Jan Łoś

JAKÓBA SYNA PARKOSZOWEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. RĘKOPIS.

II. WIADOMOŚCI O ŻYCIU PARKOSZA.

III. OCENA REFORMY.

IV. WARTOŚĆ TEJ PRACY DLA NAS.

V. WYDANIE BANDTKIEGO.

VI. TEKST.

VII. PRZYPISKI.

JAKÓBA SYNA PARKOSZOWEGO TRAKTAT O ORTOGRAFII POLSKIEJ

Łoś Jan

I. RĘKOPIS.

Traktat o ortografii polskiej Jakóba Parkosza z Żorawicy znajduje się w rękopisie biblioteki Jagiellońskiej Nr 1961, stanowiącym zbiór pism różnej treści, przeważnie retorycznych, pisanych po większej części między 1460 a 1470 rokiem. Śród tych tekstów są i glosy polskie, w części tylko wyliczone przez dra Wisłockiego w "Katalogu biblioteki uniwersytetu Jagiellońskiego" p. Nr 1961, gdzie znajdujemy szczegółowy opis całego zabytku.

Glosy te są następujące: na str. 68: arenga — prsymowka pro priuilegys. Na str. 405 słowniczek łacińsko-polski: filiaster — synowiecz, sororinus — syestrzenyecz, leuir — dzyewierz, athauus — prady ad, pronepos — przewnuk, vitricus — oczczym, nouerca — maczocha, compater — kmotr, commater — kmotra, priuignus — passyrb, glos — nyewiesła. socer — czescz, nurus — siew, laterus — ssurza, patruus — stryk, awunculus — vgecz, nepos — wnuk, neptis — wnukew, matertera — czotka, socerus — swak. socer pater vxoris alias swyekr, soccrus mater vxoris — swyekry. Przy tem także niektóre inne objaśnienia: socerus qui sororem nupsit. Glos vxor fratris mei, leuir  soror (!) mariti (zam. frater mariti), nurus vxor filii. Dodać można, że czeski "Zapis Vyena Wzdanye" na str. 422 zaczyna się od słów: "My waczlaw z buoze milosti knieze Oswietimske a Zatorske. wiznawame" ete. Właściwie nie są to dokumenty, ale wzory aktów czeskich.

Dopisek na okładce: "Liber Magistri Petri de Ilkusch, decretorum doctoris, plebani in Jangroth, donatus sibi per fratrem suum dilectum Angelum anno xpi 1486" dowodzi, że cały rękopis w tejże postaci, w jakiej go mamy dzisiaj, został napisany i oprawiony przed rokiem 1486. Ze względu na daty innych części kodeksu, np. "Ffinis itaque venustarum Epistolarum feliciter 1466" (na str. 336). można przypuszczać, że i kopia traktatu Parkosza około tegoż czasu była napisana, jakkolwiek inną ręką, niż rzeczone listy. Wstęp do traktatu Parkosza zaczyna się na str. 3 rękopisu, sam traktat — na str. 6, kończy się zaś na str. 16. gdzie jest dopisek polski trzywierszowy, wyskrobany tak, że tylko niektóre wyrazy dadzą się odczytać:

. . . . . . . . . . . . . . .

Pysal sługa gest . . . . . . . .

Kalsdey godzyny varzykowsky.

Pozostałą część tegoż seksternu zajmują napisane tąż samą ręką wyciągi z Orosiusa, i niektórych łacińskich autorów klasycznych.

II. WIADOMOŚCI O ŻYCIU PARKOSZA.

O życiu Jakóba syna Parkosza stosunkowo bardzo niewiele wiemy. Nieznany autor podanego tu poniżej wstępu do jego traktatu mówi, że Jakób syn Parkosza z Żorawicy, doktór dekretów, kanonik krakowski, rektor kościoła parafialnego na Skałce, wymyślił najzupełniej dostateczny sposób, według którego należy pisać po polsku. Pierwszy wydawca Parkosza. Jerzy Samuel Bandtkie, nie znalazłszy we współczesnych sobie spisach wsi Żórawice, wyraził zdanie, że wieś ta zmieniła nazwę, ale że zapewne leżała w blizkości Secemina, gdyż według Bandtkiego tenże Jakób w rocznikach (Radymińskiego?) jest nazwany Jakóbem z Secemina. Bandtkie dodaje też, że Parkosz Zbygniewowi Oleśnickiemu poświęcił przepisany traktat Mateusza z Krakowa p. t. "Favistilla seu Suavistilla de sepe celebrando eucharistie mysterio" i że to się stało przed rokiem 1455, w którym umarł kardynał Zbygniew. Z roczników Marcina Radymińskiego Bandtkie notuje rok 1439, a za Sołtykowiczem rok 1440, w których Parkosz był rektorem uniwersytetu krakowskiego.

Wisznikwski w "Historyi literatury polskiej" t. VI, str. 396 wszystko niewolniczo powtarza za Bandtkiem, nie dodając nic swojego do życiorysu Parkosza.

Maciejowski w dziele "Piśmiennictwo polskie" t. I, str. 336, powtarzając za Bandtkiem legendę o Żorawicy, leżącej pod Seceminem, nazywa Parkosza Sandomierzaninem, ponieważ Secemin leżał niegdyś w województwie Sandomierskiem, oraz mówi, ie Parkosz był miły Zbygniewowi Oleśnickiemu. W tomie II na str. 241 reformę ortografii Parkosza Maciejowski odnosi do r. 1440, a na str. 871 twierdzi, bez przytoczenia dowodów, że Parkoszowi " wpadło w ręce ułożone w roku 1414 przez Jana Husa tak zwane abecadło, czyli wzór wyrażania na piśmie samogłosek i głosek (!) w duchu słowiańskiego języka" i że ta okoliczność pobudziła go do pomyślenia również o reformie ortografii polskiej.

Władysław Wisłocki w pracy p. t. "Nauka języka polskiego w szkołach polskich przed Kopezyńskim" Lwów 1868 dodaje niektóre nowe szczegóły, a mianowicie ze źródeł: "Statuta nec noc Liber promotionum... " ed. Muczkowski wyjmuje wiadomość, że Parkosz był uczniem uniwersytetu krakowskiego i że tu w r. 1422 otrzymał stopień bakałarza, a nadto, powtórzywszy za Maciejowskim zdanie, że Parkosz wzorował się na ortografii Husa. Wisłocki porównywa oba traktaty ortograficzne, wykazując zależność pracy Parkoszowej od wzoru czeskiego.

W pozostałym po Żegocie PauliM: rękopiśmiennym słowniku biograficznym profesorów uniwersytetu krakowskiego, przechowywanym w bibliotece Jagiellońskiej pod nr 5359, znajdujemy dwie nowe daty, a mianowicie r. 1427, w którym Parkosz otrzymał stopień "Magisterii Artium", oraz 1441, gdy po raz trzeci byt rektorem uniwersytetu.

W swej "Historyi uniwersytetu krakowskiego" K. Morawski do szczegółów dawniej już znanych dodaje, że za trzeciego rektoratu Parkosz przeprowadził rozmaite reformy w łonie krakowskiej szkoły, że miał herb Godziemba, oraz że napisał przedmowę do wyżej wspomnianego traktatu Mateusza z Krakowa (Cod. Un. Crac. II, 11).

Maciejowski wypowiedział o Parkoszu niektóre domysły bardzo słabo uzasadnione: nazwanie Parkosza Sandomierzaninem polega na domyśle Bandtkiego o mniemanej Żorawicy pod Seceminem, a także na tej podstawie, że Parkosz w dziele swojem wspomina miejscowości, w Sandomierskiem leżące (Bożęcin, Prędocin), przyczem Maciejowski mówi, że Parkosz musiał także bywać na Ślązku, skoro tamtejszą Nyssę i Cieszyn cytuje, jakby o Nyssie lub Bożęcinie nie mógł słyszeć w Krakowie. Co się zresztą tyczy Cieszyna, to w całym traktacie Parkosza niema o nim najmniejszej wzmianki, jest zaś tylko Coczyn t. j. Kocin (por. Kocin w woj. Krakowskiem, Kocina w woj. Sandomierskiem).

Mimo to prawdopodobnie Parkosz był rzeczywiście Sandomierzaninem, ponieważ Żorawice, znane w wieku XVI, dziś jeszcze istnieją w dawnem województwie Sandomierskiem; mianowicie w dziele Pawińskiego: "Źródła dziejowe. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym" Warszawa 1886 w tomach III i IV, obejmujących Małopolskę, znajdujemy aż trzy miejscowości noszące tę nazwę, wszystkie w tem województwie: Zorawicze w parafii Łoniów, Zorawicze w par. Szewna i Zorawicze a. Zorawicza w par. Obrazów; z tych wsi pierwsza i trzecia pod nazwą Żurawica znajdują się w "Skorowidzu Królestwa Polskiego" wydanym przez J. Zinberga w Warszawie r. 1877. Która z tych wsi sandomierskich była gniazdem Parkosza, to już rozstrzygnąć trudno; ponieważ parafie: Łoniów i Obrazów leżą w powiecie Sandomierskim, a Szewna w pow. Opatowskim, przeto wszystkie wsi, noszące nazwę Żorawic, leżały dość daleko od Secemina, co zresztą jest rzeczą obojętną, gdyż nie mamy dowodu, aby Jakób z Secemina i Jakób z Zorawicy był jedną i tąż samą osobą.

III. OCENA REFORMY.

Na znaczenie dziełka Parkosza i jego reformy zapatrywano się rozmaicie. Bandtkie w przedmowie do swego wydania pisze, że praca Parkosza ma bardzo doniosłą wartość, gdyż uczy nas, jak różną od dzisiejszej była ówczesna prozodya i ortografia polska. Wiszniewski (Hist. lit. pols. VI, 396) pisze: "Że ortografia Parkosza używana była powszechnie w piętnastym wieku, świadczy Zaborowski" i na dowód tego twierdzenia przytacza słowa Zaborowskiego: "antiqui Poloni voeales longas geminabant, breves simplicibus pingebant figuris", dodając do tego: "Nadto Zaborowski daje za przykład dla swej ortografii to samo Dziesięcioro Bożego przykazania, które się znajduje u Parkosza z samogłoskami pojedynczemi i podwójnemi". Dziś wiemy, że niema ani jednego tekstu polskiego (prócz Parkoszowego), któryby ową zreformowaną ortografią był napisany, a samogłoski w piśmie podwajano już i przed Parkoszem (np. Psałterz Floryański). O tem, że Parkosz żadnego tekstu Dziesięciorga przykazań nie daje, Wiszniewski mógł i powinien był wiedzieć.

Bałamutnie też o ortografii Parkosza pisze i Macikjowski, który wydał w przedruku i w kopii autograficznej polskie wierszowane przepisy Parkosza i jego "obiecado", ale tekst łaciński czytał bardzo nieuważnie. Występuje on nawet przeciwko słusznemu orzeczeniu Bandtkiego, że nie oryginał, ale kopia późniejsza traktatu Parkosza doszła do rąk naszych. "Mniemanie swoje — mówi Maciejowski — opiera (Bandtkie) na tem, że w rękopisie jest tu i ówdzie zachowana różnica między ą i ę, co nowością ma trącić. Lecz to jest częścią fałszywy, częścią błahy zarzut", ale sam Maciejowski parę wierszy przedtem pisze: "Przepisywacz opatrzył je (dziełko Parkosza) niewielkiej wagi przemową". W tych kilku zdaniach Maciejowski sam siebie zbija, raz wspominając o przemowie przepisywacza, drugi raz w istnienie jego nie wierząc, a nadto nieściśle oddaje myśl Bandtkiego. Ten bowiem, błędnie odczytawszy: chcący zam. chcecy, mówi, że litera ę należy do przepisywacza a nie do Parkosza, gdyż za jego czasów znak ten był jeszcze nieznany i zarówno dzisiejsze ą jako też i ę oddawano wtedy przez 0. Natomiast Bandtkie z zupełną słusznością mógł wnioskować, że gdy traktat ortograficzny i przedmowa do niego są napisane jedną ręką, w takim razie nie jest to ręka samego Parkosza, w przedmowie bowiem czytamy słowa: "Spectabilissimus Jacobus Parcosy", czegoby Parkosz sam o sobie nie mógł napisać. Bandtkie nie mówił też, że jest to przedmowa przepisywacza, ale nazwał ją: "Anonymi praefacio". Przypuszczać można, iż który z mistrzów krakowskich ją napisał tak samo, jak i Parkosz w przedmowę własną zaopatrzył traktat Mateusza z Krakowa. Sam przepisywacz był zapewne żakiem krakowskim, dość nieuważnym, albo też nie tęgim w łacinie, gdyż w niektórych miejscach poprzeinaczał formy gramatyczne, albo tak niewiernie oddał tekst oryginału, że z trudnością wyrozumieć można, co autor chciał powiedzieć. Do takich miejsc zepsutych należy cały ustęp na str. 7 oryginału o s twardem i miękiem (p. przypisek 29), o różnicy między był a bił (p. przypisek 39) i t. d. Niektóre niejasności w tekście Parkosza na karb przepisywacza niewątpliwie policzyć trzeba. Otóż pewną jest rzeczą, że tak niedołężny przepisywacz nie mógł skomponować przedmowy, która, choć nie ma istotnie dla nas wielkiej wagi, okazuje jednak w autorze erudytę. dobrze znającego literaturę łacińską w zakresie, dostępnym dla uczonego średniowiecznego. Okazuje się z tego, że Maciejowski zwalczał nie fałszywe poglądy Bandtkiego, ale własne fantazye (p. Piśm. pols. I, 337). Skąd Maciejowski (Piśm. pols. II, 242) wziął wiadomość, że Parkosz "pierwszy kreskowanie w naszym rozpoczął alfabecie, położywszy kreskę nad s i stąd ś wydobywszy" — nie wiem; na str. 72 wydania Bandtkiego. na którą Maciejowski się powołuje, wcale mowy o s niema. Wreszcie bezpodstawnie Maciejowski trzeci alfabet w dziełku Parkosza (Adaam bil i t. d. ) przypisuje bezimiennemu pisarzowi, tymczasem w drugim alfabecie jest już wzmianka o trzecim: "que differencie patent in abecedario Polonorum, scilicet: Adaam bil etc". a ta uwaga wbrew przypuszczeniu Maciejowskiego nie należy do owego anonima, gdyż jest organicznie z drugim alfabetem złączona.

Są to drobiazgi, ale charakteryzują Maciejowskiego, jako wydawcę. Natomiast bardzo dobrą charakterystykę reformy Parkosza napisał Wł. Wisłocki w wyżej wspomnianej pracy "Nauka języka polskiego" na str. 7 — 13. Podaje wprawdzie za Maciejowskim jako fakt niewątpliwy, że Parkoszowi wpadła w ręce ortografia Husa, ale zaraz potem dowodzi samodzielnie, że przy ówczesnych stosunkach z Czechami wpaść mu do rąk mogła. a co więcej, na zasadzie zbadania porównawczego obu tekstów: Husowego i Parkoszowego, wykazuje zależność naszego mistrza od Husa. Nie rzuca się ona w oczy, jest nawet mocno zamaskowana, ale rzeczywiście odnaleźć ją można w użyciu niektórych przykładów (np. kwika = kwiczy, łac. jocus i t. d. ), w niektórych terminach (vocalis longa producitur. brevis corripitur), w poruszaniu niektórych kwestyi z zakresu ortografii łacińskiej (stosunek c do k i q, stosunek g do j) i t. d. Bardziej jeszcze uderza to, że Parkosz, pisząc swój traktat, jakby miał obawę, aby go nie posądzono o pokrewieństwo duchowe z Husem i dlatego nawet naśladując go. stara się to naśladownictwo zatrzeć. Tak np. — jak to słusznie zauważył Wisłocki — układając "obiecado" na sposób Husa z pomocą szeregu wyrazów, ułożonych alfabetycznie (Adaam bil byl cal i t. d. ) z widocznym zamiarem łączenia ich w zdania, Parkosz umieścił je na końcu swego dziełka dlatego właśnie, że podobny alfabet u Husa stoi na początku. Dla tej samej może przyczyny Parkosz nie wprowadza do swego alfabetu ani jednej kreski (znaku diakrytycznego) nad literą, gdyż właśnie Hus litery kreskuje. Dziwną też zdaje się okoliczność, że, mówiąc o samogłoskach długich, wcale nie wspomina o istnieniu takichże samogłosek w języku czeskim, ani o sposobach ich oznaczania, powołując się natomiast na język łaciński i grecki. Stanie się to zrozumiałem i jasnem, gdy zgodzimy się z Wisłockim. że żadną miarą nie mógł pójść za spalonym na stosie heretykiem Husem miły Zbygniewowi Oleśnickiemu, wrogowi husytów. kanonik, który "o tyle tylko za nim poszedł, że stanął do niego w widocznej i rażącej opozycyi, znaki diakrytyczne odrzucił i czem innem je zastąpił". Wisłocki uznaje też, że Parkosz musiał i z innych względów iść inną niż Hus drogą, język polski bowiem ma większą od czeskiego rozmaitość głosek, to też musiały być dla niego obmyślane inne znaki.

Czy szczęśliwie to samodzielne zadanie wykonał Parkosz? odpowiedź na to znajdujemy w fakcie, że reforma jego nigdy się w Polsce nie przyjęła, jakkolwiek jej autor w wielu punktach usiłował pozostać na gruncie tradycyi. Słabe strony tej reformy podniósł już Wisłocki: przedewszystkiem w systemie Parkosza brak konsekwencyi, wprowadza on bowiem nowe pojedyncze znaki, mające odróżnić twarge m, n. p, b, ł i t. d. od odpowiednich im miękieh, c miękie (ć) w odróżnieniu od c, wypowiadając zasadę, że "grzechem jest wyrażać przez wiele znaków to, co może być jedną literą napisane", a jednocześnie wbrew temu zaleca pisać podwojone samogłoski, lub grupy spółgłoskowe, złożone nietylko z dwu ale nawet z trzech liter. Dalej litery łacińskie np. m, n, f, b pozostawia nie dla brzmień twardych, jak to byłoby naturalniej, lecz dla miękich, wymyślając dla twardych znaki nowe, które — trzeba jeszcze dodać — niekiedy miały kształt niedogodny i odskakujący zanadto od charakteru liter pozostałych. Stosuje się to mianowicie do kwadratowego b, p, które przy systemie okrągłego pisania i trudne są do wykonania, i brzydko przy innych literach wyglądają. Pominął też Parkosz. uwydatnienie odpowiednich różnic przy literach wielkich, jakkolwiek obiecywał to uczynić. Innym ważnym brakiem Parkosza jest to, że nie zawsze umiał sobie z trudnościami poradzić i wprost sam uchylił się od wyrażenia różnicy między dź a dż, a nadto ani słowem nie wspomniał o rz. Niekonsekwentnie też zalecił pisanie g, jako litery mającej wyrażać, g lub j.

W ogólności, jeżeli porównamy traktat (z roku 1411) Husa z pracą Parkosza, uderzy nas ogromna wyższość mistrza praskiego nad krakowskim. Hus dokładnie zdawał sobie sprawę z tego, czego chciał, wyraził poglądy swe krótko, jasno, nie bawił się w krytykę pisowni, przed nim używanej, ale formułował tylko swoje wnioski, i jedynie raz był niekonsekwentnym, gdy dźwięk j kazał pisać przez g, w czem właśnie i Parkosz za nim poszedł, choć gdzieindziej bał się go naśladować. Inaczej pisze profesor krakowski: jest rozwlekły, nieraz wraca do tegoż przedmiotu, o którym już na innem miejscu mówił, a jego cały system graficzny jest częścią niekonsekwentny, częścią niepraktyczny, częścią wreszcie niedostateczny, a przez to trudny do spamiętania; to też nie dziw, że nawet jego kopista Często nie mogł sobie poradzić z temi trudnościami i przykłady polskie Parkosza przepisywał z błędami.

Wisłocki zadaleko się posuwa, twierdząc, że egzemplarz traktatu Parkosza, przechowywany obecnie w bibliotece Jagiellońskiej, jest nie kopią, ale przeróbką oryginału, dokonaną przez Piotra z Ilkusza lub którego z jego kolegów, i mówiąc dalej, że nauczyciele ówcześni "samochcąc zeszpecili traktat Parkosza i swojemi ozdobili poprawkami, a apograf. który nas doszedł, to prawdziwy labirynt pojęć dwóch doktorów prawa kanonicznego, z którego pierwotną myśl syna Parkoszowego z trudnością już dobywać przychodzi". Piotr z Ilkusza, który otrzymał w podarku od brata cały oprawiony już kodeks, gdzie się znajduje traktat Parkoszowy, w żaden sposób nie mógł być przerabiaczem Parkosza i o ile z uważnego czytania tekstu wnosić można, sam traktat o ortografii przez nikogo nigdy przerabiany nie był tak że odpowiedzialność za wszystkie w nim zawarte poglądy wyłącznie na samego Parkosza spada, a tylko niektóre usterki stylistyczne i ortograficzne na karb przepisywacza złożone być

IV. WARTOŚĆ TEJ PRACY DLA NAS.

Czy traktat Parkosza daje nam o właściwościach mowy w wieku XV takie wskazówki, z którychby można było wysnuć wnioski ważniejsze dla historyi języka polskiego? Ażeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przedewszystkiem wymienić, jakie "właściwości językowe Parkosz wziął pod uwagę. Otóż najwięcej mówi on o różnicach, zachodzących w wymawianiu spółgłosek twardych w odróżnieniu od miękich, np. p, b, w, f, m, n i t. d. obok: p. b, w, f. m, ń i t. d. Pod tym względem Parkosz nie daje nam nic, czegobyśmy skądinąd nie wiedzieli. O wymianie na s wiemy także nietylko z Parkosza. a i on też nie pisze czy ten sposób wymawiania był w pewnych okolicach powszechny, czy też obok tego wymawiano również i chw. Bądź co bądź jednak możnaby przypuszczać, że w Krakowie za jego czasów wymawiano s zam. chw, gdyż inaczej Parkosz zapewne umieściłby dla wyjaśnienia oboczne formy: fist — chwist, fast- chwast it. p., a tymczasem ogranicza się on do podania łacińskich znaczeń: fał id est proprium nomen, fiał id est movit, jak to czyni i przy innych przykładach. Ciekawe są wskazówki Parkosza co do wymawiania oddzielnych wyrazów: cyż t. j. czyż, sbożny, sbik, sgaga; znajdzie się też może która forma gramatyczna rzadsza, lub wyraz, gdzieindziej niezapisany (np. żum).

Daleko ważniejsze byłyby wskazówki Parkosza co do wymawiania samogłosek w języku polskim wieku XV, ale niestety i one są albo niedostateczne (np. tyczące się wymawiania samogłosek nosowych) albo też wzbudzające wątpliwości. Parkosz świadczy wprost, że za jego czasów samogłoski były różne pod względem iloczasu, t. j. że obok krótkich istniały też i długie. Z pomiędzy dawniejszych badaczów języka polskiego nie przywiązywał do tego świadectwa Parkoszowego żadnej wagi Antoni Skmrnowicz, autor artykułu: Über die vermeintliche Quantitat der Vocale im Altpolnischen" Lipsk 1872. Mówi on tam, że co się tyczy Parkosza. to należy pamiętać, iż tu mamy do czynienia z ortografem XV stulecia, od którego nie możemy oczekiwać ścisłych, naukowych terminów, później dopiero ustalonych, a następnie, że różne wyrażenia w różnych czasach i przez różnych uczonych były używane nie w jednakowem znaczeniu, gdyż np. wyrazom: arsis, thesis my przypisujemy zupełnie inne znaczenie w porównaniu ze starożytnymi, którzy pod arsis rozumieli spadanie tonu, a pod thesis jego wznoszenie się. Dalej Semenowicz. dowodzi, że u Parkosza, rozważanego w całości, pod literami aa, ee, ij, oo, uu, 00 rozumieć należy po części samogłoski ścieśnione, po części tylko znaki odróżniające. Jako dowód pierwszego przytacza wspomniane przez Parkosza imię Szymun zam. oczekiwanego Schimoon oraz wyraz: czyrpacz zam. czeerpacz (!); o aa Semenowicz wnioskuje przez analogię (do ee = é, oo = ó), a następnie powołuje się na słowa Parkosza: choć nie każda samogłoska przedłużona będzie się podwajała (w piśmie), to jednak będziemy ją oznaczać tam, gdzie z jej krótkości lub długości wypływa znaczna różnica w znaczeniu tegoż wyrazu". (To samoczytamy jeszcze i w innych miejscach u Parkosza, np.: "z ich (samogłosek) przedłużania lub skracania różne wypływa znaczenie wyrazów np. wiercimaak, gdzie jeśli się a przedłuża, mamy jeden wyraz, a jeśli się skraca, są dwa wyrazy (1). Otóż Semenowicz dalej mówi, że za czasów Parkosza nie odróżniano w piśmie y od i, ą od ę, ponieważ dla y zarówno jak i dla i używano rozmaitych liter: i, y, j, ii, ij, a przeto np. wyraz byl (był) oraz byl (bił) wyrażano jednakowo; toż samo dotyczy znaków dla ą i ę.

"Parkosz — pisze Semenowicz — chcąc położyć koniec takiej dowolności postanowił stale wyrażać y przez ij, oraz ą przez 00, i nazwał te dźwięki długiemi nie dlatego, żeby były istotnie długiemi, ale tylko dlatego, że forma liter odpowiadała znakom długości wyrażającym samogłoski w innych językach (sonst) rzeczywiście długie, np. greckiemu w, o czem sam Parkosz świadczy. Wskutek tego Parkosz pisał byl (był), bil (bił), mooka (mąka), moka (męka). Poszedł on nawet dalej i spostrzegłszy, że istnieją wyrazy z u, formą identyczne, znaczeniem zaś różne, wprowadził też mm, które ze względu na postać nazwał długiem i domagał się, aby pisano kuur (dopełniacz 1. mn. od kura) w odróżnieniu od kur (chór), ale byłoby dla niego obojętne, gdyby pisano odwrotnie: kur (od kura), kuur (chór), aby tylko te dwa wyrazy przez znaki dla krótkich i długich samogłosek odróżniać".

Ostatniemi czasy również ujemny pogląd na świadectwo Parkosza wygłosił prof. A. Brükckner, pisząc w "Dziejach języka polskiego" (str. 63): "Wprawdzie zapewniają nas jeszcze pisarze XV wieku, jakoby spółczesna im polszczyzna odróżniała iloczas tak, jak łacina; ale to myłką się zdaje... Jeżeli jeszcze w sto lat później nie domyślił się pierwszy gramatykarz polski, że polszczyzna ma więcej przypadków, niż łacina, siedm, nie sześć, nie dziwić się mistrzowi krakowskiemu, że, odbierając przez wiele lat ciężkie plagi za długie i krótkie "sylaby" łacińskie, odnalazł je i w polszczyźnie. O wiele znamienniejszym, niż twierdzenie Parkosza byłby fakt, że rękopisy nasze piszą podwójne samogłoski zamiast pojedynczych w tych niby razach, gdziebyśmy się długich spodziewali... Uderza z góry nadzwyczajna chwiejność czy dowolność; jednę i tę samą formę pisze (Suled) raz po raz tak lub inaczej, a prócz tego myli się ciągle, t. j. pisze podwójne samogłoski, gdzie tylko krótkie istnieć mogły. Ponieważ te podwójne znaki z reguły tam kładzie, gdzie dziś (lub dawniej) pochylone samogłoski mamy, rodzi się mimowoli wątpliwość, czyż te podwójne znaki nie oznaczają właśnie tylko pochylenia ? Jakżeż bowiem mogłoby być, żeby język polski około r. 1450 jeszcze długie obok krótkich samogłosek posiadał, a w XVI wieku już ani śladu po nich nie zostało?... Gdyby nasz wiek XV znał różnicę między długiemi a krótkiemi, taką np. jaka u pobratymców naszych, u Czechów, istnieje, dlaczegożby ograniczał on tę pisownię podwójną do n. o, ą, e? dlaczegoż nie znał jej np. przy i, u, y?".

Semenowicz albo Parkosza nieuważnie czytał, albo go nie rozumiał i dlatego przypisał mu niekiedy takie rzeczy, o jakich się mistrzowi krakowskiemu ani śniło; tak np. Parkosz nie odróżniał wyrazu był od bił w taki sposób, jak to mówi Semenowicz, lecz zalecał odróżniać b twarde od miękiego (nie zaś i od y); przeciwnie nawet, wyraźnie mówił, że zarówno w bił jak i w był samogłoska jest długa: "Niekiedy na odwrót, y się przedłuża, a mimo to b twardo lub mięko się wymawia np. bił, był" (str. 7 oryginała), dlatego też i ustęp, który mógł wprowadzić Semenowicza w błąd (na str. 8) należy rozumieć w ten sposób: "Dlatego tak piszemy byl t. j. percussit (bił) przez podwójne y, chcąc wyrazić miękie b, ale wyraźnie się okazuje, że także po b twardem kładzie się (t. j. kłaść się powinno) podwójne y (jako znak samogłoski długiej), np. byl t. j. fuit (był). A wtedy jaka będzie między temi wyrazami (napisanemi) różnica?" Tak samo nigdzie Parkosz nie odróżnia wyrazu kuur (dopełn. 1. mn. od kura) i kur (chór). Dowodzenie Semenowicza, że podwojone litery musiały oznaczać samogłoski ścieśnione, mają popierać przykłady: Szymun i czyrpać; według Semenowicza bowiem Parkosz powinien był napisać: Schimoon, czeerpacz i oczywiście tylko w tych dwu wypadkach się omylił! Bynajmiej; Parkosz nie potrzebował pisać Schimoon, jeżeli w tym wyrazie nie było samogłoski długiej, a wiadomo, że w wyrazach zapożyczonych nieraz cudzoziemskie krótkie o oddaje się przez polskie u zwłaszcza przed n. Dlatego też Parkosz napisał i Kunrat a nie Koonrat. Co się zaś tyczy wyrazu czyrpać, to Parkosz nie napisał ee, gdyż zapewne i tu długiej samogłoski nie było, a tylko krótkie i (y) lub e, por. czyrpać ob. wierci mak (na str. 6 oryginału). Owszem, raczej wtedy, gdyby Parkosz napisał rzeczywiście: czeerpać. cieerpieć, wieerci, moglibyśmy sądzić, że przez ee wyrażał późniejsze e (t. j. e ścieśnione). Dowodzenie Semenowicza, dlaczego miał Parkosz wybrać podwajanie liter dla wyrażania samogłosek krótkich ścieśnionych, jest niezrozumiałe i naciągnięte, a ten sposób Parkoszowy wydałby się nam tembardziej uderzający i godny podziwu, że — jak to wiemy — samogłoski ścieśnione (z wyjątkiem może nielicznych grup jak niekiedy o przed n, m, albo er z dawnego ir, yr) powstały istotnie na miejscu samogłosek niegdyś długich. Jakiś szczęśliwy traf, lub natchnienie czy niesłychana intuicya dopomogłaby chyba tu Parkoszowi, ażeby w piśmie wieku XV odtworzyć to, co rzeczywiście istniało niegdyś i w mowie, ale co rzekomo od niepamiętnych czasów znikło i zastąpione zostało przez coś innego. Czyż nie naturalniej przypuścić, że za czasów Parkosza różnice iloczasowe jeszcze niezupełnie zatarły się w mowie polskiej i że dlatego właśnie Parkosz uciekł się do podwajania samogłosek ? Zresztą, pisząc o iloczasie samogłosek, Parkosz nie ogranicza się do a, e, o, 0, ale także wciąga tu: i, y, u. które w wieku XVI już były krótkie i niepochylone; a więc, jeżelibyśmy uznali, że Parkoszowe aa, ee. oo, oo różniły się od a. e, o, o tak zwanem pochyleniem, czyli ścieśnionym sposobem wymawiania, w takim razie musielibyśmy uznać, że ii, yy (wyrażone u Parkosza przez y) oraz uu musiały się inaczej wymawiać, niż i. y (Parkoszowe i) u, czyli że także były pochyone, co chyba dla języka polskiego byłoby ryzykowniejsze, niż przypuszczenie iloczasowych różnic w wieku XV. Wprawdzie Semenowicz mówi, że to już było niejako konsekwencyą systemu Parkosza, aby odróżniać od siebie jednobrzmiące wyrazy, ale przytacza na to dowody fałszywe. Przeciwnie, pomiędzy wyrazami, w których uu występuje, niema wcale takich, któreby tylko przez podwojenie litery odróżniać trzeba było od innych jednobrzmiących: druga, druug (nie zaś druga, druuga lub drug, druug), dmucha (zam. dmuucha. gdyż Parkosz mówi że tu u jest długie) cuudny, luud, kaptuur, kuurcz, kuur (2 razy. ale zawsze w jednem znaczeniu), gruuda, suum, gruube (ale grubieje), rozuum i t. d. Co się tyczy rozróżnienia znaczeń i, y, to tu natrafiamy na wielkie trudności, ponieważ według świadectwa Parkosza był zwyczaj pisania y także jako znaku zmiękczenia poprzedzającej spółgłoski, a w zabytkach przed- i po- Parkoszowych litery i, y ciągle się mieszają z sobą. Parkosz jednak i tu wyraźnie mówi o krótkiem i długiem i, y, np. pisząc, że długa samogłoska występuje w wyrazach: bił, był, byk, fist, byka (od "bykać"), krótka zaś w: bik, bit. byt, fyta.

Ciężkie zarzuty w ostatnich czasach sypały się na głowę Parkosza: że nie odróżniał liter od dźwięków, że używał terminologii nieracyonalnej. że naśladował niewolniczo łacinę i gwałtem na sposób łaciński wyszukiwał różnic iloczasowych tam, gdzie ich nie było i t. d. Ale przecież właśnie w łacinie iloczas nie oznaczany był w piśmie, a natomiast oznaczał go Hus w czeszczyźnie. Raczej by więc można posądzić Parkosza o niewolnicze, choć ukryte, naśladowanie Husa, ale i tutaj właśnie dlatego, że Parkosz nie przyznawał się do znajomości ortograficznego traktatu czeskiego, wymyśliłby inny termin dla samogłosek ścieśnionych, gdyby te istotnie już śladów długości nie miały, i nie pisałby nic o różnicach iloczasowych w zakresie dźwięków: i, y, u.

Prof. A. Bruckner nie przeczy wprawdzie wręcz istnieniu różnic iloczasowych w języku polskim wieku XV, ale o nich wątpi, powołując się na dwa rzeczywiście trudne do zbicia argumenty: że wkrótce potem, bo już w wieku XVI różnic iloczasowych w języku polskim nie było, oraz że nawet w wieku XV podwajano: aa, ee, oo, oo ale nie: i, y, u, a więc oznaczano długość tylko w tych miejscach, gdzie w wiekach późniejszych występują samogłoski ścieśnione: a, i, ó. ą. Jakkolwiek nie wiemy, ile przeciętnie czasu trzeba rachować na dokonanie jakiejś zmiany fonetycznej, przypuszczamy, że okresy dokonywania się tych zmian są długie i zapewne nie dadzą się zamknąć w granice lat kilkudziesięciu. To też istotnie można wątpić, aby w języku połowy wieku XV niektóre samogłoski (a, e, o, o) wykazywały jedynie tylko różnice iloczasowe, ale można też przypuszczać, że i te jeszcze istniały obok różnic już wytworzonych innych, t. j. że w czasach Parkosza dawniejsze długie: a: e, o, o pozostały jeszcze długiemi, ale też zmieniły nieco brzmienie w kierunku tak zwanego pochylenia lub ścieśnienia, czyli, że wtedy był czas przejściowy dokonywania się zamiany różnic iloczasowych (wygasających) na różnice w brzmieniu (nowopowstające). To z jednej strony zgadzałoby się z danemi Parkosza. z drugiej zaś wyjaśniłoby, dlaczego w w. XV częściej, ukazuje się podwajanie aa, ee, oo, oo niż uu, gdyż w tym ostatnim wypadku różnica w brzmieniu (krótkiego i długiego u) nie wzmacniała poczucia różnicy iloczasowej. Że jednak odczuwano wtedy długość w, na to znajdujemy dowód i u Parkosza, i w tekstach ówczesnych, które, choć rzadko, jednak u niekiedy podwajają. O różnicach iloczasowych y, i Parkosz też mówi wyraźnie, jeżeli zaś ich rękopisy nie uwzględniają, pochodzi to z przyczyn specyalnych, a mianowicie, że każda z tych liter miała dwie funkcye: litera i miała wyrażać krótkość, ale także i "twardość", y znowu — długość, ale zarazem "miękość". Stąd w zakresie tych dwu liter powstał taki chaos ortograficzny, że żadnych stąd wniosków o wymawianiu odpowiednich samogłosek nie możemy wyciągnąć przy czytaniu tekstów z wieku XV i o ich różnicach iloczasowych tylko jeszcze od Parkosza dowiedzieć się coś możemy.

Ale nie wyczerpaliśmy jeszcze wszystkich argumentów, zbijających świadectwo Parkosza: on sam w jednem miejscu zdaje się dostarczać krytyce broni przeciwko sobie, mówi bowiem: "Omnes eciam vocales modo longantur, modo patulo bre-viantur". Bandtkie w przedruku wyraz "patulo" opuścił. Jakże ten wyraz rozumieć? Nie jest on przydawką do "modo", gdyżi pierwsze "modo" musiałoby mieć jakieś określenie; gdyby przypuścić, że zostało ono przez kopistę opuszczone, zdanie całe należałoby przełożyć tak: "Wszystkie zaś samogłoski w sposób (np. ścieśniony) się przedłużają, w sposób rozwarty się skracają". Przypuszczenie jednak takie byłoby zbyt śmiałe. Jeżeli zaś "modo — modo" przełożyć na polskie "to — to", w takim razie "patulo" będzie przysłówkiem, dość trudnym do zrozumienia. Czy ma się ton przysłówek odnosić tylko do "breviantur", czy też także i do "longantur"? W pierwszym wypadku zawsze zdanie brzmi kulawo: "Wszystkie zaś samogłoski to się wydłużają, to rozwarto się skracają", bo zawsze będzie brak dotkliwy przysłówka przy pierwszem orzeczeniu. Jeżeli uznamy zaś, że "patulo" odnosi się do obu orzeczeń, w takim razie nie możemy go przełożyć na polskie: "rozwarto, w sposób rozwarty", ale inaczej. Parkosz często używa wyrażenia: "ut patet" = "jak się okazuje, uwydatnia", więc naturalną jest rzeczą przypuścić, że wyraz "patulo" wziął tu w znaczeniu: "jawnie, wyraźnie, oczywiście"; a zatem myśl jego można i, zdaje się, należy rozumieć w ten sposób: "Wszystkie zaś samogłoski to się wydłużają, to wyraźnie się skracają". Zresztą, jeżelibyśmy "patulo" wzięli w znaczeniu: "w sposób rozwarty", to musielibyśmy, jak to już wyżej zaznaczyłem, uznać, że w XV w. mieliśmy także wązkie i szerokie nietylko a, e, o, o, ale także: y, i, u.

Sprawa bądź co bądź jest wątpliwa i zapewne nie zostanie ostatecznie rozstrzygnięta dotąd, póki cała historya iloczasu i ścieśnienia samogłosek w języku polskim nie będzie poddana jeszcze raz bardzo szczegółowemu i opartemu na szerokich podstawach porównawczych zbadaniu.

V. WYDANIE BANDTKIEGO.

Traktat Parkosza po raz pierwszy został wydany w druku przez S. Bandtkiego w Poznaniu w r. 1839 p. t. "Jacobi Parcossii de Żorawice antiquissimus de orthographia polonica libellus, rogatu et sumptibus Eduardi com. Raczyński, opera et studio Georgii Samuelis Bandtkie editus". Wydanie to jednak obfituje w liczne błędy, pochodzące z fałszywego odczytania rękopisu. Tak np. czytamy na str. 17: "Satius vero pro factione insudandum" zam. "Sacius reipublice fore insudandum"; na str. 18: "non existentibus primis subjectis et singularibus nuspiam locus est" zam. "non esistentibus primis substanciis. id est singularibus, impossibile est"; na str. 19: "Aurea victores obnubit laurea cives" zam. "Aurea victrices obnubit laurea crines"; na str. 23: "divisae nationes divisas habent figuras" zam. "diverse naciones diversas habent figuras"; na str. 27: "errorum diversorum idiotarum" zam. "oracionum diversorum ideomatum"; na str. 28: "hoc est perinde, ut liquet de se et de aliis" zam. "hoc est falsum, ut liquet, et sic de aliis"; na str. 40: "a Latinis imitamus" zam. "a Latinis mutuavimus"; na str. 41: "vocalis producta enunciabitur" zam. "vocalis producta geminabitur"; na str. tejże: "ubi rectius breviationis et productionis" zam. "ubi ex ejus breviacione et produccione"; na str. 42: "V autem antiquitus vocalis" zam. "V autem in quantum vocalis"; na str. 44: "periculosum" zam. "peecatum"; na str. 45: "ubi ij longatur, debet juste molliri" zam. "ubi y longatur merito b deberet grossari et ubi i breviatur deberet juste molliri"; na str. 60: "lanea tunica" zam. wyrazów "hynca, kunca". Od takich błędów roi się w wydaniu Bandtkiego na każdej prawie stronicy. Na usprawiedliwienie pierwszego wydawcy należy przytoczyć okoliczność, że oryginał jest bardzo trudny do odczytania, ponieważ użyto w nim mnóstwa skróceń, z któremi tylko bardzo wprawny i doświadczony paleograf poradzić sobie zdoła. Uznając konieczność drugiego, poprawnego wydania książeczki Parkosza, a nie mając wprawy w czytaniu takich właśnie rękopisów średniowiecznych, musiałbym wyrzec się tego zamiaru bez łaskawej pomocy prof. dra Bolesława Ulanowskiego, który mi poprostu cały tekst rękopisu podyktował. Dzięki temu traktat ortograficzny Parkosza wychodzi obecnie z druku w postaci, wiernie oddającej właściwości rękopisu. Jeżeli zaś mimo to znajdują się w nim jeszcze miejsca ciemne lub błędne, niestety dość liczne, przyczyną tego jest okoliczność, że mamy do czynienia z tekstem, napisanym nie przez samego reformatora naszej pisowni, ale przez dość niedołężnego kopistę, który przytem również prawdopodobnie nie z oryginału przepisywał. Wskazuje na to wstęp, gdzie jest mowa o Jakóbie synu Parkosza, z pewnością nie przez niego samego napisany, a również niewątpliwie nie skomponowany i przez ostatniego kopistę. Ten zapewne przepisywał już kopię traktatu Parkoszowego w ów wstęp zaopatrzoną; powtórzył też błędy poprzednich kopistów i dodał do nich swoje. Są one tak wielkie, że niezawsze poprawić się dają, a tak liczne, że niepodobna ich poprawek wprowadzać do tekstu, umieszczam, więc je osobno pod numerowanemi odnośnikami razem z innemi uwagami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI. TEKST.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. PRZYPISKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej