanatyzm, Osmana, najbardziej do nas zbliżonego członka mahometańskiej powszechności?

Przypatrzmy się teraz drugiemu ogniwu islamizmu w wielkim turańskim łańcuchu, a mianowicie Turkom azerbatdżańskim albo irańskim. Tą ogólną nazwą obejmuję właściwych mieszkańców Azerbaidżanu i Chamsy, to jest Iranów mówiących po turecku i zamieszkałych na przestrzeni od Choi do Teheranu, dalej Turków irańskich i zukaukazkich. oraz napół koczujące plemiona Karapapak, Terekme, Szachsewend, Szebaki, Ohodżha Alieli, Begdilli i Beharlu, które mimo pozorny rozdział spowodowany w nowszych czasach poddaństwem rossyjskiem, perskiem i tureckiem, złączone węzłem wspólnego pochodzenia, wiekowego z sobą pożycia i jednej religii, w gruncie rzeczy stanowią nierozdzielny całość. Nie potrzeba też żadnych głębszych etnograficznych badań, aby w tych ludach zostających pod działaniem trojakich krzyżujących się wpływów irańskich, to jest: Georgianów, Kurdów i Persów, odnaleźć pierwotny żywioł turański, albo dokładniej mówiąc, turecki. Przemawiają zatem nie tylko właściwości wspólnego dyalektu tureckiego różniącego się tylko w słabych odcieniach, ale i fizyczne cechy równie jak ustrój duchowy. Między stu Persami poznać można zaraz Azerbaidżanina, po niezręcznej budowie ciała i po szerokich grubych rysach twarzy. Nawet w kierunku jego myślenia, w poglądach na moralność i religię, w życiu publicznem i rodzinnem, pozostało sporo pierwiastku turańskiego, mimo różnorodne wpływy wynikające ze wspólnego dziejowego i religijnego obcowania i wyciskające na Azerbaidżanie piętno perskiego charakteru narodowego. Azerbaidżanin silniej przywiązuje się do rodziny i do swej zagrody, i w życiu przedstawia więcej wybitnych rysów patryarchalnego i pasterskiego żywota aniżeli właściwy Pers, dla tego też przewyższa tego ostatniego siłą uczuć dynastycznych, wytrwałością i pilnością. Kto będzie porównywał Azerbaidżanina w Erzerum, w Trapezuncie, w Stambule, w Smyrnie lub Adryanopolu, z blizko niego stojącym Osmanem, odkryje w nim według wszelkiego prawdopodobieństwa, stek chytrości, krętactwa i stręczycielskich instynktów. Ale porównajmy też krzykliwego tuziemca na bazarze w Isfahanie lub Szyrazie z kupcem azerbaidżańskim w jednym z karawanserajów w Tebris lub Choi a dojdziemy niechybnie do wniosku, że pod względem kłamstwa, oszukaństwa, obłudy, i sztuki udawania, ostatni w obec pierwszego jest partaczem, niezdarnym adeptem! Podobne rysy charakteru, niezakorzenione naleciałości irańskie, występują i w mahometańskich, usposobieniach Azerbaidżanina. Turek irański jest bezwyjątku szyitą, i to szyitą najczystszej wody. Nakłonili go do tej sekty perscy propagatorowie, bo właściwy szyizm jest wynikiem irańskiej idei narodowej; mimo to, rzecz dziwna, szyita turecki dzikszym jest i fanatyczniejszym w swej nienawiści dla tak zwanych trzech pierwszych uzurpatorów Kalifatu, w swojem uwielbieniu dla rodziny Alego, w całem wreszcie usposobieniu, od swego nauczyciela irańskiego; rzecz dziwna, powtarzam, że właściwy Turanom rys ślepej wiary i fanatyzmu religijnego uwydatnia się w nim w sposób nader wyrazisty. Pamiątka wieczoru poprzedzającego rocznicę śmierci Husseina obchodzoną jest w Tebris, w Choi, w Kazwinie i w całym kraju Zakaukazkim z większą skruchą aniżeli w Szyrazie, Jezd, Kirmanie i innych czysto-perskich miastach. W wymienionych wyżej miejscowościach, każda, choćby najmniejsza, wieś ma podczas Moharremu swój plac wytknięty czarnemi flagami do odegrywania przedstawień passyjnych, a nawet zastęp śpiewaków elegij (Rouzechan) składa się w dwóch trzecich z Turków; wziąwszy więc na uwagę niestałe i zmienne usposobienie Iranina i oziębłość jego religijnych przekonań, łatwo będzie wywnioskować, że nietylko wyższością orężną ale i zapałem religijnym tych plemion tureckich, potomkowie Szeiha i Sefego podtrzymywali panowanie zasady Szyityzmu, — Persowie bowiem sami, przy ówczesnej potędze Timurydów na Wschodzie i Osmanów na Zachodzie nie byliby w stanie wytworzyć z szyizmu religii panującej. Z powyższego okazuje się jasno, że turecka ludność Iranu, drugie ogniwo wielkiego mahometańsko-turańskiego ogniwa, pod względem gorliwości religijnej przewyższa nietylko swego południowego nauczyciela, ale nawet swoich wschodnich braci. Nie ulega wątpliwości, że Turek irański przedstawia na wyższym stopniu umysłowość wschodnią w sprawach religijnych, politycznych i społecznych.

Wyraźniej jeszcze przedstawi nam się ta wyższość, gdy zbliżymy się do trzeciej gałęzi, do osiadłej ludności turańskiej — mianowicie do Uzbegów. Nazwa Uzbega obejmuje konwencyonalne pojęcie mięszańców tatarsko-inongolskich, którzy w chwili upadku Złotej Hordy zgromadzili się na północy jeziora aralskiego, po upadku Timurydów zagarnęli panowanie w Zaoxanii a od tego czasu wchłonęli w siebie tych wszystkich Turków z najrozmaitszych plemion, którzy z koczująco-barbarzyńskiego życia, przeszli do miast, to jest na łono cywilizacyi mahametańskiej. Uzbegi, mieszkający na przestrzeni od wschodnich wybrzeży Aralu, wzdłuż brzegów rzek Oxus i Jaxartes aż do wschodnich dolin góry Tien-Szan, różnią się pewnemi cechami fizycznemi, stosownie do tego, czy brak wpływu obcych żywiołów pozostawił im wydatne rysy typu turecko-mongolskiego, czy też w skutek skrzyżowania się z krwią irańską, to jest z tadżyckiemi pramieszkańcami lub perskiemi jeńcami, zatracili w sobie mniej lub więcej turańskie właściwości. Z danych jednak, jakie przedstawiają charaktery i umysłowe czynniki Uzbegów, da się utworzyć przecięciowa całość. Wszędzie napotykamy wyraźnie uwydatnione rysy tureckiej rzetelności, silny męzki charakter i ten prastary zachowawczy sposób myślenia, który od kilku tysięcy lat, niby ideał przyświeca towarzyskiemu życiu ludów turańskiego szczepu. Samo z siebie rozumie się, że obok tych jasnych stron charakteru tureckiego napotykają się i ciemne np. wieczna namiętność do wojny, gnuśność i zabobony, jako wyniki ograniczonych niekiedy zdolności umysłowych, wyraźnego wstrętu do złagodzenia obyczajów na drodze reform, a wreszcie przywiązania do patryarchalnego, ale koczowniczego życia. Przenosząc się na inny grunt, niahometanizm musiał już znaleźć w charakterze prawdziwego turańczyka, żyzniejszą niwę aniżeli u innych ludów azyatyckich. Jeżeli Turek pokładał dawniej bezwarunkową wiarę w magiczne formuły Kaina, czyli kapłana szamańskiego, w jego taniec czarnoksięzki o północnej godzinie, w jego ryki jęki i stękania, nie dotykając tych praktyk kamieniem probierczym myślenia, jakżeby mógł inaczej sobie postąpić z racyonalnemi zasadami mahometańskiego monoteizmu? Wtedy właśnie, gdy nauka Mahometa we dwa wieki po swoich narodzinach była już na wszelki sposób przez wolno-myślicieli u Persów i Arabów podkopywana, — sękaty i silny pień fanatyzmu religijnego w Azyi środkowej zaczął wypuszczać gałęzie, które obfity zapowiadały owoc i następnie zapowiedź urzeczywistniły. Nad Azya środkową nie wschodziła nigdy jutrzenka myślenia, — od niepamiętnych czasów pyszniono się tam, i nie bez słuszności, z posiadania najczystszego, niezamąconego źródła islamizmu; a kiedy pewnego razu mówiąc z uczonym z Azyi środkowej o religijności różnych mahometanów wyraziłem zdziwienie, że w Bucharze wyznawcy Mahometa mają się za nabożniejszych aniżeli w Mecce i Medynie, — otrzymałem odpowiedź, że pochodnia ma zawsze rękojeść w ciemności pogrążoną a jasność w dal tylko rozszerza. Nic więc dziwnego, że w oczach mahometanina z Azyi środkowej, nietylko włościanie, kupcy i urzędnicy ottomańscy, ale nawet duchowni z Szeikiem-ul Islam na czele, uchodzą za mahometanów zaniedbujących obowiązki i odciągniętych z drogi prawdziwej wiary przez błędne nauki ościennych Franków, władcę zaś tych zbłąkanych, t. j. sułtana, ten tylko uznaje za prawnego Kalifa, to jest następcę Mahometa, kto gmach religii poznał w Rum (tak bywa nazywany zachodni islamizm) nie z własnej kontemplacyi. Większość Hadżów, którzy oprócz wędrówek do miejsc świętych, zwykli jeszcze zbaczać do Konstantynopola, najgorsze ma pojęcie o islamizmie Turków i Arabów, bo jakkolwiek nauka proroka głębiej przeniknęła w ciało i krew muzułmanina w zachodniej Azyi, aniżeli mniemają jego współwyznawcy na Wschodzie — zaniedbanie wszakże pewnych form zewnętrznych budziło zawsze niechęć w turkestańskich exaltadosach okrytych płaszczem, fanatyzmu.

W ocenianiu stosunków religijnych w Azyi środkowej, należałoby uwzględniać znaczną różnicę dzielącą mieszkańców miast od koczowników z rozległych stepów — w tym razie jednak za linię kierunkową służyć może ogólnie obserwowana różnica religij ludności osiadłej i koczowniczej — jeżeli bowiem Turkomanom, Kirgizom i Karakalpakom, brakuje dogmatycznej uczoności, wynagradzają to skłonnością do marzycielstwa, dziecinnem upodobaniem we wszystkim, co nadprzyrodzone, oraz głęboko zakorzenionemi zabobonami. Wyjątkowo tylko mahometanizm Kipczaków i Karakirgizów snujących się po górzystym pogranicznym kraju między Kokanem i wschodnim Turkestanem, na wątłej opiera się podstawie; w ogóle jednak różnica między religijnością koczowników turkestańskich, a usposobieniami religijnemi Beduinów Kurdów i Juruków, jest taka sama, jaka przedstawia się przy porównaniu Bucharyi i Samarkandy z mieszkańcami Azyi zachodniej.

Pragnąc zaokrąglić obraz turańskiego islamizmu winniśmy jeszcze wspomnieć o Tengach czyli Dunganach to jest o chińskich mahometanach, znanych dopiero od nie dawnego czasu, którzy ze wzgledu na niedokładne światło, w jakiem dotychczas byli przedstawieni, zasługują na pilną naszą uwagę, jako zadziwiający odłam inahometańskiej całości. Wystawmy sobie mahometanina z czaszką zakończoną warkoczem, z ogoloną brodą, w szatach, które tylko pogan, tylko zupełną niewiarę pokrywać mogą: wystawmy sobie, powtarzam, tego mahometanina mówiącego językiem, w którym niepodobna jak należy wymówić ani jednej syllaby Koranu i przejętego takim zapałem dla nauki arabskiego proroka, jaki tylko na brzegach Zarefszanu napotkać można — a będziemy mieli pojęcie o Dunganie. Dzieje pierwotnego szerzenia i dalszego rozwoju chińskiego islamizmu pokryte są jeszcze dość grubą pomroką. Zdaje się, że dzieło nawrócenia rozpoczęło się z dwóch stron: lądem, od zachodu, przez Turkestan i morzem, od południa, w owym ruchu religijnym, który przed wiekami owładnął Sze-czuan i Jun-nan. Obecnie między tymi chińskimi wyznawcami nauki mahometańskiej sroży się najdzikszy i ślepy fanatyzm, który kryjąc się długo w tajemnicy, w nowszych dopiero czasach objawił się w mordach i barbarzyństwach niepamiętnych w dziejach walk religijnych Islamizmu.

Szczep irański, pod względem liczebnym dwa razy więcej liczący wyznawców Mahometa (powtarzam, że mahometanie indyjscy nie są objęci ramami tego obrazu) różnił się zawsze stanowczo od swoich turańskich wyznawców. Ludy irańskie utworzyły tę część świata mahometańskiego, która bezwarunkowo przyjęła zasady Koranu. Fanatyzmu nigdy w usposobieniu nie mając, nie mogły też stanowić filarów podpierających silnie grunt religijny Islamizmu. Nie mamy zamiaru obecnie badać: czy objaw ten przypisać należy dość posuniętej kulturze ktora arabscy immigranci zastali u Persów, i czy słuszna pogarda" z jaką za czasów Sassanidów spoglądano na "jaszczurkożerców" (tak nazywano Arabów w Iranie) — była przyczyną tej nieprzejednanej nienawiści dla arabskich apostołów. Nie ulega wszakże wątpliwości, że przepaść, jaką między Persami i Arabami różność sekt z samego początku wytworzyła, była więcej wynikiem narodowego aniżeli religijnego zapału. Dla barbarzyńskiego, nieokrzesanego Turka, Koran był światłem na drodze rozwoju życia politycznego i towarzyskiego — dla Persa, przeciwnie, stał się pochodnią podpalającą ginach dawnej jego cywilizacyi, pomnik dawnej jego wielkości, nic więc dziwnego, że nauka arabska nie trafiła mu do serca dla tego tylko, że była arabską i gdyby nie sprawa następstwa Alidów — znalazłby się niewątpliwie w Iranie inny powód do odszczepieństwa. Pozorne cechy religijności występujące w codziennem życiu Persów, mogą omamić powierzchownego tylko spostrzegacza; kto zaś do gruntu zna teraźniejszość i przeszłość Persyi i Persów, ten wie aż nadto dobrze, że religijny ich zapał w ogóle nie głęboko sięga, że gorliwość sekciarska szyityzmu służy za broń w sprawie niepodległości politycznej, przywiązanie zaś do Alidów odgrywa tu rolę ciepła przyspieszającego wzrost tępionej przez Arabów rośliny narodowości. O ile chętnie gromadzą się Iranie pod sztandary tego kto ich prowadzi przeciwko nieprzyjaciołom Hassana i Husseina, o tyle obojętnie dla nich brzmi wezwanie do walki przeciw wrogom islamizmu w ogóle — jak tego dowodzą wymownie ostatnie wojny Persyi z Rossyą i Anglią. Okrzyk trwogi Achondy, ogniste przemówienia Mucztchidów, jaskrawe obrazy grożących niebezpieczeństw, nie wielu skłoniły do boju przeciwko chrześcijanom, — a i ta szczupła garstka z samych Turków się składała. Mimo wszelkie świetne frazesy, mimo iskrzące spojrzenia, mimo obfite źródła łez stanowiące w Iranie nieodłączne atrybuta religii. — niema może w całej Azyi kraju, ani ludu z wyjątkiem Chin, z tak małym zasobem zapału religijnego jak Persya, gdzie myśliciele rzadko narażeni na prześladowanie, bez przeszkody mogli rozpowszechniać swoje nauki, a (co jest naturalnym tego stanu rzeczy wynikiem) posady gmachu starej religii, tak łatwo zachwiać się mogły pod działaniem marzycielskich rojeń. Kto czyta bluźnierstwa, któremi Chiam obrzuca Allaha i jego proroka, satyry na najświętsze ceremonie i na przykazania Islamizmu, kto wie o rozpowszechnieniu tej książki i innych dzieł wymierzonych przeciwko ustanowionej religii, ten się nie zdziwi, że Bab w ciągu krótkiego czasu tyle serc zjednał sobie potęgą słowa i mógł równie skutecznie grozić upadkiem potędze Szehinszacha, jak Hung-siu-tsuen, wódz Tajpingów zagrażał w Pekinie "Synowi niebieskiemu. " Ta wieczna gotowość do spekulacyi w rzeczach religii i obojętność, z jaką Pers zapuszczał się do wnętrza samego sanetissimum religijnego, nareszcie ten jogo ton na pół fanatyczny na pół filozoficzny, dziwił mnie zawsze w rozprawach moich z najgorliwszymi Szyitami. Najwykształceńszy Sunnita nie może się pozbyć pewnego przestrachu, lekkiego dreszczu, słysząc w rozmowie powątpiewania co do autentyczności Koranu i świętości Mahometa. — Szyita przyjmuje najobelżywsze przypuszczenia ze spokojem graniczącym z obojętnością, z uśmiechem zdradzającym tajone potakiwanie i stara nie, jeśli mu co na tem zależy lepiej jeszcze objaśnić przeciwnika bądź logicznemi bądź też sofistycznemi fortelami. Wszelako nie tylko Szyici wsławieni u nas jako protestanci Islamizmu. ale i Sunniccy Tadżyki w Turkestanie, owem gnieździe fanatycznej religijności, nie są tak bogobojnemi muzułmanami za jakich uchodzić pragną. Głęboko uczeni mułłowie w stolicach Azyi środkowej, z twarzą ascety, ze skruszoną powierzchownością, eksploatowali nader często prostaczą bigoteryą Turków jako zyskowny interes. Tadżyk, równie jak jego współplemiennik w Iranie gotów jest do najśmielszych sporów, gdy tymczasem Turkowi najlżejszy cień powątpiewania i krytyki w rzeczach religii wydaje się bluźnierstwem. To też uczeni mułłowie w Azyi środkowej są po większej części irańskiej narodowości, przełożeni zaś zakonów (Iszary). często niepiśmienni, wszyscy prawie są Turkami. Daleki od wpływów cywilizacyjnych i na pół koczujący Iranin wyróżnia się w tym samym stopniu, jak Dżemszydi. Hezare. Firuzkuhi i Aimak od otaczających go koczowników. Obaj od wieków prowadzą zmienny, pierwotny tryb życia: obu cisną szpony ślepego zabobonu, na obu bajeczny świat mytów jednaki wpływ wywiera, a jednak pod namiotem Dżemszyda nie znalazłem ani cienia tej muzułmańskiej gorliwości, której pozory chce posiadać Turkomau. Epopeja narodowa zastępuje im dotychczas legendy; wysławianie Rustenin, Efrasiaba, lepiej się podoba aniżeli czyny Ebu Muslima lub Saada bin Wakkasa. Można uważać za pewnik: że Iranin nigdy bezwarunkowo w wierze się nie zatapiał i zatapiać się, nie będzie. Wyjątek potwierdzający tylko moją teorye stanowią Hezary zamieszkali w niegościnnych górach między Kabulem i Heratem, — ludność pod względem językowym irańska. — pod względem pochodzenia etnologicznego, — turańska a nawet mongolska. Każdy kto tylko w bliższem był zetknięciu z temi góralami żyjącemi w najnieprzyjaźniejszych warunkach, mógł się przekonać o ich gorliwym szyityzmie. Widziałem całe gromady ludzi starych i młodych, między niemi i chorowitych, okrytych w łachmany, którzy w najsurowszą porę roku wśród ciągłych niebezpieczeństw odbywali pielgrzymkę do Meszhedu do grobu Imania Bizy. W drodze wymarła więcej niż trzecia część pielgrzymów, a kiedy zastanawiałem się nad tym zapałem religijnym, jedno tylko turańskie pochodzenie Hezarów, mogło mi naturę jego wyjaśnić.

Kończąc nomenklaturę Iranów mahometańskich, winienem wspomnieć o Kurdach klassycznie wsławionych rozbójnikach Azyi zachodniej. Kurd jest pod względem religijnym istotą dwupłciową, której istnienie w Azyi szczególniejszy budzi w nas podziw. Kurdy Szyici, Sunoici i Jezydowie (vulgo czciciele dyabła), żyją sobie na gruncie religijnym w najzaufańszych stosunkach. Religia zmienia się tam według pory roku, a ponieważ brzęcząca moneta więcej ma siły nawracającej, aniżeli czarne głoski Koranu, można więc było widzieć w ostatniej wojnie Krymskiej kilka tysięcy Kurdów pod sztandarem podwójnego krzyża Rossyi, gotowych do boju przeciwko pognębionemu półksiężycowi. A kiedy półksiężyc odzyskał na nowo przewagę, zmienił się szybko front, i Kurd stał się znów dobrym Sunnitą. Kurdy są właśnie tego dowodem że w duchowym ustroju Iranów musi czegoś brakować i że brak ten nie pozwoli im nigdy być ślepo wierzącymi. W stosunku do Islamizmu, który Persom zawdzięcza tyle instytucyj społecznych, fakt ten nie przedstawia nic dziwnego. Nauczyciel rzadko uznaje swego wychowańca za wybitną powagę.

Określając charakter narodowy Iranów, nie powiem nic nowego, gdy zwrócę uwagę na często wyłuszczane jasne i ciemne strony: na dowcip, na rzeźkość umysłu, na energię, ale jednocześnie na brak uczciwości i rzetelności. Iranin azyatycki znany jest niewątpliwie wszędzie z chytrości i oszustwa, ale te ciemne strony jego charakteru łatwo dadzą się wytłómaczyć. Czy Iranin temi samemi odznaczał się błędami za czasów swego narodowego wszechwładztwa? — trudno o tem twierdzić stanowczo. Wiarogodne świadectwa przeczącą na to pytanie dają odpowiedź. Nie należy zapominać, że po upadku Sassanidów, ludy pochodzenia Irańskiego, schylone pod jarzmem obcego panowania, z małym wyjątkiem, ciężkiego doświadczały ucisku. Despotyzm wyrabia zawsze w narodzie chytrość, nieufność i skrytość. Człowiek żyjący pod uciskiem dotąd się gnie i wykręca, dopóki nie natrafi na jakieś wyjście ukryte, przez które wyślizgnąć się zdoła; trzymany w niewoli przez rozbójników ukrywa starannie swoje mienie, słowa swoje i myśli. Nieufność, wykrętność i wiarołomstwo Iranów pochodzi z tego źródła: z długiego politycznego ucisku. Iranin — przedstawiciel duchowej potęgi w Azyi wchodził tam zawsze pełzającym krokiem, gdy tymczasem Turanin — reprezentant brutalnej siły, mógł zawsze nosić wysoko podniesioną głowę.

To, co się w ogóle powiedziało o Iranach, może być w pewnym stopniu zastosowane do pokrewnego mu Afgana. 0 tolerancyi Afganów opowiadał już zacny Elfinstone, a jakkolwiek tej tolerancyi nie doświadczyli w czasie wojny Anglicy, wątpić o niej nie podobna mając na uwadze postępowanie tych dziko-wojowniczych górali Sunnickich z wyznawcami Winszu i z Szyitami. Pod wpływem wojennego ferworu i namiętności do swarów, Afgan często szuka pozoru w różności wiary, — ale w ogóle zapał jego do Islamizmu nie daleko zachodzi, bo najprzód zna go zbyt powierzchownie, a powtóre przy niepohomowanej chciwości i namiętnej gonitwie za ziemskiemi zdobyczami rzadko zdolny jest dążyć do celów duchowych.

Pozostaje nam jeszcze wspomnieć o najdrobniejszej garstce semickich mahometanów — o Arabach. Dziwnem zrządzeniem losu lud który służył za podwalinę całemu światu mahometańskiemu, od którego wyszła idea mahometańskiogo wszechwładztwa przed którym niegdyś Turanie i Iranie w pokorze kolano zginali jako przed apostołami religii i zwycięzcami: — ten lud liczebnie jest najuboższy, rozgłos jego potęgi przebrzmiał już blizko od sześciu wieków— a z dawnej wielkości nazwa tylko pozostała. Arabowie dzielą, się według słów Palgrave'a na trzy klassy. 1) Mieszkańcy miast, przeważnie kupcy i przemysłowcy, a więc najspokojniejsza i najukształceńsza część płomienia. 2) Arab-Dire, napół koczujący Arabowie mieszkający bądź w namiotach, bądź w nędznych lepiankach na pograniczu pustyni. 3) Arab-Bedu. tak nazwany przez nas Beduin koczujący dzisiaj jak przed wiekami na pustyni, gdzie zupełnie pierwotny tryb życia prowadzi. Zwróciwszy się. do spraw religijnych Arabów, możnaby mniemać na pierwszy rzut oka że ci twórcy Islamizmu. choćby tylko przez dumę narodową są fanatykami wśród swoich współwyznawców. Tymczasem rzecz się ma inaczej, przocięciowo bowiem biorąc islamizm silniej się zakorzenił w twardej czaszce Turańczyka, aniżeli w rozumnej głowie Semity. Fanatyzm mahometański napotkać można tylko u Arabów-Dire. o których genialny Palgrave tak tratnie się wyraża: "Trocha nauki za niebezpieczną uważana, nie dla tego że jest trocha, ale dlatego że jest niezupełną nauką, daje im o islainizmie wyobrażenie dostateczne do wytworzenia gorliwych jego stronników, ale nie wystarczające do obudzenia głębszych poglądów i filozoficznych systemat ów. Arab zamieszkujący miasta nie może być uważany za obojętnego wyznawcę nauki Mahometa, a nawet w oczach niedoświadczonego Europejczyka często uchodzić może za wzór zapału religijnego, a jednak ta właśnie klassa Arabów dostarcza dość znaczny zastęp myślicieli i sceptyków, których nigdy nie napotyka się u Turków prowadzących ten sam tryb życia. Turek jest tylko czującym. Arab zaś jednocześnie i myślącym religiantem, a umysł spokulatywny nie zbyt jest. dla ślepej wiary korzystnym. Ktoby przeciw twierdzeniu temu przytoczył prześladowanie i rzezie chrześcijan wydarzone w ostatnich dziesiątkach lat w miastach arabskich, ten zapomina prawdopodobnie że popychani fanatyzmem złoczyńcy, należeli do klasy Arabów-Dire, rozsądny bowiem mahometanin rzadko wykroczy przeciwko zasadzie tolerancyi, której islamizm po wszystkie czasy przestrzegał. Wspominaliśmy wyżej, że kupcy arabscy w Syryi łatwo ze spójni tureckiego poddaństwa przechodzą pod chrześcijański sztandar europejskiego mocarstwa — czego Turcy dotychczas nigdy nie czynili. Mułłowie arabscy z Damaszku, z Aleppo i z Jerozolimy w obcowaniu z Europejczykami swobodniejsi są aniżeli biało oturbanione głowy nad Bosforem, a w uczonych kołach konstantynopolitańskich nie jeden Szeryf (bezpośredni potomek z rodziny Mahometa) bez żadnego przymusu naśmiewał się w mojej obecności z trwożliwego "noli me tangere- które tureccy mułłowie zachowują względem pewnych niedość ściśle określonych przepisów obrządkowych. Jedynie tylko w uczuciu dumy ze świetnej przeszłości, silniej odbija się lslamizm u tych wychudłych i spalonych żarem słonecznym synów Mekki i Medyny — ale i to uczucie ma cechę bardziej narodową aniżeli religijną. Jak bowiem Szeryf w wędrówce swojej po Konakach u stambulskich Effendieh i Paszów, których żebrze o protekcyę, uważa protektorów swoich za barbarzyńców, — tak również beduin i wieśniak arabski widzi odmienną istotę w tureckim żołnierzu po europejsku umundurowanym. Słowa: Turk i Etrak są i pozostaną u Arabów jednoznaczne mi z pojęciem o nieokrzesanych obyczajach i ubóstwie umysłowem.

Lekkomyślność Araba w sprawach religii (mówię tu o mieszkańcach miast, nie mając na myśli ani Arabów-Dire, ani Arabów-Bedu) zabarwiona jest ową jowialnością i swobodą stanowiącą wydatny rys jego charakteru, rys, który rzadko przytrafia się u Turków, częściej u Persów, a który u jednych i u drugich nie dozwala głęboko zanurtować uczuciom religijnym. Z tą oczywistą wyższością zapatrywania się na świat, łączy Arab zmysł praktyczny i ruchliwość umysłową. Z Arabami można się również w dać w rozprawy o najdrażliwszych zagadkach Islamizmu: oni jedni oprócz Persów podróżują po Europie gnani żądzą wiedzy lub interesami handlowemi, oni z własnego popędu chętniej aniżeli Turcy zaznajamiają się z naszemi językami i obyczajami. Śmiałość i gorliwość, z jaką arabska ludność w Egipcie poddaje się przeróżnym reformom rządu wice-króla, musi wprawić w podziw każdego, kto się obeznał ze sprawami mahometanizmu. Dziesięć lat obcowania z Europą więcej uczyniły z Kairu i Aleksandryi aniżeli z Konstantynopola półwiekowy wpływ: Franków. Prawda, że wszystkie innowacye na wybrzeżach Nilu są w gruncie rzeczy tylko polorem równie zgubnym jak zwodniczym; ale sam fakt, że ten polor przyjął się tu o wiele łatwiej aniżeli gdzieindziej, przypisać należy giętkości i układności Araba. Dzięki temu właśnie przymiotowi, Arab przeznaczony jest do odegrania ważnej roli w przekształceniu stosunków azyatyckich, w razie, gdyby go polityczne przewroty powtórnie na widownię dziejową, wydźwignęły.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. KRAJE MAHOMETAŃSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. CYWILIZACYA MAHOMETAŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. REFORMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. JAKIEMI DROGAMI PRZYCHODZĄ REFORMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. PAŃSTWO, NAJWYŻSZY WŁADCA I DOSTOJNICY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. RODZINA I JEDNOSTKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. SZKOŁA, WYKSZTAŁCENIE I LITERATURA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. PRZEMYSŁ I HANDEL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. WSCHÓD I ZACHÓD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. ISALMIZMI I CHRZEŚCIJAŃSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. UPADEK CZY ODRODZENIE?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. MOCARSTWA EUROPEJSKIE I PAŃSTWA MAHOMETAŃSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. PAŃSTWA MAHOMETAŃSKIE I WIELKIE MOCARSTWA EUROPEJSKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej