Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Ballady

POWRÓT TATY.

PANI TWARDOWSKA.

DUDARZ.

TRZECH BUDRYSÓW.

ALPUHARA.

CHÓR STRZELCÓW.

Bajki i powiastki.

PRZYJACIELE.

KRÓL CHORY I LISY.

LIS I KOZIEŁ.

DZWON I DZWONKI.

PCHŁA I RABIN.

GOLONO, STRZYŻONO.

Wiersze religijne.

HYMN NA DZIEŃ ZWIASTOWANIA N, P. MARYI.

KONRAD WALLENROD.

PIEŚŃ O WILJI.

PIEŚŃ ALDONY.

PIEŚŃ WAJDELOTY.

KONIEC WOJNY Z LITWĄ I KLĘSKA KRZYŻAKÓW.

SĄD NA KONRADA.

GRAŻYNA.

DZIADY.

I. POCZĄTEK POWIEŚCI I OPIS DWORU W SOPLICOWIE.

PORANEK I WSCHÓD SŁOŃCA.

SAD.

GRZYBOBRANIE I OPIS GRZYBÓW.

LAS.

PUSZCZA.

GŁĘBIA PUSZCZY.

POLOWANIE NA NIEDŹWIEDZIA.

GRANIE NA ROGU.

RANEK SŁOTNY.

ZAŚCIANEK DOBRZYŃSKICH

WIECZÓR.

GWIAZDY.

ŚPIEW ŻAB.

ROK 1812.

DZIEŃ NAJŚWIĘTSZEJ PANNY KWIETNEJ.

JAK PODKOMORZY TAŃCZYŁ POLSKIEGO.

JAK PISAŁ ADAM MICKIEWICZ

(Antologija)

Opracował A. L.

Sto lat mija w r. b., kiedy w samą wigilję Bożego Narodzenia przyszedł na świat Mickiewicz. — Wszyscy dziś wiedzą, kto był Adam Mickiewicz, największy pisarz polski, który układał pieśni większe i mniejsze, a tak piękne i mądre, a tak pełne miłości ludzkiej, że go wszyscy kochają, że do dziś jego księgi czytają i nietylko o nim nie zapomnieli, ale coraz więcej go poznają, uczą się tego napamięć(1). Każdy — czy to z miasta czy ze wsi — powinien znać pieśni Mickiewicza i kochać je tak samo, jak on kochał pieśni wiejskie. Te to pieśni wiejskie brał Mickiewicz i z nich urabiał swoje śliczne, rzeczy; — ale on je tak upiększył tak je przystroił "w adamaszki i atłasy" — że prawie ich poznać nie można. Co z chaty wyszło — niech do chaty wraca. Tak też i sam Mickiewicz powiada:

O, gdybym kiedyś dożył tej pociechy,
Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy;
Żeby wieśniaczki, kręcąc kołowrotki,
Gdy odśpiewają ulubione zwrotki:
O tej dziewczynie, co tak grać lubiła,
Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła,
O tej sierocie, co piękna jak zorze,
Zaganiać ptastwo szła w wieczornej porze —
Gdyby też wzięły wieśniaczki do ręki
Te księgi, proste jako ich piosenki!

Takie życzenie poety jednym tylko sposobem da się wykonać: żeby wszyscy przeczytali i poznali to, co on napisał.

Napisał on bardzo wiele — i niemało jest takich rzeczy, które są nie dla wszystkich zrozumiałe. Oby więc porządnie przeczytać dzieła Mickiewicza — trzeba naprzód poznać te, które najprostsze i najłatwiej mogą przemówić do serca.

Później dopiero będzie można przeczytać wszystko. Dlatego ułożyliśmy taką książeczkę, któraby zawierała same proste a najrzewniejsze utwory poety. Ta książeczka stanowi tylko przygotowanie do przeczytania wszystkich pieśni Mickiewicza — i kto ją przeczyta, tego już pewnie nie trzeba będzie zachęcać, żeby kupił sobie wszystko co Mickiewicz napisał.

Pisma Mickiewicza są rozmaite, jakby z kilku książeczek się składały; są, w nich rzeczy mniejsze i większe; naprzód mamy Ballady t. j. krótkie powieści, z francuzka tak nazwane; dalej Bajki, w których zwierzęta gadają niby ludzie są to historyjki żartobliwe i zabawne, w których Mickiewicz różne ludzkie wady ośmiesza; dalej są pieśni różne — pobożne, smutne, nauczające i zalotne. Potem idą większe dzieła Mickiewicza: najprzód dwie dłuższe bohaterskie powieści, z których jedna zowie się Grażyna; druga — Konrad Wallenrod. Z tych wybraliśmy najpiękniejsze urywki i w księdze tej podajemy. Trzecia powieść p. t. Dziady ułożona w rozmowach tak, że kilka osób mogłoby, dobrze się nauczywszy na pamięć, wiersze te mówić, a przytem odpowiednio się poprzebierać, jak to bywa w teatrze.

Nakoniec, Mickiewicz napisał swą najpiękniejszą, największą powieść p. t. Pan Tadeusz (po kolei czytajcie sobie wszystko, co jest w tej książeczce, a zobaczycie jakie to wielkie piękności tu się mieszczą).

Tymczasem w krótkich słowach powiem wam o życiu Mickiewicza. Urodził się on — jak wiemy w sam dzień wigili Bożego Narodzenia r. 1798 t. j. sto lat temu, we wsi Zaosiu pod miastem Nowogródkiem, w dzisiejszej gubernii Mińskiej. Ojciec jego był gospodarzem, a matka kobietą wielkiej zacności; ubodzy ludzie na małym kawałku ziemi siedzieli, a dziatwy mieli sporo, mimo to starali się wszystkich do szkoły posyłać i poczciwie je wychować.

Adam Mickiewicz chodził do szkoły w Nowogródku (i tu już wszyscy widzieli, że będzie z niego niezwyczajny człokiek). Chciał on zostać nauczycielem i pojechał do szkoły wyższej do Wilna, gdzie wtedy byli znakomici profesorowie. (Mając lat 19 zakochał się w pewnej pannie imieniem Maryla, która wyszła za mąż za innego, ale Mickiewicz mimo to zawsze o niej pamiętał).

W roku 1820 został mianowany nauczycielem w Kownie, potem znów do Wilna powrócił, skąd musiał na parę lat wyjechać naprzód do Odesy, a potem do Moskwy i Petersburga. W tych czasach wydał już parę książeczek i uzyskał nie matą sławę. Były to Ballady, Grażyna, Wallenrod, Dziady.

W r. 1829 wyjechał za granicę, do Włoch i do Francyi — i nigdy już do kraju nie powrócił. Mimo to pamiętał o swej ziemi — i wszystko co pisał, pisał o niej i dla niej: tak w Paryżu ułożył swoją piękną powieść p. t. tan Tadeusz, Francuzi zaprosili go, żeby im w szkole najwyższej wykładał jakich to pisarzy i kaznodziejów mieli Polacy i inni Słowianie; te nauki bardzo się Francuzom podobały i do dziś można widzieć w jednej sali tej szkoły obraz Mickiewicza z marmuru wyrzeźbiony. W r. 1855 pojechał: do Konstantynopola, stolicy tureckiej. W Turcyi była tego roku zaraza i oto Mickiewicz rozchorował się i na ziemi tureckiej umarł. Rodacy go przewieźli do Paryża, a w r. 1890 raz jeszcze przeprowadzili jego zwłoki do Krakowa, gdzie go pochowano w zamku na Wawelu.

( 1 ) Poeta to znaczy taki pisarz, co układa wiersze. Wiersze to jest, taka mowa juk ta, którą, codzień mówimy, ale tak ułożona że jedna końcówka się powtaża — i dla tego słychać jakby śpiewanie. To też śpiewać można tylko wiersze, np:

Kiedy ranne wstają, zorze
Tobie ziemia, Tubie morze
Tobie śpiewa żywioł wszelki
Bądź pochwalon Boże wielki

( zorze — morze — wszelki — wielki — mają dźwięk podobny ).

Ballady

POWRÓT TATY.

"Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie, wszystkie razem

Za miasto, pod słup, na wzgórek;

Tam przed cudownym klęknijcie obrazem,

Pobożnie mówcie paciorek.

Tato nie wraca; ranki i wieczory

We łzach go czekam i trwodze;

Rozlały rzeki, pełne zwierza bory

I pełno zbójców na drodze. "

Słysząc to dziatki, biegną wszystkie razem

Za miasto, pod słup, na wzgórek;

Tam przed cudownym klękają obrazem,

I zaczynają paciorek.

Całują ziemię, potem: w imię Ojca,

Syna i Ducha świętego,

Bądź pochwalona przenajświętsza Trójca,

Teraz i czasu wszelkiego.

Potem: Ojcze nasz, i Zdrowaś, i Wierzę,

Dziesięcioro i koronki,

A kiedy całe zmówili pacierze,

Wyjmą książeczkę z kieszonki.

I litanią do Najświętszej Matki

Starszy brat śpiewa, a z bratem:

"Najświętsza Matko", przyśpiewują dziatki,

Zmiłuj się, zmiłuj nad tatem!

W tem słychać turkot. Wozy jadą drogą

I wóz znajomy na przedzie:

Skoczyły dzieci i krzyczą, jak mogą:

"Tato, ach, tato nasz jedzie!"

Obaczył kupiec, łzy radosne leje,

wozu na ziemię wylata:

"Ha, jak się macie, co się u was dzieje?

Czyście tęskniły do tata?

"Mama czy zdrowa? ciotunia? domowi?

A ot — rodzynki w koszyku. "

Ten sobie mówi, a ten sobie mówi,

Pełno radości i krzyku.

"Ruszajcie! — kupiec na sługi zawoła.

Ja z dziećmi pójdę ku miastu. "

Idzie... aż zbójcy obskoczą do koła,

A zbójców było dwunastu.

Brody ich długie, kręcone wąsiska,

Wzrok dziki, suknia plugawa;

Noże za pasem, miecz u boku błyska,

W ręku ogromna buława.

Krzyknęły dziatki, do ojca przypadły,

Tulą się pod płaszcz na łonie;

Truchleją sługi, struchlał pan wybladły

Drżące ku zbójcom wzniósł dłonie:

"Ach! bierzcie wozy, ach, bierzcie dostatek,

Tylko puszczajcie nas zdrowo;

Nie róbcie małych sierotami dziatek

I młodej małżonki wdową!

Nie słucha zgraja, Ten już wóz wyprzęga,

Zabiera konie; a drugi

"Pieniędzy!" krzyczy i buławą sięga,

Ów z mieczem wpada na sługi.

Wtem: "Stójcie, stójcie!" krzyknie starszy zbójca

I spędza bandę precz z drogi,

A wypuściwszy i dzieci i ojca,

"Idźcie, rzekł, dalej bez trwogi."

Kupiec dziękuje, a zbójca odpowie:

"Nie dziękuj wyznam ci szczerze,

Pierwszybym pałkę strzaskał na twej głowie,

Gdyby nie dziatek pacierze.

"Dziatki sprawiły, że uchodzisz cało,

Darzą cię życiem i zdrowiem;

Im więc podziękuj za to, co się stało,

A jak się stało, opowiem.

Zdawna już słysząc o przejeździe kupca,

I ja, i moje kamraty,

Tutaj za miastem, przy wzgórku u słupca,

Zasiadaliśmy na czaty.

Dzisiaj nadchodzę, patrzę między chrósty:

Modlą się dziatki do Boga;

Słucham: z początku porwał mię śmiech pusty,

A potem litość i trwoga.

Słucham: ojczyste przyszły na myśl strony,

Buława upadła z ręki,

Ach! ja mam żonę, i u mojej żony

Jest synek taki maleńki.

Kupcze! jedź w miasto; ja do lasu muszę.

Wy, dziatki, na ten pagórek

Biegajcie sobie i za moję duszę

Zmówcie też czasem paciórek."

* * *

( 1 ) Ballada jest to wyraz wzięty z języka fancuzkiego, który oznacza krótką powiastkę.

PANI TWARDOWSKA.

Jedzą, piją, lulki palą,

Tańce, hulanka, swawola;

Ledwie karczmy nie rozwalą,

Cha, cha, chi, chi, hejże, hola!

Twardowski(1) siadł w końcu stoła,

Podparł się w boki jak basza:

Hulaj dusza! hulaj! wola,

Śmieszy, tumani, przestrasza.

Żołnierzowi, co grał zucha,

Wszystkich łaje i potrąca,

Świsnął szablą koło ucha,

Już z żołnierza masz zająca.

Na patrona z trybunału

Co milczkiem wypróżniał rondel,

Zadzwonił kieską pomału:

Z patrona robi się kondel.

Szewcu w nos wyciął trzy szczutki,

Do łba przymknął trzy rureczki,

Cmoknął: cmok — i gdańskiej wódki

Wytoczył ze łba pół beczki

Wtem, gdy wódkę pił z kielicha,

Kielich zaświstał, zazgrzytał:

Patrzy na dno... "Co u licha!

Pocoś tu, kumie, zawitał?"

Dyablik to był w wódce na dnie,

Istny Niemiec, sztuczka kusa;

Ukłonił się gościom składnie.

Zdjął kapelusz i dał susa.

Z kielicha aż na podłogę

Pada, rośnie na dwa łokcie,

Nos, jak haczyk, kurzą nogę

I krogulcze ma paznogcie.

"A, Twardowski? witam bracie!'

To mówiąc, bieży obcesem,

"Cóż to? czyliż mię nie znacie?

Jestem Mefistofelesem!(2)

Wszak ze mnąś na Łysej górze

Robił o duszę zapisy,

Cyrograf na byczej skórze

Podpisałeś ty, i bisy.

Miały słuchać twego rymu:

Ty, jak dwa lata przebiegną,

Miałeś pojechać do Rzymu,

By cię tam porwać, jak swego.

Już i siedem lat uciekło,

Cyrograf nadal nie służy.

Ty, czarami dręcząc piekło,

Ani myślisz o podróży.

Ale zemsta, choć leniwa,

Nagnała cię w nasze sieci;

Ta karczma Rzym się nazywa,

Kładę areszt na waszeci. "

Twardowski ku drzwiom się kwapił

Na takie dictum acerbum, (3)

Dyabeł za kontusz ułapil:

"A gdzie jest nobile verbum?" (4)

Co tu począć? Kusa rada,

Przyjdzie już nałożyć głową...

Twardowski na koncept wpada

I zadaje trudność nową:

"Patrz w kontrakt, Mefistofilu

Tam warunki takie stoją:

Po latach tylu a tylu,

Gdy przyjdziesz brać duszę moją,

Będę miał prawo trzy razy

Zaprządz ciebie do roboty,

A ty najtwardsze rozkazy

Musisz spełnić co do joty.

Patrz, oto jest karczmy godło:

Koń malowany na płótnie;

Ja chcę mu wskoczyć na siodło,

A koń niech z kopyta utnie.

Skręć mi przy tom biczyk z piasku,

Żebym miał czem konia chłostać,

I wymuruj gmach w tym lasku

Bym miał gdzie na popas zostać.

Gmach będzie z ziarnek orzecha,

Wysoki pod szczyt Krępaku,

Z bród żydowskich ma być strzecha,

Pobita nasieniem z maku.

Patrz, oto na miarę ćwieczek.

Cal gruby, długi trzy cale:

W każde z makowych ziareczek

Wbij mi takie trzy bretnale. "

Mefistofil duchem skoczy,

Konia czyści, karmi, poi.

Potem bicz z piasku utoczy

I już w gotowości stoi.

Twardowski dosiadł biegusa,

Probuje podskoków, zwrotów,

Stępa, galopuje, kłusa,

Patrzy, aż i gmach już gotów.

"No! wygrałeś, panie biesie,

Lecz druga rzecz nieskończona;

Trzeba skąpać się w tej misie,

A to jest woda święcona: "

Dyabeł kurczy się i krztusi,

Aż zimny pot na nim bije,

Lecz pan każe, sługa musi,

Skąpał się biedak po szyję.

Wyleciał potem jak z procy,

Otrząsł się, dbrum, parsknął raźnie:

"Teraz jużeś w naszej mocy,

Najgorętszą-m odbył łaźnię. "

"Jeszcze jedno, będzie kwita,

Zaraz pęknie moc czartowska.

Patrzaj, oto jest kobieta,

Moja Żoneczka, Twardowska.

Ja na rok u belzebuba

Przyjmę za ciebie mieszkanie

Niech przez ten rok moja luba

Z tobą, jak z mężem, zostanie.

Przysiąż jej miłość, szacunek

I posłuszeństwo bez granic,

Złamiesz choć jeden warunek,

Już cała ugoda za nic."

Dyabeł do niego pół ucha,

Pół oka zwrócił do samki;

Niby patrzy, niby słucha,

Tymczasem już blizko klamki.

Gdy mu Twardowski dokucza,

Od drzwi, od okien odpycha.

Czmychnąwszy dziurką od klucza.

Dotąd, jak czmycha, tak czmycha.

(1) Twardowski był to sławny w dawnych czasach czarownik.

(2) Mefistofeles — to jest dyabeł.

(3) Dictum acerbum — znaczy po ładnie ostre głowo.

(4) Nobile verbum — znaczy po łacinie słowo honoru.

DUDARZ.

(MYŚLI Z PIEŚNI GMINNEJ).

Jakiż to dziadek, jak gołąb siwy,

Z siwą aż do pasa brodą?

Dwaj go chłopczyki pod rękę wiodą,

Wiodą mimo naszej niwy.

Starzec na lirze brząka i nuci!

Chłopcy dmą w dudeczki z piórek.

Zawołam starca, niech się zawróci

I przyjdzie pod ten pagórek.

"Zawróć się, starcze, tu na igrzysko,

Tu się po siewbie weselim;

Co nam dał Pan Bóg, tem się podzielim

I do wsi na noc stąd blizko. "

Posłuchał, przyszedł, skłonił się nizko

I usiadł sobie pod miedzą;

Przy nim po bokach chłopczyki siedzą,

Patrząc na wiejskie igrzysko.

Tu brzmią piszczałki, biją bębenki,

Płoną stosy suchych drewek;

Piją staruszki, skaczą panienki,

Obchodząc święto dosiewek.

Milczą piszczałki, głuchną bębenki,

Porzuca ogień gromadka;

Biegną staruszki, biegną panienki,

Biegną do dudarza dziadka.

"Witaj, dudarzu! witamy radzi,

W wesołej przychodzisz dobie!

Pewnie z daleka Pan Bóg prowadzi?

Pogrzej się i spocznij sobie. "

Wiodą gdzie ogień, gdzie stół z murawy,

Sadzą dudarza pośrodku:

"Może pozwolisz na trochę strawy

Albo na szklaneczkę miodku?

Widzim i lirę, widzim piszczałki,

Zagraj co nam samotrzeci;

Napełnim za to tłomok, kobiałki

I będziem wdzięczni waszeci. "

—" No, stójcież cicho — rzekł do gromadki

Cicho — powtarza — w dłoń klaska.

Jeżeli chcecie, zagram wam, dziatki.

A cóż wam zagrać?'' — "Co łaska!"

Wziął w ręce lirę i szklankę sporą,

Miodem pierś starą zagrzewa,

Mrugnął na chłopców, ci dudki biorą,

Brząknął, nastroił i śpiewa:

"Idę ja Niemnem, jak Niemen długi,

Od wioseczki do wioseczki,

Z borku do borku, z smugów na smugi.

Śpiewając moje piosneczki.

"Wszyscy się zbiegli, wszyscy słuchali,

Ale nikt mię nie rozumie;

ja łzy ocieram, westchnienia tłumię

I idę dalej a dalej!

Kto mię zrozumie, ten się użali

I w białe uderzy dłonie,

Uroni łezkę — i ja uronię,

Ale już nie pójdę dalej. "

A wtem grad przestał. Nim znowu zacznie,

Przelotem spojrzał po błoniu;

Lecz w jedną stronę spoziera bacznie.

Któż tam stoi na ustroniu?

Stała pasterka i plotła wieniec,

To uplecie, to rozplecie;

A obok przy niej stoi młodzieniec

I splecione przyjął kwiecie.

Spokojności duszy z jej widać czoła,

Ku ziemi spuszczone oko;

Nie była smutna ani wesoła,

Tylko coś myśli głęboko.

Jak puszkiem chwieje trawka zielona,

Choć wiatr przestanie oddychać,

Tak się na piersiach chwieje zasłona,

Chociaż westchnienia nie słychać.

Wtem z piersi listek zżółkły odepnie,

Listek nieznanego drzewa;

Spojrzy nań, rzuci i zcicha szepnie,

Jakby się na listek gniewa.

Odwraca głowę, odeszła nieco,

Podniosła w niebo źrenice;

Nagle na oczach łezki zaświecą

I róż wystąpił na lice.

A dudarz milczy, brząka powoli,

A wzrok utopił w pasterce,

Utopił w licu, lecz wzrok sokoli

Zdał się przedzierać aż w serce.

Znowu wziął lirę i spory dzbanek,

Miodem pierś starą zagrzewa.

Skinął na chłopców, ci do multanek.

Brząknął, nastroił i śpiewa:

"Komu ślubny splatasz wieniec.

Z róż, lilii i tymianka?

Ach, jak szczęśliwy młodzieniec,

Komu ślubny splatasz wieniec!

Pewnie dla twego kochanka?

Wydają łzy i rumieniec,

Komu ślubny splatasz wieniec

Z róż, lilii i tymianka.

Jednemu oddajesz wieniec

Z róż, lilii i tymianka;

Kocha cię drugi młodzieniec,

Ty jednemu oddasz wieniec.

Zostawże łzy i rumieniec

Dla nieszczęsnego kochanka,

Gdy szczęśliwy bierze wieniec

Z róż, lilii i tymianka. "

Na to szmer powstał, różne pogłoski

Pomiędzy ciżbą przytomną:

Tę piosnkę śpiewał ktoś z naszej wioski,

Lecz kto i kiedy nie pomną.

Starzec ucisza, podnosi rękę:

"Słuchajcie, dzieci! zawoła —

Powiem, od kogo mam tę piosenkę,

Może on był z tego sioła.

"Kiedym, wędrując przez kraje cudze,

Królewiec zwiedził przychodem,

Wtenczas przypłynął z Litwy na strudze

Pasterz jakiś z tych stron rodem,

Smutny byt bardzo, ale przyczyny

Smutku nie mówił nikomu;

Odbił się potem od swej drużyny

I nie powrócił do domu.

Często widziałem, czy świecą zorza,

Czyli księżyc w pełnym blasku,

Jak on po błoniach, albo u morza

Po nadbrzeżnym błądził piasku.

Pośród skał nieraz, podobny skale,

Na deszczu, wietrze i chłodzie,

Odludny dumał, wiatrom swe żale,

A łzy powierzając wodzie.

Szedłem ku niemu; spozierał smutnie,

Ale od mnie nie stronił:

Jam, nic nie mówiąc, nastroił lutnię,

Zaśpiewał, w struny zadzwonił.

Łzy mu się rzucą, lecz skinął czołem,

Że się to granie podoba;

Ścisnął za rękę, ja go ścisnąłem,

I zapłakaliśmy oba.

Poznaliśmy się lepiej nawzajem

I byliśmy przyjaciele.

On zawsze milczał swoim zwyczajem

I ja mówiłem niewiele.

Potem, gdy troską strawiony długą,

Już nie mógł rady dać sobie,

Ja towarzyszem, ja byłem sługą,

Jam go pilnował w chorobie.

Nędzny, w mych oczach gasnął powoli.

Raz mię przywołał do łoża:

Czuję — rzekł — blizki koniec niedoli,

Niech się spełni wola boża.

Zgrzeszyłem tylko, że moje lata

Tak się nadaremnie starły;

Ale bez żalu schodzę ze świata,

Dawno już na nim umarły.

Kiedy mię skał tych dzikich zakątek

Ukrył przed gminu obliczem,

Odtąd już dla mnie świat ten był niczem,

Żyłem na świecie pamiątek.

Ty, coś mi wiernym został do grobu

— Kończył, ściskając za ręce, —

Nagrodzić ciebie nie mam sposobu,

Wszak to, co mam, poświęcę.

Znasz piosnkę, którąm po tyle razy

Śpiewał, płacząc nad mym losem;

Pomnisz zapewne wszystkie wyrazy

I wiesz, jakim śpiewać głosem.

Mam jeszcze z bladych włosów zawiązkę

I zeschły cyprysu listek;

Naucz się piosnki, weź tę gałązkę,

To mój na ziemi skarb wszystek.

Idź, może znajdziesz na brzegach Niemna

Tę, której już nie obaczę;

Może jej piosnka będzie przyjemna,

Może nad listkiem zapłacze,

Nagrodzi starca, do domu przyjmie,

Powiedz..." Wtem oko ściemniało,

A w ustach Panny Najświętszej imie

Wpółwymówione zostało.

"Silił się jeszcze i w samym skonie

Napróżno coś wyrzec żądał;

Wskazał ku sercu i ku tej stronie,

Na którą żyjąc poglądał. "

Tu przerwał dudarz i szukał okiem,

Dostając listek z papierka,

Lecz już nie była między natłokiem

Ta, której szukał, pasterka.

Zdaleka tylko poznał sukienkę,

Bo w chustce zkryła twarz boską:

Jakiś młodzieniec wiódł ją pod rękę,

Już ich nie widać za wioską.

Przybiegła zgraja, gdzie starzec siedział:

"Co to jest?" wszyscy pytają.

On nic nie wiedział, może i wiedział,

Ale nie mówił przed zgrają.

* * *

TRZECH BUDRYSÓW.

BALLADA LITEWSKA.

Stary Budrys trzech synów, tęgich jak sam Litwinów

Na dziedziniec przyzywa i rzecze:

"Wyprowadźcie rumaki i narządźcie kulbaki,

A wyostrzcie i groty i miecze.

Bo mówiono mi w Wilnie, że otrąbią niemylnie

Trzy wyprawy na świata trzy strony:

Olgierd ruskie posady, Skirgieł Lachy sąsiady,

A ksiądz Kiejstut napadnie Teutony.

Wyście krzepcy i zdrowi, jedźcie służyć krajowi,

Niech litewskie prowadzą was bogi!

Tego roku nie jadę, lecz jadącym dam radę:

Trzej jesteście i macie trzy drogi.

"Jeden z waszych biedz musi za Olgierdem ku Rusi,

Po nad Ilmen, pod mur Nowogrodu;

Tam sobole ogony i srebrzyste zasłony

I u kupców tam dziengi jak lodu.

Niech zaciągnie się drugi w księdza Kiejstuta cugi'

Niechaj tępi Krzyżaki psubraty;

Tam bursztynu jak piasku, sukna cudnego blasku

I kapłańskie w brylantach ornaty,

Za Skirgiełłem niech trzeci po za Niemen przeleci;

Nędzne znajdzie tam sprzęty domowe,

Ale za to wybierze dobre szable, puklerze

I mnie stamtąd przywiezie synowę.

Bo nad wszystkich ziem branki milsze Laszki kochanki

Wesolutkie, jak młode koteczki.

Lice bielsze od mleka, z czarną rzęsą powieka,

Oczy błyszczą się jak dwie gwiazdeczki.

Stamtąd ja przed pół wiekiem, gdym był młodym człowiekiem

Laszkę sobie przywiozłem za żonę,

A choć ona już w grobie, jeszcze dotąd ją sobie

Przypominam, gdy spojrzę w tę strone"

Taką dawszy przestrogę, błogosławił na drogę.

Oni wsiedli, broń wzięli, pobiegli.

Idzie jesień i zima, synów niema i niema;

Budrys myślał, że w boju polegli.

Po śnieżystej zamieci do wsi zbrojny mąż leci,

A pod burką wielkiego coś chowa.

"Ej, to kubeł, w tym kuble nowogrodzkie są ruble!"

— "Nie, mój ojcze, to Laszka synowa!"

Po śnieżystej zamieci do wsi zbrojny mąż leci,

A pod burką wielkiego coś chowa.

"Pewnie z Niemiec, mój synu, wieziesz kubeł bursztynu?"

— "Nie, mój ojcze, to Laszka synowa. "

Po śnieżystej zamieci do wsi jedzie mąż trzeci;

Burka pełna, zdobyczy tam wiele,

Lecz nim zdobycz pokazał, stary Budrys już kazał

Prosić gości na trzecie wesele.

* * *

ALPUHARA.

(1)

Już w gruzach leżą Maurów posady.

Naród ich dźwiga żelaza;

Bronią się jeszcze twierdze Grenady,

Ale w Grenadzie zaraza.

Broni się jeszcze z wież Alpuhary

Almanzor z garstką rycerzy.

Hiszpan pod miastem zatknął sztandary

Jutro do szturmu uderzy.

O wschodzie słońca ryknęły śpiże.

Rwą się okopy, mur wali;

Już z minaretów błysnęły krzyże:

Hiszpanie zamku dostali.

Jeden Almanzor, widząc swe roty

Zbite w upornej obronie,

Przerżnął się między szable i groty,

Uciekł i zmylił pogonie.

Hiszpan, na świeżej zamku ruinie,

Pomiędzy gruzy i trupy,

Zastawia ucztę, kąpie się w winie,

Rozdziela brańce i łupy.

Wtem straż oddźwierna wodzom donosi,

Że rycerz z obcej krainy

O posłuchanie co rychlej prosi,

Ważne przywożąc nowiny.

Był to Almanzor, król Muzułmanów,

Rzucił bezpieczne ukrycie,

Sam się oddaje w ręce Hiszpanów

I tylko błaga o życie.

"Hiszpanie! — woła — na waszym progu

Przychodzę czołem uderzyć;

Przychodzę służyć waszemu Bogu,

Waszym prorokom uwierzyć.

Niechaj rozgłosi sława przed światem,

Że Arab, że król zwalczony,

Swoich zwycięzców chce zostać bratem,

Wasalem obcej korony."

Hiszpanie męstwo cenić umieją;

Gdy Almanzora poznali,

Wódz go uścisnął, inni koleją

Jak towarzysza witali

Almanzor wszystkich wzajemnie witał,

Wodza najczulej uścisnął,

Objął za szyję, za ręce chwytał,

Na ustach jego zawisnął.

A wtem osłabnął, padł na kolana,

Ale rękami drżącemi

Wiążąc swój zawój do nóg Hiszpana,

Ciągnął się za nim po ziemi.

Spojrzał do koła, wszystkich zadziwił:

Zbladłe, zsiniałe miał lice,

Śmiechem okropnym usta wykrzywił,

Krwią mu nabiegły źrenice...

"Patrzcie, o giaury! jam siny, blady...

Zgadnijcie, czyim ja posłem?...

Jam was oszukał: wracam z Grenady,

Ja wam zarazę przyniosłem.

Pocałowaniem wszczepiłem w duszę

Jad, co was będzie pożerać...

Pójdźcie i patrzcie na me katusze:

Wy tak musicie umierać!"

Rzuca się, krzyczy, ściąga ramiona

Chciałby uściśnieniem wiecznem

Wszystkich Hiszpanów przykuć do łona;

Śmieje się — śmiechem serdecznym.

Śmiał się, już skonał; jeszcze powieki,

Jeszcze się usta nie zwarły,

I śmiech piekielny został na wieki

Do zimnych liców przymarły.

Hiszpanie trwożni z miasta uciekli,

Dżuma za nimi w ślad biegła;

Z gór Alpuhary nim się wywlekli.

Reszta ich wojska poległa.

(1) Hiszpania, kraj leżący na południu Europy, długi czas była pod panowaniem arabów albo maurów, którzy ja zawojowali. Arabowie byli wiary tej samej co Turcy i Tatarzy t. j. wiary mahometańskiej — i prześladowali chrześcijańskich Hiszpanów. W końcu jednak (w r. 1492 t. j. 400 lat temu) — Hiszpanie wygnali maurów. — Muszę jeszcze objaśnić niektóre wyrazy w tej balladzie spotykano: Grenada, piękne miasto w Hiszpanii. Alpuhara to góra i twierdza. Minaret wieża na kościele tureckim. Muzułmanie — tyle co Mahometanie. Giaury — znaczy niewierni po arabsku, tak arabowie nazywają chrześcian, bo sami swoja religię uważają za najlepsza. Dżuma — zaraza.

* * *

CHÓR STRZELCÓW.

Śród wzgórzów i jarów

I dolin i lasów,

Śród pienia ogarów

I trąby hałasów,

Na koniu, co lotem

Sokoły zadumi,

I z bronią, co grzmotem

Pioruny zatłumi.

Wesoły jak dziecko.

Jak rycerz krwi chciwy,

Odważnie, zdradziecko,

Bój zaczął myśliwy.

Witajcież rycerza,

Pagórki i niwy!

Król lasów, pan zwierza,

Niech żyje myśliwy!

Czy w niebo grot zmierza

Czy w knieje i smugi,

Stąd leci grad pierza,

Stąd płyną krwi strugi.

Kto w puszczy dojedzie

Odyńca bez trwogi?

Kto kudły niedźwiedzie

Podesłał pod nogi?

Czyj dowcip gnał rojem

Lataczów do sideł?

Kto wstępnym wziął bojem

Sztandary ich skrzydeł?

Witajcież rycerza,

Pagórki i niwy!

Król lasów, pan zwierza,

Niech żyje myśliwy!

Dalejże, dalejże, z tropu w trop,

Z tropu w trop, dalejże, dalejże!

Dalejże, dalejże, z tropu w trop,

Z tropu w trop, hop, hop!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Bajki i powiastki.

PRZYJACIELE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓL CHORY I LISY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIS I KOZIEŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZWON I DZWONKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PCHŁA I RABIN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOLONO, STRZYŻONO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wiersze religijne.

HYMN NA DZIEŃ ZWIASTOWANIA N, P. MARYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONRAD WALLENROD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ O WILJI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ ALDONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ WAJDELOTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONIEC WOJNY Z LITWĄ I KLĘSKA KRZYŻAKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄD NA KONRADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRAŻYNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIADY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I. POCZĄTEK POWIEŚCI I OPIS DWORU W SOPLICOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK I WSCHÓD SŁOŃCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRZYBOBRANIE I OPIS GRZYBÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PUSZCZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GŁĘBIA PUSZCZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POLOWANIE NA NIEDŹWIEDZIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRANIE NA ROGU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RANEK SŁOTNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAŚCIANEK DOBRZYŃSKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIECZÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GWIAZDY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚPIEW ŻAB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1812.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ NAJŚWIĘTSZEJ PANNY KWIETNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAK PODKOMORZY TAŃCZYŁ POLSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej